Bezpłatny fragment - Malarstwo artystyczne Wielkopolski

Wstęp

Książka pt. „Malarstwo artystyczne Wielkopolski. Słownik biograficzny” przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników. Jej celem jest dostarczenie informacji o ludziach działających w Wielkopolsce — tych, którzy zapisali się swą działalnością artystyczną. Moim zamiarem było, aby Słownik łączył cechy opracowania ze stroną naukową i z powszechnie przyjętymi zasadami obowiązującymi przy pracy nad tego rodzaju publikacjami.

Opracowanie zawiera przedstawicieli różnych grup artystycznych, z naciskiem na malarstwo i rysunek.

Książka przedstawia sylwetki ludzi działających w Wielkopolsce w jej pojęciu historycznym, od czasów średniowiecza aż do połowy XX wieku, z małymi wyjątkami, kilka postaci przekroczyło te bramy czasowe.

Słownik bibliograficzny zawiera kilkadziesiąt życiorysów, osób nieżyjących — zmarłych przed datą oddania do druku publikacji.

Zestawienie najbardziej znanych nazwisk może być dyskusyjne, ale nie zostanie pominięta żadna z osób, która w sposób oczywisty, jednoznaczny ze względu na zasięg swej działalności artystycznej, zasługuje na zamieszczenie w Słowniku. Oczywiście jest to pierwsze wydanie, zakładam więc, że w następnym zeszycie pojawią się inne nazwiska. Badania nad tematem malarstwa wielkopolskiego nadal trwają.

Publikacja stosuje system „holenderski”, biogramy ułożone są od A do Ż.

Szczegółowość i kompletność poszczególnych życiorysów uwarunkowane jest każdorazowo stanem dostępnych autorowi źródeł. Opracowano je w miarę możliwości z źródeł wykorzystanych już wcześniej przez historyków, z drobnymi zmianami i poprawkami.

Biogramy wzorowane były na Polskim słowniku biograficznym, który wychodził w 1935 roku. Część biogramów zawiera życiorys i omówienie działalności poszczególnych osób, zawierają także spis wykorzystanych źródeł i literatury.

W pierwszych rozdziałach omawiam wpływ sztuki wielkopolskiej na stworzenie XX wiecznego nurtu malarstwa balistycznego — w okresie powstań: styczniowego i wielkopolskiego. Następna część opracowania to klasyczny słownik biograficzny, przedstawiający życiorysy artystów wielkopolskich.

Malarstwo powstania styczniowego

Chociaż wielu wybitnych malarzy, takich jak Artur Grottger i Maksymilian Gierymski, tworzyło dzieła o tematyce powstania styczniowego lub w nim uczestniczyło, to w dostępnych źródłach brak jest informacji o malarzach, którzy byliby bezpośrednio związani z Wielkopolską w kontekście tego konkretnego zrywu z 1863 roku.

Większość powstań i wojen miała swoje odzwierciedlenie w sztuce. Maksymilian Gierymski jako uczestnik powstania styczniowego namalował kilka obrazów ilustrujących powstanie z 1863 roku m.in. „Patrol powstańczy”. Z kolei Wojciech Kossak przedstawił wiele scen z rebelii listopadowej, jak choćby słynny obraz „Olszynka Grochowska”. Również powstanie wielkopolskie miało swoich batalistów. Jednym z nich był Leon Prauziński, autor dwunastu obrazów olejnych o tematyce grudniowego zrywu. Prace te zostały zniszczone przez gestapo w czasie II wojny światowej. Do dziś zachowały się tylko w formie pocztówek.

Wielu artystów włączało się w nurt malarstwa historycznego i batalistycznego, uwieczniając wydarzenia i bohaterów powstania, jednak Wielkopolska, znajdująca się pod zaborem pruskim, miała ograniczony udział w walkach i represjach w porównaniu do Królestwa Polskiego.

Więcej informacji na temat uczestników powstania styczniowego z Wielkopolski można znaleźć w archiwach państwowych. Dzieła sztuki związane z powstaniem można eksplorować poprzez zbiory muzealne, takie jak zbiory Muzeum Narodowego w Poznaniu, które organizowało wystawy poświęcone temu tematowi.

Powstanie styczniowe 1863 roku, było inspiracją kilku pokoleń artystów, a także realnym wydarzeniem w życiu wielu z nich. W powstaniu brało udział około czterdziestu artystów, malarzy i przyszłych malarzy. Stoczone potyczki i obozowe życie, wpływały nie na ich wyobraźnię bądź charakter twórczości, ale też bezpośrednio odbijały się na ich zdrowiu i determinowały późniejsze wybory życiowe.

Najbardziej znany malarze-powstaniec Maksymilian Gierymski, autor znakomitego Patrolu powstańczego (1873) czy „Powstańca 1863 roku” (ok. 1869), gdy wybuchło powstanie, był studentem Instytutu Politechnicznego Rolnictwa i Leśnictwa w Puławach. Zaciągnął się do oddziału, mając zaledwie 17 lat, dlatego czas ten szczególnie silnie odbił się na jego psychice. Niemal rok leśnego życia obozowego wpłynął na sposób obserwacji natury i język malarski przyszłego artysty. Reporterski styl, wnikliwe spojrzenie na pejzaż, żołnierska tematyka to jedne z wielu cech malarstwa Gierymskiego Trudne warunki panujące w obozie poskutkowały postępującą chorobą płuc, która doprowadziła do śmierci Gierymskiego w wieku 28 lat.

W tym samym oddziale, sformowanym przez studentów szkoły w Puławach, walczył 18-letni Adam Chmielowski, znany obecnie przede wszystkim jako Brat Albert. Po internowaniu przez Austriaków i uwięzieniu w Ołomuńcu, uciekł i ponownie dołączył do powstańców. W wyniku ran, jakie odniósł w bitwie pod Miechowem, stracił lewą nogę. Po upadku powstania studiował malarstwo w Paryżu (dokąd początkowo wyjechał, by uniknąć aresztowania), Warszawie, Gandawie i Monachium. W stolicy Bawarii ponownie zetknął się z Gierymskim. Ich bliska przyjaźń zbudowana była zarówno na zainteresowaniu sztuką, jak i wspólnocie wojennych doświadczeń. Obraz powstania styczniowego, który pojawiał się w jego twórczości, ma wiele cech wspólnych z pracami Gierymskiego. Na przykład w „Biwaku powstańców w lesie (Na pikiecie)” (1873—1874) zauważyć można podobieństwa takie jak pokazanie codzienności zamiast patosu czy skupienie uwagi na pejzażu. Natomiast poglądy Chmielowskiego, wybitnego teoretyka sztuki, znacznie oddziałały na malarstwo Gierymskiego.

