Bezpłatny fragment - Arcybractwo Męki Pańskiej

Wstęp

Gdy przez Kraków przechodzili ludzie bez twarzy

Wyobraź sobie Kraków sprzed kilku stuleci. Nie ten z pocztówek, z Rynkiem pełnym turystów, ogródkami restauracyjnymi i dorożkami czekającymi na klientów. Zapomnij na chwilę o współczesnym mieście. Jest wieczór. Ulice pogrążają się w ciemności. Światło wydobywające się z okien kamienic ledwie rozprasza mrok. Gdzieś w oddali rozlegają się dzwony, a po nierównym bruku przesuwają się tajemnicze postacie ubrane na czarno.

Długie czarne kapy zakrywają ich sylwetki. Wysokie kaptury zasłaniają twarze, pozostawiając jedynie niewielkie otwory na oczy. Nie sposób rozpoznać, kim są ludzie idący w milczeniu ulicami miasta. Pod jednym kapturem może kryć się bogaty mieszczanin, pod drugim duchowny, pod kolejnym człowiek, którego każdego dnia można spotkać przy jednym z krakowskich kramów. Niektórzy niosą symbole Męki Chrystusa. Inni podpierają się laskami zwieńczonymi czaszkami. W świetle pochodni i świec czarne sylwetki wyglądają niemal nierzeczywiście.

To wyobrażenie dawnej procesji, zbudowane z elementów historycznej obrzędowości pewnej krakowskiej wspólnoty. Gdyby podobny orszak pojawił się dzisiaj na ulicach miasta, zapewne wzbudziłby sensację. Ludzie wyciągaliby telefony, robili zdjęcia i próbowali ustalić, kim są zakapturzone postacie. Czy należą do jakiejś tajnej organizacji? Dlaczego ukrywają twarze? Co oznaczają czaszki, które trzymają w dłoniach? Odpowiedź mogłaby ich zaskoczyć. To Arcybractwo Męki Pańskiej. Jedna z najbardziej niezwykłych wspólnot religijnych w historii Krakowa.

Jej dzieje nie rozpoczynają się w mrocznym średniowieczu, choć stroje i symbolika braci mogą przywodzić na myśl właśnie tę epokę. Początki organizacji sięgają końca XVI wieku. 9 czerwca 1595 roku przy krakowskim kościele franciszkanów odbyło się pierwsze zebranie Bractwa Męki Pańskiej. Jego inicjatorem był Marcin Szyszkowski, ówczesny kanonik krakowski, który wiele lat później został biskupem krakowskim. W 1597 roku wspólnota uzyskała zatwierdzenie papieża Klemensa VIII, a z czasem otrzymała rangę arcybractwa.

Rozpoczęła się historia, której uczestnicy nie mogli znać dalszego ciągu. Zmieniały się granice państw. Upadła Rzeczpospolita Obojga Narodów. Kraków przechodził pod obce panowanie. Przez Europę przetaczały się wojny, rewolucje i wielkie przemiany społeczne. Znikały dynastie, powstawały nowe państwa, rozwijała się technika, a świat końca XVI wieku stopniowo stawał się odległą przeszłością.

Tymczasem bractwo trwało. Przez ponad cztery stulecia kolejne pokolenia przejmowały jego tradycje, obrzędy i obowiązki. Nie wszystko pozostało niezmienne, ale wspólnota nie zniknęła. Istnieje nadal, a jej charakterystyczne czarne stroje można zobaczyć również we współczesnym Krakowie. Jednak to nie sama długość istnienia czyni jej historię tak fascynującą. Czarne kapy, zakryte twarze i czaszki są zaledwie najbardziej widoczną częścią opowieści.

Za nimi kryje się świat, w którym życie religijne splatało się z codziennością, a pamięć o śmierci nie była czymś, przed czym należało za wszelką cenę uciekać. Ludzie końca XVI i XVII wieku żyli bliżej chorób, epidemii, wojen i przedwczesnej śmierci niż większość współczesnych Europejczyków. Pogrzeby, procesje i religijne przedstawienia przemijania należały do znanego im krajobrazu. Właśnie w takim świecie szczególną siłę miały słowa: Memento mori. Pamiętaj o śmierci.

Nie były jedynie ponurym ostrzeżeniem. W chrześcijańskiej tradycji przypominały człowiekowi o odpowiedzialności za własne życie, o przemijaniu ziemskich zaszczytów i o konieczności przygotowania się na śmierć. Czaszka niesiona przez zakapturzonego brata nie musiała więc oznaczać tego, co współczesny odbiorca widziałby w niej na pierwszy rzut oka. Podobnie kaptur nie czynił z jego właściciela konspiratora. Symbole te należały do religijnego języka epoki, którego znaczenie dzisiaj nie zawsze jest dla nas oczywiste.

Ale historia Arcybractwa nie kończy się na symbolach. Jest w niej coś znacznie bardziej zaskakującego. Ludzie ukrywający twarze pod czarnymi kapturami nie zajmowali się wyłącznie modlitwą i pokutą. Odwiedzali chorych, troszczyli się o umierających i pamiętali o zmarłych. Pomagali potrzebującym, a szczególne miejsce w ich działalności zajmowali więźniowie.

W dawnym Krakowie, gdzie wyrok sądu mógł oznaczać utratę majątku, wolności, a niekiedy również życia, członkowie bractwa starali się wyjednywać dla skazanych przebaczenie i złagodzenie kar. Niektórym pomagali odzyskać wolność. Innych próbowali ocalić przed śmiercią. Wyobraź sobie człowieka siedzącego w więzieniu i oczekującego na wykonanie wyroku. Nie wie, czy kiedykolwiek jeszcze zobaczy swoją rodzinę. Nie ma pewności, czy jego prośby o miłosierdzie zostaną wysłuchane.

A potem dowiaduje się, że pewna religijna wspólnota podjęła starania o jego uwolnienie. Nie jest to opowieść o wymyślonym tajnym stowarzyszeniu. Działalność krakowskiego Arcybractwa na rzecz więźniów i skazańców pozostawiła ślady w źródłach historycznych. Nie zawsze wszystko kończyło się szczęśliwie. Nie każdy skazaniec mógł liczyć na ocalenie, a ludzie należący do bractwa nie byli wolni od słabości, sporów ani błędów swojej epoki. Właśnie dlatego warto przyjrzeć się ich działalności bez idealizowania przeszłości.

Przekonamy się, że pod czarnymi kapturami znajdowali się nie tylko ludzie modlitwy, lecz także uczestnicy wydarzeń, w których ważyły się losy innych osób. Poznamy Marcina Szyszkowskiego, początki wspólnoty i jej rozwój. Przyjrzymy się dawnym nabożeństwom, procesjom oraz praktykom pokutnym, w tym biczowaniu, które dla współczesnego człowieka może wydawać się szczególnie trudne do zrozumienia. Zobaczymy, jak funkcjonowała organizacja skupiająca osoby należące do różnych środowisk społecznych i jak jej historia splatała się z dziejami Rzeczypospolitej.

Spróbujemy również ustalić, co pozwoliło wspólnocie przetrwać zabory, wojny światowe i zmieniające się warunki życia religijnego. Nie będziemy jednak szukać sensacji tam, gdzie nie ma na nią dowodów. Historia Arcybractwa Męki Pańskiej nie potrzebuje legend o podziemnych tunelach, ukrytych skarbach czy spiskach zmieniających losy Europy. Nie trzeba przypisywać jego członkom tajnych planów ani nadzwyczajnej władzy, aby uznać ich dzieje za niezwykłe.

Prawdziwa historia jest wystarczająco interesująca. Mamy wspólnotę powstałą pod koniec XVI wieku. Mamy czarne kapy, zasłonięte twarze, procesje, czaszki i dawne praktyki pokutne. Mamy ludzi, którzy modlili się za państwo, pomagali potrzebującym i podejmowali starania o ratowanie skazańców. Mamy wreszcie ponad czterysta lat historii, której nie zdołały zakończyć upadki państw, wojny ani przemiany społeczne.

To wszystko wydarzyło się naprawdę, choć nie każdy szczegół przeszłości da się dzisiaj odtworzyć. Dlatego wyruszymy do Krakowa końca XVI wieku. Do miasta królów, duchownych, kupców, rzemieślników, studentów i żebraków. Do świata, w którym religia wyznaczała rytm roku, a śmierć była znacznie bliżej człowieka niż dzisiaj.

Tam poznamy człowieka, od którego rozpoczęła się historia bractwa. Zajrzymy do kościoła franciszkanów, przyjrzymy się dawnym obrzędom i spróbujemy zrozumieć ludzi, którzy przez kolejne stulecia zakładali czarne kaptury. Nie zawsze będziemy wiedzieli, jakie twarze kryły się pod tymi strojami. Ale poznamy czyny, które pozostawiły ślad w historii. Bo kiedy twarz znika pod czarnym kapturem, pozostaje jedno z najstarszych przypomnień w dziejach człowieka: Pamiętaj, że umrzesz. Ale zanim umrzesz — pamiętaj, jak żyjesz.

Rozdział 1

Kraków u schyłku XVI wieku

Żeby zrozumieć historię Arcybractwa Męki Pańskiej, nie wystarczy zapamiętać daty jego powstania. Rok 1595 jest ważnym punktem na osi czasu, ale sam w sobie niewiele mówi o ludziach, którzy zdecydowali się stworzyć tę wspólnotę. Trzeba najpierw poznać świat, w którym żyli. Świat, w którym religia wyznaczała rytm codzienności, pochodzenie społeczne wpływało na niemal każdy aspekt życia, a choroba mogąca dzisiaj zakończyć się kilkudniowym leczeniem bywała wyrokiem śmierci. Świat bez współczesnego systemu opieki społecznej, w którym rodzina, parafia, cech rzemieślniczy czy bractwo religijne mogły stać się najważniejszym źródłem pomocy w trudnej sytuacji.

Kraków końca XVI wieku był miejscem szczególnym. Łączył bogactwo i ubóstwo, religijną gorliwość i wyznaniowe konflikty, dworski przepych i codzienną walkę o utrzymanie. Był miastem, którego mieszkańcy pamiętali wielkość monarchii jagiellońskiej, ale obserwowali już zmiany zapowiadające nową epokę. Właśnie w takim otoczeniu narodziła się wspólnota, która miała przetrwać ponad czterysta lat.

Miasto wciąż królewskie

Pod koniec XVI wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów należała do największych państw Europy. Jej granice obejmowały rozległe obszary, a mieszkańcy różnili się językiem, kulturą, wyznaniem, pochodzeniem i pozycją społeczną. Kraków zajmował w tym państwie wyjątkowe miejsce. Nad miastem górował Wawel, od stuleci związany z polską monarchią. W katedrze koronowano władców i grzebano zmarłych królów. Zamek był nie tylko rezydencją monarchy, lecz także symbolem ciągłości państwa i jego potęgi.

W mieście działała Akademia Krakowska, przyciągająca studentów i uczonych. Funkcjonowały drukarnie, warsztaty rzemieślnicze, karczmy, zajazdy, kramy i składy kupieckie. Przez Kraków przebiegały ważne szlaki handlowe, a Wisła umożliwiała transport towarów do innych części kraju. Nie należy jednak wyobrażać sobie miasta wyłącznie przez pryzmat królewskich komnat, uczonych dysput i bogatych kamienic.

Kraków był przede wszystkim miejscem, w którym codziennie trzeba było pracować, zarabiać, kupować żywność, wychowywać dzieci i rozwiązywać zwyczajne problemy. Na ulicach spotykali się kupcy, rzemieślnicy, duchowni, studenci, urzędnicy, służba, przekupnie i ludzie utrzymujący się z dorywczych zajęć. Do miasta przyjeżdżali mieszkańcy okolicznych wsi, przywożąc żywność, drewno i inne towary potrzebne miejskiej społeczności.

Zamożny kupiec mógł mieszkać w dużej kamienicy i obracać znacznym majątkiem. Niedaleko niego żył czeladnik, który dopiero uczył się zawodu, albo wdowa próbująca utrzymać rodzinę po śmierci męża. Odległość między nimi mogła wynosić zaledwie kilka ulic. Różnica w możliwościach życiowych była jednak ogromna. Kraków był miastem hierarchicznym. Pochodzenie, majątek, zawód i przynależność do określonej grupy społecznej decydowały o przysługujących człowiekowi prawach, obowiązkach i szansach na przyszłość.

Również ubiór miał znaczenie. Pozwalał rozpoznać duchownego, przedstawiciela stanu szlacheckiego, zamożnego mieszczanina czy osobę wykonującą określony zawód. W takim świecie człowiek nie był postrzegany wyłącznie jako jednostka. Należał do rodziny, stanu, cechu, parafii lub innej wspólnoty. To właśnie te związki określały jego miejsce w społeczeństwie. I często decydowały o tym, czy w chwili nieszczęścia znajdzie kogoś gotowego udzielić mu pomocy.

Codzienność za fasadami kamienic

Kraków nie był spokojnym miastem przypominającym współczesne muzeum. W jego ulicach rozbrzmiewały odgłosy pracy, rozmowy kupujących i sprzedających, turkot wozów oraz dzwony kościelne. Warsztaty wypełniał stukot narzędzi. Na targach handlowano żywnością, suknem, wyrobami rzemieślniczymi i przedmiotami codziennego użytku. Powietrze

przesiąkały zapachy dymu, jedzenia, zwierząt i odpadków. Miejskie władze podejmowały działania mające utrzymać porządek, ale możliwości zapewnienia higieny były nieporównywalnie mniejsze niż dzisiaj.

Woda, opał i żywność wymagały codziennego zaopatrzenia. Nie istniały sieci usług komunalnych odpowiadające współczesnym standardom. Nawet czynności, które dla nas są niemal niezauważalne, mogły pochłaniać znaczną część dnia. Praca również wyglądała inaczej. Rzemieślnik nie mógł po prostu zamknąć warsztatu na dłuższy czas bez obawy o utratę zarobku. Kupiec musiał liczyć się z ryzykiem transportu towarów, zmianami cen i nieuczciwością kontrahentów. Służba pozostawała uzależniona od swoich pracodawców, a ludzie ubodzy często nie mieli żadnych oszczędności pozwalających przetrwać długą chorobę.

Nawet bogactwo nie gwarantowało bezpieczeństwa. Pożar potrafił zniszczyć majątek gromadzony przez całe pokolenia. Epidemia mogła uderzyć zarówno w biednego rzemieślnika, jak i zamożnego właściciela kamienicy. Wojna zakłócała handel i dostawy, a nieurodzaj podnosił ceny żywności. Mieszkańcy miasta nie żyli jednak w nieustannym strachu.

Świętowali, zawierali małżeństwa, wychowywali dzieci, odwiedzali znajomych, prowadzili interesy i uczestniczyli w uroczystościach. Kraków był miejscem pełnym życia, ambicji, konfliktów i codziennych radości. Właśnie dlatego nie powinniśmy przedstawiać jego mieszkańców wyłącznie jako ludzi skupionych na cierpieniu i śmierci. Byli podobni do nas w jednej zasadniczej sprawie: pragnęli żyć możliwie dobrze, zapewnić bezpieczeństwo bliskim i znaleźć swoje miejsce w świecie. Różnili się natomiast warunkami, w jakich próbowali to osiągnąć.

