Bezpłatny fragment - Lubień Kujawski

Wstęp

Lubień Kujawski należy do tych miejsc na mapie Kujaw, które choć niewielkie kryją w sobie niezwykle bogatą i wielowarstwową historię. Jego dzieje nie są jedynie zbiorem dat, faktów i nazwisk, lecz opowieścią o ludziach, przestrzeni i pamięci, która przez stulecia kształtowała lokalną tożsamość. Niniejsza książka powstała z potrzeby ocalenia tej historii, uporządkowania jej i przedstawienia w sposób, który pozwoli zarówno mieszkańcom, jak i osobom spoza regionu, dostrzec wyjątkowość Lubienia Kujawskiego.

W kolejnych rozdziałach czytelnik zostanie poprowadzony przez różne etapy rozwoju miasta od najdawniejszych śladów obecności człowieka, po współczesne elementy lokalnego dziedzictwa.

Rozpoczynamy od badań archeologicznych, które odsłaniają najstarsze warstwy osadnictwa i pozwalają zrozumieć, jak wyglądały początki życia na tym terenie. Następnie kierujemy się ku Jezioru Lubieńskiemu, które od wieków stanowiło centrum osady miejsce pracy, wypoczynku, spotkań i lokalnych tradycji.

W następnym rozdziale przyglądamy się przemianom przestrzennym, społecznym i gospodarczym, które ukształtowały miasto na przestrzeni wieków. Szczególne miejsce zajmuje tu kościół, będący nie tylko zabytkiem, lecz także świadkiem historii mieszkańców, ich codzienności, wiary i lokalnych wydarzeń.

Osobne rozdziały poświęcone są ludziom związanym z historią miasta tym, którzy swoją pracą, działalnością społeczną, twórczością lub odwagą zapisali się w lokalnej pamięci.

Nie sposób mówić o Lubieniu Kujawskim bez wspomnienia o młynie i dworze, które przez lata stanowiły ważne elementy krajobrazu i lokalnej gospodarki. Podobnie istotne jest szkolnictwo, odgrywające kluczową rolę w kształtowaniu kolejnych pokoleń mieszkańców.

W książce znalazło się także miejsce dla opowieści o Świteziance — restauracji z czasów PRL, która dla wielu była symbolem spotkań, zabawy i lokalnego życia towarzyskiego.

Nie brakuje również trudnych i bolesnych wątków historii, takich jak obecność i losy ludności żydowskiej, która współtworzyła Lubień Kujawski aż do tragicznych wydarzeń II wojny światowej.

Całość zamyka rozdział o Ochotniczej Straży Pożarnej, instytucji będącej od dziesięcioleci jednym z filarów lokalnej wspólnoty symbolem zaangażowania, odpowiedzialności i troski o mieszkańców.

Ta książka jest próbą uchwycenia wielowymiarowej historii Lubienia Kujawskiego, historii miejsca, które zmieniało się, rozwijało i trwało dzięki ludziom, ich pracy, pamięci i przywiązaniu do rodzinnej ziemi. Niech będzie ona zaproszeniem do refleksji, odkrywania i pielęgnowania dziedzictwa, które wciąż żyje w przestrzeni miasta i w sercach jego mieszkańców.

Badania archeologiczne w Lubieniu Kujawskim

W 1984 r. na terenie Lubienia Kujawskiego, ekipa pracowników z Uniwersytetu Łódzkiego Katedry Archeologii przeprowadziła badania pod przewodnictwem Leszka Kajzera. Przedmiotem badań był dwór obronny XIV—XVII w. Badania odbyły się na półwyspie (pierwotnie wyspie) położonej na zach. brzegu jeziora Lubieńskiego, na wysokości południowego skaju zabudowań miasteczka. Obiekt był już badany, miało to miejsce na początku lat 60-tych XX w. Nie zachowała się dokumentacja z tego czasu. Wykonano 10 wykopów o powierzchni około 85 m2, dokonując krzyżowego przecięcia przez półwysep. Zarejestrowano układ stratygraficzny założenia obronnego i zgromadzono masę zabytków ruchomych. Zbadano także słabo zachowane relikty murów, wykonanych z kamieni i cegły.