Ludomir Benedyktowicz, podobnie jak Chmielowski, został poważnie ranny podczas jednej z potyczek. Przystąpił do powstania wspólnie z innymi studentami z Zakładu Praktyk Leśnych w Feliksowie pod Brokiem. 19-letni Benedyktowicz, jako przyszły leśnik, dobrze znający teren i umiejący obsługiwać broń, został wcielony do oddziału strzelców. W walce stracił prawą dłoń, a dodatkowo konieczna okazała się amputacja lewej ręki. Utrata obu rąk, przekreślająca karierę leśnika czy wymarzoną profesję malarza, początkowo załamała Benedyktowicza. Odzyskał jednak nadzieję, gdy udało się wykonać według jego projektu rodzaj metalowej obręczy zakładanej na przedramię, do której przymocowany był zacisk umożliwiający posługiwanie się pędzlem czy ołówkiem. Zyskał tak wysoką sprawność, że podjął studia malarskie najpierw w Warszawie, a następnie w Monachium, gdzie także przyjaźnił się z malarzami-powstańcami, Gierymskim i Chmielowskim. Rok 1863 pojawiał się w jego twórczości w realistycznym ujęciu, jak na obrazie „Nad mogiłą powstańca” (ok. 1874).

Przypadek Elwiro Michała Andriollego, popularnego ilustratora i twórcy stylu architektonicznego zwanego świdermajerem, jest nieco inny w porównaniu z wymienionymi artystami.. W 1863 roku miał 27 lat i studia artystyczne w Petersburgu i Rzymie za sobą. Walczył w oddziale Ludwika Narbutta, a po klęsce powstania ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem. Gdy został aresztowany i osadzony w więzieniu w Kownie, udało mu się uciec i przedostać do Londynu. Na ziemie polskie wrócił przez Paryż, jako emisariusz Komitetu Emigracji Polskiej, ale w 1866 roku ponownie go aresztowano, tym razem skazując na zesłanie w głąb Rosji. Ułaskawiony przez cara po pięciu latach, przeniósł się do Warszawy. Mimo że najbardziej znaną część jego twórczości stanowią ilustracje książkowe (m.in. do „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza), to wśród jego prac znajdziemy również te o tematyce powstańczej, np. litografię „Śmierć Ludwika Narbuttaw Dubiczach” (1864—1865).

Historia Aleksandra Sochaczewskiego (właściwie Lejba Sondera, polskiego malarza żydowskiego pochodzenia) przedstawia się jeszcze inaczej,. Studiował malarstwo w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Nie mógł wziąć udział w powstaniu styczniowym, ponieważ został aresztowany już w 1862 roku (jako podejrzany o działalność niepodległościową) i uwięziony w warszawskiej Cytadeli. Po wybuchu powstania skazano go na karę śmierci, ale ostatecznie wyrok zmieniono na 20 lat katorgi na Syberii. Sochaczewski przez lata pracował w warzelniach soli pod Irkuckiem, później skorzystał z amnestii, która zamieniła pozostałe lata katorżniczej pracy na zesłanie. Po powrocie malował przede wszystkim dzieła ukazujące syberyjską katorgę, także na podstawie szkiców przywiezionych z zesłania. Pozostawił po sobie ponad 100 prac, w tym najbardziej znane płótno „Pożegnanie Europy” (1890—1894).

W powstaniu brali udział m.in. Kazimierz Alchimowicz, Ignacy Jasiński, Antoni Kozakiewicz, Władysław Malecki czy Ryszard Okniński. Warto jednak pamiętać o całym pokoleniu artystów, którzy w 1863 roku byli dziećmi, ale powstanie dotknęło w bezpośredni sposób ich rodziny, byli świadkami spotkań konspiracyjnych w domu itd. Niekiedy było to na tyle silne doświadczenie, że wykorzystywali tę tematykę w swojej późniejszej twórczości, często dopiero po wielu latach. Przykładem może być kilka obrazów Antoniego Piotrowskiego, np. „Scena z powstania 1863 roku” (1881), lub „Aresztowanie powstańca” (1910) Stanisława Masłowskiego.

Artur Grottger, którego charakterystyczna twórczość zaciążyła na powszechnym wyobrażeniu roku 1863, nie brał udział w powstaniu. Podobno chciał się zaciągnąć, ale przyjaciele przekonali go, że będzie bardziej przydatny w służbie ojczyzny jako artysta. Co więcej, rysunki z cyklu „Warszawa I” Grottger tworzył w Wiedniu, na podstawie wieści nadchodzących z ziem polskich. Może właśnie dlatego mógł wykreować taki obraz powstania, który odnajdujemy na jego kartonach i płótnach: wyidealizowany, wzniosły, heroiczny, nieco teatralny. Gierymski czy Chmielowski, doświadczeni przyziemnym, najczęściej mało spektakularnym życiem obozowym i odartą z patosu walką, malowali powstanie w zupełnie odmienny sposób — może nie tak porywający jak u Grottgera, ale bardziej prawdziwy.

Źródła: Artur Grottger, z serii: „Wielka kolekcja sławnych malarzy” nr 44, Oxford Educational, Poznań 2008; Mariusz Bryl, Cykle Artura Grottgera, poetyka i recepcja, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1994;Wiesław Juszczak, Artur Grottger. Pięć cyklów, Wydawnictwo „Arkady”, Warszawa 1959; Jadwiga Puciata-Pawłowska, „Artur Grottger”, wyd PAN, Toruń 1962; Jan Red Matyasik, Głos Narodu. 1923, nr 127; Lewandowski R., Andriolli… właściciel obu brzegów Świdra…, Józefów: Robert Lewandowski, 2006; Henryk Piątkowski, Henryk Dobrzycki: Andriolli: w sztuce i życiu społeczn. Józefów 2011; Gabriela Socha: Andriolli i rozwój drzeworytu w Polsce. Wrocław 1988; Leszek Adamczewski, Sławomir Kmiecik: Zwycięzcy. Bohaterowie Powstania Wielkopolskiego 1918—1919 we wspomnieniach swoich bliskich, Polskapresse sp. z o.o. Oddział Prasa Poznańska, Poznań 2008.