Religia widoczna w całym mieście

Jedną z największych różnic między współczesnym Krakowem a miastem końca XVI wieku było miejsce religii w życiu publicznym. Dzisiaj człowiek może traktować wiarę przede wszystkim jako sprawę osobistą. W dawnej Rzeczypospolitej życie religijne było znacznie silniej związane z organizacją społeczeństwa. Kalendarz kościelny wpływał na rytm pracy i odpoczynku. Święta oznaczały uroczystości, nabożeństwa i zmiany codziennych obowiązków. Post oddziaływał na jadłospis, procesje wkraczały na ulice, a dzwony kościelne wyznaczały ważne momenty dnia.

Świątynia była nie tylko miejscem modlitwy. Pełniła również funkcję przestrzeni spotkań, przekazywania wiadomości, działalności dobroczynnej i podtrzymywania więzi społecznych. Jednocześnie Kraków nie był miastem zamieszkanym wyłącznie przez katolików. W Rzeczypospolitej żyli przedstawiciele różnych wyznań chrześcijańskich oraz społeczności żydowskie. W samym Krakowie i jego najbliższym otoczeniu obecni byli katolicy, protestanci i Żydzi, a kontakty między wyznaniami stanowiły część życia miejskiego.

Nie oznaczało to jednak, że współistnienie przebiegało zawsze spokojnie. Reformacja przyniosła nowe spory religijne, które dotyczyły nie tylko teologii. Wpływały na stosunki społeczne, życie rodzinne, edukację i politykę. Różnice wyznaniowe potrafiły prowadzić do ostrych konfliktów. W Krakowie szczególnie dramatycznym przykładem był tumult antyprotestancki z 1591 roku, podczas którego zniszczono zbór protestancki nazywany Brogiem.

Wydarzenie to pokazuje, że religijne napięcia nie były dla mieszkańców miasta jedynie odległym problemem rozgrywającym się gdzieś w Europie. Miały miejsce również na ich własnych ulicach. Dla Kościoła katolickiego XVI wiek był okresem głębokich przemian. Reformacja zakwestionowała dotychczasową jedność zachodniego chrześcijaństwa, a odpowiedzią katolicyzmu stał się wieloletni proces odnowy i reform. Jednym z jego najważniejszych wydarzeń był Sobór Trydencki, obradujący w latach 1545–1563.

Po soborze coraz większą uwagę przykładano do wykształcenia duchowieństwa, kaznodziejstwa, nauczania wiernych, dyscypliny kościelnej i rozwijania życia religijnego. Nie chodziło wyłącznie o to, żeby człowiek przychodził do kościoła w niedzielę. Chciano, aby wiara wpływała na jego codzienne postępowanie, relacje z innymi ludźmi oraz poczucie odpowiedzialności za wspólnotę. W tej rzeczywistości szczególnego znaczenia nabierały organizacje, które pozwalały świeckim uczestniczyć w życiu religijnym w sposób bardziej systematyczny. Bractwa należały do najważniejszych z nich.

Życie bliżej śmierci

Jest jeszcze jedna cecha dawnego Krakowa, bez której trudno zrozumieć późniejszą historię Arcybractwa Męki Pańskiej. Niepewność ludzkiego życia. Współczesna medycyna nie potrafi zapobiec każdej chorobie ani uratować wszystkich pacjentów, jednak jej możliwości radykalnie zmieniły nasze doświadczenie zdrowia i umierania. Człowiek końca XVI wieku nie mógł liczyć na antybiotyki, szczepienia ochronne w dzisiejszym rozumieniu czy nowoczesną chirurgię. Nie znano przyczyn wielu zakażeń, a możliwości skutecznego leczenia były ograniczone.

Zapalenie płuc, zakażona rana czy powikłania po porodzie mogły zakończyć się śmiercią. Choroby dotykały zarówno ludzi ubogich, jak i zamożnych. Szczególnie wysokie było ryzyko śmierci niemowląt i małych dzieci. Rodzice nie mieli pewności, czy wszystkie ich dzieci dożyją dorosłości. Nie oznaczało to, że kochali je mniej albo że strata dziecka nie wywoływała cierpienia. Oznaczało natomiast, że takie tragedie zdarzały się znacznie częściej niż obecnie.

Śmierć mogła pojawić się w rodzinie wiele razy w ciągu jednego pokolenia. Zagrożeniem pozostawały także epidemie. Kraków, podobnie jak inne duże miasta europejskie, był szczególnie podatny na rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych. Sprzyjały temu gęsta zabudowa, częsty kontakt między mieszkańcami, handel, podróże oraz ograniczone możliwości utrzymania higieny. Epidemie nie były jedynie zjawiskiem znanym z opowieści o dawnych czasach. Występowały regularnie.

W 1588 roku, zaledwie siedem lat przed powstaniem Bractwa Męki Pańskiej, Kraków ponownie doświadczył zarazy. Zachowane przekazy kronikarskie wspominają, że zagrożenie chorobą skłoniło nawet dwór królewski do opuszczania miejsc objętych epidemią. Dla mieszkańców oznaczało to coś więcej niż obawę o własne zdrowie. Choroba mogła doprowadzić do zamknięcia warsztatu, utraty zarobków, przerwania handlu i rozdzielenia rodziny. Ludzie, którzy mieli możliwość wyjazdu, próbowali szukać bezpieczniejszych miejsc. Inni pozostawali w mieście, ponieważ nie mieli dokąd wyjechać albo nie mogli porzucić swojego źródła utrzymania.

W takich okolicznościach śmierć przestawała być odległą możliwością. Mogła dotyczyć sąsiada, współpracownika, przyjaciela czy członka rodziny. Nie tylko epidemie zagrażały życiu. Wojny, nieurodzaje, wzrost cen żywności, pożary i zwyczajne wypadki również potrafiły doprowadzić człowieka do nędzy albo śmierci. Dla ludzi żyjących z dnia na dzień nawet krótkotrwała utrata dochodów mogła mieć tragiczne konsekwencje.

Właśnie dlatego pojęcie bezpieczeństwa wyglądało inaczej niż dzisiaj. Nie oznaczało wyłącznie ochrony przed przestępczością czy możliwością utraty majątku. Oznaczało również nadzieję, że w razie choroby, kalectwa, osierocenia dzieci lub śmierci jedynego żywiciela rodziny znajdzie się ktoś, kto pomoże. A takiej pomocy nie zawsze można było oczekiwać od władz miejskich.

Śmierć w domu, kościele i na ulicy

Dawna kultura nie oddzielała umierania od codzienności w takim stopniu, w jakim często dzieje się to współcześnie. Wiele osób chorowało i umierało w swoich domach, otoczonych przez rodzinę. Wzywano duchownych, modlono się, próbowano ulżyć choremu i przygotować go na śmierć. Nie zawsze udawało się zapewnić odpowiednią opiekę. Samotność i ubóstwo mogły sprawić, że ostatnie dni życia stawały się szczególnie trudne. Śmierć była widoczna również w przestrzeni miasta.

Przy kościołach znajdowały się cmentarze, a we wnętrzach świątyń umieszczano nagrobki, epitafia i krypty. Przedstawienia religijne przypominały o przemijaniu, sądzie Bożym i losie człowieka po śmierci. Pogrzeby były wydarzeniami religijnymi i społecznymi. W kondukcie uczestniczyła rodzina, sąsiedzi, znajomi, współpracownicy, a niekiedy również członkowie organizacji, do których należał zmarły. Dzwony kościelne i nabożeństwa towarzyszyły pożegnaniu człowieka.

Sposób pochówku zależał jednak od pozycji społecznej i możliwości finansowych rodziny. Bogaty mieszczanin mógł liczyć na uroczystość odpowiadającą jego majątkowi i znaczeniu. Człowiek ubogi nie zawsze miał rodzinę ani środki wystarczające na zorganizowanie pogrzebu. Dlatego działalność organizacji religijnych zajmujących się pomocą chorym, umierającym i zmarłym nie była wyłącznie symbolicznym wyrazem pobożności. Odpowiadała na konkretne potrzeby.

Ktoś musiał odwiedzić chorego, zapewnić mu wsparcie, wezwać kapłana, zatroszczyć się o pogrzeb i pamięć o zmarłym. W chrześcijańskiej kulturze epoki modlitwa za zmarłych miała również wymiar duchowy. Wierzono, że więź między członkami wspólnoty nie kończy się wraz ze śmiercią. Człowiek mógł więc pragnąć przynależności do organizacji, która nie pozostawi go bez pomocy ani za życia, ani w ostatnich chwilach. Nie trzeba było przy tym zakładać, że ludzie XVI wieku bali się śmierci mniej od nas.

Nie mamy powodów, by uważać, że częstszy kontakt z umieraniem automatycznie usuwał lęk. Strach przed cierpieniem, nagłą chorobą, utratą dziecka lub samotną śmiercią mógł być bardzo silny. Religia oferowała sposób przeżywania tych doświadczeń. Dostarczała modlitw, rytuałów, nadziei i wyobrażeń pozwalających nadać cierpieniu znaczenie. Bractwo religijne mogło natomiast zapewniać coś jeszcze. Obecność innych ludzi.

Bractwo — wspólnota, która miała znaczenie

Współczesnemu czytelnikowi słowo „bractwo” może kojarzyć się z tajemniczym stowarzyszeniem, organizacją posiadającą sekrety albo grupą ludzi związanych szczególną przysięgą. W dawnej Europie bractwa religijne były jednak znacznie bardziej rozpowszechnione i pełniły różnorodne funkcje. Należeli do nich świeccy, a niekiedy również duchowni. Członkowie skupiali się wokół określonej świątyni, patrona, kultu religijnego albo wspólnego celu.

Niektóre bractwa koncentrowały się przede wszystkim na modlitwie. Inne organizowały działalność dobroczynną, wspierały chorych, zajmowały się pogrzebami, pomagały ubogim lub troszczyły się o członków znajdujących się w trudnej sytuacji. Część powiązana była ze środowiskami zawodowymi. Inne miały szerszy charakter i łączyły ludzi o różnym pochodzeniu społecznym. Bractwo nie było zakonem.

Człowiek wstępujący do takiej wspólnoty nie musiał opuszczać rodziny, porzucać pracy ani rezygnować ze swojego dotychczasowego życia. Nadal mógł prowadzić warsztat, zajmować się handlem, gospodarować majątkiem i wychowywać dzieci. Przyjmował natomiast dodatkowe obowiązki wynikające z przynależności do organizacji. Mogły one obejmować udział w nabożeństwach, modlitwę, składki, działalność dobroczynną oraz przestrzeganie określonych zasad. W zamian zyskiwał miejsce w społeczności, która miała własną strukturę, tradycje i obowiązki wobec swoich członków.

Dzisiaj łatwo zapomnieć, jak duże znaczenie miało takie wsparcie. W XVI wieku nie istniało państwo opiekuńcze w dzisiejszym rozumieniu. Pomoc ubogim i chorym świadczyły przede wszystkim rodziny, wspólnoty lokalne, instytucje kościelne, szpitale-przytułki, fundacje i organizacje dobroczynne. Ich działalność nie zapewniała wszystkim bezpieczeństwa. Bywała ograniczona i zależna od dostępnych środków. Jednak dla człowieka, który znalazł się w trudnej sytuacji, mogła oznaczać różnicę między uzyskaniem pomocy a pozostawieniem samemu sobie.

Pod koniec XVI wieku Kraków znał już organizacje tworzone z myślą o takich potrzebach. W 1584 roku jezuita Piotr Skarga powołał przy kościele św. Barbary Bractwo Miłosierdzia, którego celem była pomoc osobom ubogim, szczególnie tym, którzy z powodu swojej sytuacji wstydzili się żebrać lub nie byli w stanie samodzielnie szukać wsparcia. Kilka lat później z inicjatywy Skargi powstał również Bank Pobożny, mający pomagać potrzebującym przez udzielanie nieoprocentowanych pożyczek pod zastaw.

Były to konkretne odpowiedzi na społeczne problemy miasta. Nie oznacza to, że Bractwo Miłosierdzia i późniejsze Bractwo Męki Pańskiej były tą samą organizacją albo posiadały identyczne zadania. Pokazuje natomiast, że w Krakowie końca XVI wieku tworzenie wspólnot łączących religię z praktyczną działalnością społeczną nie było zjawiskiem odosobnionym. Bractwa stawały się jednym ze sposobów organizowania życia wiernych. Ich znaczenie wynikało zarówno z przemian religijnych, jak i z bardzo konkretnych potrzeb mieszkańców miasta.

Dlaczego właśnie Męka Pańska?

W religijności końca XVI wieku szczególne miejsce zajmowało rozważanie cierpienia i śmierci Jezusa Chrystusa. Pobożność pasyjna, rozwijana przez stulecia w chrześcijaństwie, skupiała uwagę na wydarzeniach poprzedzających ukrzyżowanie: modlitwie w Ogrójcu, pojmaniu, sądzie, biczowaniu, drodze na Golgotę oraz śmierci na krzyżu. Nie chodziło jedynie o poznanie wydarzeń opisanych w Ewangeliach.

Wierny miał rozważać je w odniesieniu do własnego życia. Cierpienie Chrystusa stawało się punktem wyjścia do refleksji nad grzechem, przebaczeniem, odpowiedzialnością za swoje czyny i obowiązkiem pomocy innym ludziom. W tej tradycji ważne były modlitwa, post, jałmużna i praktyki pokutne. W niektórych wspólnotach podejmowano również fizyczne umartwienia, które z dzisiejszej perspektywy mogą wydawać się szczególnie surowe.

Nie oznaczało to, że każdy katolik XVI wieku stosował takie praktyki. Religijność była zróżnicowana, a zwyczaje zależały od środowiska, epoki oraz osobistych przekonań. Dla części wiernych pokuta miała jednak znaczenie wykraczające poza samo odmawianie modlitw. Wiązała się z przekonaniem, że człowiek powinien podporządkowywać swoje postępowanie zasadom wiary i świadomie pracować nad własnymi słabościami.

Ważną rolę w rozwijaniu pobożności pasyjnej odgrywała duchowość franciszkańska. Od czasów średniowiecza franciszkanie kładli szczególny nacisk na człowieczeństwo Chrystusa, jego ubóstwo, cierpienie oraz naśladowanie jego życia. W ich kościołach i wspólnotach rozwijały się nabożeństwa, modlitwy i przedstawienia religijne pozwalające wiernym rozważać wydarzenia Męki Pańskiej.

Krakowski kościół franciszkanów konwentualnych był więc miejscem, w którym taka forma religijności znajdowała naturalne zaplecze duchowe. Nie należy jednak traktować tego jako dowodu, że powstanie nowego bractwa było nieuniknione. W końcu XVI wieku istniało wiele możliwych sposobów rozwijania życia religijnego. Potrzebny był jeszcze człowiek, który potrafiłby nadać określonemu pomysłowi konkretną formę organizacyjną. W przypadku Bractwa Męki Pańskiej miał nim zostać Marcin Szyszkowski.

Kraków na progu zmiany

Rok 1595 był dla Krakowa czasem szczególnym również z powodów politycznych. Na polskim tronie zasiadał Zygmunt III Waza. Jego panowanie przypadło na okres, w którym coraz większe znaczenie zyskiwała Warszawa, lepiej położona z punktu widzenia spraw państwa polsko-litewskiego i kontaktów ze Szwecją. W drugiej połowie XVI wieku w Warszawie odbywały się sejmy i elekcje królewskie. Miasto stopniowo przejmowało funkcje polityczne dotąd silnie związane z Krakowem.