Badania wskazały na istnienie obiektu dworskiego. Według badaczy budynek dworski pochodził z XIV—XV w. i znajdował się na wyspie. Prawdopodobnie funkcjonował też starszy budynek, drewniany dwór, po którym pozostała tylko warstwa kulturowa, nieokreślająca jego formy przestrzennej. Obiekt ten zajmował zachodnią partię wyspy.

Po opuszczeniu lub spaleniu, w połowie XVI w., na wyspie wniesiono dwór na fundamentach murowanych, ściany były zaś z drewna wypełnione cegłą i gliną. Budynek ulokowany był zgodnie ze stronami Świata. Stał w północnej części wyspy. Fundację łączą badacze hipotetycznie z Doliwitami Lubieńskimi. Dwór spłonął w XVII w., możliwe, że w czasie „potopu”.

Osadnictwo przeniosło się na wysoki, zachodni brzeg jeziora. Do dziś stoi tam dwór i park. Zgromadzone zabytki to typowy późnośredniowieczny i nowożytny materiał dworski. Dokumentacja z badań znajduje się w katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródło: Informator Archeologiczny: badania 18, 168—169, 1984.

Jezioro Lubieńskie w historii miasta

Jezioro Lubieńskie leży w centrum Lubienia Kujawskiego, tuż przy rynku i kościele. To jedno z najbardziej charakterystycznych jezior miejskich na Kujawach. Wchodzi w system jezior rynnowych ciągnących się w kierunku północnym.

Zbiornik wodny jest siedliskiem: okonia, szczupaka, leszcza, płoci i sandacza. Wokół jeziora rosną olchy, wierzby, trzciny i pałki wodne oraz roślinność zanurzona w postaci: moczarka, rogatek. Występują tu ptaki wodne tj. łabędzie, kaczki krzyżówki i perkozy.

Jezioro pojawia się w źródłach w 1884 r. jako Lubień, a następnie Jez. Lubieńskie (1963), stanowiło od wieków centrum życia Lubienia Kujawskiego. W XIX wieku stanowiło ważny punkt gospodarczy — działały tu młyny wodne i warsztaty. W okresie międzywojennym było miejscem festynów, zawodów wędkarskich i kąpieliska. W okresie PRL-u, jezioro pełniło funkcję rekreacyjną, a w latach 70. i 80. organizowano tu liczne imprezy gminne.

Dziś wokół jeziora umieszczony jest park miejski z alejkami, pomosty wędkarskie i ścieżka spacerowa wokół jeziora. Nad akwenem roztacza się piękna panorama z kościołem.

Niewielkie jezioro rynnowe w centrum Lubienia Kujawskiego, otoczone jest parkiem i zabudową miejską posiada pow. ok 25—30 ha, głębokość 8—10 m i ma charakter rekreacyjny. Jezioro jest klasycznym przykładem rynny subglacjalnej. Lodowiec, przesuwając się w kierunku południowym, wyżłobił głębokie zagłębienie, które po jego ustąpieniu wypełniła woda. Jezioro nie posiada dużego naturalnego odpływu; wody odprowadzane są systemem melioracyjnym. Średnia głębokość zbiornika wodnego to 3,3 m, a maksymalna — 12,8 m. Objętość jeziora wynosi 3494,7 tys. m³. Maksymalna długość jeziora to 3220 m, a szerokość 790 m.

W czasach średniowiecza Jezioro stanowiło naturalną ochronę osady Lubienia. W jego pobliżu rozwijały się pierwsze warsztaty rzemieślnicze. Jezioro było ważnym elementem gospodarki — dostarczało wodę i ryby. W okresie międzywojennym Jezioro pełniło funkcję kąpieliska miejskiego. Organizowano tu festyny, zawody wędkarskie, spotkania towarzyskie. Brzeg jeziora był jednym z najważniejszych miejsc rekreacji mieszkańców.

