drukowana A5
38.81
drukowana A5
kolorowa
63.05
Zarys historii wsi parafii Szaniec

Bezpłatny fragment - Zarys historii wsi parafii Szaniec

Esej historyczny

Objętość:
176 str.
Blok tekstowy:
papier offsetowy 90 g/m2, druk czarno-biały
Format:
145 × 205 mm
Okładka:
miękka
Rodzaj oprawy:
blok klejony
ISBN:
978-83-8104-498-1
drukowana A5
za 38.81
drukowana A5
kolorowa
za 63.05

O chłopach: „Utrzymujecie nie tylko waszych królów i książąt, ale oprócz tego całą szlachtę, całe duchowieństwo, wszystkich mnichów, wszystkich darmozjadów i ludzi nieużytecznych, jacy tylko istnieją na ziemi”.

ks. Jean Meslier

Przedmowa

Niniejsze opracowanie dotyczy historii 16 miejscowości wchodzących w skład parafii Szaniec — od ich powstania do końca XX wieku. Rzeczone miejscowości wymienione w porządku alfabetycznym, to: Elżbiecin, Galów, Kameduły, Kozina, Mikułowice, Młyny, Nowy Folwark, Podgaje, Pomyków, Skorzów, Słabkowice, Szaniec, Uników, Wygoda Kozińska, Wymysłów i Zwierzyniec (tłustym drukiem wyróżnione zostały wsie opisane w „Regestrze Diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783—1784”).

Podstawą do napisania tegoż opracowania były materiały przechowywane w Archiwum Państwowym w Pińczowie, oraz archiwach: państwowym i diecezjalnym w Kielcach.

Znaczny wkład w uzupełnienie historii parafii stanowią wspomnienia jej mieszkańców, przede wszystkim: Jana Nawrota, Wiktorii Wilczyńskiej, Heleny Majcher i Julianny Wilczyńskiej, a dopełnieniem jest dostępna literatura. Praca ta nie dotyczy jednak wyłącznie kwestii historii religii i kościoła na tym terenie, lecz przede wszystkim historii ogólnej i szczegółowej mieszkańców i terenu o obszarze około 7000 ha leżącego w granicach parafii Szaniec czyli tzw. „Małej Ojczyzny”.

Zwierzyniec, 3 maja 2014 r.

Robert Kazimierz Zwierzyniecki

Dzieje miejscowości w parafii Szaniec

Elżbiecin

Nazwa wsi pochodzi od imienia Elżbieta. Powstała przez dodanie do rdzenia „Elżbieta” przyrostka — „in”. Jeszcze na austriackiej mapie z 1808 roku występuje jako folwark Elżbietka, a jako wieś Elżbiecin dopiero po 1864 roku (w tym to czasie powstała bowiem na ziemiach parcelowanego folwarku Elżbiecin). W miejscu powstania wsi już w 1787 roku istniał młyn wodny zwany Nowa Grobla, natomiast pierwsza wzmianka o folwarku Elżbiecin wchodzącym w skład majątku Ordynacji Myszkowskich pochodzi z 1802 roku.

W 1827 roku we wsi Zwierzyniec należącej do folwarku Elżbiecin mieszkało 7 osób w dwóch domach.

Od czasu powstania do 1813 roku folwark wchodził w skład Ordynacji Myszkowskich. W 1813 roku właścicielem folwarku wchodzącego w skład klucza szanieckiego wspomnianej ordynacji został Jan Olrych Szaniecki. Następnymi właścicielami folwarku i wsi zarobnej Zwierzyniec byli: Mateusz Lubowidzki, Wincenty Dobiecki, Emil Rayski, Władysław Rakowski i Jan Giebutowski.

W 1864 roku ostatni dziedzic utracił prawo własności do wsi Zwierzyniec, bowiem na mocy dekretu cara Aleksandra II zarówno ziemia jak i budynki wsi Zwierzyniec stały się własnością ich posiadaczy, czyli mieszkańców Zwierzyńca.

Na parcelowanych z powodów ekonomicznych ziemiach folwarku Elżbiecin obok zbudowanego dworu przez Jana Giebutowskiego powstała po 1864 roku wieś Elżbiecin.

Jednymi z pierwszych mieszkańców wsi były rodziny: Świądrów, Wilczyńskich, Wojciechowskich, Rudników, Kuzów i Dygasińskich. W 1899 roku zmarł w Elżbiecinie Jan Dygasiński, ojciec pisarza Adolfa Dygasińskiego. Według słownika Filipa Sulimierskiego obszar folwarku wynosił 630 morgów, w tym 374 morgi gruntów ornych i ogrodów. Jan Giebutowski był właścicielem folwarku Elżbiecin do 1875 roku. Po tym okresie właścicielami często licytowanego folwarku byli między innymi: Żydzi, bracia: Szmul Lejb Sylman i Mosiek Sylman, oraz Polacy: Zofia Ślaska, Edmund Tyszko i Zdobiesław Madaliński a właścicielami resztówki folwarku bracia Jan Janik i Jakub Janik.