Artyści powstania wielkopolskiego

Malarstwo wojenne (batalistyczne) ma długą metrykę na ziemiach Polskich. Najbardziej popularne było w dziewiętnastym stuleciu. Wówczas powstały „Szarża w wąwozie Somosierra” Piotra Michałowskiego, „Czarniecki pod Koldyngą” Józefa Brandta, „Powstaniec z 1863” Maksymiliana Gierymskiego, „Szarża jazdy poznańskiej pod Rajgrodem” Juliusza Kossaka, „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki, czy wreszcie „Panorama Racławicka” stworzona przez zespół malarzy z Janem Styką i Wojciechem Kossakiem na czele.

W czasie powstania wielkopolskiego również powstały liczne dzieła: malowidła, rysunki, szkice itp. Przedstawicielem malarstwa z początku XX wieku był Leon Prauziński, autor dwunastu obrazów ilustrujących wydarzenia związane z powstaniem 1918 roku. Autor urodził się 15 maja 1895 roku w Poznaniu w rodzinie Kazimierza i Ewy z Małeckich. Nauki pobierał w gimnazjach w Poznaniu i Ostrowie Wielkopolskim. W 1915 roku został powołany do armii pruskiej, w szeregach której walczył pod Verdun (1916) i w Lasach Argońskich (1917), gdzie został kilkukrotnie ranny. Przed wybuchem powstania wielkopolskiego przybył do Poznania i od samego początku brał udział w walkach m.in. przy moście Chwaliszewskim, co uwiecznił na jednym ze swoich obrazów. Walczył także na frontach zachodnim i południowym — pod Zbąszyniem, Wolsztynem i Miejską Górką.

Po zakończeniu powstania brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1920 roku zdał maturę w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, a rok później ukończył Szkołę Podchorążych. Kształcił się także na Wydziale Rolnym Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. W latach 1921—23 na podstawie własnych szkiców wykonanych w czasie powstania wielkopolskiego namalował 12 obrazów olejnych. Stworzył również ilustracje powstańcze do książek „Jak dzieci wypędziły Niemców z Poznania” i „W marszu i bitwie”. Jesienią 1939 roku Paruziński został aresztowany przez gestapo i osadzony w Forcie VII, a jego obrazy zniszczono. Artystę rozstrzelano 6 stycznia 1940 roku.

Do popularnych wizerunków ilustrujących powstanie wielkopolskie należą również obrazy Leona Wróblewskiego. Malarz ten przyszedł na świat 27 stycznia 1893 roku w Poznaniu. Był synem Melchiora i Katarzyny z domu Majchrzak. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i Academie de la Grande Chaumiere w Paryżu. Swój warsztat doskonalił także pod okiem Wojciecha Kossaka. Brał czynny udział w powstaniu wielkopolskim w Poznaniu, a następnie na odcinku nadnoteckim. Namalował kilka obrazów ilustrujących grudniowy zryw — „Zdobycie Fortu Grolman”, „Rozbrajanie Niemców na Starym Rynku w Poznaniu w 1918 roku”, „Atak na gmach policji w Poznaniu”, czy wreszcie słynne „Armaty pod Bazarem”. Wykonał również ilustracje do książki Zygmunta Wieliczki, „Szkice i fragmenty z powstania wielkopolskiego 1918/19”. Zmarł w Warszawie 26 września 1975 roku. Został pochowany na Wojskowych Powązkach.

Do godnych uwagi artystów powstania wielkopolskiego należy również autor „Ver Sacrum — Teka Armii Wielkopolskiej” Stefan Czesław Sonnewend. Urodził się 13 lipca 1885 roku w Poznaniu, w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Jego ojciec Józef brał udział w powstaniu styczniowym, a dziadek w listopadowym. Dzieciństwo spędził w Wiedniu, tutaj pobierał też nauki. W 1901 roku rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Kształcił się pod okiem takich artystów jak Stanisław Wyspiański czy Teodor Axentowicz. Po ich ukończeniu wiele podróżował — przebywał w Dreźnie, Wiedniu, Paryżu, Poznaniu, Krakowie, a także na wielkopolskiej prowincji. W 1914 roku przystąpił do Legionów Polskich. Pod koniec 1918 roku przybył do Poznania, skąd po wybuchu powstania przez Warszawę wrócił do Wiednia. Do stolicy Wielkopolski dotarł w marcu 1919 roku. Został przydzielony do sztabu generała Józefa Dowbor-Muśnickiego. Wówczas to rozpoczął pracę nad „Teką Armii Wielkopolskiej” liczącą 160 rysunków — karykatur żołnierzy tej armii. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Zmarł w Dubinie (Ukraina) 19 września 1939 roku.

Na koniec warto wspomnieć jeszcze jednego artystę — Kazimierza Jasnocha. Urodził się 3 marca 1886 roku w Czersku w rodzinie Teodora i Marii z Karczyńskich. Malarstwo studiował w Krakowie i Berlinie. W czasie pierwszej wojny światowej został wcielony do armii pruskiej. W powstaniu wielkopolskim od samego początku zajmował się łącznością, najpierw w Poznaniu, a następnie na froncie północnym i w Bydgoszczy. Brał również udział w wojnie polsko-bolszewickiej, III powstaniu śląskim, a także kampanii wrześniowej, mimo iż wiele lat wcześniej, w 1928 roku został dotknięty paraliżem. Jasnoch jest autorem kilku obrazów związanych z powstaniem wielkopolskim m.in. „Pogrzeb Franciszka Ratajczaka”, czy „Łączność na froncie północnym”. Zmarł 17 stycznia 1966 roku w Poznaniu, został pochowany na Cmentarzu Górczyńskim.

Źródła: Witold Francuziak, „Żołnierz — artysta Leon Prauziński”, „Kronika Miasta Poznania”, nr 4 (39), Wydawnictwo Miejskie, Poznań 1971; Stanisław Łoza, „Czy wiesz kto to jest?”, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938, biogram Kazimierza Jasnocha; Mieczysław Michałkiewicz, „Czesław Stefan Sonnenwend”, Poznań 1938; Lech Paczkowski, „Malarz i telegrafista. Wspomnienie o Kazimierzu Jasnochu”, red. Janusz Karwat, „Wspomnienia z powstania wielkopolskiego”, Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2007; red. Bogusław Pawlak „Powstańcy wielkopolscy, Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego”, tom XVI, Towarzystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/19, Poznań 2019, biogram Leona Prauzińskiego; Adam Urlich, Leon Prauziński, „W marszu i w bitwie: szlakiem powstańców wielkopolskich 1914—1919”, Wydawnictwo Zachodnie, Poznań 1948; Zygmunt Wieliczka, „Szkice i fragmenty z powstania wielkopolskiego 1918/19”, Związek Weteranów Powstań Narodowych 1914/19, Poznań 1933; Roman Wilkanowicz, „Jak dzieci wypędziły Niemców z Poznania”, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1923; Katalog wystawy, „Ogólnopolski Salon Sztuki. Wystawa Sztuka — Kwiaty — Wnętrze”, Poznań, 1937.