W okresie PRL-u jezioro stało się przestrzenią spacerową i rekreacyjną. W latach 70. i 80. odbywały się tu imprezy gminne, koncerty, zawody sportowe. Powstały wtedy pierwsze pomosty wędkarskie.

Dziś Jezioro Lubieńskie pełni funkcję rekreacyjną i krajobrazową. Stało się popularnym miejscem fotografii lokalnej. Wokół jeziora rozwinięto ścieżki spacerowe i miejsca odpoczynku.

Źródła: Andrzej Richling, Jerzy Solon, Andrzej Macias, Jarosław Balon, Jan Borzyszkowski, Regionalna geografia fizyczna Polski: praca zbiorowa Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021, s. 187, Jerzy Jańczak (red.), Atlas jezior Polski, t. II, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 1997, s. 16–17, Adam Choiński: Katalog jezior Polski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2006, s. 548.

Lubień Kujawski — położenie i lokacja średniowiecznego miasta

Lubień Kujawski uzyskał prawa miejskie w czasach średniowiecza. Miejscowość położona jest około 14 km na południe od Kowala i 10 km na wschód od Chodcza. Lubień usytuowany jest na zachodnim brzegu Jeziora Lubieńskiego. Do rozwoju średniowiecznego miasteczka przyczyniła się linia dróg, szlak handlowy z Lwowa do Gdańska.

Administracyjnie Lubień wchodził w skład kasztelanii kowalskiej. Nie posiadamy źródeł o wczesnej XII bądź XIII-wiecznej genezie samej miejscowości i parafii lubieńskiej. Może to wskazywać na dość późne jej początki. Dopiero z drugiej połowy XIV w. pochodzi wzmianka pisana o Lubieniu. W dokumencie wystawionym przez Kazimierza Wielkiego w Glinianach na Rusi Czerwonej, datowanym na czas pomiędzy 1350 a 1355 r. w liście świadków pojawił się Paszek z Lubienia. Paszek był przedstawicielem wielkopolskiej gałęzi rodu Doliwów i w latach 1358—1370 piastował urząd kasztelana brzeskiego.

Według badań J. Bieniaka można ustalić jeszcze wcześniejszego dziedzica Lubienia — był nim Wincenty, wojewoda kujawski w latach 1350—1356, będący bratem Mikołaja z Biechowa (wojewoda poznański a później kaliski) i synem podkomorzego kaliskiego Szymona.

Nie wiemy w jaki sposób ród Doliwów przejął Lubień. Wincenty wojewoda kujawski, protoplasta lubieńskiej gałęzi Doliwów był także najprawdopodobniej fundatorem kościoła w Lubieniu. Kościół musiał zostać erygowany pomiędzy 1328, a 1358 r. Fundacja kościoła w Lubieniu miała miejsce wkrótce po przejęciu przez Wincentego dóbr lubieńskich, które mógł on otrzymać najprawdopodobniej za życia Kazimierza Wielkiego, jako nagrodę za wierną służbę królowi.

Wiemy, ze źródeł, że jeszcze w drugiej połowie XIV w. na Kujawach, nieliczni przedstawiciele rycerstwa posiadali prywatne miasta. Na pograniczu kujawsko-wielkopolskim, po drugiej stronie granicy lokowano znacznie więcej takich ośrodków. Właściciele Lubienia także postarali się o przekształcenie swojego ośrodka w miasto. Nie zachował się jednak do dzisiaj dokument lokacyjny dotyczący Lubienia. Dokładna data lokacji nie występuje w żadnych źródłach pośrednich.

