1 Wprowadzenie
1.1 Wstęp
Niniejsza książka stanowi próbę możliwie szczegółowego odtworzenia działań wojennych prowadzonych we wrześniu 1939 r. w rejonie Sandomierza. Podstawowym obszarem badań jest powiat sandomierski w granicach z 1939 r. Granice administracyjne nie mogą jednak wyznaczać ścisłych ram opisu działań wojennych. Ich przebieg wymaga uwzględnienia również wydarzeń rozgrywających się poza obszarem powiatu, jeżeli pozostawały one w bezpośrednim związku z sytuacją wojskową w Sandomierzu i jego okolicy.
Dotyczy to przede wszystkim przepraw przez Wisłę na odcinku od Szczucina do Zawichostu. Ich obrona, wykorzystanie i niszczenie stanowiły element tego samego ciągu wydarzeń, a sytuacja na poszczególnych przeprawach wpływała bezpośrednio na ruchy i możliwości działania wycofujących się jednostek polskich. Z tych względów w pracy uwzględniono również wydarzenia rozgrywające się w rejonie Szczucina i Baranowa Sandomierskiego. Podobnie przebieg działań na północ od Sandomierza wymagał uwzględnienia rejonu Opatowa i Zawichostu, również poza granicami przedwojennego powiatu sandomierskiego.
Rozszerzenie to nie oznacza próby przedstawienia całości działań Armii „Kraków” ani wszystkich operacji prowadzonych w tym okresie nad Wisłą. Wydarzenia rozgrywające się poza zasadniczym obszarem badań zostały uwzględnione jedynie w takim zakresie, w jakim były potrzebne do odtworzenia i zrozumienia przebiegu działań w rejonie Sandomierza.
Zasadnicze ramy chronologiczne pracy obejmują okres od 1 do 13 września 1939 r. — od pierwszego dnia wojny do zakończenia wydarzeń stanowiących główny przedmiot niniejszej książki. Późniejsze działania przedstawiono jedynie w ograniczonym zakresie, przede wszystkim tam, gdzie było to potrzebne do ukazania dalszych losów uczestniczących w nich jednostek oraz następstw wydarzeń opisanych wcześniej.
Celem pracy jest możliwie dokładne odtworzenie chronologii i przebiegu tych działań oraz udziału w nich poszczególnych jednostek obu walczących stron.
1.2 Stan badań
Literatura dotycząca kampanii polskiej 1939 r. jest niezwykle obszerna, jednak działania prowadzone na ziemi sandomierskiej zajmują w niej miejsce stosunkowo niewielkie. Wynika to przede wszystkim ze skali opisywanych wydarzeń. W opracowaniach poświęconych działaniom wielkich związków operacyjnych interesujący nas obszar pojawia się zazwyczaj jedynie w związku z odwrotem polskich armii ku Wiśle i Sanowi, przeprawą Armii „Kraków” pod Baranowem oraz późniejszym przegrupowaniem wojsk w kierunku Lubelszczyzny. Nieliczne opracowania dotyczące samego Sandomierza i grupy dowodzonej przez ppłk. Antoniego Sikorskiego powstawały przede wszystkim na podstawie polskich relacji i wspomnień spisanych wiele lat po tych wydarzeniach.
Jednym z podstawowych opracowań dotyczących kampanii wrześniowej pozostaje wielotomowe wydawnictwo Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, przygotowane przez Komisję Historyczną Polskiego Sztabu Głównego w Londynie. Dla niniejszej pracy szczególne znaczenie mają części druga i trzecia pierwszego tomu, obejmujące działania od 1 do 14 września. Ich wartość wynika między innymi z wykorzystania licznych relacji i sprawozdań polskich oficerów, zgromadzonych jeszcze podczas wojny i w pierwszych latach powojennych. Opracowanie to przedstawia jednak kampanię przede wszystkim z perspektywy polskiej, a wydarzenia na ziemi sandomierskiej stanowią jedynie niewielki fragment znacznie szerszej narracji.
Na uwagę zasługuje również przedstawiona w tym opracowaniu charakterystyka składu grupy ppłk. Sikorskiego. Różni się ona w istotnych punktach od obrazu przedstawionego w opublikowanej później relacji jej dowódcy. Do wcześniejszego ujęcia zawartego w Polskich Siłach Zbrojnych nawiązał następnie Porwit, podczas gdy w innych opracowaniach dotyczących walk pod Sandomierzem przyjmowano przede wszystkim wersję Sikorskiego. Znaczenie tych rozbieżności stanie się widoczne przy rekonstrukcji składu grupy.