W 1595 roku pożar uszkodził część zamku wawelskiego, a w następnym roku Zygmunt III podjął decyzję o przenoszeniu dworu do Warszawy. Nie była to jednak jednorazowa przeprowadzka wszystkich urzędów ani formalne odebranie Krakowowi jego historycznego znaczenia. Proces trwał przez kolejne lata. Dopiero na początku XVII wieku Warszawa utrwaliła swoją pozycję jako główna siedziba monarchy i ośrodek życia politycznego. Kraków pozostał miastem koronacyjnym, ważnym centrum religijnym i jednym z najistotniejszych symboli polskiej monarchii.

Dla jego mieszkańców nadchodził jednak czas przemian. Świat, w którym Kraków stanowił główną siedzibę królewskiego dworu, powoli odchodził w przeszłość. Równocześnie w życiu religijnym powstawały nowe instytucje. Organizowano bractwa, rozwijano nabożeństwa i szukano sposobów silniejszego włączenia świeckich w działalność Kościoła. Te dwa procesy — zmieniające się znaczenie polityczne miasta i rozwój jego życia religijnego — przebiegały w tym samym czasie.

Nie pozostawały jednak prostą zależnością przyczynowo-skutkową. Bractwo Męki Pańskiej nie powstało dlatego, że dwór królewski zaczął przenosić się do Warszawy. Jego narodziny wiązały się przede wszystkim z katolicką odnową religijną, tradycją pobożności pasyjnej oraz działalnością jego inicjatora. A jednak zestawienie tych wydarzeń jest wymowne. Gdy polityczna rola Krakowa zaczynała ulegać zmianie, przy jednym z jego kościołów powstawała wspólnota, która miała związać swoje losy z miastem na kolejne stulecia.

Nie posiadała armii ani wielkiego majątku królewskiego. Nie została utworzona po to, aby rządzić państwem, prowadzić wojny czy wpływać na europejską dyplomację. Jej działalność miała koncentrować się na religii, pokucie, modlitwie i uczynkach miłosierdzia. Miała przypominać człowiekowi o Męce Chrystusa i jego własnej odpowiedzialności za życie. W przyszłości miała również odegrać niezwykłą rolę w niesieniu pomocy więźniom i skazańcom. Ale w 1595 roku ta historia dopiero się rozpoczynała.

Człowiek, od którego wszystko się zaczęło

Możemy teraz spojrzeć na Kraków końca XVI wieku nieco inaczej. Wiemy już, że był to świat wielkich nierówności społecznych, głębokiej religijności, niepewności życia i przemian zachodzących w Kościele katolickim. Wiemy również, że bractwo religijne nie musiało być tajemniczą organizacją. Mogło stanowić ważną część codzienności swoich członków, łącząc modlitwę z pomocą potrzebującym i obowiązkami wobec wspólnoty.

W takim właśnie świecie 9 czerwca 1595 roku odbyło się pierwsze zebranie Bractwa Męki Pańskiej przy krakowskim klasztorze franciszkanów. Tego samego dnia odprawiono nabożeństwo, które zapoczątkowało historię nowej wspólnoty. Jej założycielem był kanonik krakowski Marcin Szyszkowski. Nie był jeszcze biskupem krakowskim. Nie mógł wiedzieć, że organizacja, którą tworzył, przetrwa upadek Rzeczypospolitej, rozbiory, wojny i kolejne epoki historyczne. Nie znał przyszłości swojej wspólnoty.

Miał jednak określoną wizję religijności i przekonanie, że warto nadać jej trwałą formę. Żeby zrozumieć, skąd wziął się ten pomysł, musimy teraz poznać samego Szyszkowskiego. Jego wykształcenie, kościelną karierę, związki z Krakowem i religijne idee, które kształtowały jego sposób myślenia. Bo zanim czarne kaptury, czaszki i procesje stały się najbardziej rozpoznawalnymi znakami Arcybractwa Męki Pańskiej, był człowiek, który postanowił stworzyć wspólnotę. I od jego decyzji zaczęła się historia trwająca ponad cztery stulecia.

Rozdział 2

Marcin Szyszkowski i narodziny Arcybractwa

9 czerwca 1595 roku przy krakowskim klasztorze franciszkanów odbyło się nabożeństwo, które zapoczątkowało historię jednej z najbardziej niezwykłych wspólnot religijnych Rzeczypospolitej. Nie było to wydarzenie polityczne. Nie ogłaszano manifestu, nie powoływano nowego urzędu państwowego ani nie tworzono organizacji mającej wpływać na losy monarchii. Powstało Bractwo Męki Pańskiej.

Jego inicjatorem był Marcin Szyszkowski, kanonik krakowski, człowiek wykształcony, posiadający doświadczenie zdobyte w Polsce i we Włoszech. W chwili zakładania bractwa miał około czterdziestu lat i znajdował się na drodze do wysokich godności kościelnych. Nie był jeszcze biskupem krakowskim. Nie posiadał też wiedzy o tym, jak potoczą się losy powołanej przez niego wspólnoty.

Miał jednak doświadczenie organizacyjne, znajomość prawa kościelnego oraz przekonanie, że religijność nie powinna ograniczać się do uczestniczenia w nabożeństwach. Chciał stworzyć wspólnotę posiadającą trwałe zasady, własne obowiązki i określony cel. W ciągu następnych dziesięcioleci jego inicjatywa rozwinęła się daleko poza Kraków. Żeby zrozumieć, jak do tego doszło, trzeba najpierw przyjrzeć się człowiekowi, który ją zapoczątkował.

Marcin Szyszkowski — od szlacheckiego domu do Rzymu

Marcin Szyszkowski urodził się w 1554 roku w rodzinie szlacheckiej herbu Ostoja. Nie pochodził z najpotężniejszych rodów Rzeczypospolitej. Jego rodzina nie dysponowała majątkiem porównywalnym z bogactwem wielkich magnatów, ale posiadała kontakty, które pozwoliły młodemu Marcinowi zdobyć staranne wykształcenie. Szczególną rolę w jego życiu odegrał Piotr Myszkowski, biskup płocki, a później krakowski, spokrewniony z rodziną Szyszkowskich.

Myszkowski wspierał edukację młodego duchownego i ułatwił mu wejście do środowiska ludzi Kościoła. Marcin kształcił się w kolegium jezuickim w Pułtusku, a następnie kontynuował naukę w Krakowie. Już w młodości zetknął się więc z instytucjami, które odgrywały istotną rolę w katolickiej odnowie religijnej. Najważniejszy etap jego edukacji miał jednak dopiero nadejść. W 1579 roku Szyszkowski wyjechał do Włoch.

Przez następne lata studiował między innymi w Rzymie, gdzie poznawał teologię, retorykę i prawo. Uczył się w środowisku jezuickiego Collegium Romanum, należącego do ważnych ośrodków naukowych katolickiej Europy. Wśród jego nauczycieli znajdował się Robert Bellarmin, późniejszy kardynał, jeden z najbardziej znanych teologów swojej epoki. Dla młodego duchownego z Rzeczypospolitej pobyt w Rzymie oznaczał znacznie więcej niż zdobycie kolejnych stopni wykształcenia.

Mógł obserwować funkcjonowanie centralnych instytucji Kościoła, poznawać ludzi związanych z katolicką reformą oraz przyglądać się organizacjom religijnym działającym w Wiecznym Mieście. Rzym końca XVI wieku był miejscem, w którym rozwijano nowe formy nauczania wiernych, działalności dobroczynnej i duszpasterstwa. Bractwa religijne pozwalały angażować świeckich w życie Kościoła, a jednocześnie tworzyły społeczności posiadające własne statuty, funkcje i obowiązki. Szyszkowski nie poznawał tego świata wyłącznie z książek.

W czasie studiów uczestniczył w działalności Sodalicji Mariańskiej, organizacji religijnej skupiającej między innymi studentów. Pełnił w niej funkcje organizacyjne, w tym moderatora i rektora. Było to doświadczenie, które pozwalało mu poznać praktyczne zasady funkcjonowania wspólnoty: kierowanie jej działalnością, organizowanie spotkań, przestrzeganie reguł i odpowiedzialność za innych członków. W późniejszych latach mógł wykorzystać tę wiedzę, tworząc własne bractwo.

Nie oznacza to, że krakowska organizacja była zwykłą kopią któregoś z rzymskich stowarzyszeń. Jej charakter ukształtowały również miejscowa tradycja franciszkańska i potrzeby religijne społeczeństwa Rzeczypospolitej. Jednak pobyt we Włoszech niewątpliwie poszerzył horyzonty przyszłego założyciela. Szyszkowski kontynuował naukę także w innych włoskich ośrodkach, między innymi w Padwie i Bolonii. Zdobył wykształcenie prawnicze, uzyskując tytuł doktora obojga praw, obejmującego prawo kościelne i świeckie.

Było to przygotowanie szczególnie przydatne człowiekowi, który zamierzał rozwijać działalność w strukturach Kościoła. Pozwalało bowiem rozumieć nie tylko zagadnienia teologiczne, lecz również przepisy regulujące funkcjonowanie instytucji, prawa i obowiązki ich członków oraz zasady zarządzania. Kiedy Szyszkowski wrócił do Rzeczypospolitej, posiadał wiedzę, doświadczenie i kontakty pozwalające mu podejmować coraz ważniejsze zadania. W 1587 roku został kanonikiem krakowskiej kapituły katedralnej. Otwierał się przed nim kolejny etap kariery kościelnej.

Pomysł, który narodził się w Krakowie

Po powrocie do kraju Szyszkowski związał swoją działalność z Krakowem. Miasto znało już liczne organizacje religijne, ale szczególne znaczenie miał dla niego kościół franciszkanów, związany z wielowiekową tradycją rozważania Męki Chrystusa. W świątyni rozwijał się kult Chrystusa cierpiącego oraz Matki Bożej Bolesnej. Dla wiernych nie były to dwie całkowicie odrębne formy religijności.

W chrześcijańskiej wyobraźni cierpienie Jezusa łączyło się z cierpieniem jego Matki. Maryja stojąca pod krzyżem albo trzymająca na kolanach ciało zmarłego Syna stanowiła jeden z najbardziej przejmujących obrazów religijnych. Taki sposób przedstawiania Męki Pańskiej miał prowadzić wiernych do współczucia, modlitwy i refleksji nad własnym postępowaniem. Szyszkowski dostrzegł możliwość nadania tej religijności trwałej formy organizacyjnej.

Zamiast ograniczać ją do nabożeństw, w których uczestniczyli pojedynczy wierni, postanowił stworzyć wspólnotę posiadającą własne zasady i regularny porządek życia religijnego. Bractwo miało skupiać ludzi pragnących rozważać Mękę Chrystusa, podejmować praktyki pokutne i wykonywać uczynki miłosierdzia. Ważne miejsce w jego duchowości zajmowało również współcierpienie Matki Bożej. Ten element łatwo przeoczyć, kiedy posługujemy się skróconą nazwą „Bractwo Męki Pańskiej”.

Pełniejsza nazwa, występująca w dawnych dokumentach, odwoływała się zarówno do Męki Jezusa Chrystusa, jak i do Najświętszej Maryi Panny. Nie była to przypadkowa różnica w nazewnictwie. Pokazywała religijny charakter wspólnoty, która od początku łączyła rozważanie cierpienia Chrystusa z kultem Matki Bożej Bolesnej. Właśnie ta tradycja miała później znaleźć odbicie w jednym z najważniejszych znaków bractwa.

9 czerwca 1595 roku — początek wspólnoty

Pierwsze zebranie Bractwa Męki Pańskiej odbyło się 9 czerwca 1595 roku. Był to piątek po oktawie Bożego Ciała. Data nie była przypadkowa. Piątek od dawna wiązano w chrześcijaństwie z pamięcią o ukrzyżowaniu Chrystusa, dlatego stanowił naturalny dzień modlitw i nabożeństw pasyjnych. Nowa wspólnota rozpoczęła działalność przy kościele franciszkanów w Krakowie. Na potrzeby jej spotkań zakonnicy udostępnili pomieszczenie dawnego letniego refektarza klasztornego, które przystosowano do pełnienia funkcji oratorium.

Oratorium nie było zwykłą salą zebrań. Stanowiło miejsce przeznaczone do modlitwy i nabożeństw, pozwalające wspólnocie prowadzić regularne życie religijne. To właśnie tam Marcin Szyszkowski odprawił pierwsze nabożeństwo brackie. Nie znamy wszystkich szczegółów tego spotkania. Nie zachował się opis pozwalający odtworzyć każde słowo wypowiedziane przez założyciela ani pełną listę osób obecnych w pomieszczeniu.

Znamy jednak jego znaczenie. Od tego dnia nowa wspólnota zaczęła funkcjonować jako zorganizowane bractwo religijne. Nie tworzył jej zakon, którego członkowie mieli porzucić dotychczasowe życie i zamieszkać razem. Było to stowarzyszenie skupiające wiernych żyjących w zwyczajnych warunkach społecznych swojej epoki. Mogli należeć do niego ludzie posiadający rodziny, wykonujący zawody i pełniący różne funkcje publiczne.

O ich przynależności miała decydować nie tylko gotowość uczestniczenia w nabożeństwach, lecz również przyjęcie obowiązków wynikających z brackich zasad. Szyszkowski chciał, aby wspólnota była trwała i uporządkowana. Nie mogła opierać się wyłącznie na chwilowym religijnym entuzjazmie. Potrzebowała reguł, odpowiedzialnych osób i jasno określonego celu. Początki organizacji wskazują, że założyciel rozumiał znaczenie wszystkich tych elementów. Nie zamierzał tworzyć jednorazowego przedsięwzięcia. Budował instytucję.

Pierwszy członek — kardynał Jerzy Radziwiłł

Jednym z najbardziej interesujących szczegółów związanych z narodzinami Bractwa Męki Pańskiej jest nazwisko człowieka, który jako pierwszy wpisał się na listę jego członków. Był nim kardynał Jerzy Radziwiłł, ówczesny biskup krakowski. Radziwiłł należał do jednego z najpotężniejszych rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pełnił wysokie funkcje kościelne i odgrywał znaczącą rolę w życiu politycznym Rzeczypospolitej.

Jego przystąpienie do bractwa miało szczególne znaczenie. Nie była to przecież organizacja posiadająca wielowiekową tradycję, której członkostwo samo w sobie gwarantowało prestiż. Powstawała dopiero nowa wspólnota. Obecność biskupa krakowskiego świadczyła o poparciu udzielonym inicjatywie Szyszkowskiego przez ważnego przedstawiciela kościelnej hierarchii.

Radziwiłł nie ograniczył się do formalnego związku z bractwem. Według historycznych opracowań wspierał założyciela radą i zachęcał go do kontynuowania rozpoczętego przedsięwzięcia. Nie był również jedyną ważną osobą zainteresowaną nową wspólnotą. Jej powstanie spotkało się z przychylnym przyjęciem Henryka Gaetaniego, legata papieskiego przebywającego w Rzeczypospolitej. Legat popierał inicjatywę, udzielił bractwu przywilejów i uczestniczył w jego nabożeństwach.