Biogramy od A do Ż

A — Alberti Karol, Augustynowicz Aleksander

Alberti Karol — artysta, malarz, właściwe nazwisko nieznane. Działał na przełomie XVIII i XIX w., pracował dla landgrafa heskodarmasztadzkiego Ludwika X. W czasie podróży z synem landgrafa w 1798 r. po Polsce, wykonał kilkaset widoków (malowanych gwaszem na papierze). Malował Śląsk, Pomorze, Wielkopolskę i Królestwo. Z terenów Ówczesnej Wielkopolski wykonał znane obecnie widoki miast: Gniezna, Inowrocławia, Międzyrzecza, Pobiedzisk, Poznania, Trzemeszna, przechowywane w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu. Malował realistyczne i dokładne rysunki, które stanowią bardzo cenny, niekiedy jedyny, materiał ikonograficzny nie istniejących już często obiektów.

Wśród poznańskich prac znajdują się: pięć widoków zrujnowanej kolegiaty św. Marii Magdaleny; kościół św. Mikołaja na Zagórzu; ul. Wilhelmowska (ob. al. Marcinkowskiego ); ul. Wilhelmowska (ob. al. Marcinkowskiego) od południowego-zachodu z widokiem na kościół Karmelitów bosych pw. św. Józefa; dziedziniec Hotelu Saskiego i kościół Jezuitów od południa; mury miejskie i kościół Franciszkanów od zachodu (widok z al. Marcinkowskiego); kościół Bożego Ciała; młyn Wielki nad Wartą; Katedra; widok Ostrowa Tumskiego od zachodu; widok Ostrowa Tumskiego od południa; widok ogólny Poznania od południa.

Źródła: Aleksander Kraushar „Widoki Warszawy i jej okolic, Karola Alberti’ego, malarza nadwornego hessko-darmstadzkiego ze schyłku XVIII wieku”, wydanej w 1912 roku w Warszawie, nakładem Towarzystwa Miłośników Historii. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa maj 2018; Aniela Koehlerówna „Sprawozdanie z wystawy pamiątek wielkopolskich w 1910 roku w Poznaniu w Muzeum Cesarza Fryderyka” zamieszczone w Gazecie Lwowskiej nr 239.; Sprawozdanie Towarzystwa Historycznego prowincji poznańskiej, (Zeitschrift der historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen ). Rocznik II marzec 1886, s. 138—139; Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, 22.

Augustynowicz Aleksander (1865—1944), malarz. Ur. 7 lutego w Iskrzyni, syn właściciela ziemskiego Wincentego i Julii z Habeckich. Chodził do gimn. w Rzeszowie, następnie studiował (1883—1886) w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem F. Szynalewskiego. W. Łuszczkiewicza i J. Matejki. Po jej ukończeniu wyjechał dla uzupełnienia studiów do Monachium i odbył podróże artyst. do Włoch i na Węgry. W 1890 zamieszkał we Lwowie i rozpoczął działalność artyst. W latach 1914—1921 przebywał w Zakopanem, w 1921 r. osiadł na stałe w Poznaniu, gdzie wystawiał swoje prace w Stowarzyszeniu Artystów w okresie I wojny światowej. Był członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie (od1925r.). W 1936 r. obchodził w Poznaniu jubileusz 50-lecia twórczości, połączony z wielką retrospektywą wystawą dzieł. Po wybuchu wojny zamieszkał w Warszawie, gdzie zginął podczas powstania 23 sierpnia 1944 r. Żonaty był z Anną Czemeryńską (1895), miał z nią córki: Stanisławę, Zofię i Aleksandrę. Malował kompozycję figularne, przede wszystkim zaś portrety, brał udział w licznych wystawach krajowych i zagranicznych. Na wystawie „Portret polski” w 1925 r. w Warszawie otrzymał najwyższe oznaczenie honorowe za całokształt twórczości artyst. W Poznaniu namalował wiele portretów, tu też powstała większość jego akwarel. W późniejszym okresie działalności dominuje akwarela i tematyka związana z krajobrazem i folklorem polskim. Jego prace znajdują się w licznych muzeach. Muzeum Narodowe w Poznaniu posiada kilkanaście prac artysty, w tym: „Portret własny w stroju mandaryna” (1911), „Portret Wojciecha Trąmpczyńskiego, „Portret córki” (1926).

Źródła: Gazeta poranna, Lwów 1925, nr 7643; Kurier Poznański, 1936 nr 508; Dziennik Poznański, 1936 nr 255, 262,275; 1938 nr 86; Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, Warszawa 1974; s. 31.

B — Baluszkiewicz Józef Tadeusz, Bartel Bronisław, Bartoszek Franciszek Józef, Bartoszewicz Włodzimierz, Batycki Adam, Beer Alfred, Bocheński Jan, Bogusławski Stanisław, Boguszewski Krzysztof Aleksander, Boratyński Wacław

Baluszkiewicz Józef Tadeusz (1831—1907), malarz. Ur. w Warszawie jako syn Antoniego i Anieli z domu Dymek. W latach 1846—52 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1874 objął w Kaliszu posadę nauczyciela rysunków w szkole realnej, a w latach późniejszych, do 1907, uczył kreślarstwa i rysunków w gimn. żeńskim. Zmarł 12 września 1907 r. w Kaliszu, gdzie został pochowany na cmentarzu miejskim. Uprawiał malarstwo portretowe, rodzajowe, historyczne i religijne. Wystawiał swoje prace na Wystawie Krajowej Sztuk Pięknych w latach 1861—62, 1869, 1874 i 1876. W 1985 wykonał polichromię kaplicy Żołnierskiej w kościele Reformatorów w Kaliszu; jemu też przypisuje się wykonanie kopii obrazu Bonifacego Jatkowskiego „Adoracja Matki Boskiej z Dzieciątkiem przez św. Paschalisa” (1715), z panoramą Kalisza w tle. W 1966 w krużgankach klasztoru Franciszkanów w Kaliszu urządzono wystawę obrazów Baluszkiewicz. Jego dzieła znajdują się w Muzeum Narodowym i Muzeum Hist. w Warszawie, Muzeum w Radomiu oraz Kaliszu w kościele Nazaretanek.