W wyniku najnowszych badań J. Bieniaka nad początkami miasta Lubienia, czas lokacji tego ośrodka został znacznie sprecyzowany. Z literatury wynikało, że dokonano lokacji przed 1489 bądź 1458 r. Dzięki J. Bieniakowi data lokacji Lubienia została przesunięta znacznie wcześniej. Według niego musiało do niej dojść przed 1389 r., gdyż w księdze sądowej łęczyckiej pod 1389 r. wystąpił Miłosz z Kujaw, z Lubienia (Milissium de Cuyavia, de Luben). Ta osoba, występuje również w księdze ziemskiej łęczyckiej pod 1397 r. ale z określeniem „Milos civis de Luben”. Bieniak uznał, że to ta sama osoba i skoro w 1397 r. określano go mieszczaninem, to zapewne miasto powstało już przed wcześniejszą wzmianką na jego temat w 1389 r., pomimo tego, że wówczas nie został on określony mieszczaninem.

Niezaprzeczalnie wskazanie mieszczanina lubieńskiego w 1397 r. świadczy, iż Lubień wówczas posiadał prawa miejskie. Jednak skoro we wcześniejszej wzmiance z 1389 r. występuje Miłosz bez określenia wskazującego, iż jest mieszczaninem, należy uznać, że wtedy jeszcze Lubień być może nie posiadał praw miejskich. Zapiski z księgi sądowj łęczyckiej nie są precyzyjne, gdyż nie zawsze oddają status społeczny danej osoby. Przykładem jest Grzegorz i Jaśko z Rogoźna, których w zapiskach z 1389 r. nie określano mianem mieszczan, a przecież ośrodek ten lokowano już w XIII e. Ciężko więc ustalić, po wpisie z tej księgi dotyczącym Miłosza Lubienia, czy ten ośrodek posiadał już wówczas prawa miejskie. Bezpieczniej jest uznać po prostu, że Lubień został lokowany przed 1397 r.

Bieniak wspomina też o innej osobie, Janie wójcie z Lubienia, w zapiskach księgi sądowej łęczyckiej z 30 sierpnia 1390 r. Wójt ten występuje jeszcze w późniejszych zapiskach, gdzie jest nieraz określany mianem sołtysa (Johannes scultetus de Lubino). W księgach sądowych Lubień występuje w różnych formach: „Lubin”, „Lubino”, i „Luben”, to jeden i ten sam ośrodek, z którego wywodził się Miłosz z Kujaw de Luben. Ośrodek z którego wywodził się wójt/sołtys mogła być inna wieś Lubień położona w powiecie łęczyckim. Odmienność formy „Luben” i „Lubino” także skłania do przekonania, iż były to dwie różne miejscowości.

Źródła: L. Kajzer, Dwór obronny w Lubieniu Kujawskim Badania terenowe 1984 roku, [w:] Budownictwo obronno-rezydencjonalne Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej, cz. 2: Siedziby obronno-rezydencjonalne w powiecie kowalskim na Kujawach XII—XVIII wieku, red. T.J. Horbacz, Łódź 1991, s. 118; R. Hankowska, Lubień Kujawski, s. 213; J. Bieniak, Prawa patronackie szlachty, s. 33 i Doliwowie w XIII w., Kraków 1995; Z. Guldeon, Lokacje miast Kujawskich i Dobrzyńskich, XIII i XIV w., Ziemia Kujawska, t. 2, 1968, s. 31; A. Kosecki, Miasta kujawskie w średniowieczu, Lokacje, ustrój i samorząd miejski, Kraków 2018, s. 111—114.

Lubień Kujawski rys historyczny do 1945 r.

Lubień Kujawski jest niewielkim miasteczkiem położonym w województwie włocławskim, znajduje się 30 km od Włocławka. Lubień był wzmiankowany w 1399 r., prawa miejskie otrzymał od króla Zygmunta Starego (dokument z 1539 r. dot. jarmarków i targowiska). Niektóre źródła wskazują, że statut miasta Lubień mógł otrzymać w 1489 r. Osada funkcjonowała już od dłuższego czasu. W kształtującym się średniowiecznym mieście pracowało 13 rzemieślników, majątek Lubienia składał się wówczas z 12,5 łanów ziemi.

Na terenie miasta znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta — Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha.

