E-book
12.29
Wkład św. Hieronima w kształtowanie się kultury europejskiej

Bezpłatny fragment - Wkład św. Hieronima w kształtowanie się kultury europejskiej

Czyli jak Hieronim przyczynił się do dzisiejszego wyglądu Europy od strony jej kultury


1
Objętość:
155 str.
ISBN:
978-83-65543-34-9

Otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultur

— życie bez zajęć naukowych i literackich jest śmiercią i grobem żywego człowieka.

Seneka


The book is dedicated to Liuba Botezatu,
who gave me support, hope and confidence in its writing, without whom I would never arrive to have this title.
Thank you Liuba

Wstęp

Mimo że kultura europejska sięga swą przeszłością kilku tysięcy lat wstecz, nadal ciekawi ona swoją historią kolejnych odkrywców. Warto tu zwrócić uwagę na to, że kultura europejska kształtowała się nie tylko na bazie imperium rzymskiego a wcześniej starożytnej Grecji, ale na jej terenach zbiegały się również szlaki i dzieje kultur północnoeuropejskich, azjatyckich i tych najdalej wysuniętych na zachód, a więc terenów dzisiejszej Wielkiej Brytanii i Irlandii. Na kulturę europejską niewątpliwie wpłynęły jej dwa wymiary, tj. wymiar klasyczny wywodzący się ze starożytnej Grecji a później Rzymu, oraz wymiar chrześcijański. W oparciu o te dwa wymiary a co za tym idzie, dwie kultury, Europa budowała swoją własną tożsamość, kulturę i historię. Więcej na temat podwalin w powstawanie kultury europejskiej powiem w dalszej części wstępu

Z tego też powodu tj. złożoności kultury europejskiej, postanowiłem przyjrzeć się bliżej losom kontynentu europejskiego, ale nie przez pryzmat losów narodów, wojen, i historii całych państw, lecz przez pryzmat jednego człowieka, jakim był ogłoszony świętym i Ojcem Kościoła: Hieronim ze Strydonu, jeden z najważniejszych łacińskich pisarzy. Obok Hieronima, Zachodnimi Ojcami Kościoła jest też: Hilary z Poiters oraz święci: Ambroży, Augustyn, Piotr Chryzolog, Leon Wielki, Grzegorz Wielki, Izydor z Sewilii. Wschodnimi Ojcami Kościoła są natomiast: Atanazy Wielki, Efrem Syryjczyk, Bazyli Wielki, Cyryl z Jerozolimy, Grzegorz z Nazjanzu, Jan Chryzostom, Cyryl z Aleksandrii i Jan z Damaszku.

Pragnę w niniejszej pracy ukazać wpływ Hieronima na kształtowanie się kultury europejskiej. Śledząc jego losy i dzieła, będziemy mogli wykazać: czy i w jakim stopniu Hieronim przyczynił się do dzisiejszego wyglądu Europy od strony jej kultury? Jest to cel mojej rozprawy a zarazem w postawionym powyżej pytaniu zawiera się jej zasadniczy problem.


Na temat życia, działalności i piśmiennictwa Hieronima napisano już wiele książek, artykułów naukowych, powstało również wiele rozpraw doktorskich. Szczegółowe zapoznanie się z bibliografią prac na temat Hieronima pozwala jednak stwierdzić, że do tej pory, autorzy opisujący jego działalność i twórczość nie skupili się za bardzo na wpływie Hieronima w kulturę europejską, pomimo, że od śmierci naszego autora minęło blisko 1600 lat! Na ile mi wiadomo nikt dotychczas nie podjął bardziej wnikliwych badań nad kwestią, jak ten jeden człowiek o tak splątanych dziejach swojego życia przyczynił się do rozwoju kultury europejskiej?!