Źródła: Gazeta Kaliska, 1907 nr 215, s. 3; nr 219, s. 3; nr 220, s. 3; Rola, 1907 nr 38, s. 603; Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. V z. 6, 1960, s. 37; SAP, t. 1; Dzieje Kalisza, P. 1977, s. 502—3; Państwowe Archiwum w Kaliszu, księga urodzeń, małżeństw i zgonów, nr 134 9197—18); Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 35.

Bartel Bronisław (1887—1968), malarz. Ur. 3 listopada w Zawarciu jako syn Hermana, urzędnika pracującego w przemyśle, i Salomei z Borgów. W latach 1905—1910 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem J. Fałata, T. Axentowicza i F. Ruszczyca. W 1910 wystąpił z pierwszą samodzielną wystawą prac w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Od tego czasu wystawiał stale na terenie całego kraju, brał udział w wystawach współczesnej sztuki polskiej za granicą. Kilkakrotnie występował z wystawami indywidualnymi swych prac w poznaniu i Warszawie. Po ukończeniu studiów przeniósł się do Warszawy. W 1919 zamieszkał na stałe w Poznaniu i został kierownikiem Drukarni św. Wojciecha (do 1921 r.0. W latach 1921—26 był członkiem stowarzyszenia „Świt”, później należał do grupy artystów wlkp „Plastyka”, której prezesem został na kilka lat przed wybuchem wojny. W 1929 uzyskał III nagrodę w konkursie na polichromię Sali Sejmowej w Warszawie. Rozwijał dużą aktywność w życiu artystycznym Poznania, równocześnie poświęcał się pracy pedagogicznej. Był prof. Państwowej Szkoły Przemysłu Artystycznego w Bydgoszczy (1922—1926), prof. malarstwa dekoracyjnego, anatomii i studium aktu w Państwowej Szkole Sztuk Zdobniczych w Poznaniu (1926—39), dyrektor Liceum Sztuk Pięknych w Poznaniu (1946—1951). Zmarł w Poznaniu 24 kwietnia 1968 r. Żonaty był z Adelą Kiersztajn (od 1915 r.) i powtórnie z Janiną Brzezińską, miał synów Wojciecha (1917—64) i Andrzeja (ur. 1920), oraz córkę Barbarę (1920—42). Malował kompozycje figuralne, portrety, krajobrazy, martwe, natury, uprawiał także malarstwo dekoracyjne. Muzeum Narodowe w Poznaniu posiada kilka ważnych dla twórczości autora prac, jak: „Portret matki” 1917; „Demon” 1930; „Malutka” 1930; „Walcownia” 1949.

Źródła: Tygodnik ilustrowany, 1922 nr 20; Kurier Poznański, 1927, nr 516; nr 139; 1936 nr 253; Katalog Działu Sztuki Powszechnej Wystawy Krajowej, P. 1929; TZSP, Przewodnik nr 49, 1929; 65, 1931; 95, 1934; 108, 1935; 118, 1936; 120, 127, 128, 1937; 142, 1939; Katalog wystawy zbiorowej obrazów B. B., P. 1931; A.M. Swinarski, Współczesna grafika poznańska, P. 1932; III Salon zimowy IPS, W. 1932; XX wystawa „Plastyki”, P. 1933; Peretiakowicz-Sobeski; Wystawa sztuki religijnej grupy artystów wielkopolskich „Plastyka”, P. 1934; Katalog Sztuka-Kwiaty-Wnętrze, P. 1936, 1937; Dziennik Poznański, 1936 nr 130; kultura 1936 nr 9; Łoza, Czy wiesz, Wystawa jubileuszowa B.B., P. 1956; Jubileuszowa wystawa malarstwa B.B., P. 1966; KMP, 37, 1969 z 1, s. 118; 1919—1969, Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Poznaniu, P. 1971; polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, Warszawa 1974; Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 38.

Bartoszek Franciszek Józef, pseud. Jacek (1910—1943), malarz, działacz polit., podpułkownik GL. Ur. w Pieraniu koło Inowrocławia jako syn nauczyciela, ukończył studia na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (1930—36). Pracował w Muzeum Narodowym w Warszawie. W 1937 r. otrzymał stypendium na studia malarskie we Włoszech i Francji. W okresie studiów związany z ruchem robotniczym, członek PPR od 1942, dowodził akcjami bojowymi GL (na restaurację niemiecką „Mitropa” w Warszawie, na gmach Państwowej Wytwórni Papierosów Wartościowych). Zginął w akcji na Bank „Społem”; pośmiertnie mianowany podpułkownikiem.

Źródła: Mała Encyklopedia Wojskowa. A-J. Warszawa 1967, s. 115; Maciej Bernatt-Reszczyński „Niewygodny Polak”. Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., Poznań 2017; Tomasz Leszkowicz: Spadkobiercy Mieszka, Kościuszki i Świerczewskiego. Ludowe Wojsko Polskie jako instytucja polityki pamięci historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Instytut Pamięci Narodowej, 2022; Rozkaz Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 czerwca 1964 roku w sprawie nadania Poznańskiemu Pułkowi Obrony Terytorialnej imienia Franciszka Bartoszeka; Edward Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową, Warszawa 1982 Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 40; Żołnierze lat wojny i okupacji, W. 1971, s. 44—9; KMP, 34, 1972 nr 2.

Bartoszewicz Włodzimierz (ur. 1899—1983), malarz. Ur. 3 lipca we Lwowie jako syn prawnika, działacza społ. I senatora Joachima oraz Marii Magdaleny z Jełowickich. W 1917 zdał maturę w gimn. w Kijowie, następnie studiował prawo na UP, a w 1923 uzyskał stopień magistra ekonomii. W tymże roku wstąpił do Akad. Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie studiował pod kierunkiem prof. M. Kotarbińskiego, W. Skoczylasa, W. Jastrzębowskiego, E. Bartłomiejczyka i T. Pruszkowskiego. W 1929 został prezesem zawiązanej na terenie pracowni T. Pruszkowskiego grupy malarskiej „Szkoła warszawska” oraz stowarzyszenia „Ars christiana”, gromadzącego zainteresowanych zagadnieniami sztuki kościelnej. W 1930 r. ukończył studia i wziął udział w pierwszej wystawie grupy „Szkoła warszawska”. W 1931 r. w Genewie był jednym z organizatorów, kierownikiem artyst., a zarazem uczestnikiem wystawy obu grup uczniów T. Pruszkowskiego; „Bractwa św. Łukasza” i „Szkoły warszawskiej”. Od tego czasu wystawiał stale swe prace zarówno w kraju, jak i za granicą. W 1936 odbyły się wystawy indywidualne prac autora w „Zachęcie” w Warszawie i w „Palais des Beaux Arts” w Brukseli. Okres okupacji i pierwsze lata po wyzwoleniu spędził w Kielcach, gdzie był kierownikiem Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego. W 1948 r. przeniósł się do Pomorza i poświęcił całkowicie pracy artystycznej. Od 1935 r. żonaty z Marią Magdaleną Dunin-Borkowską, bezdzietny. Malował kompozycję figuralne, portrety i krajobrazy. Sztukę autora cechuje realizm w rozwiązywaniu zagadnień malarskich, staranny rysunek i kompozycja oraz dobra obserwacja natury, połączone z rzetelnym opanowaniem rzemiosła malarskiego. W Muzeum Narodowym w Poznaniu znajdują się jego prace, olejny „portret prof. B. Winiarskiego”. Poza malarstwem sztalugowym uprawia również malarstwo ścienne, wykonał m.in. polichromie kościołów w Nakle nad Notecią, Szemborowie, Izbicy Kujawskiej, fasadę kamienicy nr 51 na Starym Rynku w Poznaniu. Rysował i ilustrował również książki. W 1966 opublikował tom wspomnień autobiograficznych „Buda na Powiślu”. Zmarł 8 sierpnia 1983 r.