Rozwojowi miasta sprzyjało kilka cech, między innymi drogi handlowe np. szlak prowadzący z Gdańska do Lwowa; a także przywileje handlowe, które otrzymał Lubień od władców. Jeden z nich otrzymało miasto od Zygmunta Augusta w XVI w., można było organizować jarmarki, co przyczyniło się do rozwoju handlu w osadzie i okolicy.

Herb miasta przedstawia mury miejskie z bramą, zakończone trzema wieżami. W bramie znajduje się złoty (żółty) gryf. Mury były białe, wierze zakończone niebieskimi stożkami, gryf złoty, a tło herbu malowane w czerwieni. W projekcie herbu z 1847 r. zamiast gryfa zamieszczony był snopek siana.

Nie zachowały się dokumenty świadczące o dokładnej dacie lokacyjnej miasta, z źródeł wynika natomiast, że osada była własnością rodu szlacheckiego Doliwa. Miasto miało charakter służebny, zrzeszało rzemieślników. Lubień był własnością rodziny Lubieńskich od 1566 r., a także Kryskich i Brzeskich, a w 1801 r. przeszedł w ręce Marianny Dobek. Istniejący folwark był zarządzany przez polskich właścicieli do XIX w., ostatnimi właścicielami byli Waliszewscy i w XX w. do zakończenia II wojny światowej Wernerowie. Miasto zostało zniszczone w czasie wojny ze Szwecją (1655—1660), rola spadła do niedużej osady. W czasach rozbiorów Lubień został zagarnięty przez Prusy (1793). Na mocy traktatu w Tylży (1807) Lubień wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i kongresie wiedeńskim (1815) miasto nie wróciło już do Prus, lecz znalazło się pod panowaniem rosyjskim w Królestwie Polskim tzw. Kongresówce. Dodatkowy kryzys Lubienia spowodował pożar w 1809 r., który zniszczył sporą część zabudowań.

W latach 1815—1918 Lubień znajdował się pod okupacją rosyjską. Administracyjnie wcielony do województwa mazowieckiego. W 1820 r. w mieście wyróżniał się piękny drewniany kościół parafialny.

Miasto posiadało szkołę od 1839 r. Obiekt mieścił się w skromnym dwuizbowym budynku nieopodal kościoła, w której nauczać mieli wikariusze miejscowej parafii. Warunki lokalowe nie były imponujące, jeśli wziąć pod uwagę, że do szkoły uczęszczało kilkadziesiąt dzieci, a formalnie podlegało pod nią ponad setka uczniów. W roku 1844 budynek szkoły został oddany na potrzeby poczty, zaś szkoła musiała znaleźć sobie inną siedzibę. Z racji braku jakikolwiek budowli publicznych zajęcia szkolne odbywały się w niefunkcjonalnych izbach trzech różnych domów prywatnych. Poza duchowieństwem jedyną posadę nauczyciela sprawował Jan Brocki, a nauczaniem robót żeńskich zajmowała się Maria Trybicka.

Dla Lubienia wejście administracji pruskiej, a następnie rządów carskich oznaczało wprowadzenie nowych praw, zmiany dotyczyły również innych aspektów życia społecznego, gospodarczego, religijnego. Zaborcy wprowadzili ustawy podatkowe, spisy ludności. W 1862 r. niedaleko Lubienia, powstała linia kolejowa. W XIX w. miasto zaczęło ponownie prosperować. Wybudowano gorzelnie, olejarnie i młyny. Kwitło rolnictwo. Mimo to miasto straciło prawa miejskie (1867), a ludność stała się zależna od nowego „ustrojodawcy”. Lubienianie odzyskali wolność w 1919 r. (powstanie wielkopolskie), a tym samym miasto uzyskało ponownie prawa miejskie.

W Lubieniu Kujawskim zaczęto wznosić budynek szkoły. Po wyzwoleniu kraju według projektu Jana Szperlinga przy ulicy Wojska Polskiego, została ukończona placówka oświatowa (ok. 1925 r).