Z tego też powodu uważam, że temat jest niezwykle ważny do opracowania, ponieważ nie tylko pozwoli nam przedstawić wpływ Hieronima na kulturę naszego kontynentu, ale również pozwoli pokazać, że dzieje pojedynczego człowieka i jego działalność mogą mieć ogromne skutki, rzekłbym wręcz ponadczasowe, w rozwoju narodów. Wiele mówi się o pojedynczych jednostkach, które swoimi działaniami odmieniły losy narodów przez swoje celowe działanie. Hieronim jest natomiast przykładem osobowości, która wpłynęła na losy Europy nie w skutek świadomego i zamierzonego działania, lecz w skutek swojej własnej, można by rzec, prywatnej działalności, głównie piśmienniczej, często sporządzanej na życzenie przyjaciół lub w celu odparcia ataków na swoją osobę. Nie mógł jednak zdawać sobie sprawy z tego, że jego dzieła będą czytane jeszcze blisko 1600 lat po jego śmierci. W życiu Hieronima będziemy mogli zauważyć dwie przenikające się ze sobą kultury, które jak wyżej wspomniałem budowały Europę, kulturę klasyczną oraz kulturę chrześcijańską. Prócz tego rozróżnienia zauważymy również jeszcze drugie, tym razem będzie to rozróżnienie geograficzne. Mam tutaj na myśli podział pomiędzy Wschodem i Zachodem Cesarstwa. Dwiema różnymi częściami jednego państwa, w których obyczaje, spojrzenie na rzeczywistość i mentalność ludzi była całkowicie różna, a pomimo tego Hieronim świetnie potrafił odnaleźć się w każdej z tych dwóch różnych części.

Metoda badawcza, jaką posłużę się w pisaniu niniejszej pracy, jest metodą analityczno-syntetyczną, polega ona na analizie w głównej mierze dzieł Hieronima, jak również i na wykorzystaniu oraz odwoływaniu się do dzieł poświęconych jemu samemu oraz opracowań poruszających kwestie związane z tematem pracy. Pozwoli to na możliwie najbardziej wiarygodne i obiektywne opracowanie tematu.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na obecny stan badań nad osobą Hieronima. Jednym z najlepszych dostępnych opracowań dotyczących Hieronima jest studium nad jego biografią, którego autorem jest Georg Grützmacher. Niestety, jego aż trzytomowe dzieło skupia się tylko i wyłącznie na życiu Hieronima, nie porusza on natomiast żadnych kwestii związanych z Hieronimem jako człowiekiem, który mógłby mieć wkład w kulturę europejską. Kolejnym świetnym dziełem jest opracowanie, którego autorem jest Stefan Rebenich. W swoim dziele Hieronymus und sein Kreis. Prosopographische und sozialgeschichtliche Untersuchungen, Stuttgart 1992, również pisze o Hieronimie, jako o wykształconym intelektualiście przez pryzmat którego stara się pokazać jak wyglądało życie w chrześcijańskim społeczeństwie IV wieku, ukazuje również Hieronima jako twórcę ruchu ascetyczno-klasztornego, ale podobnie jak Grützmacher nie wspomina słowem o wpływie Hieronima na kulturę europejską. Christa Krumeich, w swoim dziele Hieronymus und die christlichen feminae clarissimae, Bonn 1993, również pisze o Hieronimie jednak i w jej pracy nie znajdujemy elementarnych badań dotyczących naszego tematu, bowiem skupia się ona bardziej na życiu kobiet z otoczenia Hieronima i ich roli w ówczesnym społeczeństwie. Nie można w tym miejscu nie wspomnieć o pracy którą napisał J. N. D. Kelly, Jerome. His Life, Writings, and Controversies, Duckworth 1975; J.N.D. Kelly, Hieronim. Życie, pisma, spory, tłum. Robert Wiśniewski, Warszawa, 2003. Porusza on bardzo wiele kwestii dotyczących osoby Hieronima, w dziele tym znajdujemy przede wszystkim jego biografię, znajdujemy informację na temat tego jak i gdzie żył oraz w jakie wydarzenia był wplątany, ale w całej pracy nie znajdujemy informacji dotyczących jednoznacznie wkładu w kulturę europejską. Ostatnimi z dwóch autorów, których myślę warto przytoczyć w tym miejscu omawiając stan badań jest Jean Steinmann i jego Hieronymus Ausleger der Bibel, Köln 1961, oraz Jan Czuj i napisana przez niego pozycja pt. Hieronim. Żywot dzieła, charakterystyka, Warszawa 1954. Każdy z nich skupia się na żywocie Hieronima oraz na dziełach jakie napisał, Steinmann skupia się co prawda na Hieronimie jako bibliście, ale u żadnego z nich nie znajdujemy informacji mówiących o tym, jaki był wkład Hieronima w kształtowanie się kultury europejskiej. Wyjątek może tutaj stanowić praca J. P. Bercedo, Actuacion de San Jeronimo en la conciliacion de las culturas pagana y cristiana, Burgos 1957. W której autor zwraca uwagę na Hieronima i jego wkład w próbę pojednania kultury pogańskiej z chrześcijańską, nie mniej nie mamy tutaj zaznaczonego wkładu Hieronima w kulturę europejską. Podałem najbardziej znane, a zarazem najbardziej cenione w Polsce i na świecie opracowania dotyczące osoby Hieronima. Jak widzimy żaden z wcześniejszych autorów nie podjął się omówienia interesującego nas tematu, każdy z nich opisywał postać Hieronima pod kątem jego biografii, tego co Hieronim przeżył w trakcie swojego życia, niestety jak dotąd nikt nie zajął się wpływem Hieronima na losy kultury europejskiej.