Względy ekonomiczne i prawne końca XIX wieku i początku XX wieku — mam na myśli przede wszystkim likwidację pańszczyzny, uwłaszczenie chłopów i obciążenia serwitutowe — doprowadziły do likwidacji folwarku Elżbiecin, w miejscu którego powstała wieś. W 1933 roku, w czasie tworzenia gromad wieś weszła w skład gromady Wygoda Kozińska.

Według danych niemieckich we wsi Elżbiecin 1 lipca 1940 roku mieszkało 190 osób, natomiast jeśli chodzi o obszar to do wsi należało 245 hektarów i 18 arów ziemi. W 1990 roku powierzchnia sołectwa Elżbiecin z integralnymi częściami: Gać, Nowa Wygoda i Wygoda Kozińska wynosiła 281 hektarów 79 arów ziemi, a na terenie sołectwa w 2000 roku mieszkało 80 osób.

Galów

1. Budynek Ochotniczej Straży Pożarnej w Galowie

Nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej „Gal”. Powstała przez dodanie do wspomnianego rdzenia „Gal” przyrostka — „ów”.

Galów jest jedną z najstarszych wsi w parafii Szaniec korzeniami sięgającymi średniowiecza. Prawdopodobnie pierwszym właścicielem wsi był ród Odrowążów. W XV wieku jako właściciel wsi wymieniony jest Kruszyna herbu Mądrostki. Dziesięciną o wartości 8 grzywien, obciążona była całość, czyli 1 folwark szlachecki.

W 1572 roku właścicielem Galowa został Wojciech Padniewski, starosta dybowski, przejmując wieś w spadku po stryju Filipie Padniewskim. Od 1601 roku do 1813 roku miejscowość wchodziła w skład własności Ordynacji Myszkowskich a oprócz niej w skład dóbr Galów wchodził jeszcze folwark, karczma i lasy zwane: „Bor Skrayni”, „Jata”, „Smug Olszowy”, „Ogrodzeniec”, „Brzozowiec”, „Kamedulski”, „Sztuka średnia”, „Zwierzyniec” i „Las Wielki”.

W czasie opisu ordynacji przeprowadzonym w 1762 roku jako mieszkańcy wsi Galów wymienione są rodziny, noszące następujące nazwiska: Kocjan, Wach, Kasprzyk, Janik, Sady, Gliński, Kasza, Marciniec Ryczek i Cygan. W 1827 roku we wsi liczącej 31 domów mieszkało 244 osoby.

Kolejni dziedzice dóbr Galów to między innymi: Jan Olrych Szaniecki, Mateusz Lubowidzki, Emil Rayski, Piotr Różyński i Leokadia Sielska.

W 1864 roku przeprowadzono uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. Na mocy dekretu cara Aleksandra II z majątku ziemskiego Galów wyłączono budynki i ziemię posiadaną przez chłopów i stały się one własnością rolników galowskich. Po likwidacji pańszczyzny i uwłaszczeniu chłopów dobra Galów były zadłużone i często licytowane a ich właścicielami po 1864 roku, byli między innymi: Stanisław Sielski, Pelagiusz Korulski i Ryszard Gosławski.

W 1933 roku w czasie tworzenia gromad wieś weszła w skład gromady Galów, składającej się ze wsi Galów, kolonii Irenin, i kolonii Siedlowy. Według danych z czasów okupacji niemieckiej w miejscowości 1 lipca 1940 roku mieszkało 770 osób, natomiast jeśli chodzi o ziemie to do wsi należało 900 hektarów i 91 arów ziemi.

W 1990 roku powierzchnia sołectwa Galów wynosiła 846 hektarów 94 arów ziemi, a we wsi w 2000 roku mieszkały 354 osoby.

Kameduły

Nazwa wsi pochodzi od nazwy zakonu Kamedułów, ponieważ wieś powstała na miejscu gdzie wcześniej istniał klasztor wspomnianego zakonu, ufundowany w 1726 roku przez Józefa Myszkowskiego. Później w tym miejscu funkcjonował jeszcze folwark Józefów vel Kameduły.

Wieś Kameduły powstała po 1892 roku na parcelowanych ziemiach wyżej wspomnianego folwarku a dokładniej na jego części zwanej „Kolonia Kameduły”. Folwark o powierzchni 517 morgów 169 prętów jako oddzielny majątek ziemski będący własnością Leokadii Gepner powstał w 1889 roku. Po odłączeniu od folwarku działek zwanych: „Kolonia Kameduły”, „Kończyny” i „Cekony” w folwarku pozostało jedynie 98 morgów 224 pręty ziemi które w 1896 r. włączono z powrotem do majątku Szaniec.