Podobne znaczenie dla odtworzenia działań Armii „Kraków” ma monografia Władysława Steblika. Jej autor był we wrześniu 1939 r. oficerem sztabu tej armii, a po wojnie przez wiele lat gromadził i porównywał relacje uczestników wydarzeń. Nie ograniczał się przy tym do ich prostego przytaczania, lecz w wielu miejscach konfrontował rozbieżne przekazy i podejmował próbę ustalenia najbardziej prawdopodobnego przebiegu wydarzeń. Z tego względu jego praca zachowuje szczególną wartość, również w odniesieniu do odwrotu Armii „Kraków” ku Wiśle oraz przepraw w rejonie Baranowa Sandomierskiego. Także tutaj wydarzenia będące przedmiotem niniejszej książki stanowią jednak tylko niewielką część znacznie szerszego opracowania.
Odmienny charakter ma książka dowódcy Armii „Kraków”, gen. Antoniego Szyllinga, Moje dowodzenie w roku 1939. Nie jest ona systematyczną monografią działań armii, lecz przede wszystkim osobistym spojrzeniem dowódcy na kampanię oraz próbą przedstawienia i uzasadnienia podejmowanych przez niego decyzji. Niektóre jej fragmenty mają również charakter polemiczny, zwłaszcza te dotyczące powojennego sporu z gen. Janem Jagminem-Sadowskim. Z tego względu praca Szyllinga ma dużą wartość jako świadectwo uczestnika wydarzeń, wymaga jednak konfrontacji z innymi źródłami.
Uzupełnieniem tej literatury są wspomnienia dowódców niższego szczebla, między innymi Władysława Adamczyka, dowódcy 201 pułku piechoty, oraz Andrzeja Zbyszewskiego. Pierwsza z tych prac koncentruje się na działaniach własnego oddziału, druga ma natomiast znacznie bardziej wspomnieniowy, miejscami wręcz literacki charakter. Istotnym zbiorem materiałów pozostaje również tom Wrzesień 1939 w relacjach i wspomnieniach, zawierający między innymi teksty Antoniego Szyllinga, Jana Rzepeckiego, szefa Oddziału III sztabu Armii „Kraków”, Jana Jagmina-Sadowskiego i Jana Chmurowicza. Ważną rolę odgrywa ponadto wydany w 1968 r. zbiór Wojna obronna Polski 1939. Wybór źródeł, zawierający liczne rozkazy, meldunki i inne dokumenty polskich dowództw.
Osobne miejsce w historiografii zajmują prace Antoniego Sikorskiego i Ludwika Głowackiego dotyczące kampanii na Lubelszczyźnie. W 1966 r. ukazała się wspólna publikacja Kampania wrześniowa na Lubelszczyźnie w 1939 roku, złożona w rzeczywistości z dwóch odrębnych części: Zarys ogólny Antoniego Sikorskiego oraz Działania wojenne Ludwika Głowackiego. Jest to o tyle interesujące, że Głowacki już wcześniej polemizował z niektórymi ustaleniami Sikorskiego, natomiast w publikacji z 1966 r. oba teksty zestawiono obok siebie bez próby pełnego usunięcia występujących między nimi różnic. W porównaniu ze swoim wcześniejszym artykułem z 1961 r. Sikorski wprowadził jednak pewne korekty szczegółowe. Nie zmienił natomiast zasadniczego obrazu działań swojej grupy. Głowacki rozwinął następnie własne badania w obszerniejszej książce Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, wydanej w 1986 r. Także te publikacje obejmują jednak teren znacznie większy niż ziemia sandomierska, a działania w rejonie Sandomierza i nadwiślańskich przepraw są w nich tylko jednym z wielu omawianych zagadnień.
Znacznie skromniejsza jest literatura poświęcona bezpośrednio Sandomierzowi i działaniom grupy ppłk. Antoniego Sikorskiego. Jej podstawę przez wiele dziesięcioleci stanowił opublikowany w 1961 r. w „Wojskowym Przeglądzie Historycznym” artykuł samego Sikorskiego Działania grupy „Sandomierz” w czasie kampanii wrześniowej. Autor przedstawił w nim wydarzenia z perspektywy dowódcy grupy, korzystając przede wszystkim z własnej pamięci oraz dostępnych mu wówczas relacji. Tekst ten wywarł bardzo duży wpływ na późniejszą literaturę i stał się punktem odniesienia dla większości kolejnych publikacji dotyczących walk w rejonie Sandomierza.