Źródła: Jarosław Mulczyński, Słownik grafików Poznania i Wielkopolski XX wieku urodzonych do 1939, Poznań 1996, s. 26–27; Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski [red.]: Wielkopolski Słownik Biograficzny. Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 40—41; Wystawa „Obcy i niemili — Antysemickie rysunki z prasy polskiej 1919–1939”, Katalog Wystawy, s. 69, 70, ŻIH, Warszawa 2013.

Batycki Adam (1886—1970), malarz, architekt. Ur. 13 marca w Przemyślu jako syn nauczyciela gimnazjum Józefa i Jadwigi z Soleckich. Chodził do gimnazjum w Stanisławowie, następnie studiował architekturę na Politechnice Lwowskiej, którą ukończył w 1904 dyplomem inżyniera architekta. Równocześnie słuchał wykładów z rysunku i malarstwa. Służbę wojskową podczas I wojny światowej, początkowo w armii austriackiej, a następnie polskiej., ukończył w 1919 w stopniu kapitana. Przeniósł się wtedy do Poznania. Od 1927 uczył rysunku w Państwowej Szkole Sztuk Zdobniczych. Pełnił również obowiązki kierownika Państwowego Inspektoratu Budowlanego w Poznaniu. Mimo technicznego wykształcenia poświęcił się całkowicie malarstwu. Wystawił swe prace od 1910 we Lwowie, Krakowie, Warszawie i Poznaniu. W 1968 odbyła się w Poznaniu duża wystawa zbiorowa jego obrazów. Zmarł w Poznaniu 6 lipca 1970. Żonaty był z Małgorzatą Lehmann (od 1943), pozostawił syna Henryka (ur. 1947). Malował liczne akwarele, nacechowane dużą biegłością i opanowaniem techniki. Przedstawiał krajobrazy z Podkarpacia i Tatr, widoki miast (m.in. Poznania) i wsi pol/. Sceny rodzajowe oparte na motywach z folkloru.

Źródła: Peretiakowicz-Sobeski; Łoza, Czy wiesz; Katalog Działu Sztuki Powszechnej Wystawy Krajowej, P. 1929; Wystawa krajobrazu polskiego…, Poznań 1930; Wystawa wiosenna, Lwów 1931; Dziennik Pozn. Z 25 stycznia 1924; Album artystów plastyków „Ogniwo”, Poznań 1934; TZSP, Przewodnik nr 69, 1931; 108, 1935; katalog wystawy Sztuka-Kwiaty-Wnętrze, P. 1936, …1937; Wystawa z okazji 60-lecia pracy twórczej A. B. (zaproszenie-katalog), Poznań 1968; Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, Warszawa 1974.

Beer Alfred (1866—1940), malarz, nauczyciel. Ur. 28 listopada w Czerniowcach na Bukowinie jako syn Józefa i Teofili na Bukowinie jako syn Józefa i Teofili z Kornaszewskich. Studia malarskie odbywał w latach 1885—90 w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie za dyrekcji J. Matejki. Nastęonie przebywał rok w Monachium, gdzie był uczniem W. Szymanowskiego. Z kolei przez półtora roku studiował w Wiedniu i tutaj złożył egzamin Rodakami na Obczyźnie. Ewakuowany w 1939 r. znalazł się wraz z żoną w Warszawie. Podczas okupacji pracował w zakładach ubezpieczeniowych jako tłumacz języka niemieckiego. W pierwszych dniach powstania warszawskiego został przez hitlerowców zabrany do siedziby gestapo przy Al. Szucha i w nie znanych bliżej okolicznościach rozstrzelany. Żonaty był z Zofią z Wilczewskich, potomstwa nie pozostawił.

Źródła: Łoza Czy wiesz; Kurier Poznański, z 28 stycznia 1938; Akta parafialne w Rozdrażewie; Relacje żony i A. Musielska z Poznania; Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 45.

Bocheński Jan (1888—1944), malarz, grafik. Ur. 10 września w Hrubieszowie jako syn Hipolita i Heleny z Szumanów. Ukończył gimn. w Kielcach, następnie w latach 1905—1914 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem L. Wyczółkowskiego, J. Mehoffera i J. Pankiewicza, Uzyskując wielokrotnie nagrody. Studia uzupełniał w Paryżu. Od 1912 r. wystawiał swe prace w Krakowie i Warszawie, gdzie w Zachęcie debiutował obrazem „Po zachodzie”. Po I wojnie światowej zamieszkał w Poznaniu. Rozwinął działalność artystyczną i pedagogiczną jako nauczyciel w Państwowej Szkole Ogrodniczej i gimn. Marii Magdaleny. Był członkiem założycielem grupy artystów wlkp. „Plastyka”, w której wystawach sztuki poł. Za granicą, na których nieraz kupowano jego prace (W kąpieli w Finlandii, 1927, Don Kichot w Belgii, 1929). W 1929 uzyskał brązowy medal na Wystawie Sztuki Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu. Wysiedlony z Poznania w okresie okupacji niem., przebywał w Krakowie, następnie w okolicach Jasła, gdzie zmarł we wsi Łubienko 23 sierpnia 1944 r. Malował portrety, kompozycje figuralne, krajobrazy i martwe natury o dużych walorach kolorystycznych, uprawiał też grafikę, głównie techniki metalowe i rysunek. Pisywał krytyki i artykuły z dziedziny plastyki do „Dziennika Poznańskiego” i „Tęczy”.