Z tego powodu uznałem, że praca podejmująca zagadnienie związane z wkładem Hieronima w kształtowanie się kultury europejskiej, jest potrzebna, abyśmy mogli dostrzec jak jeden człowiek po przez swoją działalność mógł wpłynąć na całe społeczeństwa przez kilkanaście kolejnych wieków.


Praca składa się z czterech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcę osobie Hieronima. Skupię się w nim na aspektach związanych z jego życiem, w tym na jego literackiej formacji, która to wpłynęła na całe jego piśmiennictwo będące podstawą do rozważań w niniejszej pracy. Ponadto zwrócę uwagę na jego studia lingwistyczne, które to spowodowały, że był on doskonałym znawcą literatury orientalnej i jej doskonałym tłumaczem. Poruszę również aspekt związany z chrześcijańską formacją Hieronima, gdyż ta niewątpliwie wywarła wpływ na jego wizję postrzegania świata, co z kolei miało przełożenie na jego dzieła. Niezbędne dla tego rozdziału będzie również omówienie jego formacji duchowej związanej z jego licznymi podróżami, życiem monastycznym, studiami egzegetyczno- teologicznymi, jak również i z jego spotkaniem z literaturą wczesnochrześcijańskiego Wschodu.


W rozdziale drugim przedstawię Hieronima jako obrońcę literatury klasycznej jak również pokażę, jak Hieronim wykorzystywał autorów klasycznych w swojej kulturotwórczej działalności, a co za tym idzie wskażę gdzie, kiedy i ile razy czerpał on z autorów klasycznych w swojej działalności literackiej.


W rozdziale trzecim zajmę się przedstawieniem postaci Hieronima jako biblisty, w tym Hieronima jako tłumacza Pisma Świętego z języków oryginalnych na łacinę (Wulgata) i przybliżeniem tej części jego pism, w których komentuje on poszczególne księgi Pisma Świętego. Omówię również pierwszą historię literatury wczesnochrześcijańskiej (De viris illustribus). Na końcu trzeciego rozdziału poruszę kwestię związaną z wkładem Hieronima w komunikację międzyludzką. Mam tutaj na myśli jego działalność epistolograficzną, której ślady w postaci zachowanych listów, przetrwały do naszych czasów i są dla nas ogromnym źródłem wiedzy na temat nie tylko samego Hieronima, ale również i tego, czym był dla niego list, który jak się okaże, był przez niego traktowany niemal jak rozmowa w cztery oczy, z potencjalnym odbiorcą.