Już w następnym roku Ludwik Głowacki opublikował obszerne Uzupełnienia i sprostowania do „Działań grupy »Sandomierz« w czasie kampanii wrześniowej” ppłk. Antoniego Sikorskiego. Na podstawie posiadanych materiałów wskazał szereg nieścisłości i zaproponował odmienne wersje niektórych wydarzeń. Jego tekst istotnie poszerzył zasób informacji, nie rozstrzygnął jednak wszystkich sprzeczności występujących w relacjach, a część zaproponowanych przez niego ustaleń również wymaga weryfikacji. Późniejsze wspólne wydawnictwo obu autorów nie doprowadziło, jak wspomniano wyżej, do pełnego uzgodnienia ich stanowisk.
Kolejną próbę przedstawienia działań w rejonie Sandomierza podjął Sławomir Mazurek w artykule Działania zbrojne grupy taktycznej „Sandomierz” we wrześniu 1939 roku, opublikowanym w 1996 r. Autor opierał się przede wszystkim na wcześniejszych opracowaniach, w szczególności na relacji Antoniego Sikorskiego, nie wykorzystując zachowanych oryginalnych dokumentów operacyjnych obu walczących stron. Nie ograniczył się jednak do prostego powtórzenia wcześniejszej literatury. Poszukiwał również dodatkowych informacji i jako pierwszy powiązał działania niemieckie pod Sandomierzem z 7 batalionem karabinów maszynowych (M.G.Batl. 7), przedstawiając udział tej jednostki jako przypuszczenie. Nie podał jednak źródła pozwalającego zweryfikować tę identyfikację.
Późniejsze publikacje o charakterze lokalnym w znacznej mierze powtarzały obraz wydarzeń utrwalony przez wcześniejszą literaturę, przede wszystkim przez relację Antoniego Sikorskiego. Dotyczy to między innymi artykułu Tadeusza Bamaszka Wrzesień 1939 roku na ziemi sandomierskiej oraz tekstu Zbigniewa Moszumańskiego Sandomierz 6–14 IX 1939. Prace te popularyzowały dotychczasowe ustalenia o wydarzeniach, nie przyniosły jednak zasadniczego rozszerzenia ich podstawy źródłowej.
Istotną zmianę przyniosły badania Tomasza Sikorskiego nad biografią jego dziadka. Ich pierwszym szerszym rezultatem była książeczka poświęcona Antoniemu Sikorskiemu, opublikowana w 2019 r. w serii „Bohaterowie Niepodległej”, natomiast pełniejsze ujęcie znalazło się w ukończonej w 2022 r. rozprawie doktorskiej Pułkownik Antoni Sikorski (1893–1987). Autor wykorzystał bogaty zbiór relacji kombatantów zgromadzonych po wojnie przez Antoniego Sikorskiego, a także znajdujące się w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie dokumenty dotyczące jego działalności. Szczególnie istotne było włączenie do badań zachowanych rozkazów, meldunków i sprawozdań z 1939 r., które pozwoliły skorygować część informacji zawartych w późniejszych wspomnieniach. Rozprawa ma jednak charakter biograficzny: jej zasadniczym przedmiotem jest życie i działalność Antoniego Sikorskiego, a nie szczegółowa rekonstrukcja wydarzeń na ziemi sandomierskiej. Autor nie wykorzystał niemieckiej dokumentacji operacyjnej, nie przeprowadził również systematycznej kwerendy pełnego zespołu relacji oficerów i żołnierzy jednostek działających w rejonie Sandomierza, przechowywanych w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Z części tych materiałów korzystał za pośrednictwem wcześniej wykonanych kopii pojedynczych relacji. Kopie te nie obejmowały jednak całego zachowanego zespołu. W przypadkach, w których źródła podają sprzeczne informacje, niekiedy przedstawia równolegle kilka wersji wydarzeń, w innych zaś podejmuje próbę ich uzgodnienia lub przyjmuje jedną z późniejszych rekonstrukcji. Jak pokazuje szczegółowa analiza przeprowadzona w dalszych rozdziałach, rozwiązania te nie zawsze znajdują potwierdzenie w dokumentach współczesnych wydarzeniom.
Inny kierunek badań reprezentował artykuł Mariusza Bochniaka Walki o Sandomierz we wrześniu 1939 roku w oryginalnych dokumentach i wspomnieniach kombatantów, opublikowany w 2023 r. w „Zeszytach Sandomierskich”. Artykuł przedstawiał w skróconej formie wyniki wczesnego etapu badań nad problematyką stanowiącą przedmiot niniejszej książki. Artykuł ograniczał się do wydarzeń w Sandomierzu i jego najbliższej okolicy w dniach 8–13 września. Jego podstawę stanowiło zestawienie zachowanych polskich dokumentów i relacji kombatantów z niemieckimi dziennikami wojennymi, meldunkami i inną dokumentacją operacyjną. Pozwoliło to spojrzeć na te same wydarzenia równocześnie z perspektywy obu walczących stron oraz dokładniej odtworzyć działania jednostek niemieckich. W ten sposób możliwe stało się między innymi potwierdzenie udziału M.G.Batl. 7, który we wcześniejszej literaturze występował jedynie jako przypuszczenie, oraz rekonstrukcja jego rzeczywistych zadań i ruchów. Artykuł nie stanowił jednak próby całościowego przedstawienia działań na ziemi sandomierskiej, a wykorzystana w nim baza źródłowa była znacznie węższa od zgromadzonej w toku dalszych badań.