Jednymi z pierwszych mieszkańców wsi Kameduły były rodziny: Walasków, Głowackich, Kozłów i Majów. W przewodniku po Królestwie Polskim z 1901 roku Kameduły wymienione są jako kolonia.

W 1918 roku we wsi liczącej 35 domów mieszkało już 194 osoby. W 1933 roku w czasie tworzenia gromad miejscowość weszła w skład gromady Kameduły składającej się z kolonii Kameduły i kolonii Kończyny. Według danych niemieckich w miejscowości 1 lipca 1940 roku mieszkało 220 osób, natomiast jeśli chodzi o powierzchnię to do wsi należało 166 hektarów i 84 ary ziemi. W 1990 roku powierzchnia sołectwa Kameduły wynosiła 150 hektarów i 32 ary ziemi, a na jego terenie w 2000 roku mieszkało 158 osób.

Klasztor kamedułów powstał w 1726 roku w niewielkiej odległości od Szańca, w kierunku zachodnim. Pomysłodawcą jego budowy i fundatorem był Józef Myszkowski, ówczesny właściciel terenu całej parafii Szaniec.

Zbudowany wśród lasu klasztor składał się z ośmiu cel pustelniczych i drewnianego kościoła, obok którego zbudowano jeszcze budynki gospodarcze i dom gościnny tzw. forasterium. Teren przeznaczony pod budowę klasztoru wynosił 30 morgów ziemi a na utrzymanie 8 zakonników zgodnie z decyzją fundatora mieli pracować chłopi z trzech wsi pod Stopnicą, to jest: Czyżowa, Dziesławic i Jastrzębca. W 1751 roku w podziemiach kościoła pod prezbiterium pochowany został fundator klasztoru wspomniany wyżej Józef Myszkowski, natomiast zmarli zakonnicy chowani byli w kryptach przy wejściu.

W 1819 roku klasztor został skasowany i przeszedł na własność skarbu państwa, na co papież wyraził zgodę w czasie rozmów prowadzonych w 1818 roku przez rządy Królestwa Polskiego i Państwa Kościelnego. Zakonnicy którzy opuścili teren klasztoru otrzymali emerytury w wysokości 90 rubli rocznie. Ziemia została oddana w dzierżawę a kościół sprzedany za 1200 złp Józefowi Lubowidzkiemu. Po sprzedaży kościół służył jako suszarnia tytoniu. W 1829 roku Tadeusz Bocheński będący dzierżawca dóbr Szaniec wyremontował niszczejący kościół i sprowadził na teren opuszczonego klasztoru Norberta Franka, który jak się okazało był przedostatnim zakonnikiem przebywającym w eremie do 1844 roku. W tym samym roku przeniesione zostały szczątki fundatora wraz z marmurową trumna do kościoła w Młodzawach, natomiast szczątki zakonników pochowano obok kościoła w Szańcu. Ostatnim zakonnikiem który zmarł na terenie klasztoru w 1846 roku był Antoni Gnusiewicz.

W 1863 roku opuszczony klasztor był świadkiem potyczki stoczonej między powstańcami polskimi a wojskami rosyjskimi. Poległych powstańców pochowano we wspólnej mogile na jego terenie. W 1866 roku ze względu na stan techniczny kościoła zaprzestano odprawiania w nim jakichkolwiek nabożeństw a w 1869 roku zdemontowano jego wyposażenie, w tym ołtarze. Od tego czasu opuszczony klasztor to jest, kościół i trzy ocalałe domki zakonników niszczały w szybkim tempiei w 1908 roku po usunięciu z terenu klasztoru ostatniej budowli, dziedzic będący właścicielem ziemi, po parcelacji sprzedał działki ziemi chłopom, którzy to miejsce zaorali.

Kozina

Nazwa wsi pochodzi od słowa „koza” i może mieć związek zarówno z florą, jak i z fauną, ma jednak także wiele innych znaczeń z zakresu kultury materialnej i duchowej.

Kozina jest jedną z siedmiu najstarszych wsi w parafii Szaniec korzeniami sięgającymi epoki średniowiecza. Prawdopodobnie pierwszym właścicielem wioski był ród Odrowążów. W XV wieku jako właściciel wsi wymieniony jest Krzesław z Kurozwęk herbu Róża. Dziesięciną o wartości 1 grzywny obciążona była całość, czyli 1 folwark szlachecki.

W 1572 roku właścicielem Koziny został Wojciech Padniewski, starosta dybowski, przejmując wieś w spadku po stryju Filipie Padniewskim. Od 1613 roku do 1813 roku wieś wchodziła w skład własności Ordynacji Myszkowskich a oprócz niej w skład dóbr Kozina wchodził jeszcze, folwark i karczma.