Było to istotne dla organizacji, która dopiero budowała swoją pozycję. Z jednej strony znajdował się jej założyciel, duchowny znający miejscowe środowisko i posiadający doświadczenie wyniesione z zagranicznych studiów. Z drugiej — ważni przedstawiciele Kościoła, którzy dostrzegli wartość jego przedsięwzięcia. Takie poparcie ułatwiało rozwój wspólnoty i przygotowywało grunt pod kolejne wydarzenia. Bo już dwa lata po założeniu bractwo miało otrzymać oficjalne zatwierdzenie papieskie.

6 marca 1597 roku — zatwierdzenie przez Klemensa VIII

Marcin Szyszkowski nie zamierzał tworzyć wspólnoty działającej niezależnie od struktur Kościoła. Wręcz przeciwnie. Zależało mu na tym, aby bractwo posiadało uznany status prawny i mogło prowadzić działalność w ramach kościelnych przepisów. Dlatego podjął starania o uzyskanie odpowiednich uprawnień w Rzymie. Do Stolicy Apostolskiej przekazano informacje dotyczące powołanej wspólnoty, jej nabożeństw oraz praktyk religijnych.

Szyszkowski zabiegał również o odpusty dla członków uczestniczących w określonych nabożeństwach i wykonujących uczynki miłosierdzia. 6 marca 1597 roku papież Klemens VIII wydał bullę Illorum votis, zatwierdzającą krakowskie Bractwo Męki Pańskiej. Dokument zawierał również przywileje duchowe związane z uczestnictwem w życiu wspólnoty. Dla współczesnego czytelnika pojęcie odpustu może wymagać wyjaśnienia.

W katolickiej nauce odpust nie oznaczał pozwolenia na grzech ani automatycznego przebaczenia wszystkich przewinień. Dotyczył darowania przed Bogiem kary doczesnej za grzechy, których wina została już odpuszczona, i wiązał się z określonymi warunkami religijnymi. W realiach końca XVI wieku przywileje odpustowe miały duże znaczenie dla wiernych. Mogły zachęcać do udziału w nabożeństwach, modlitwy, spowiedzi i podejmowania działań dobroczynnych.

Dla krakowskiego bractwa papieskie zatwierdzenie stanowiło ważny krok w rozwoju. Organizacja otrzymała formalne uznanie Stolicy Apostolskiej. Jej działalność nie była już wyłącznie lokalną inicjatywą popieraną przez duchownych związanych z Krakowem. Znalazła umocowanie w kościelnym porządku prawnym. Nie oznaczało to jeszcze, że stała się arcybractwem. Do tego potrzebny był kolejny dokument.

21 lipca 1605 roku — narodziny Arcybractwa

W następnych latach zainteresowanie podobnymi wspólnotami zaczęło wykraczać poza Kraków. Przy innych świątyniach powstawały bractwa poświęcone Męce Pańskiej. Ich cele religijne były zbliżone, ale nie wszystkie mogły korzystać z przywilejów przyznanych organizacji krakowskiej. Pojawiła się potrzeba nadania tym wspólnotom bardziej uporządkowanych zasad współdziałania. Marcin Szyszkowski ponownie zwrócił się do Stolicy Apostolskiej.

Tym razem stawką było nie tylko potwierdzenie praw istniejącej organizacji, lecz również przyznanie jej szczególnej pozycji wobec innych bractw tego samego rodzaju. 21 lipca 1605 roku papież Paweł V wydał bullę Salvatoris Domini. Na jej mocy krakowskie Bractwo Męki Pańskiej zostało podniesione do godności arcybractwa. Była to zmiana znacznie ważniejsza, niż mogłoby sugerować samo dodanie przedrostka „arcy”. W prawie kościelnym arcybractwo mogło posiadać uprawnienia pozwalające przyłączać do siebie inne bractwa o podobnym charakterze.

Proces ten nazywano agregacją. W praktyce oznaczało to, że organizacje powstające przy innych kościołach mogły zostać związane z macierzystym arcybractwem i uczestniczyć w określonych przywilejach duchowych przyznanych przez Stolicę Apostolską. Krakowska wspólnota otrzymała zatem pozycję organizacji macierzystej dla bractw Męki Pańskiej powstających na ziemiach Rzeczypospolitej, zgodnie z zakresem przyznanych jej uprawnień. Szczególną rolę zachował sam Szyszkowski.

Jako fundator otrzymał prawo uczestniczenia w zakładaniu i zatwierdzaniu nowych bractw tego rodzaju. Papieski dokument uzależniał ich tworzenie od odpowiednich pozwoleń. Był to moment, w którym lokalna inicjatywa zaczęła nabierać znaczenia wykraczającego daleko poza Kraków. Nie chodziło już wyłącznie o grupę wiernych spotykających się przy jednym kościele. Powstawał ośrodek organizacyjny i duchowy, z którym mogły wiązać się inne wspólnoty.

W następnych dziesięcioleciach bractwa Męki Pańskiej rozwijały się w różnych miejscowościach Rzeczypospolitej oraz na Śląsku. Nie tworzyły jednak jednolitego zakonu ani organizacji posiadającej własną władzę polityczną. Ich związki opierały się na przepisach kościelnych, wspólnej pobożności i przywilejach duchowych. Miały charakter religijny. Dla założyciela był to jednak niewątpliwy sukces organizacyjny. Dziesięć lat po pierwszym nabożeństwie wspólnota posiadała już rangę arcybractwa i możliwości dalszego rozwoju.

Rok 1607 — zasady zapisane na papierze

Powstanie organizacji to jedno. Znacznie trudniej zapewnić jej trwałość. Ludzie odchodzą, zmieniają się osoby pełniące funkcje kierownicze, pojawiają się nowe obowiązki, a wraz z nimi spory dotyczące sposobu działania. Dlatego bractwo potrzebowało zapisanych zasad. W 1607 roku w Krakowie wydano drukiem statuty pod tytułem Bractwo Compassionis albo Męki Pana Jezusowej i Błogosławionej Panny Mariej w Krakowie u św. Franciszka założone.

Już sam tytuł przypominał o podwójnym wymiarze pobożności wspólnoty: Męce Chrystusa oraz współcierpieniu Maryi. Dokument nie był zwykłą książką do prywatnego czytania. Określał zasady funkcjonowania organizacji, jej obowiązki i porządek życia religijnego. Statuty regulowały między innymi sprawy związane z nabożeństwami, kierowaniem bractwem, obowiązkami członków i zarządzaniem wspólnym funduszem. Szyszkowski nie ukrywał, że przy tworzeniu tych zasad korzystał z doświadczeń rzymskich organizacji religijnych.

Jednocześnie uwzględniał zwyczaje miejscowe, nadając wspólnocie własny charakter. Nie wszystko pozostawiono jednak decyzjom samego fundatora. Członkowie bractwa mieli wpływ na niektóre przyjmowane rozwiązania. Wspólnota rozwijała swoje zwyczaje, dostosowując je do praktycznych potrzeb. Jednym z przykładów było ustalenie rocznej kadencji prefekta bractwa. Prefekt odpowiadał za kierowanie wspólnotą, ale nie działał w oderwaniu od innych osób pełniących określone funkcje.

Potrzebowano ludzi odpowiedzialnych za sprawy organizacyjne, dokumenty, fundusze, przygotowanie nabożeństw oraz utrzymanie porządku. W tym miejscu za widowiskową obrzędowością zaczynamy dostrzegać zwyczajną, lecz niezbędną pracę. Ktoś musiał prowadzić księgi, organizować spotkania, dbać o wyposażenie i pilnować przestrzegania zasad. Bez tego nawet najbardziej gorliwa wspólnota mogła szybko utracić zdolność do działania. Statuty były więc jednym z fundamentów jej trwałości.

Pozwalały przekazywać zasady kolejnym członkom, a także porządkować funkcjonowanie bractw związanych z krakowską organizacją. W 1621 roku, już jako biskup krakowski, Szyszkowski doprowadził do ponownego przedstawienia ustaw brackich w języku łacińskim, w ramach szerszych przepisów odnoszących się do życia religijnego diecezji. W ten sposób zasady wspólnoty znalazły miejsce nie tylko w jej własnej dokumentacji, ale również w szerszym porządku kościelnym.

Pietà — pierwsze godło wspólnoty

Z początkami Arcybractwa wiąże się jeszcze jeden szczegół, który zasługuje na uwagę. Jego godłem stała się Pietà. To przedstawienie Maryi trzymającej ciało zmarłego Chrystusa, zdjętego z krzyża. Motyw ten był dobrze znany w europejskiej sztuce religijnej i od stuleci budził silne emocje wiernych. Nie przedstawiał samego momentu ukrzyżowania. Pokazywał ciszę po śmierci, cierpienie Matki i ciało Syna, którego życie dobiegło końca. Dla wspólnoty skupiającej się na Męce Chrystusa oraz współcierpieniu Maryi był to symbol szczególnie odpowiedni.

Pietà pojawiała się na pieczęci brackiej, sztandarach noszonych podczas procesji i w wystroju ołtarza. Pełniła funkcję znaku rozpoznawczego, a jednocześnie przypominała o podstawowym celu religijnym organizacji. To istotny element historii Arcybractwa. Współcześnie najbardziej rozpoznawalnymi znakami braci są czarne kaptury i czaszki. Łatwo więc uznać, że właśnie one od początku stanowiły najważniejszy wyraz tożsamości wspólnoty.

Tymczasem jej pierwotne godło kierowało uwagę przede wszystkim ku cierpieniu Chrystusa i Maryi. Przypomina to, że niezwykłe stroje i przedmioty obrzędowe nie powinny przesłaniać zasadniczego religijnego charakteru bractwa. Szczegółowe znaczenie jego symboli poznamy w kolejnych rozdziałach. Na razie warto zapamiętać, że od samego początku wspólnota posiadała własny znak, który wyrażał sens jej powstania.

Kaplica, która miała stać się domem Arcybractwa

Pierwsze nabożeństwa odbywały się w pomieszczeniu udostępnionym przez franciszkanów. Z czasem jednak rosnąca wspólnota potrzebowała przestrzeni bardziej odpowiadającej jej działalności. Marcin Szyszkowski rozpoczął starania o urządzenie kaplicy w samym kościele. Było to przedsięwzięcie wymagające nie tylko pieniędzy, ale również uzgodnienia praw do istniejących pomieszczeń. W dawnej świątyni poszczególne kaplice i ołtarze mogły pozostawać pod opieką cechów rzemieślniczych lub innych wspólnot.

Ich przekazanie nowemu użytkownikowi wymagało odpowiednich porozumień. W 1604 roku cech murarzy zrzekł się praw do swojej kaplicy przy kościele franciszkanów. Szyszkowski wypłacił murarzom ustalone wynagrodzenie, a uzyskana przestrzeń mogła zostać wykorzystana na potrzeby bractwa. Nie był to jeszcze koniec prac. W następnych latach prowadzono kolejne uzgodnienia oraz przebudowę północnej części kościoła. Badania historyczne wskazują, że kaplica Męki Pańskiej nie powstała od podstaw jako całkowicie nowy budynek.

Jej urządzenie wiązało się z przekształceniem istniejącej przestrzeni i połączeniem wcześniejszych kaplic. Dzięki temu można było stworzyć odpowiednio duże pomieszczenie przeznaczone do nabożeństw i zebrań brackich. Prace trwały wiele lat. W 1611 roku w przebudowanej kaplicy odbywały się już nabożeństwa i zebrania, choć zobowiązania związane z jej urządzeniem regulowano jeszcze później. Fundator przeznaczył na to przedsięwzięcie znaczne środki. Kaplica stała się czymś więcej niż miejscem modlitwy.

Zapewniała wspólnocie stałą siedzibę, przestrzeń do odprawiania nabożeństw i przechowywania wyposażenia oraz punkt odniesienia dla kolejnych pokoleń członków. W świecie dawnych organizacji religijnych miało to bardzo praktyczne znaczenie. Tradycję łatwiej było kontynuować, kiedy posiadała własne miejsce, ustalone zasady i ludzi odpowiedzialnych za jej utrzymywanie. Nie oznaczało to oczywiście, że samo posiadanie kaplicy gwarantowało przetrwanie. Jednak w przypadku Arcybractwa stworzyło jeden z ważnych warunków jego dalszego rozwoju.

Założyciel zostaje biskupem krakowskim

Kiedy Bractwo Męki Pańskiej rozpoczynało działalność, Marcin Szyszkowski był kanonikiem krakowskim. Jego kariera kościelna rozwijała się jednak dalej. W pierwszych latach XVII wieku objął biskupstwo łuckie, a następnie został biskupem płockim. W 1616 roku otrzymał biskupstwo krakowskie, a w 1617 roku odbył uroczysty ingres do katedry wawelskiej. Człowiek, który ponad dwadzieścia lat wcześniej zainicjował działalność niewielkiej wspólnoty przy franciszkańskim kościele, stał się jednym z najważniejszych hierarchów Kościoła w Rzeczypospolitej.

Nie oznaczało to zakończenia jego zainteresowania Arcybractwem. Przeciwnie. Szyszkowski nadal wspierał jego działalność, troszczył się o kaplicę i rozwój związanych z nim nabożeństw. W swoich działaniach biskupich pozostawał zwolennikiem katolickiej odnowy religijnej. Wspierał szkolnictwo, działalność duszpasterską i organizacje kościelne. Zwoływał synody, wydawał przepisy dotyczące życia diecezji i podejmował przedsięwzięcia fundacyjne. Dla Arcybractwa szczególne znaczenie miał synod krakowski z 1621 roku.

W jego dokumentach Szyszkowski zalecał rozwijanie bractw Męki Pańskiej przy kościołach, zwłaszcza tam, gdzie istniały odpowiednie warunki do prowadzenia regularnego życia religijnego. Wspólnota utworzona w Krakowie stała się więc wzorem, który można było wykorzystywać w innych miejscowościach. Rozwój ten nie oznaczał jednak, że wszystkie powstające bractwa były identyczne. Musiały funkcjonować w konkretnych warunkach społecznych i kościelnych, zależnych od miejsca i czasu.

Łączyła je natomiast wspólna tradycja religijna oraz związek z macierzystym Arcybractwem. Szyszkowski zmarł 30 kwietnia 1630 roku w Krakowie. Nie doczekał czasów, w których jego wspólnota musiała zmierzyć się z najpoważniejszymi kryzysami nowożytnej i współczesnej historii Polski. Pozostawił jednak organizację posiadającą kaplicę, statuty, określony porządek nabożeństw oraz uprawnienia umożliwiające dalszy rozwój. Przede wszystkim pozostawił ludzi, którzy uznali, że warto kontynuować rozpoczęte przez niego dzieło.

Dziedzictwo Marcina Szyszkowskiego

W historii Arcybractwa Męki Pańskiej najłatwiej zapamiętać to, co niezwykłe. Czarne kapy, zakryte twarze, czaszki, procesje i dawne praktyki pokutne. Wszystkie te elementy przyciągają uwagę i wyróżniają wspólnotę spośród wielu innych organizacji religijnych. Jednak trwałość Arcybractwa nie wynikała wyłącznie z jego symboliki. Marcin Szyszkowski rozumiał, że wspólnota potrzebuje czegoś więcej niż wspólnego przekonania i religijnego zapału. Musi mieć zasady określające sposób działania.