Źródła: T, Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie, t. 3, Warszawa 1964; SAP; Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, Warszawa 1974; Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 61.

Bogusławski Stanisław (1893—1963) malarz. Ur. 1 maja w Inowrocławiu, syn ogrodnika Hieronima i Barbary z Urbańskich. W latach 1911—1914 odbywał studia malarskie w Berlinie, uzupełniał je następnie u W. Gosienieckiego w Poznaniu i Tadeusza Terleckiego w Krakowie oraz jego hospitant w Państwowej Szkole Sztuk Zdobniczych w Poznaniu. Pracował przez pewien czas w zakładzie malarstwa dekoracyjnego i witrażownictwa „Polichromia” w Poznaniu. Należał do pozn. Stowarzyszenia Artystów, w którego salonie wystawiał od 1924 r. W tymże roku wyjechał do Norwegii, gdzie odbyła się wystawa indywidualna jego prac. Następne wystawy organizowane były w 1925 r. w Poznaniu i w 1928 r. w Warszawie, gdzie przebywał w latach 1928—1931. Po powrocie do Poznania brał udział w wystawach Sztuka-Kwiaty-Wnętrze w 1936 i 1937 (prezentował wtedy krajobrazy „Nad Wełną” i „Ogródek podmiejski”). Zajmował się również odnawianiem obrazów zabytkowych. Wysiedlony w 1940 r. z Poznania, mieszkał w Warszawie. Po powrocie w 1945 brał czynny udział w życiu plastycznym miasta, wystawiał swe prace jako członek Związku Pol. Artystów Plastyków na wszystkich niemal wystawach okręgowych oraz brał udział w wielkiej wystawie „polskie dzieło plastyczne w XV-lecie PRL” w 1961 r. w Warszawie. Wystawy indywidualne prac autora odbyły się w 1948, 1955, 1957 i 1963. Zmarł w Poznaniu 17 lipca 1963 r. Od 1961 r. żonaty z Kazimierą Raczkiewicz. Malował głównie krajobrazy o tematyce pozn., utrzymane w subtelnej, stonowanej gamie barwnej, przeważnie o srebrzystej tonacji, odznaczające się dobrym wyczuciem przestrzeni i światła. Prace jego znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Drzewko zimą) oraz w Urzędzie Miasta i urzędzie Wojewódzkim w Poznaniu.

Źródła: Katalog wystawy Sztuka-Kwiaty-Wnętrze, P. 1936; Salon wiosenny, P. 1959; polskie dzieło plastyczne w XV-lecie PRL, Warszawa 1961; Salon wiosenny, P. 1961; Salon jesienny, P. 1962; Salon wiosenny, P. 1963; SAP, t. 1; Wielkopolski słownik biograficzny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1981, s. 65.

Boguszewski Krzysztof Aleksander (zm. 1635), malarz. Syn Augustyna, pochodził z ziemi chełmskiej, z rodziny szlacheckiej h. Ostoja. Brak wiadomości o jego wykształceniu ale niewątpliwie wczesne lata twórczości związały go z Gdańskiem, z warsztatem Hermana Hana. W 1623 r. jako znany malarz, otrzymał od Zygmunta III przywilej serwitoriatu. Tytułował się sekretarzem królewskim. Dla Ratusza Głównego Miasta Gdańska stworzył obraz „Bitwa pod Grunwaldem”. Obraz zaginął. W opactwie cysterskim w Paradyżu-Gościkowie stworzył obrazy: „Św. Marcin”, „Niepokalane poczęcie”, „Niebieskie Jeruzalem”, „Św. Paweł”. W 1628 r. był klerykiem w Poznaniu, tam też przyjął święcenia kapłańskie. Był przedstawicielem malarstwa klasztornego. Talent i umiejętności warsztatowe autora przejawiają się przede wszystkim w dekoracyjności obrazów. Posługiwał się światłocieniem, laserunkiem, starannie dopracowywał postaci.

Źródła: Biuletyn Historii Sztuki, 13, 1951 z. 2—3, s. 5, 10—16, 20, 22; A. Sławska, Malarstwo Wielkopolskie 1520—1650, katalog wystawy, P. 1952; J. Ruszczycówna, Bitwa pod Grunwaldem, nieznany obraz K. Boguszewskiego, w Muzeum i twórca, 1969; M. Walicki, W. Tomkiewicz, A. Ryszkiewicz, Malarstwo polskie, Manieryzm, barok, 1971; B. Lenard, A. Sławska, Sieraków, 1973; J. S. Pasierb, Malarz gdański Herman Han, 1974.

Boratyński Wacław (1908—1939), malarz. Ur. 28 sierpnia w Ryglicach. Syn Leona, budowniczego i rzeźbiarza i Julii w z Piotrowskich. Maturę zdał w Gostyniu w 1928 r. Następnie studiował w Szkole Przemysłu Artyst. w Krakowie. W 1931 r. zamieszkał w Poznaniu. Od 1929 r. członek grupy artystycznej „Szczep Szukalszczyków herbu Rogate Serce” założonego przez S. Szukalskiego. Przyjął imię „Pracowit z Ryglic Boratyński”. Brał udział we wszystkich wystawach „Szczepu” w całym kraju. Grupa opierała rysunki na wyobraźni i dążyła do jego doskonaleniu. Autor szybko wybrał akwarele, nie zaniechał także olejnej techniki. Treść jego prac oparta była na motywach zaczerpniętych z historii, literatury, religii, malował także postacie i sceny o symbolicznym i alegorycznym podkładzie. Uprawiał ponadto malarstwo krajobrazowe )akwarele z widokami okolic Ryglic) oraz dekoracyjne (malowidła o tematyce piastowskiej). Projektował kompozycję „Ostatniej wieczerzy” przeznaczonej do prezbiterium fary w Gostyniu, malował portret i miniatury. Zajmował się także ilustratorstwem i rysunkiem okolicznościowym — wykonywał liczne projekty pocztówek, głównie historycznych; rysunki strojów ludowych, ekslibrisy oraz współpracował z księgarnią św. Wojciecha w Poznaniu, wykonywał projekty okładek i ilustracje. Projektował również znaczki, za co został nagrodzony przez ministerstwo w 1937 r. Zdobył I nagrodę w konkursie za serię znaczków o tematyce historycznej. Publikował artykuły w „Kraku” oraz w „Głosie” i „Tęczy”. Brał udział w wojnie obronnej w 1939 r. jako oficer rezerwy. Zginął od ran 25 września 1939 r. w szpitalu polowym we Lwowie. W zbiorach Muzeum Górnośląskiego znajduje się rysunek autora: „Zaniedbany ogień. W gostyńskim Muzeum akwarela „Pan Twardowski”, rysunek „Portret Jana Bzdęgi” oraz liczne studia, szkice i projekty. Większość prac rozproszona jest w zbiorach prywatnych.