Na terenie miasta stacjonowało Wojsko Polskie: III/3 Dywizjon Myśliwski i 43 Eskadra Towarzysząca — część dywizjonu Armii Poznań, wsparta 43jką z Torunia, obserwatorzy z Armii Pomorze (Czarne Chrabąszcze — działania obronne 1939 r.).

W czasie II wojny światowej część miasta spalił okupant. Mieszkańcy Lubienia Kujawskiego zostali poddani terrorowi, doszło do wielu aresztowań ludności (inteligencji, pracowników społecznych, administracji, księży, nauczycieli, weteranów wojennych, powstańców). Aresztowanych męczono, wywożono do obozów koncentracyjnych i mordowano. Niemcy spalili synagogę, Bożnica pochodziła z II połowy XIX w., zniszczony został także cmentarz żydowski. W mieście prowadzone było tajne nauczanie pod opieką Stefani Chrobocińskiej.

W 1945 r. po wojnie, mieszkańcy Lubienia Kujawskiego przystąpili do pracy nad odbudową swojego miasta. Wybudowano Dom Dziecka, aptekę, dwa bloki mieszkalne, przedszkole, naprawiono drogi, nawierzchnię, rozbudowano remizę strażacką, w której mieścił się również Dom Kultury. Zadbano także o dworek i ogród dworski. W czasie badań specjalistycznych okazało się, że miasto położone jest na pokładach soli co przyczynić się może do rozwoju Lubienia i co daje perspektywy do budowy przemysłu solankowego w niedalekiej przyszłości.

Źródła: Kronika Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Lubieniu Kujawskim, woj. Włocławskie; Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 45; Izydor Koliński: Regularne jednostki ludowego Wojska Polskiego (lotnictwo). Formowanie, działania bojowe, organizacja i uzbrojenie, metryki jednostek lotniczych. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. Cz. 9. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978; Adam Kurowski, Lotnicy w bitwie nad Bzurą, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1975.

Zabytkowy kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (1886)

Na terenie miasta Lubień Kujawski znajdował się kościół pw. św. Katarzyny, którego metryka sięga XIV w. Obiekt był drewniany, jak większość budowli w Lubieniu w omawianym okresie. Kościół został zniszczony, a jego miejsce zajęła nowa świątynia, również drewniana pod tym samym wezwaniem (1630 r.). Fundatorem budowy świątyni był Arnold Kryski. Budowla przetrwała do 1827 r., kiedy to zawaliła się wieża kościelna. W 1839 r. przy kościele wybudowano szkołę: drewniany, dwuizbowy dom, w którym wikariusze mieli uczyć dzieci. Później szkoła mieściła się w wynajmowanych domach. Próbowano wyremontować wieże ale nieskutecznie i w 1884 r. podjęto decyzje o budowie murowanego kościoła. Świątynie wybudowano według projektu warszawskiego architekta — Artura Goebela. Prace budowlane trwały do 1886 r., wykończenie wnętrza zajęło kilka lat. Konsekracji dokonano w 1909 r. kościół otrzymał nowe wezwanie Najświętszego Serca Pana Jezusa i św. Rocha i znajduje się przy Placu Wolności 15.

Obiekt położony jest przy płn.-wsch. pierze trójkątnego rynku miejskiego, przy przecięciu drogi krajowej (nr 91) i ul. Wojska Polskiego. Budowla stoi w miejscu dawnej drewnianej świątyni, co potwierdza usytuowanie prezbiterium w kierunku wschodnim.

Kościół parafialny wniesiono w stylu neoromańskim, wnętrze posiada kilka cech neogotyku. Budowlę osadzono na planie wydłużonego prostokąta, który krzyżuje się z płytkim transeptem. Korpus składa się z: trzech naw, pięciu przęseł i posiada układ podobny do bazyliki. Świątynia od wschodu zamknięta jest ścianą prostą z dwiema przybudówkami zamykającymi się trójbocznie, mieszczącymi kaplice św. Rocha oraz zakrystię. Od strony zachodniej znajduje się wieża na planie kwadratu, którą (od północy i południa) ujmują dwie wieżyczki schodowe.