Celem czwartego rozdziału jest ukazanie Hieronima jako osoby, której działalność stanowiła niejako pomost pomiędzy dwiema głównymi kulturami ówczesnego świata, tj. kulturą Wschodnią wraz z jej myślą teologiczną oraz kulturą Zachodu z jej literaturą łacińską i myślą, jakże odmienną niekiedy od myśli wschodniej. W rozdziale tym ukażę także pracę Hieronima w Rzymie u boku papieża Damazego jako eksperta od teologicznej myśli Wschodu. Dalej przejdę do ukazania wkładu Hieronima w kształtowanie historii kultury po przez pryzmat jego dzieł, jakimi były Kronika, oraz Żywoty świętych. Ważne będzie też tutaj poruszenie kwestii związanych propagowaniem przez Hieronima myśli teologicznej chrześcijańskiego Wschodu oraz propagowanie przez niego ideałów monastycznych.


Takie ułożenie rozdziałów pozwoli nam wyczerpać przyjęty temat, a przede wszystkim wysunąć właściwe wnioski co do tego, jaki był wpływ Hieronima na kształtowanie się kultury europejskiej. Analiza dzieł Hieronima oraz sięgnięcie do bardzo wielu opracowań różnych autorów, w tym literatury obcojęzycznej, pozwoli na właściwe odczytanie myśli Hieronima, a co za tym idzie, uzyskanie najbardziej wiarygodnych rezultatów badawczych w niniejszej rozprawie.

Każdy z rozdziałów zakończony jest krótkim podsumowaniem, w którym stawiam pytania, mające na celu udokładnić nam czego i w jakim stopniu dokonał Hieronim oraz jak mogło to wpłynąć na losy kultury europejskiej.

Zanim przejdę bezpośrednio do poszczególnych rozdziałów pracy, pragnę przypomnieć jak wyglądała ówczesna Europa w której żył i tworzył św. Hieronim, to dłuższe wprowadzenie jest dla nas niezbędne, abyśmy mogli znaleźć właściwy punkt odniesienia do zrozumienia działalności Hieronima. Niniejsze wprowadzenie obejmuje podstawowe informacje na temat kultury greckiej oraz rzymskiej, które każdemu historykowi są doskonale znane, niemniej dla mniej wprawnego czytelnika uważam, że warto te informacje tutaj przypomnieć.

Zacznijmy od kultury greckiej która jako pierwsza zaczęła się rozwijać na wyspie zwanej Kreta, kultura ta miała swoich bogów, była rozwinięta pod względem sztuki, budownictwa i handlu, istniała około 1000 lat. Dała podstawy pod historyczną Grecję z rozwiniętym panteonem bóstw, oraz mitologią, poetyką, filozofią, polityką i systemem szkolnictwa, Grecję która w postaci swoich polis miała opanowaną znaczącą część Basenu Morza Śródziemnego. To właśnie w Grecji wyrastali najznakomitsi filozofowie znani ze swoich traktatów aż do dzisiaj, to tutaj kształtowały się najważniejsze szkoły filozoficzne starożytności.

Kultura rzymska, przypominała nieco grecką, w czasach gdy mówiliśmy o historycznej Grecji. Samo powstanie Rzymu było już związane z mitologią i opowieścią o dwóch braciach, gdzie jeden wystąpił przeciw drugiemu. Zabijając go, wedle przepowiedni skazał Rzym na wieczne wojny. Ogromne znaczenie dla Rzymian miał kult religijny, w którym uczestniczyli już nie tylko specjalnie wybrani kapłani, ale wszyscy mieszkańcy miasta. Nieuczestniczenie w jakimś obrzędzie skutkowało wykluczeniem ze wspólnoty, co więcej, można było później zostać osądzonym, że nieszczęścia, jakie spadają na miasto, mają swoją podstawę w odmówieniu uczestnictwa w obrzędach i w kulcie religijnym. Rzym panteon bogów przejął niemal w całości od Greków, z tym, że od pewnego momentu do panteonu bogów włączano zmarłych dowódców wojskowych lub cesarzy. Rzymianie wierzyli w astrologię i częstokroć pewne decyzje, w tym również te kluczowe dla państwa, podejmowali za radą wróżbitów. Ciekawą rzeczą jest to, że wszędzie tam gdzie pojawiała się armia rzymska, tam zostawiała swoją religię, dając możliwość włączenia do jej panteonu bogów i bożków podbitych ludów. Warto przypomnieć tutaj system szkolnictwa, przywołajmy tylko, że już rzymskie dzieci umiały czytać i pisać, językiem dominującym była łacina. Uczono się retoryki, gramatyki oraz tekstów autorów klasycznych.