W czasie opisu ordynacji przeprowadzonym w 1762 roku jako mieszkańcy wsi Kozina wymienione są rodziny, noszące następujące nazwiska: Domagała, Ciacia, Orzeł i Chrobot. W 1827 roku we wsi liczącej 6 domów mieszkało 43 osoby.

W 1864 roku przeprowadzono uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. Na mocy dekretu cara Aleksandra II zarówno ziemia jak i budynki posiadane przez chłopów będących mieszkańcami Koziny stały się ich własnością. Okrojone dobra Kozina od ojca Leopolda Sadowskiego przejął jego syn Florian Sadowski. Po zniesieniu pańszczyzny i uwłaszczeniu włościan z powodu zadłużenia dobra były często licytowane. W 1889 roku, licytację rozpoczęto od sumy 13 100 rubli. W 1933 roku w czasie tworzenia gromad wieś weszła w skład gromady Podgaje. Według danych niemieckich we wsi Kozina 1 lipca 1940 roku mieszkało 145 osób, natomiast jeśli chodzi o powierzchnię to do wsi należało 176 hektarów i 99 arów ziemi. W 1990 roku wieś Kozina weszła w skład sołectwa Podgaje.

Mikułowice

Nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej „Mikuła” i jest to jedna z siedmiu najstarszych wsi w parafii Szaniec, korzeniami sięgającymi średniowiecza.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1225 roku. Prawdopodobnie pierwszym jej właścicielem był ród Odrowążów. W XV wieku jako właściciel wsi wymieniona jest rodzina herbu Mądrostki. Dziesięciną o wartości 2 grzywien, obciążone były 2 folwarki szlacheckie i pole młyńskie.

W 1572 roku właścicielem Mikułowic został Wojciech Padniewski, starosta dybowski, przejmując wieś w spadku po stryju Filipie Padniewskim. Od 1601 roku do 1813 roku wieś wchodziła w skład własności Ordynacji Myszkowskicha oprócz niej w skład dóbr Mikułowice wchodził jeszcze folwark i karczma.

W czasie opisu ordynacji przeprowadzonym w 1762 roku jako mieszkańcy Mikułowic wymienione są rodziny noszące następujące nazwiska: Kryczka, Szczerba, Maj, Maciąg, Czaja, Janik, Kardynał, Panek i Wójcik. W 1827 roku we wsi liczącej 30 domów mieszkało 220 osób.

Kolejni dziedzice Mikułowic to między innymi: Jan Olrych Szaniecki, Mateusz Lubowidzki, Józef Lubowidzki, Wincenty Dobiecki, Emil Rayski, Piotr Kobyliński i Władysław Rakowski. Z majątku ziemskiego Mikułowice w 1862 roku, wspomniany dziedzic Władysław Rakowski sprzedał Janowi Gebutowskiemu należący do tego majątku folwark Elżbiecin z wsią zarobną Zwierzyniec. W 1864 roku przeprowadzono uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. Na mocy dekretu cara Aleksandra II zarówno ziemia jak i budynki posiadane przez chłopów będących mieszkańcami Mikułowic stały się ich własnością. To spowodowało dalsze zmniejszenie powierzchni majątku będącego własnością dziedzica. W 1933 roku w czasie tworzenia gromad wieś weszła w skład gromady Mikułowice, składającej się ze wsi Mikułowice, kolonii Mikułowice i ośrodka folwarku Mikułowice.

Według danych niemieckich w Mikułowicach 1 lipca 1940 roku mieszkało 780 osób, natomiast jeśli chodzi o powierzchnię to do wsi należało 765 hektarów i 91 arów ziemi. W 1990 roku powierzchnia sołectwa Mikułowice z integralnymi częściami: Kolonia Wschodnia, Kolonia Zachodnia, Pod Górami i Pod Lasem, wynosiła 746 hektarów i 50 arów ziemi, a na terenie sołectwa w 2000 roku mieszkało 839 osób.

Młyny

2. Młyny. Widok od strony południowej

Młyny są jedną z siedmiu najstarszych wsi w parafii Szaniec korzeniami sięgającymi średniowiecza. Prawdopodobnie pierwszym właścicielem Młynów był ród Odrowążów. W XV wieku jako właściciel wsi wymieniony jest Krzesław z Kurozwęk herbu Róża. Dziesięciną o wartości 5 grzywien obciążona była całość czyli łany kmiece i 1 folwark szlachecki.

W 1572 roku właścicielem majątku ziemskiego Młyny został Wojciech Padniewski, starosta dybowski, przejmując wieś w spadku po stryju Filipie Padniewskim. Od 1613 roku do 1813 roku majątek wchodził w skład własności Ordynacji Myszkowskich i składał się oprócz wsi, z folwarku, karczmy i sześciu młynów wodnych.

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
drukowana A5
za 38.81
drukowana A5
kolorowa
za 63.05