Musi posiadać ludzi gotowych przyjmować odpowiedzialność za innych. Potrzebuje miejsca, w którym może prowadzić swoje życie religijne, oraz uporządkowanych relacji z instytucjami, do których należy. Dzięki staraniom założyciela krakowskie bractwo uzyskało papieskie zatwierdzenie, później rangę arcybractwa, własne statuty i przestrzeń przeznaczoną do działalności. Mogło również wspierać powstawanie kolejnych wspólnot odwołujących się do tej samej tradycji.

Nie oznaczało to, że od chwili powstania wszystko funkcjonowało bez trudności. Każda organizacja tworzona przez ludzi musiała mierzyć się z problemami finansowymi, zmianami pokoleniowymi, obowiązkami i konfliktami. Historia Arcybractwa nie była pod tym względem wyjątkiem. Jednak fundamenty ustanowione w pierwszych dziesięcioleciach okazały się wystarczająco trwałe, aby kolejne pokolenia mogły na nich budować. I właśnie to stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć Marcina Szyszkowskiego.

Nie stworzył jedynie organizacji odpowiadającej religijnym potrzebom końca XVI wieku. Powołał do życia wspólnotę, która potrafiła przekazywać swoje zasady następnym pokoleniom. Teraz możemy przyjrzeć się bliżej temu, co z czasem stało się jej najbardziej rozpoznawalnym znakiem. Bo kiedy mieszkańcy Krakowa widzieli członków Arcybractwa podczas nabożeństw i procesji, nie dostrzegali przede wszystkim statutów, papieskich dokumentów ani zasad organizacyjnych.

Widzieli ludzi ubranych na czarno. Ich twarze pozostawały ukryte. A stroje przypominały, że w chwili uczestniczenia w religijnym obrzędzie nawet człowiek posiadający wielkie znaczenie społeczne miał stanąć obok innych jako jeden z braci. Dlaczego właśnie tak wyglądał ich ubiór? Skąd wzięły się czarne kaptury i jaki sens miała anonimowość? Aby odpowiedzieć na te pytania, musimy wejść w świat symboli Arcybractwa Męki Pańskiej.

Rozdział 3

Czarna kapa i twarz bez imienia

W pewien wielkopostny piątek 1630 roku w krakowskim klasztorze franciszkanów wydarzyło się coś, co zapewne wywołało niemałe zamieszanie wśród członków Bractwa Męki Pańskiej. Zaginęły szable. Nie była to kradzież dokonana podczas napadu ani wydarzenie związane z wojną. Broń należała do ludzi, którzy przybyli do klasztoru, aby uczestniczyć w nabożeństwie. Zgodnie z przyjętym zwyczajem przed założeniem brackich strojów mężczyźni pozostawiali szable pod opieką wyznaczonego członka wspólnoty. Następnie wchodzili do pomieszczenia, gdzie przebierali się w charakterystyczne czarne szaty.

Tego dnia nie wszystkie szable udało się odnaleźć. Sprawa przybrała poważniejszy obrót, ponieważ brat odpowiedzialny za pilnowanie broni otrzymał pozwy sądowe. Władze wspólnoty uznały jednak jego niewinność i doprowadziły do ugody, wypłacając odszkodowanie ze wspólnych funduszy. Ten pozornie drobny epizod zachował się w dokumentach Arcybractwa. Pokazuje coś, o czym łatwo zapomnieć, patrząc na współczesne fotografie zakapturzonych postaci.

Pod czarnymi szatami znajdowali się ludzie prowadzący zwyczajne życie. Mieli własne majątki, zawody, obowiązki i społeczną pozycję. Niektórzy nosili broń odpowiadającą swojemu stanowi. Uczestniczyli w sporach, załatwiali interesy i musieli przestrzegać praw obowiązujących w Rzeczypospolitej. A jednak w określonych momentach zdejmowali swoje codzienne ubrania i zakładali identycznie wyglądające czarne stroje. Dlaczego? Odpowiedź prowadzi nas do jednej z najbardziej charakterystycznych tradycji Arcybractwa Męki Pańskiej.

Kapy — nie zakonny habit, lecz strój bracki

Kiedy dzisiaj oglądamy fotografie członków Arcybractwa, możemy odnieść wrażenie, że patrzymy na zakonników. Długie czarne szaty, kaptury i charakterystyczny wygląd przywodzą na myśl stroje używane przez wspólnoty monastyczne. Jednak członkowie Arcybractwa nie byli zakonnikami. Nie składali ślubów zakonnych z racji przynależności do bractwa i nie musieli rezygnować z rodzin ani wykonywanych zawodów. Ich ubiór miał odrębny charakter.

W dawnych źródłach nazywano go kapą, a także worem lub sakiem. Była to obszerna szata przypominająca habit zakonny, wykonana z czarnego materiału i wyposażona w kaptur osłaniający głowę oraz twarz. Pozostawiano w nim tylko dwa otwory na oczy. Nie był to więc zwykły płaszcz z kapturem, który można było odsunąć na tył głowy. Strój zakrywał większość ciała i uniemożliwiał łatwe rozpoznanie osoby, która go nosiła.

Właśnie ta cecha stała się jednym z najważniejszych elementów brackiej obrzędowości. W społeczeństwie, w którym ubiór informował o pochodzeniu, majątku i pozycji społecznej, założenie jednakowej szaty miało szczególną wymowę. Szlachcic, duchowny i mieszczanin mogli wystąpić obok siebie w strojach, które przynajmniej na czas nabożeństwa ograniczały widoczność dzielących ich różnic.

Nie oznaczało to, że wszyscy członkowie bractwa byli sobie równi w codziennym życiu. Rzeczpospolita pozostawała społeczeństwem stanowym, a prawa i przywileje zależały od pochodzenia i pełnionej funkcji. Jednak podczas określonych praktyk religijnych znaczenie tych zewnętrznych oznak pozycji miało ustąpić miejsca wspólnej tożsamości religijnej. Człowiek zakładający kapę stawał się przede wszystkim uczestnikiem nabożeństwa. Jednym z braci.

Dlaczego wybrano czerń?

Czerń była kolorem mocno zakorzenionym w europejskiej kulturze religijnej. Kojarzono ją z żałobą, powagą, pokutą i pamięcią o przemijaniu. Nie oznacza to, że miała zawsze i wszędzie identyczne znaczenie. W różnych środowiskach oraz okresach historycznych czarne ubrania mogły wyrażać również godność, zamożność albo określony status społeczny. W przypadku Bractwa Męki Pańskiej wybór czerni dobrze odpowiadał charakterowi jego nabożeństw.

W centrum pobożności znajdowało się rozważanie cierpienia i śmierci Chrystusa, a także współcierpienia Matki Bożej. Czarna szata podkreślała powagę religijnych obrzędów. Jednocześnie ujednolicała wygląd uczestników. Wyobraźmy sobie procesję, w której każdy człowiek występuje we własnym odświętnym ubraniu. Jeden nosi kosztowny płaszcz, drugi skromniejszy strój mieszczanina, trzeci szatę wskazującą na funkcję duchowną. Uwagę obserwatorów mogą przyciągać różnice w wyglądzie uczestników.

Kiedy jednak wszyscy zakładają podobne czarne kapy, powstaje odmienny obraz. Zamiast grupy ludzi wyróżniających się osobistym ubiorem widzimy wspólnotę. Właśnie dlatego strój miał znaczenie nie tylko dla tego, kto go zakładał. Oddziaływał również na ludzi oglądających nabożeństwo. Nie bez powodu brackie procesje stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów życia religijnego Krakowa.

Sto trzydzieści jeden kap

Dawne dokumenty pozwalają nam przyjrzeć się brackim strojom z zupełnie innej strony. Nie tylko jako religijnym symbolom, ale również jako przedmiotom, które należało uszyć, przechowywać, rozdawać i utrzymywać w odpowiednim stanie. W inwentarzu Arcybractwa z 1664 roku zapisano obecność 131 kap brackich. Nie wszystkie były jednakowej jakości. Dokument wymieniał szaty lepsze i gorsze, co wskazuje, że różniły się stanem zachowania albo wykonaniem. Była to znaczna liczba.

Pokazuje, że wspólnota posiadała wyposażenie pozwalające przygotować do nabożeństw dużą grupę uczestników. Nie oznacza to jednak, że podczas każdej uroczystości wszystkie kapy były jednocześnie używane. Źródła wspominają o procesjach, w których uczestniczyło pięćdziesięciu, a niekiedy nawet około stu zakapturzonych członków bractwa. Tak liczna grupa musiała wywierać wrażenie na obserwatorach. Wyobraźmy sobie kilkudziesięciu ludzi w czarnych szatach, idących parami przez Kraków. Twarze mają zakryte, a część niesie religijne insygnia.

Nie jest to jednak obraz powstały wyłącznie w naszej wyobraźni. Historyczne opracowania odnotowują właśnie takie procesje. Posiadanie dużej liczby kap oznaczało również konieczność odpowiedniego zarządzania nimi. Przed rozpoczęciem wielkopostnych nabożeństw prefekt bractwa przekazywał wybranym członkom, nazywanym dekurionami, określoną liczbę strojów do rozdzielenia pomiędzy uczestników. Każdy z dekurionów otrzymywał po dziesięć kap. System ten ułatwiał przygotowanie większej liczby braci do nabożeństwa.

Nie każdy członek musiał posiadać własną szatę. Część kap należała do wspólnoty i była wydawana na określone uroczystości. Niektórzy bracia posiadali jednak własne stroje, które po ich śmierci mogły zostać przekazane do kaplicy. W ten sposób wyposażenie wspólnoty pozostawało w użyciu przez kolejne lata. To drobny, ale ważny szczegół. Pokazuje, że tradycja nie przetrwałaby wyłącznie dzięki religijnym ideom. Potrzebowała również codziennej pracy ludzi odpowiedzialnych za jej materialną stronę.

Zanim brat założył kaptur

Przygotowanie do nabożeństwa miało określony porządek. Początkowo członkowie bractwa przebierali się w pomieszczeniach klasztornego refektarza. Od 1645 roku korzystali z odpowiednio przygotowanego miejsca w kaplicy, za wielkim ołtarzem. Tam zakładano kapy i przygotowywano się do udziału w uroczystościach. Bracia nie mogli jednak wnosić do tych pomieszczeń wszystkiego, co mieli przy sobie. Osoby posiadające szable zobowiązane były pozostawić je pod opieką wyznaczonych członków wspólnoty, zwanych kalwarystami.

To właśnie z tym zwyczajem wiązało się zaginięcie broni w 1630 roku, opisane na początku rozdziału. Przygotowanie do nabożeństwa oznaczało więc nie tylko zmianę ubrania. Wymagało podporządkowania się określonym zasadom. Ktoś odpowiadał za rozdawanie kap, ktoś pilnował porządku, a inni przygotowywali insygnia używane podczas procesji. Bractwo posiadało również osoby odpowiedzialne za stan wyposażenia i przygotowanie kaplicy.

Zakrystian dbał między innymi o świece, oświetlenie oraz wydawanie i odbieranie strojów. Każdy z tych obowiązków mógł wydawać się niewielki. Jednak dopiero ich wspólne wykonywanie pozwalało przeprowadzić nabożeństwo zgodnie z przyjętymi zasadami. Warto o tym pamiętać, kiedy patrzymy na dawne procesje. To, co dla obserwatora mogło wyglądać jak niecodzienne religijne widowisko, wymagało wcześniejszych przygotowań, odpowiedzialności i współpracy wielu ludzi.

Kaptur, który odbierał twarz

Najbardziej niezwykłą częścią stroju pozostawał kaptur. Nie osłaniał wyłącznie włosów i głowy. Zakrywał twarz. Widoczne pozostawały jedynie oczy, dzięki którym uczestnik mógł poruszać się i wykonywać swoje obowiązki. Dla współczesnego człowieka taki wygląd może kojarzyć się z działalnością konspiracyjną, anonimowością przestępców albo tajnymi organizacjami. W przypadku Arcybractwa należał jednak do religijnej tradycji pokutnej. Zakrycie twarzy można odczytywać jako ograniczenie znaczenia osobistej pozycji człowieka podczas nabożeństwa.

Ktoś, kto na co dzień był rozpoznawalnym urzędnikiem, zamożnym kupcem lub przedstawicielem szlachty, po założeniu kaptura przestawał być łatwy do zidentyfikowania przez przypadkowego obserwatora. Nie można było już od razu dostrzec jego nazwiska, urzędu ani majątku. Ta symboliczna anonimowość dobrze odpowiadała religijnemu ideałowi pokory. Współcześni członkowie Arcybractwa również tak wyjaśniają sens zakrywania twarzy: przed Bogiem znaczenie mają nie tytuły czy bogactwo, ale człowiek.

Nie powinniśmy jednak bez dodatkowych źródeł zakładać, że każdy uczestnik dawnych nabożeństw rozumiał kaptur dokładnie w taki sam sposób. Ludzie należący do bractwa mogli kierować się różnymi motywacjami. Jedni zapewne traktowali członkostwo przede wszystkim jako zobowiązanie religijne. Dla innych ważne mogły być więzi społeczne, tradycja rodzinna albo prestiż wynikający z przynależności do uznanej wspólnoty. Strój nie usuwał automatycznie tych różnic.

Miał jednak tworzyć przestrzeń, w której człowiek występował nie tyle jako przedstawiciel określonego stanu, ile jako uczestnik wspólnej praktyki religijnej. To zasadnicza różnica między anonimowością bracką a tajnością organizacji politycznych. Arcybractwo nie potrzebowało ukrywać swojego istnienia. Działało publicznie i posiadało oficjalne zatwierdzenie kościelne. Ukrywano twarz uczestnika określonego obrzędu, nie samo istnienie wspólnoty.

Anonimowość, która służyła również miłosierdziu

Zasłanianie twarzy nie ograniczało się wyłącznie do udziału w nabożeństwach. Historyczne przekazy wskazują, że kaptury wykorzystywano również podczas niektórych działań dobroczynnych. Szczególnie interesująca była praktyka zbierania jałmużny na pomoc więźniom. Działalność ta wymagała pieniędzy. Bractwo starało się zapewniać osadzonym wsparcie materialne, a w określonych przypadkach podejmowało działania zmierzające do ich uwolnienia. Nie zawsze wystarczały środki zgromadzone we wspólnej kasie.

Dlatego członkowie organizowali kwesty. Początkowo jałmużnę zbierano między innymi przy kościołach. Od okresu szwedzkiej okupacji Krakowa w 1655 roku podejmowano również zbiórki w domach mieszkańców. Co ciekawe, kwestujący bracia występowali z zakrytymi twarzami. Chodziło o ograniczenie osobistych względów, które mogły wpływać na ofiarodawców. Człowiek przekazujący pieniądze nie miał być zachęcany wyłącznie przez znajomość nazwiska osoby proszącej o pomoc ani przez jej pozycję społeczną.

Najważniejszy miał pozostawać cel zbiórki. Pomoc potrzebującym. Wśród kwestujących znajdowali się również ludzie zajmujący ważne stanowiska w krakowskim samorządzie. To szczególnie wymowny przykład. Człowiek posiadający publiczny urząd mógł założyć kaptur i zbierać pieniądze na rzecz więźniów, nie eksponując własnej pozycji. Nie oznaczało to oczywiście, że jego tożsamość pozostawała całkowicie nieznana. Wspólnota wiedziała, komu powierza określone zadania.