W przypadku obu wymienionych wyżej kultur, zarówno greckiej jak i rzymskiej widzimy, że obie cechowała rozwinięta filozofia, obie miały swój własny panteon bogów, w przypadku Rzymian dodatkowo uzupełniany o kolejnych. Obie były kulturami rozwiniętymi i obie, wszędzie tam gdzie się pojawiły za sprawą toczonych wojen, zostawiały po sobie ślad w postaci filozofii, religii, sztuki i tego co było z nimi związane.

Mając na myśli lata w jakich rodziło się chrześcijaństwo i formowały się jego dogmaty, a wiec czasach w których dorastał, żył i tworzył Hieronim widzimy, że na terenach Europy świat klasyczny cały czas przenikał się ze światem barbarzyńskim, a te dwa z kolei przenikały się z chrześcijaństwem. Chcąc odnaleźć esencję kultury europejskiej musimy znaleźć esencję wszystkich kultur, jakie się na jej terenach rozwijały. Niemniej wiemy już, że kulturami, które miały największy wkład w wygląd Europy, była pogańska kultura grecka, rzymska a następnie kultura wczesnochrześcijańska, obok tych trzech istniała jeszcze kultura określana mianem barbarzyńskiej, a więc ta która była poza wspomnianymi. Do barbarzyńców zaliczano Celtów, Germanów, Scytów, Gotów i Słowian. Wszyscy oni mieli swoje własne bóstwa, obrzędy i zasady współżycia społecznego. Barbarzyńcy i ich kultura nie zajmowała jednak wiele miejsca w działalności św. Hieronima. Jeśli już o nich pisał to w sposób bardzo niechętny. Aspekt kultury barbarzyńskiej w tworzeniu się kultury europejskiej pomijamy więc w niniejszej pracy.

Wiemy, że w pierwszych wiekach chrześcijan postrzegano jako sektę, z własną religią i własnym obrządkiem, Wyznawali oni jednego trójosobowego Boga. Często prześladowani ginęli na arenach w walkach z dzikimi zwierzętami. Takie podejście spowodowało powstanie szerokiej literatury chrześcijańskiej w tym również apologetycznej, która miała na celu obronić słuszność religii chrześcijańskiej względem dominującej religii Rzymu oraz religii judaistycznej. Z czasem chrześcijaństwo zyskało tak wielu wyznawców, że uzyskało na terenie cesarstwa rzymskiego status religii państwowej.

Nim chrześcijaństwo stało się religią państwową, było prześladowane, chrześcijanie odmawiali udziału w służbie wojskowej, nie wypełniali obowiązku kultu względem rzymskich bogów, odmawiali pracy w zawodach związanych w jakikolwiek sposób z kultem pogańskim. Istotne jest dla nas tutaj również przypomnienie, że większość z pośród pierwszych autorów chrześcijańskich, tj. ewangelistów oraz ich uczniów, tworzyło teksty chrześcijańskie po grecku. Językiem natomiast dominującym w cesarstwie była łacina. Kiedy religia chrześcijańska została ogłoszona religią państwową chrześcijaństwo zdecydowanie szybciej rozprzestrzeniło się we wschodniej części cesarstwa, greka stała się językiem Kościoła, wyjątkiem z zachodniej części cesarstwa był Rzym, w którym powstał jeden z głównych ośrodków chrześcijaństwa.

Chrześcijanie pełnymi garściami korzystali z tego co kultura starożytna, zarówno grecka jak i rzymska, im zostawiła. Sami natomiast już jej nie tworzyli. Autorzy klasyczni tkwiący jeszcze przy religii pogańskiej, niemal bez przerwy pisali traktaty przeciwko chrześcijaństwu, chrześcijanie natomiast nie pozostając im dłużni odpowiadali swoimi apologiami, częstokroć wykorzystując w tym celu teksty i filozofię pogańską, po przez pokazanie absurdów, jakie się w niej znajdują. W ten sposób obok słynnych greckich i rzymskich tekstów zaczęła się tworzyć literatura chrześcijańska, z jej tekstami apologetycznymi, komentarzami biblijnymi skierowanymi do osób które poznawały religię chrześcijańską, oraz z całą korespondencją listowną kierowaną przez pisarzy i autorów zarówno pogańskich jak i chrześcijańskich wzajemnie do siebie.