Źródła: T. P. Michałowski, Szczep Szukalszczyków „Rogate Serce”, Głos 1934 nr 6; Biuletyn wydawniczy Księgarni św. Wojciecha, P. 1937 nr 2; Dziennik Poznański, 1938 nr 86; Wystawa pośmiertna poznańskich artystów-plastyków (Katalog), P. 1947; B. Żynda, Bibliografia wydawnictw Księgarni św. Wojciecha 1895—1969, P. 1970; SAP, t. 1; Biuletyn Historii Sztuki, 36, 1974 nr 3, s. 304; polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, Warszawa 1974; Szukalski i Szczep Rogate Serce. Retrospektywna wystawa prac 1930—1939, Kraków 1978; Artysta plastyk „Pracowit z Ryglic”, W. B. 1908—1939, Gostyń 1979.

C — Chybińska Maria, Czarnecki Józef Bronisław, Czarnikow Stanisław Edward

Chybińska Maria (1876—1958), malarka. Ur. 18 kwietnia w Krakowie, córka Józefa Gawełkiewicza i Józefy z Baranowskich. Studia artyst. odbyła w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem W. Tetmajera, J. Stanisławskiego i J. Malczewskiego. Uzupełniła je w Mediolanie (1903 r.), a także w Monachium (1906—12). W 1904 r. wyszła za mąż za A. Chybińskiego. Lata 1912—44, okres najaktywniejszej działalności twórczej, spędziła we Lwowie. Uprawiała miniaturę portretową, malarstwo rodzajowe, pejzaż i ilustrację książkową. Od 1908 r. brała wielokrotnie udział w wystawach malarskich, przede wszystkim na terenie Lwowa, jak również w Bydgoszczy, Krakowa, Łodzi, Olsztyna, Poznania i Warszawy. Dwie indywidualne wystawy autorka odbyła w Łodzi (1926 r.) i w Poznaniu (1958 r.). Po wojnie w latach 1947—58 pracowała w Poznaniu, gdzie zmarła 26 listopada. Miała syna Józefa. Jej prace znajdują się w Muzeum Narodowym w Krakowie i w zbiorach prywatnych.

Źródła: M. Ziembińska, VI wystawa plastyczek poznańskich, P. 1956; J. Koller, Wystawa miniatur M. Ch., P. 1958; SAP, t. 1, s. 345.

Czarnecki Józef Bronisław (1871—1949), malarz. Ur. 15 XI w Poznaniu jako syn robotnika Ludwika i Leokadii z Czekalskich. Uczył się w latach 1897—1907 w Berlinie, tamże uzyskał za prace konkursowe I nagrodę oraz stypendium na studia w Akad. sztuk pięknych. W latach 1907—13 przebywał w akademii sztuk pięknych. W latach 1907—13 przebywał w Paryżu, gdzie za wystawione prace przyznano mu członkostwo Union Interentionale des Beaux-Arts et des Lettres. Wystawiał swe prace w Salonie Niezależnych, głównie portrety, których wiele w tym czasie malował. W 1914 r. powrócił do Poznania. W Salonie Stowarzyszenia Artystów, do którego należał, jak również w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu wystawiał swe prace, m.in. portrety Heliodora Święcickiego, Alfreda Denizota z 1920 r., kompozycje figuralne i krajobrazy. Zmarł w Poznaniu 13 lutego 1949 r., rodziny nie założył. Muzeum Narodowe w Poznaniu posiada jego „Portret czytającego duchownego”, „Dziewczynę wiejską z Szamotuł” i rysunkowy „Portret p. Geoffroy”.

Źródła: Kurier Poznański, 1930 nr 44; 1934 nr 557; Dziennik Poznański 1930 nr 18; 1935 nr 296; 298; 1977 nr 300; Katalog działu sztuki PWK, P. 1929; Katalog wystawy Sztuka-Kwiaty-Wnętrze, P. 1936; 1937; Katalog wystawy wiossenej Związku Polskich Artystów Plastyków, P. 1946; Polskie życie artystyczne w latach 1890—1914, Warszawa 1967; APP, dz. ewid. ludn.; Archiwum Archid. w Poznaniu, akta metrykalne parafii św. Marcina w Poznaniu.

Czarnikow Stanisław Edward (1818—1891), malarz i konserwator obrazów. Ur. 15 sierpnia w Poznaniu. Uczęszczał do szkoły rzemieślniczej i w 1832 r. uczył się litografii w pozn. Zakładzie Baermanna. W 1833 zamierzał otworzyć własny warsztat litograficzny, lecz nie uzyskał zezwolenia władz miejskich jako podejrzany o fałszowanie papierów wartościowych. Wyjechał wówczas do Berlina, gdzie podjął studia malarskie, będąc jednocześnie konserwatorem i kustoszem galerii A. Raczyńskiego. Brał udział w licznych podróżach swego pracodawcy. ok. 1848 powrócił do Poznania i zajął się głównie malowaniem obrazów o tematyce religijnej, nie stojących jednakże na wysokim poziomie artst. Dla A. Raczyńskiego w 1844 r. skopiował z obrazu F. Krugera grupę berlińskich artstów i miłośników sztuki, m.in. K. F. Schinkla, W. Beutha, W. Wacha i samego Raczyńskiego i wykonał portret abpa I. Raczyńskiego (1845). Z obrazów religijnych znane są m.in. „Złożenie do grobu” w kościele w Dolsku i „Madonna z dzieciątkiem” w kościele św. Wojciecha w Poznaniu. Zmarł w 1891 r. w Berlinie. Żonaty z Luizą Sorge, miał syna Teidira (ur. 1853 r.).

Źródła: A. Kronthal, Michael Alexander, Eduard Czarnikow und andere Bildnismaler der posener Biedermeierzeit, nabd. Z Historische monatsblatter, 21, 1921, s. 6—9; M. Gumowski, Galeria obrazów A. Raczyńskiego w Muzeum Wielkopolskim w Poznaniu, muzeum Wielkopolskie, 6, 1931; A. Brosig, Dzieje sztuki litograficznej w Poznaniu, P. 1937, t. 20; APP, dz, ewid. ludn.

D — Dołżycki Leon, Działyńska Elżbieta