Jednak podczas wykonywania tych obowiązków zewnętrzne oznaki statusu traciły część swojego znaczenia. Takie wykorzystanie kaptura pokazuje, że bracka anonimowość nie była wyłącznie abstrakcyjnym symbolem. Mogła mieć również praktyczne zastosowanie. Do historii ratowania więźniów i skazańców powrócimy w dalszej części książki. Na razie warto zauważyć, że ten sam strój towarzyszył zarówno modlitwie, jak i działaniom podejmowanym na rzecz innych ludzi.

Czy bracia naprawdę pozostawali anonimowi?

Tutaj należy rozróżnić dwie sprawy. Anonimowość podczas nabożeństwa nie była tym samym co anonimowość wewnątrz organizacji. Arcybractwo posiadało własną dokumentację, statuty i władze. Przyjmowano członków, powierzano im funkcje, prowadzono księgi i kontrolowano wykonywanie obowiązków. Nie była to wspólnota, w której ludzie nie znali swoich nazwisk i posługiwali się wyłącznie tajemniczymi oznaczeniami.

W rzeczywistości wiele ważnych postaci związanych z bractwem znamy właśnie dzięki zachowanym dokumentom. Możemy ustalić nazwiska osób pełniących określone funkcje, uczestniczących w sporach czy wspierających działalność organizacji. Kaptur nie usuwał ich tożsamości z dokumentów. Zasłaniał ją przede wszystkim w określonych sytuacjach, zwłaszcza podczas publicznych praktyk religijnych. To ważne rozróżnienie.

Gdybyśmy potraktowali zakrywanie twarzy jako dowód tajnego charakteru organizacji, stworzylibyśmy fałszywy obraz jej historii. Arcybractwo nie było stowarzyszeniem działającym przeciwko władzom kościelnym lub państwowym. Nie prowadziło działalności konspiracyjnej tylko dlatego, że jego członkowie uczestniczyli w procesjach z zasłoniętymi twarzami. Jego anonimowość miała określony charakter religijny i obrzędowy.

Strój i społeczna pozycja

Warto jednak zastanowić się nad jeszcze jedną sprawą. Skoro członkowie bractwa zakrywali twarze i występowali w podobnych ubraniach, czy oznaczało to całkowite zniesienie różnic między nimi? Nie. Arcybractwo działało w społeczeństwie stanowym i samo nie pozostawało wolne od obowiązujących hierarchii. Wśród jego członków znajdowali się ludzie posiadający różne majątki, tytuły i urzędy.

Wspólnota miała również własną strukturę organizacyjną. Poszczególne funkcje wiązały się z odmiennymi obowiązkami, a nie każdy członek posiadał jednakowy wpływ na podejmowane decyzje. Czarne kapy nie znosiły tych różnic. Nie zmieniały prawa ani obowiązujących stosunków społecznych. Stanowiły raczej symboliczny znak przynależności do wspólnoty, w której każdy miał pamiętać o obowiązkach religijnych niezależnych od zajmowanego stanowiska. Właśnie dlatego nie należy idealizować anonimowości.

Nie mamy podstaw, by twierdzić, że założenie kaptura automatycznie czyniło ludzi pokornymi. Mogli nadal rywalizować o znaczenie, pozycję i wpływy. Historia bractwa pokazuje zresztą, że jego członkowie potrafili z wielką stanowczością bronić należnych wspólnocie praw i przywilejów. Symbol pokory nie usuwał wszystkich ludzkich ambicji. Przypominał jednak o ideale, do którego należało dążyć. I właśnie w tym napięciu między codzienną rzeczywistością a religijnym ideałem kryje się jeden z ciekawszych elementów historii Arcybractwa.

Znaki namalowane na czerni

Czarne kapy nie zawsze były pozbawione dodatkowych oznaczeń. Dawne przekazy wspominają również o szatach, na których umieszczano przedstawienia czaszek oraz napisy przypominające o śmierci. W ten sposób sam ubiór stawał się nośnikiem religijnego przesłania. Nie potrzebowano rozbudowanego wyjaśnienia, aby obserwator rozpoznał zasadniczy charakter takiego przedstawienia. Czaszka należała do powszechnie znanych symboli przemijania.

W przypadku Arcybractwa była związana z tradycją memento mori, zachęcającą człowieka do pamięci o własnej śmierci i odpowiedzialności za życie. Bracia posługiwali się również insygniami nawiązującymi do Męki Chrystusa. Niektóre z nich były przenoszone podczas procesji, inne stanowiły element wyposażenia kaplicy. Wszystkie tworzyły razem język religijnych obrazów. Strój był jego częścią, ale nie stanowił całego przekazu.

Nie będziemy jeszcze szczegółowo omawiać znaczenia czaszek, krzyży i pozostałych przedmiotów. Każdy z tych symboli ma własną historię, którą poznamy w następnym rozdziale. W tym miejscu najważniejszy pozostaje fakt, że ubiór Arcybractwa został włączony w szerzej rozumianą obrzędowość pasyjną. Nie pełnił wyłącznie funkcji praktycznej. Miał przypominać zarówno uczestnikom, jak i obserwatorom o religijnym charakterze wspólnoty.

Czy mieszkańcy Krakowa bali się zakapturzonych postaci?

Widok kilkudziesięciu ludzi ubranych na czarno, z zakrytymi twarzami i przedmiotami związanymi z Męką Pańską, z pewnością wyróżniał się na tle codziennego życia miasta. Nie możemy jednak zakładać, że mieszkańcy Krakowa reagowali na takie procesje dokładnie tak, jak współczesny turysta oglądający je po raz pierwszy. Dla ludzi XVII wieku publiczne nabożeństwa, procesje i religijne przedstawienia należały do znanych form pobożności.

Nie znaczy to, że wszyscy przeżywali je w identyczny sposób. Jedni mogli uczestniczyć z głębokim zaangażowaniem religijnym, inni przyglądali się uroczystościom z ciekawości. Dla części obserwatorów niezwykły strój mógł budzić podziw, a dla innych niepokój. Nie znamy jednak emocji każdego z nich. Wiemy natomiast, że nabożeństwa Arcybractwa przyciągały licznych wiernych.

Już w pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku zainteresowanie nimi było na tyle duże, że podczas szczególnie ważnych uroczystości konieczne stawało się równoczesne głoszenie kazań w kaplicy Męki Pańskiej i w głównej części kościoła franciszkanów. To pokazuje skalę zainteresowania religijną działalnością wspólnoty. Procesje brackie nie były wydarzeniami całkowicie odizolowanymi od życia miasta. Stanowiły jego widoczną część. Czarne kaptury mogły wyróżniać uczestników, ale nie sprawiały, że organizacja stawała się nieznana albo niedostępna dla otaczającego ją społeczeństwa.

Strój, który przetrwał stulecia

Mijały dziesięciolecia i kolejne pokolenia. Zmieniały się obyczaje, moda, sposób ubierania oraz organizacja życia społecznego. W Rzeczypospolitej noszono kontusze i żupany, później coraz częściej ubiory wzorowane na modzie zachodnioeuropejskiej. Zmieniały się mundury, nakrycia głowy i stroje codzienne. Czarne kapy Arcybractwa zachowały jednak szczególną rolę w jego tradycji. Nie oznacza to, że przez ponad czterysta lat wszystkie elementy stroju wyglądały identycznie.

Ubrania zużywały się, wymagały naprawy i zastępowania nowymi. Zmieniały się materiały oraz sposób wykonania. Wspólnota musiała również dostosowywać swoją działalność do warunków kolejnych epok. Mimo tych przemian zachował się podstawowy znak rozpoznawczy Arcybractwa. Czarna szata i kaptur zasłaniający twarz. Współcześni członkowie wspólnoty podejmowali nawet działania, aby przywrócić strojom wygląd nawiązujący do dawnych przedstawień.

W rozmowie opublikowanej w 2022 roku Marek Grabania, członek Arcybractwa, wyjaśniał, że przygotowano nowe ubiory wzorowane między innymi na historycznych przedstawieniach Jana Matejki. Wykonano obszerne czarne szaty z szerokimi rękawami, kapturami i dodatkowymi narzutkami. Na plecach narzutek umieszczono malowidła przedstawiające sceny Męki Pańskiej, wykonane w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Pełny strój uszyty z wełny ważył około pięciu kilogramów. Nie była to więc jedynie lekka, symboliczna narzutka. Przygotowanie takich ubiorów wymagało pracy, odpowiednich materiałów i środków finansowych. Współcześni bracia starali się w ten sposób podkreślić ciągłość tradycji, jednocześnie przywracając elementy odróżniające ich od zakonników franciszkańskich. Jest to ważny szczegół.

Pokazuje, że nawet tak charakterystyczny strój nie przetrwał wieków bez zmian. Jego historia obejmuje również odtwarzanie dawnych form i świadome decyzje kolejnych pokoleń. Nie wszystko, co dzisiaj oglądamy, musi być dokładną kopią szat noszonych przez członków bractwa w XVI wieku. Zachował się jednak podstawowy sens obrzędowego ubioru. Czarna kapa nadal oznacza przynależność do wspólnoty, a kaptur nadal zakrywa twarz.

Kiedy kaptur znikał

Po zakończeniu nabożeństwa bracia zdejmowali swoje kapy. W XVII wieku wracali do domów, warsztatów, urzędów i obowiązków. Szlachcic ponownie występował jako szlachcic, mieszczanin jako mieszczanin, a człowiek pełniący urząd odzyskiwał wszystkie widoczne oznaki swojej pozycji społecznej. Bracka anonimowość miała więc określony czas i miejsce. Nie usuwała człowieka z jego codziennego świata.

Była elementem praktyki religijnej, w której na chwilę odsuwano na dalszy plan osobiste znaczenie, majątek i pochodzenie. Dzisiaj łatwo skupić uwagę wyłącznie na niezwykłym wyglądzie czarnego kaptura. Jednak jego historia jest ciekawsza, kiedy dostrzeżemy, że kryły się pod nim rzeczywiste osoby. Ludzie, którzy posiadali majątki i tracili pieniądze. Uczestniczyli w sporach, zawierali ugody, organizowali nabożeństwa i zbierali jałmużnę na rzecz potrzebujących.

Nie byli postaciami z legendy ani bezimiennymi strażnikami tajemnej wiedzy. Byli członkami religijnej wspólnoty, która wypracowała własny sposób wyrażania pokuty, pokory i przynależności. A czarna szata stanowiła jedynie część tego języka. Bracia posługiwali się bowiem również przedmiotami, które jeszcze mocniej przypominały człowiekowi o przemijaniu i religijnym znaczeniu śmierci.

Krzyżami, insygniami Męki Chrystusa oraz laskami zwieńczonymi czaszkami. To właśnie one sprawiają, że współczesny obserwator może zatrzymać wzrok na zakapturzonej procesji znacznie dłużej, niż zamierzał. Dlaczego człowiek miał nieść przed sobą wizerunek własnego końca? Co oznaczały czaszki i dlaczego umieszczano je obok symboli Męki Pańskiej? Aby to zrozumieć, musimy poznać kolejny element niezwykłej tradycji Arcybractwa.

Rozdział 4

Czaszka, krzyż i symbole Męki Pańskiej

Dwaj mężczyźni stoją pośród zakapturzonych członków Arcybractwa Męki Pańskiej. W przeciwieństwie do pozostałych braci ich twarze pozostają odsłonięte. Każdy trzyma w dłoniach drewniany kostur zwieńczony czaszką. Jedną z nich określa się jako męską, drugą jako kobiecą. W pobliżu stoją inni członkowie wspólnoty. Ich czarne szaty zakrywają sylwetki, a kaptury zasłaniają twarze. Wśród niesionych przedmiotów znajdują się krzyż oraz insygnia przedstawiające narzędzia Męki Chrystusa.

To nie scena z filmu historycznego. Takie postacie można zobaczyć również podczas współczesnych wielkopostnych nabożeństw Arcybractwa w krakowskiej bazylice franciszkanów. Dla człowieka nieznającego tej tradycji widok może być zaskakujący. Dlaczego podczas religijnego nabożeństwa ktoś niesie czaszkę? Dlaczego umieszcza się ją na końcu drewnianego kostura? Jaki związek ma ona z krzyżem i przedmiotami przypominającymi o cierpieniu Jezusa?

Odpowiedzi trzeba szukać w religijnej kulturze dawnej Europy. W świecie, w którym obrazy przemijania, przedstawienia Sądu Ostatecznego i przypomnienia o śmierci stanowiły ważną część życia duchowego. W tym świecie czaszka nie była wyłącznie znakiem grozy. Mogła być również nauczycielką.

Memento homo mori — pamiętaj, człowiecze, o śmierci

Jednym z najbardziej charakterystycznych zawołań Arcybractwa Męki Pańskiej jest łacińska formuła: Memento homo mori. W tradycyjnym polskim brzmieniu rozwijano ją jako wezwanie do pamięci o śmierci i pokuty za grzechy. Słowa te należą do duchowego dziedzictwa wspólnoty i nadal pojawiają się podczas jej nabożeństw. Ich sens wiąże się z szerszą chrześcijańską tradycją memento mori — pamięci o nieuchronności śmierci. Na pierwszy rzut oka przesłanie wydaje się proste. Każdy człowiek umrze.

Nie ma znaczenia, czy jest młody, zdrowy, bogaty, wpływowy, szanowany czy znany. Nie istnieje stanowisko pozwalające uniknąć śmierci ani majątek gwarantujący nieśmiertelność. Jednak w religijności dawnej Europy nie chodziło wyłącznie o przypomnienie oczywistego faktu biologicznego. Śmierć była rozumiana jako moment przejścia i spotkania człowieka z Bogiem. Życie doczesne stanowiło czas, w którym należało podejmować decyzje mające znaczenie dla przyszłego zbawienia.

Pamięć o własnym końcu miała zatem wpływać na codzienne postępowanie. Nie oznaczało to konieczności porzucenia pracy, rodziny czy zwyczajnych ludzkich radości. Człowiek miał raczej pamiętać, że jego życie nie jest nieograniczone, a posiadane dobra i zaszczyty pozostają przemijające. Właśnie dlatego w chrześcijańskiej sztuce tak często pojawiały się przedstawienia czaszek, szkieletów, klepsydr, zgaszonych świec i więdnących kwiatów.

Każdy z tych przedmiotów przypominał o czymś, co trudno było wyrazić za pomocą jednego obrazu. O upływie czasu. Czaszka miała pod tym względem wyjątkową siłę. Nie przedstawiała jedynie przedmiotu, który kiedyś się zniszczy. Pokazywała część ludzkiego ciała. A tym samym przypominała obserwatorowi, że patrzy na coś, co w przyszłości pozostanie również po nim.

Dwie czaszki na drewnianych kosturach

Współczesna obrzędowość Arcybractwa zachowała charakterystyczne kostury zwieńczone czaszkami. Podczas nabożeństw wielkopostnych niosą je dwaj wyznaczeni członkowie wspólnoty, tradycyjnie związani z funkcją kalwarystów. Zachowane opisy wskazują, że szczególny zaszczyt niesienia tych insygniów przypadał dwóm najstarszym wiekiem braciom. W odróżnieniu od pozostałych uczestników mieli oni odsłonięte twarze. Czaszki umieszczone na kosturach określano jako męską i kobiecą.