Przypomnijmy również w tym miejscu, że pomimo tego, iż chrześcijanie wyznawali inną religię aniżeli Grecy i Rzymianie, musieli oni korzystać podczas swojej edukacji ze szkół pogańskich, w których poznawali zasady gramatyki, retoryki, uczyli się greki oraz poznawali dzieła autorów klasycznych. Największymi szkołami ówczesnego świata chrześcijańskiego była szkoła Aleksandryjska oraz szkoła Antiocheńska, obie te szkoły wydały na świat najznakomitszych chrześcijańskich pisarzy takich jak Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Dydym, czy Ambroży z Mediolanu.

W taki oto sposób kształtowała się Europa, żyło na niej wiele kultur, każda coś nowego do niej wnosiła. Każda z nich oparta była na religii, mono- lub politeistycznej. Każda z kultur wzajemnie od siebie czerpała zarówno z filozofii, nauki, retoryki, czy religii. Każda z nich też nie potrafiła w pełni zaakceptować innej, tej która była dla niej odmienna. Każda z nich stała się niejako cząstką esencji, która miała być wykorzystana pod budowę fundamentu kultury europejskiej, fundamentu, którym jak się okazało stało się chrześcijaństwo, które objęło swoim zasięgiem za sprawą wyznawców całą Europę. W tej tworzącej się chrześcijańskiej Europie dorastał, żył i tworzył Hieronim.

1. Intelektualna i duchowa formacja św.Hieronima

Niniejszy rozdział ma na celu przybliżyć nam intelektualną i duchową formację św. Hieronima. Na początek prześledzimy środowisko rodzinne Hieronima, dzięki temu uzyskamy obraz otoczenia, w jakim dorastał. Następnie omówimy edukację Hieronima począwszy od szkoły podstawowej, po przez studia gramatyczne, retoryczne i lingwistyczne a dalej kształtowanie się jego formacji duchowej. Spróbujemy się dowiedzieć, jak wyglądała ówczesna edukacja a co za tym idzie system edukacyjny, w którym Hieronim dorastał. Znajdziemy tu również odpowiedź na pytania, jak oraz kiedy uczył się on języków obcych, oraz w jaki sposób przeżywał on swoje spotkanie z chrześcijaństwem.

1.1. Środowisko rodzinne

Hieronim urodził się najprawdopodobniej w Strydonie w Dalmacji, ok. 331 roku. Były to czasy, kiedy cesarstwo rzymskie, zwłaszcza jeśli chodzi o jego kontakty z Kościołem, było na drodze rewolucji. Kryzys, jaki został spowodowany przez najazdy barbarzyńskie, wojny i załamania gospodarcze został już ustabilizowany i opanowany. Administracja cesarska kontrolowała już wszystkie sfery życia, a władza pierwszy raz znalazła się w silnych chrześcijańskich rękach. Konstantyn Wielki, który od ok. 312 roku propagował chrześcijaństwo, założył tzw. Nowy Rzym, tj. Konstantynopol, który miał stać się stolicą administracyjną na Wschodzie. Po śmierci Konstantyna władzę przejęli jego synowie, będący również chrześcijanami, następnie do władzy doszedł przyrodni brat Konstantyna, Julian Apostata, który mimo, że był wychowywany w religii chrześcijańskiej, starał się przywrócić religię pogańską. Po jego śmierci, wszyscy cesarze zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie, byli już chrześcijanami.

Na sześć lat przed urodzeniem się Hieronima, tj. w 325 roku, został zwołany w Nicei sobór ekumeniczny, na którym ustalono credo wiary chrześcijańskiej. Przyjęto tam przede wszystkim, że Jezus, jako Syn swego Ojca jest mu współistotny. Zachód przyjął sformułowanie, jakie zostało ustanowione w Nicei za właściwe, podczas gdy wschodnia część cesarstwa cały czas jednak skłaniała się ku różnicom pomiędzy osobami Trójcy Świętej. W efekcie spór ten toczyć się będzie przez całe dzieciństwo, wiek młodzieńcy i dorosłe życie Hieronima, on sam jak później będziemy mieli okazję się przekonać, też będzie brał w nim udział i będzie musiał określić w nim swoje stanowisko.

Wracając do postaci samego Hieronima wiemy, że jego ojciec miał na imię Euzebiusz, Hieronim czasami sam posługiwał się również tym imieniem. Miasto narodzin Hieronima, czyli najprawdopodobniej Strydon, zostało zniszczone przez Gotów, miało ono leżeć przy granicy Panonii i Dalmacji. Hieronim mieszkał pod jednym dachem wraz z rodzicami, bratem, siostrą, ciotką imieniem Kastorina, z którą miał wdać się później w długotrwały spór, oraz babcią której imienia nie znamy. Na podstawie źródeł wiemy, że rodzina, z jakiej się wywodził, należała do dość zamożnych. W swoich wspomnieniach mówi o tym, że będąc dzieckiem biegał po pomieszczeniach niewolników, w Apologii przeciw Rufinowi możemy przeczytać: przypominam sobie że jako chłopiec biegałem po pokojach służebnych. Opiekę nad Hieronimem w jego dzieciństwie sprawowała piastunka. Następnie gdy był już starszym Hieronim miał swojego własnego niewolnika. Wiemy również, że miał serdecznego przyjaciela imieniem Bonozus. Cała rodzina, w jakiej Hieronim był wychowywany, była rodziną chrześcijańską, mimo to Hieronim nie został ochrzczony, a jedynie zapisany na listę katechumenów. Była to normalna kolej rzeczy, ze względu na fakt, iż w dawnych czasach chrzest odwlekano aż do momentu, w którym sam katechumen uspokoi już swoją szaleńczą młodość.

1.2. Edukacja i formacja literacka

Niniejszy podrozdział ma na celu przybliżyć nam zdarzenia, jakie przyczyniły się do ukształtowania Hieronima pod kątem bycia tak świetnym retorem i gramatykiem, który niejednokrotnie wdając się w zażarte spory z innymi osobami, świetnie radził sobie na polu pisarskim odpierając argumenty swoich przeciwników.

1.2.1. Szkoła podstawowa i studia gramatyczne oraz retoryczne w Rzymie

Chcąc mówić o literackiej formacji Hieronima należy zacząć od samych początków jego kształcenia się w szkole podstawowej. Zwróćmy uwagę na to, że nauka w szkole podstawowej zaczynała się mniej więcej między 6 a 7 rokiem życia i trwała do około 11 lub 12 roku życia. Do szkoły podstawowej Hieronim uczęszczał oczywiście w Strydonie. Hieronim wspomina, że z rąk babci był wyrywany do Orbiliusza, imię to oczywiście jest wydarte z poezji Horacego, gdzie określany był tym imieniem bardzo srogi nauczyciel, kierownik szkoły skory do bicia uczniów. Program edukacji w szkole podstawowej z pewnością obejmował naukę pisania i czytania, a co za tym idzie również i uczenie się na pamięć zarówno tych krótkich jak i zdecydowanie dłuższych tekstów. Niewykluczone, że już na tym etapie nauki Hieronim zapoznał się z podstawami greki. Jest to dla nas dość ważna informacja, bowiem w domu Hieronima posługiwano się językiem łacińskim. W rzymskich szkołach wielką wagę przywiązywano do rozwoju jak najlepszej pamięci, możemy przypuszczać, że to właśnie w ogromnej mierze nabyte w szkole podstawowej umiejętności Hieronima do zapamiętywania bardzo wielu różnych rzeczy, przyczyniły się do jego zdumiewającej pamięci, która miała stać się podporą w jego dorosłym życiu ogromnej i różnorodnej wiedzy. Jeszcze lepiej zauważymy to w dalszej części pracy w momencie, kiedy Hieronim będzie dyktował swoje listy. Po zakończeniu nauki przez Hieronima w szkole podstawowej jego ojciec Euzebiusz podjął decyzję, aby syn kształcił się dalej w Rzymie.