To zestawienie można odczytywać jako przypomnienie, że śmierć dotyczy wszystkich ludzi, niezależnie od płci. Nie należy jednak automatycznie przypisywać mu rozbudowanego znaczenia symbolicznego, jeżeli nie potwierdzają tego zachowane przekazy. Sama obecność czaszek jest wystarczająco wymowna. Warto przy tym wyjaśnić pewien szczegół, który może umknąć osobie oglądającej fotografie. Nie mamy powodu zakładać, że czaszki widoczne podczas współczesnych nabożeństw są prawdziwymi ludzkimi szczątkami.

W wypowiedzi jednego z członków Arcybractwa, Marka Grabani, znalazła się informacja, że jeszcze niedawno podczas nabożeństw ustawiano katafalk oraz cztery czaszki wyrzeźbione w drewnie. Później ograniczono się do dwóch czaszek umieszczonych na kosturach. To przykład zmian zachodzących nawet w bardzo starej tradycji. Zasadniczy przekaz pozostał, ale liczba wykorzystywanych przedmiotów i sposób ich prezentowania ulegały przekształceniom.

Nie należy również bez dodatkowych dowodów zakładać, że dokładnie takie same drewniane czaszki, wykonywane w identyczny sposób, były używane już w 1595 roku. Historia Arcybractwa obejmuje ponad cztery stulecia. W tym czasie wyposażenie kaplicy, stroje i przedmioty obrzędowe wymagały napraw, wymiany oraz dostosowywania do potrzeb kolejnych pokoleń. Ciągłość tradycji nie oznacza niezmienności każdego szczegółu.

Znaczenie kosturów z czaszkami pozostaje jednak związane z pamięcią o śmierci. Człowiek uczestniczący w nabożeństwie ma przypomnieć sobie o własnej przemijalności. Nie jest to symbol władzy nad śmiercią ani znak przynależności do tajemniczej organizacji posiadającej szczególną wiedzę. To widzialne przypomnienie jednego z podstawowych przekonań chrześcijańskiej kultury pokutnej. Życie ziemskie jest ograniczone. A skoro tak, sposób jego przeżywania ma znaczenie.

Śmierć nie rozpoznaje herbów

W dawnym społeczeństwie europejskim pochodzenie i pozycja człowieka decydowały o bardzo wielu sprawach. Szlachcic mógł posiadać przywileje niedostępne mieszczaninowi. Zamożny kupiec dysponował możliwościami, o których ubogi rzemieślnik mógł jedynie marzyć. Duchowny, urzędnik i żołnierz zajmowali odmienne miejsca w społecznej hierarchii. Różnice te były widoczne w prawie, obyczajach, ubiorze i codziennych relacjach. Jednak w religijnych przedstawieniach śmierci pojawiał się obraz rzeczywistości, której żadna hierarchia nie mogła całkowicie podporządkować.

Śmierć nie rozpoznawała herbów. Nie miała obowiązku ustępować przed koroną ani szanować bogactwa. Doskonałym wyrazem takiego sposobu myślenia był rozwijający się od późnego średniowiecza motyw danse macabre, czyli tańca śmierci. W przedstawieniach tego rodzaju śmierć przychodziła po ludzi zajmujących różne miejsca w społeczeństwie. Po papieża i cesarza. Po króla i rycerza. Po duchownego, kupca, chłopa, kobietę i dziecko. Wszyscy musieli dołączyć do tego samego korowodu.

Przedstawienie nie oznaczało, że ludzie stawali się równi wobec obowiązującego prawa czy społecznych przywilejów. Przypominało natomiast o granicy, za którą te różnice przestawały mieć znaczenie. Dla człowieka końca XVI i XVII wieku nie był to wyłącznie obraz artystyczny. Motyw tańca śmierci pojawiał się w kazaniach, literaturze, malarstwie i wystroju świątyń. Miał skłaniać do refleksji nad ludzką pychą, przemijaniem oraz odpowiedzialnością za własne życie. W Krakowie zachował się szczególnie interesujący przykład takiej sztuki.

Krakowski Taniec śmierci

W kościele bernardynów pod Wawelem znajduje się barokowy obraz przedstawiający Taniec śmierci. Powstał pod koniec XVII wieku, a jego autorstwo pozostaje przedmiotem historycznych ustaleń. Nie jest to dzieło należące do Arcybractwa Męki Pańskiej. Bernardyni stanowili odrębną gałąź rodziny franciszkańskiej, a samo przedstawienie funkcjonowało w innym kościele. Obraz jest jednak niezwykle cenny dla zrozumienia kultury religijnej Krakowa, w której działało Arcybractwo.

W jego centralnej części widzimy kobiety należące do różnych warstw społecznych. Niektóre noszą stroje wskazujące na wysoką pozycję, inne mają skromniejszy ubiór. Wszystkie uczestniczą w niezwykłym korowodzie. Pomiędzy nimi znajdują się szkielety. Tańczące postacie tworzą krąg, jakby śmierć wciągała do wspólnego ruchu ludzi, których za życia dzieliły majątek, pochodzenie i znaczenie społeczne. Scenę centralną otaczają mniejsze przedstawienia ukazujące mężczyzn różnych stanów.

Pojawiają się wśród nich przedstawiciele najwyższych godności świeckich i kościelnych, a także ludzie należący do niższych warstw społeczeństwa. Każdy spotyka śmierć. Niektóre sceny uzupełniono wierszowanymi komentarzami. Ich sens pozostaje jednoznaczny: nikt nie może wykupić się z korowodu, do którego wcześniej czy później zostanie wezwany. Obraz zawiera również odniesienia do grzechu pierworodnego, ukrzyżowania Chrystusa, piekła i nieba. Nie jest więc jedynie makabrycznym przedstawieniem ludzkiego końca. To religijna opowieść o śmierci, sądzie i zbawieniu.

Właśnie w takim kontekście warto rozumieć również symbolikę Arcybractwa Męki Pańskiej. Nie oznacza to, że bracia kopiowali obrzędowość bezpośrednio z tego obrazu albo że twórca malowidła inspirował się krakowską wspólnotą. Nie mamy podstaw do stawiania takiego twierdzenia. Możemy jednak dostrzec wspólny język symboliczny. Czaszka, czarna szata, przemijanie, pokuta i odpowiedzialność człowieka za jego czyny należały do szerokiego świata wyobrażeń religijnych epoki. Arcybractwo było jednym z jego uczestników.

Ars moriendi — sztuka dobrego umierania

Pamięć o śmierci stanowiła zaledwie część dawnej religijności. Równie ważne było pytanie o to, jak człowiek powinien przygotować się na własny koniec. W późnym średniowieczu rozwinęła się tradycja określana mianem ars moriendi, czyli sztuki umierania, nazywanej również sztuką dobrego umierania. Dzisiaj takie określenie może brzmieć dziwnie. Jak można dobrze umrzeć? Dla człowieka żyjącego w chrześcijańskiej Europie pytanie miało jednak bardzo konkretny sens.

Dobra śmierć nie oznaczała koniecznie śmierci pozbawionej bólu, następującej w podeszłym wieku albo w dogodnym momencie. Oznaczała przede wszystkim odejście człowieka przygotowanego duchowo. Takiego, który zdążył pojednać się z Bogiem i ludźmi, wyznać swoje grzechy, uporządkować sprawy osobiste oraz przyjąć religijną pomoc w ostatnich chwilach życia. W średniowiecznych traktatach poświęconych sztuce umierania przedstawiano również duchowe zagrożenia mogące pojawić się u kresu życia.

Wyróżniano między innymi pokusy zwątpienia, rozpaczy, przywiązania do dóbr ziemskich, niecierpliwości wobec cierpienia i pychy. Przeciwstawiano im wiarę, nadzieję, cierpliwość, pokorę oraz gotowość pogodzenia się z własnym losem. Nie były to wyłącznie abstrakcyjne rozważania teologiczne. Poradniki sztuki umierania miały pomagać zarówno umierającemu, jak i osobom znajdującym się przy jego łożu.

Rodzina, duchowni i opiekunowie mieli wspierać człowieka w ostatnich chwilach, zachęcać do modlitwy oraz pomagać mu zachować nadzieję. W późniejszych stuleciach tradycja ta rozwijała się i zmieniała. Po Soborze Trydenckim większy nacisk zaczęto kłaść na moralne przygotowanie człowieka do śmierci przez całe życie. Nie chodziło wyłącznie o właściwe zachowanie w ostatnich godzinach.

Ważne stawało się wcześniejsze uporządkowanie postępowania, regularne praktyki religijne i odpowiedzialność za własne czyny. Właśnie w tak rozumianą kulturę przygotowania do śmierci wpisywała się działalność Bractwa Męki Pańskiej. Nie oznacza to, że jego członkowie posługiwali się jednym konkretnym średniowiecznym traktatem ars moriendi. Zachowana historia wspólnoty wskazuje natomiast na bliskość jej pobożności z szerszą tradycją przypominania o śmierci i potrzebie duchowego przygotowania.

Dlaczego obawiano się nagłej śmierci?

Jednym z ważnych elementów dawnej kultury chrześcijańskiej był lęk przed śmiercią nagłą. Współcześnie człowiek może wyobrażać sobie szybkie odejście, bez długotrwałego cierpienia, jako mniej bolesny sposób zakończenia życia. W dawnej religijności sprawa wyglądała inaczej. Nagła śmierć mogła oznaczać brak możliwości wyspowiadania się, pojednania z bliskimi i przyjęcia ostatnich sakramentów. Człowiek nie zdążyłby przygotować się na spotkanie z Bogiem.

Dlatego modlono się o dobrą śmierć, rozumianą jako śmierć człowieka duchowo gotowego. Nie oznacza to, że wszyscy ludzie epoki pragnęli długo chorować albo świadomie doświadczać cierpienia. Ich stosunek do śmierci był znacznie bardziej złożony. Obok lęku przed nagłym końcem istniał przecież strach przed bólem, chorobą i samotnością. Rytuały religijne miały pomagać człowiekowi odnaleźć się w sytuacji, której nie potrafił kontrolować.

Dla członków bractw religijnych szczególne znaczenie mogła mieć świadomość, że w chwili choroby lub śmierci nie pozostaną całkowicie sami. Ktoś miał pamiętać o nich w modlitwie. Ktoś mógł pomóc w przygotowaniu do odejścia. A po śmierci członka wspólnota miała zachować pamięć o zmarłym. Takie obowiązki były jednym z istotnych elementów działalności dawnych bractw. Pokazują również, że symbolika śmierci nie sprowadzała się do wzbudzania strachu. Towarzyszyła jej nadzieja na pomoc, wsparcie i duchową więź.

Krzyż — najważniejszy znak

Choć czaszka należy do najbardziej charakterystycznych i przyciągających uwagę symboli Arcybractwa, nie ona znajdowała się w centrum jego religijności. Najważniejszym znakiem pozostawał krzyż. To zasadnicza różnica. Czaszka przypominała o śmiertelności człowieka. Krzyż odnosił się do Męki Jezusa Chrystusa, stanowiącej główny przedmiot brackich nabożeństw. W chrześcijańskim rozumieniu ukrzyżowanie nie było wyłącznie tragiczną śmiercią skazańca.

Stanowiło część historii odkupienia człowieka. Dlatego rozważanie cierpienia Jezusa prowadziło nie tylko do myśli o śmierci, lecz również do refleksji nad grzechem, przebaczeniem, miłosierdziem i zmartwychwstaniem. Właśnie w tym kontekście należy odczytywać pozostałe symbole wspólnoty. Nie tworzyły one niezależnego kultu śmierci. Były podporządkowane pobożności pasyjnej.

Podczas współczesnych procesji Arcybractwa szczególne miejsce zajmuje krzyż niesiony przez jednego z najbardziej doświadczonych członków wspólnoty. Towarzyszą mu insygnia przypominające o wydarzeniach Męki Pańskiej. Ich obecność pozwala uczestnikom i obserwatorom odczytać religijny sens nabożeństwa. Krzyż stanowi centrum opowieści. Pozostałe przedmioty przywołują wydarzenia, które do niego prowadziły.

Arma Christi — narzędzia Męki Pańskiej

W chrześcijańskiej sztuce rozwinęła się bogata tradycja przedstawiania przedmiotów związanych z ostatnimi godzinami życia Jezusa. Nazywano je Arma Christi, czyli Narzędziami Męki Pańskiej. Ich zestaw nie zawsze był jednakowy. W różnych epokach i przedstawieniach pojawiały się między innymi: Korona cierniowa — przypominająca o wyszydzeniu Jezusa. Gwoździe i młotek — odnoszące się do przybicia Chrystusa do krzyża.

— Włócznia — przypominająca o przebiciu boku ukrzyżowanego Jezusa. Gąbka umieszczona na trzcinie — związana ze sceną podania napoju ukrzyżowanemu. Kolumna i bicze — odnoszące się do biczowania. Drabina i obcęgi — wykorzystywane w późniejszych przedstawieniach zdjęcia ciała z krzyża. Kości do gry — przypominające o żołnierzach losujących szaty Chrystusa. Trzydzieści srebrników — nawiązujące do zdrady Judasza.

Każdy z tych przedmiotów był znakiem odsyłającym do określonego wydarzenia biblijnego lub rozwiniętej wokół niego tradycji religijnej. Nie trzeba było przedstawiać całej sceny ukrzyżowania, aby wierny mógł rozpoznać jej fragment. Korona cierniowa przywoływała upokorzenie Jezusa. Gwoździe przypominały o ukrzyżowaniu. Włócznia kierowała uwagę ku jego śmierci. W ten sposób zbiór przedmiotów stawał się wizualną opowieścią o Męce Pańskiej. Warto jednak zachować ostrożność.

Nie możemy automatycznie uznać, że wszystkie narzędzia wymieniane w europejskiej ikonografii Arma Christi były w każdym okresie wykorzystywane przez krakowskie Arcybractwo. Poszczególne insygnia trzeba odróżniać od ogólnego repertuaru symboli chrześcijańskich. Wiemy natomiast, że w procesjach wspólnoty rzeczywiście pojawiały się znaki Męki Pańskiej umieszczane na specjalnych laskach i innych przedmiotach obrzędowych. To właśnie one, obok krzyża i czaszek, tworzyły charakterystyczny wygląd brackich uroczystości.

Latarnia, która opowiadała Mękę Chrystusa

Wśród przedmiotów wykorzystywanych podczas współczesnych nabożeństw Arcybractwa znajduje się również szczególna latarnia. Nie jest to zwykły przedmiot służący jedynie do oświetlania kaplicy. Jej cztery strony ozdobiono przedstawieniami religijnymi. Pokazują one modlitwę Jezusa w Ogrójcu, Matkę Bożą Bolesną, świętą Weronikę oraz Chrystusa na krzyżu. Każda scena odnosi się do innego elementu pobożności pasyjnej. Ogrójec przypomina o modlitwie Jezusa przed pojmaniem.