Hieronimowi w Rzymie towarzyszył jego przyjaciel Bonozus, jak sam Hieronim pisze: razem wzrastaliśmy od wczesnego dzieciństwa aż do lat dojrzałych, że pielęgnowały nas te same niańki, te same nosiły ramiona. Obaj trafili do Rzymu, jak możemy się domyślać z bardzo prostej przyczyny, zarówno rodzice jednego jak i drugiego z chłopców chcieli im zapewnić możliwie najlepsze wykształcenie, a takowe mogli dostać jedynie albo w Rzymie albo w Konstantynopolu. Zarówno Hieronim jak i Bonozus trafili do szkoły Eliusza Donatusa, jednego z najsławniejszych nauczycieli owych czasów. Hieronim będąc już starszym miał chwalić się i być niezwykle dumny z tego, że uczęszczał właśnie do szkoły Donatusa, mówiąc o nim mój nauczyciel. Hieronim przeszedł w szkole Donatusa rzymski a jednocześnie hellenistyczny cykl nauczania.

Chcąc zwrócić uwagę na to czego się we wspomnianej szkole uczył Hieronim, możemy być pewni, że jego edukacja obejmowała m.in. matematykę, nauki przyrodnicze oraz muzykę, ale i tak najważniejsza cały czas pozostawała gramatyka oraz analiza i zasady poprawności językowej, o znajomości literatury klasycznej nawet już nie wspominając. W szkole uczono się na tekstach epoki starożytności tj. Wergiliusza, Homera, Terencjusza, Salustiusza, jak również i Cycerona, Plauta, Lukrecjusza, Horacego czy Persjusza. Hieronim oczywiście w trakcie swojej edukacji w Rzymie zapoznawał się jeszcze z szeregiem innych autorów, co widzimy później śledząc jego teksty, w których, częstokroć pojawiają się zapożyczenia od bardzo wielu różnych autorów.

Co do metody nauczania w rzymskiej szkole wydaje się, że była ona dość prosta, uczniowie czytali na głos wybrane ustępy, następnie dokonywali analizy tekstu słowo po słowie, a następnie tłumaczyli i wyjaśniali dany tekst. Takie przygotowanie Hieronima sprawiło, że w życiu dorosłym, kiedy brał udział w jakimś sporze, zręcznie używał wszelkiego rodzaju chwytów retorycznych, swojego zaś przeciwnika, którego styl uznał za niedbały, gotów był w sposób literalny zniszczyć. W szkole Donatusa Hieronim nadal najprawdopodobniej uczył się języka greckiego, pomimo tego, że na ogół po zakończeniu nauki w szkole podstawowej, nauki języka greckiego, nie kontynuowało się już podczas dalszej edukacji.

Mając około 15 lub 16 lat Hieronim wraz z Bonozusem po zakończeniu nauki w szkole Donatusa wstąpili do jednej z rzymskich szkół retorycznych. Szkoły te nie miały już na celu wykształcenia mówcy politycznego, lecz przygotowanie do kariery adwokata lub urzędnika państwowego. Źródła archeologiczne mówią nam o tym, że prócz tzw. ćwiczeń wstępnych gdzie adept musiał nauczyć się rozróżniania gatunków i stylów literackich, uczył się on również sztuki przemawiania, niekiedy była to nauka po przez ułożenie mowy przekonującej, w której to miał np. doradzić jakiejś postaci mitologicznej lub historycznej, jak należy się zachować w danej sytuacji. Czasami inscenizowano posiedzenie sądu, podczas którego uczeń musiał wykazać się już nie tylko sztuką przemawiania, ale również i znajomością prawa. Wiemy natomiast, że Hieronim nie podjął się nauki filozofii, mimo to, nie raz cytował w swych dziełach z ogromną pewnością siebie wypowiedzi filozofów. Osłuchał się również z terminologią, jaka przez filozofię była używana, i najprawdopodobniej powierzchownie zapoznał się z głównymi z pośród tradycji filozoficznych.

1.2.3. Studia lingwistyczne — języki: grecki, hebrajski, syryjski

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.