Matka Boża Bolesna kieruje uwagę ku cierpieniu Maryi. Święta Weronika przywołuje tradycję otarcia twarzy Chrystusa podczas drogi na Golgotę. Ukrzyżowanie stanowi kulminację całej opowieści. Zestawione razem obrazy tworzą historię, którą uczestnik nabożeństwa może rozważać podczas modlitwy. Szczegółowy przebieg nabożeństw związanych z tym przedmiotem omówimy w rozdziale poświęconym procesjom i piętnastu stopniom Męki Pańskiej.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na sam sposób przekazywania treści religijnych. Obraz odgrywał w dawnej kulturze szczególną rolę. Nie wszyscy wierni potrafili czytać. Książki były kosztowne, a dostęp do edukacji nierównomierny. Przedstawienia religijne pozwalały przekazywać opowieści biblijne również osobom, które nie miały możliwości samodzielnego studiowania tekstów.

Wystarczyło spojrzeć na koronę cierniową, gwoździe albo ukrzyżowanego Chrystusa, aby rozpoznać określone wydarzenie. Nie znaczy to, że każdy wierny odczytywał wszystkie symbole w identyczny sposób. Jednak dla ludzi wychowanych w określonej kulturze religijnej takie obrazy stanowiły znany język. Procesja, kaplica czy nabożeństwo mogły dzięki niemu przekazywać treści, które trudno byłoby wyrazić wyłącznie słowami.

Czaszka pod krzyżem — legenda o Adamie

Istnieje jeszcze jeden interesujący związek między czaszką a krzyżem. Według Ewangelii Jezus został ukrzyżowany w miejscu nazywanym Golgotą, czyli Miejscem Czaszki. W chrześcijańskiej tradycji rozwinęła się później opowieść, według której w tym miejscu znajdował się grób pierwszego człowieka — Adama. Nie jest to informacja potwierdzona przez współczesne badania historyczne. Należy ją traktować jako element tradycji religijnej. Miała jednak ogromne znaczenie dla rozwoju chrześcijańskiej symboliki.

W przedstawieniach ukrzyżowania artyści zaczęli umieszczać czaszkę u stóp krzyża. Nie była to przypadkowa dekoracja. Adam symbolizował początek historii ludzkiego grzechu i śmierci. Chrystus przedstawiał odkupienie oraz nadzieję na przezwyciężenie śmierci. W jednym obrazie spotykały się więc dwa zasadnicze elementy chrześcijańskiej opowieści o człowieku. Upadek i odkupienie. Śmierć i życie. Dlatego czaszka pod krzyżem nie zawsze oznaczała wyłącznie nieuchronność ludzkiego końca.

Mogła również symbolizować nadzieję na zbawienie. Nie oznacza to, że kostury z czaszkami używane przez Arcybractwo powstały bezpośrednio w nawiązaniu do legendy o grobie Adama. Nie mamy wystarczających podstaw, aby stawiać takie twierdzenie. Związek ten pokazuje jednak, jak bogata była chrześcijańska symbolika łącząca krzyż i czaszkę. Dla współczesnego odbiorcy mogą to być dwa przedmioty wywołujące zupełnie odmienne skojarzenia. W kulturze religijnej XVII wieku mogły należeć do tej samej opowieści.

Pietà — cierpienie Matki

Nie można również zapominać o symbolu, który pojawił się już w historii narodzin Arcybractwa. O przedstawieniu Pietà. Maryja trzymająca ciało zmarłego Chrystusa była jednym z najważniejszych obrazów religijnych związanych z pierwotną tożsamością wspólnoty. Ten motyw odsyłał do cierpienia Matki, która pozostaje przy swoim Synu po jego śmierci. W tradycji pasyjnej współcierpienie Maryi zajmowało szczególne miejsce.

Nie chodziło jedynie o ukazanie bólu matki tracącej dziecko, choć taki wymiar obrazu pozostawał zrozumiały dla odbiorców niezależnie od ich wykształcenia. W sensie religijnym Maryja stanowiła wzór współczucia i wytrwałości w obliczu cierpienia. Dlatego w pobożności Arcybractwa Męka Chrystusa i boleść jego Matki tworzyły ze sobą ścisły związek. Pietà przypominała o duchowym charakterze wspólnoty, której pełna historyczna nazwa odwoływała się zarówno do cierpienia Jezusa, jak i Maryi.

To ważne również z innego powodu. Kiedy patrzymy na czarne kaptury i czaszki, łatwo stworzyć obraz religijności skupionej niemal wyłącznie na śmierci. Tymczasem pierwotne godło bractwa przedstawiało scenę współczucia, cierpienia i miłości. Nie było znakiem groźnej władzy ani tajemniczego wtajemniczenia. Stanowiło religijne przypomnienie ofiary Chrystusa oraz bólu jego Matki.

Strach, pokuta i nadzieja

Czy dawne przedstawienia czaszek, szkieletów i cierpienia miały straszyć ludzi? Na to pytanie nie ma jednej odpowiedzi. Religijność późnego średniowiecza i epoki nowożytnej znacznie częściej niż współczesna kultura publiczna mówiła o grzechu, piekle, sądzie Bożym i karze. Nie ma sensu tego ukrywać. Lęk przed potępieniem był rzeczywistym elementem ówczesnego życia religijnego.

Kazania, przedstawienia Sądu Ostatecznego i obrazy przemijania mogły budzić strach, poczucie winy oraz potrzebę pokuty. Jednak sprowadzenie ich znaczenia wyłącznie do straszenia byłoby równie dużym uproszczeniem. W chrześcijańskim rozumieniu człowiek miał również możliwość nawrócenia, przebaczenia i uzyskania miłosierdzia. Śmierć nie była traktowana jedynie jako biologiczny koniec istnienia.

Stanowiła moment przejścia ku rzeczywistości, w której wierni pokładali nadzieję. Właśnie dlatego czaszka, krzyż i obrazy Męki Pańskiej mogły występować obok siebie. Każdy z tych znaków prowadził do nieco innego elementu tej samej religijnej opowieści. Czaszka przypominała o śmierci człowieka. Krzyż o śmierci Chrystusa i chrześcijańskiej nadziei odkupienia. Narzędzia Męki pozwalały rozważać cierpienie Jezusa. Pietà ukazywała współcierpienie Maryi.

Razem tworzyły obraz religijności, w której pamięć o śmierci miała prowadzić do przemiany życia. Nie oznaczało to jednak, że każdy członek Arcybractwa zawsze żył zgodnie z przedstawianymi ideałami. Wspólnotę tworzyli ludzie. Mogli być pobożni, ale także ambitni, konfliktowi czy przywiązani do majątku i własnego znaczenia. Symbol religijny nie zmieniał automatycznie charakteru człowieka. Miał mu przypominać o zasadach, które uznawał za ważne.

Nie każdy szczegół był tajemniczym znakiem

Historia organizacji wykorzystującej tak bogatą symbolikę może zachęcać do poszukiwania ukrytych znaczeń. Dlaczego uczestnik procesji niósł określony przedmiot? Dlaczego zajmował konkretne miejsce? Dlaczego część braci miała zakryte twarze, a inni pozostawali bez kapturów? Czy każdy gest posiadał znaczenie znane wyłącznie wtajemniczonym? Takie pytania mogą prowadzić do ciekawych badań historycznych.

Mogą jednak również stać się początkiem tworzenia legend, które nie mają żadnego oparcia w dokumentach. Nie każda czynność w dawnym obrzędzie musiała posiadać ukryty sens. Niektóre zasady wynikały po prostu z potrzeby zachowania porządku. Ktoś musiał nieść krzyż, ktoś przygotowywać świece, ktoś pilnować wyposażenia, a ktoś kierować procesją. Podział obowiązków miał znaczenie organizacyjne, nawet jeśli towarzyszyły mu również treści religijne.

Dlatego trzeba odróżniać trzy rzeczy. To, co bezpośrednio potwierdzają dokumenty Arcybractwa. To, co wiemy o symbolice chrześcijańskiej szerzej rozumianej kultury epoki. I to, co stanowi naszą współczesną interpretację. Dopiero zachowanie tych różnic pozwala zrozumieć rzeczywistą historię wspólnoty. Arcybractwo nie potrzebuje legend o tajnych kodach, magicznych przedmiotach czy obrzędach nieznanych Kościołowi. Jego udokumentowana historia jest wystarczająco interesująca.

Co czaszka może mówić współczesnemu człowiekowi?

Przez kolejne stulecia znaczenie symboli religijnych zmieniało się wraz z kulturą ludzi, którzy na nie patrzyli. Czaszka, która dla siedemnastowiecznego mieszkańca Krakowa mogła być bezpośrednim przypomnieniem o śmierci i sądzie Bożym, współcześnie może budzić zupełnie inne skojarzenia. Zagrożenie. Horror. Motyw artystyczny. Przemijanie. Nie każdy człowiek patrzący na nią przyjmie religijne wyjaśnienie, jakie nadawali jej członkowie Arcybractwa. Nie oznacza to jednak, że dawny symbol całkowicie utracił swoje znaczenie.

Świadomość ograniczonego czasu pozostaje doświadczeniem wspólnym ludziom różnych epok. Współczesna medycyna potrafi uratować życie w sytuacjach, które dla mieszkańców dawnego Krakowa byłyby beznadziejne. Pozwala również wielu ludziom przeżyć znacznie więcej lat niż ich przodkowie. Nie zmienia jednak podstawowej prawdy o ludzkiej śmiertelności. Z tej perspektywy memento mori może być odczytywane również jako przypomnienie o wartości życia. Nie trzeba przy tym zamieniać historycznej opowieści w poradnik ani przedstawiać dawnych praktyk jako gotowych rozwiązań dla współczesności.

Wystarczy zrozumieć pytanie, które stawiali sobie członkowie bractwa. Skoro ludzkie życie ma swój kres, jak powinno się je przeżyć? Dla człowieka XVII wieku odpowiedź wyrastała z chrześcijańskiej wiary w zbawienie i odpowiedzialność przed Bogiem. Człowiek współczesny może odpowiedzieć inaczej. Jednak sama świadomość przemijania nie przestała być częścią ludzkiego doświadczenia. I być może właśnie dlatego czaszka nadal potrafi przyciągnąć uwagę.

Od symbolu do czynu

Wróćmy do krakowskiej kaplicy Męki Pańskiej. Widzimy czarne postacie, zakryte twarze, krzyż oraz kostury zwieńczone czaszkami. Dla przypadkowego obserwatora są to elementy niezwykłego religijnego widowiska. Dla członków Arcybractwa należą do wielowiekowej tradycji, która miała przypominać o śmierci, pokucie i odpowiedzialności za własne życie. Jednak nawet najbogatsza symbolika pozostawałaby jedynie zbiorem obrazów, gdyby nie towarzyszyły jej konkretne praktyki. Nie wystarczyło patrzeć na czaszkę i przypominać sobie o przemijaniu.

Człowiek miał również podejmować działania, które w religijnym rozumieniu epoki świadczyły o rzeczywistej przemianie. Modlitwa miała prowadzić do refleksji. Refleksja do pokuty. A pokuta do zmiany postępowania. W dawnej kulturze chrześcijańskiej przybierała ona różne formy. Niektóre pozostają zrozumiałe także dzisiaj: post, jałmużna, modlitwa i pomoc potrzebującym. Inne mogą wywoływać zdumienie, a nawet sprzeciw. Jedną z najbardziej radykalnych było dobrowolne zadawanie cierpienia własnemu ciału.

W niektórych wspólnotach religijnych stosowano biczowanie, traktowane jako forma umartwienia i pokuty. Praktyki te występowały również w historycznej obrzędowości Arcybractwa Męki Pańskiej. Dlaczego człowiek decydował się na taki czyn? Jak uzasadniano go religijnie? Czy wszyscy członkowie bractwa musieli w nim uczestniczyć? I kiedy zaczęto odchodzić od najbardziej surowych form pokuty? Odpowiedzi na te pytania prowadzą do kolejnego rozdziału, w którym przyjrzymy się jednej z najtrudniejszych do zrozumienia praktyk religijnych dawnej Europy. Biczowaniu.

Rozdział 5

Pokuta i biczowanie — między wiarą a cierpieniem

W dawnych księgach Arcybractwa Męki Pańskiej zachowały się informacje, które mogą zaskoczyć współczesnego czytelnika. Nie dotyczą one niezwykłych strojów, czaszek ani procesji przemierzających ulice Krakowa. Mówią o ludziach, którzy podczas religijnych nabożeństw dobrowolnie zadawali sobie ból. Historyczne zapisy wskazują, że nie robili tego wszyscy członkowie wspólnoty. Niekiedy w biczowaniu uczestniczyło zaledwie sześć lub dziesięć par braci, choć w uroczystościach mogło brać udział znacznie więcej osób.

Praktyka ta miała własną nazwę. Dyscyplina. Dzisiaj słowo to kojarzy się przede wszystkim z przestrzeganiem zasad, samokontrolą albo podporządkowaniem określonemu porządkowi. W języku dawnej religijności mogło oznaczać również biczowanie, czyli fizyczne umartwienie podejmowane w celach pokutnych. Nie było ono jedynie niezwykłym dodatkiem do działalności Arcybractwa. Przez długi czas stanowiło rzeczywistą część jego nabożeństw.

Nie powinniśmy jednak popełnić błędu, sprowadzając całą historię tej wspólnoty do zadawania sobie cierpienia. Arcybractwo zajmowało się modlitwą, prowadziło działalność dobroczynną, wspierało potrzebujących i pomagało więźniom. Pokuta była jednym z elementów jego religijności, a biczowanie — jedną z historycznych form tej pokuty. Żeby zrozumieć, dlaczego ją stosowano, trzeba poznać sposób myślenia ludzi tamtej epoki.

Pokuta — więcej niż kara

Współczesne rozumienie słowa „pokuta” bywa stosunkowo wąskie. Dla wielu katolików oznacza ono przede wszystkim modlitwę albo określone zadanie otrzymane po spowiedzi. W codziennym języku może natomiast kojarzyć się z ponoszeniem konsekwencji niewłaściwego zachowania. W chrześcijańskiej tradycji pokuta posiadała jednak znacznie szersze znaczenie. Była związana z uznaniem własnej winy, żalem za popełnione czyny oraz pragnieniem zmiany postępowania. Człowiek miał nie tylko przyznać, że postąpił niewłaściwie, lecz również podjąć działania świadczące o zamiarze poprawy.

Mogła to być modlitwa, post, jałmużna, pielgrzymka, pojednanie z pokrzywdzonym albo naprawienie wyrządzonej szkody. Niektóre praktyki miały charakter przede wszystkim duchowy. Inne wymagały wysiłku fizycznego lub rezygnacji z wygód. W dawnej religijności nie oddzielano bowiem ciała od życia duchowego w sposób, jaki może sugerować współczesne przeciwstawienie tego, co fizyczne, temu, co religijne. Człowiek klękał podczas modlitwy, podejmował posty, uczestniczył w pielgrzymkach, przez wiele godzin pozostawał w świątyni i wykonywał określone gesty.

Ciało uczestniczyło w praktykach religijnych. Dla części chrześcijan oznaczało to również możliwość podejmowania bardziej surowych form umartwienia. Ich celem miało być podporządkowanie własnych pragnień zasadom wiary, wyrażenie żalu za grzechy albo głębsze uczestnictwo w rozważaniu cierpienia Chrystusa. Nie wszyscy wierni wybierali takie formy pokuty. Nie wszyscy duchowni jednakowo oceniali ich wartość. Jednak tradycja dobrowolnych umartwień była w Europie znana na długo przed powstaniem krakowskiego Bractwa Męki Pańskiej.

Skąd wzięło się biczowanie?