Dotychczasowa literatura dostarczyła zatem obszernego materiału dotyczącego działań polskich jednostek, szczególnie dzięki relacjom ich dowódców i żołnierzy. Jednocześnie już zestawienie poszczególnych opracowań ujawnia występowanie licznych rozbieżności dotyczących chronologii, składu oddziałów, przebiegu poszczególnych wydarzeń czy identyfikacji przeciwnika. Problem ten wiąże się również z charakterem podstawy źródłowej znacznej części historiografii kampanii wrześniowej. Jak zauważył Paweł Wieczorkiewicz, jej zasadniczą słabością pozostawała niewystarczająca znajomość działań strony niemieckiej, zwłaszcza na poziomie szczegółowości porównywalnym z wiedzą o działaniach Wojska Polskiego.
Nie oznacza to, że dotychczasowe ustalenia należy z góry odrzucać. Przeciwnie, stanowią one punkt wyjścia do dalszych badań. Powstaje jednak pytanie, w jakim stopniu obraz wydarzeń zbudowany przede wszystkim na polskich dokumentach, relacjach i późniejszych wspomnieniach zmienia się po jego skonfrontowaniu z zachowaną dokumentacją niemiecką. Odpowiedź na to pytanie wymaga nie tylko rozszerzenia podstawy źródłowej, lecz także porównywania niezależnych od siebie przekazów obu stron na możliwie niskim szczeblu organizacyjnym i w możliwie krótkich przedziałach czasowych. Taki sposób postępowania stanowi podstawę metody przyjętej w niniejszej książce, omówionej w następnym podrozdziale.
1.3 Koncepcja i metoda książki
Przedstawiony stan badań wskazuje na potrzebę uwzględnienia w znacznie szerszym zakresie działań strony niemieckiej. Nie chodzi przy tym jedynie o prawidłową identyfikację niemieckich jednostek. Bez znajomości ich rozkazów, zadań, zamiarów, rzeczywistego rozmieszczenia i zaangażowanych sił trudno właściwie ocenić zarówno decyzje podejmowane przez dowódców polskich, jak i sytuację oraz skalę zagrożenia, przed którym znajdowały się ich oddziały. Niekiedy dopiero wiedza o działaniach strony niemieckiej pozwala zrozumieć przyczyny określonych wydarzeń, a nawet właściwie ocenić charakter i intensywność opisywanych walk.
Podstawowym założeniem niniejszej pracy jest zatem próba możliwie równoległego odtworzenia działań obu stron. Nie chodzi jedynie o uzupełnienie polskiej narracji informacjami zaczerpniętymi ze źródeł niemieckich. Tam, gdzie pozwala na to zachowana dokumentacja, działania Wojska Polskiego i Wehrmachtu rekonstruowano najpierw niezależnie od siebie, a dopiero następnie zestawiano uzyskane wyniki. Pozwala to ograniczyć ryzyko dopasowywania jednego przekazu do drugiego oraz umożliwia sprawdzenie, czy opisywane przez obie strony wydarzenia rzeczywiście odnoszą się do tego samego miejsca, czasu i starcia.
Istotną rolę w tak prowadzonej rekonstrukcji odgrywają niemieckie dzienniki wojenne (Kriegstagebücher, KTB) wraz z zachowanymi załącznikami. Dokumentacja ta była prowadzona na bieżąco na różnych szczeblach dowodzenia, niejednokrotnie aż do szczebla batalionu lub dywizjonu. Same dzienniki zawierają zazwyczaj chronologiczny zapis najważniejszych wydarzeń, natomiast ich załączniki obejmują między innymi rozkazy, meldunki sytuacyjne i bojowe, radiogramy, informacje o przeciwniku, mapy i szkice sytuacyjne oraz zestawienia stanów osobowych i strat. W zależności od stopnia zachowania materiałów pozwala to nie tylko ustalić, gdzie znajdowała się dana jednostka, lecz również odtworzyć otrzymane przez nią zadania, kierunki marszu, zmiany wydawanych rozkazów, kontakty z przeciwnikiem oraz informacje docierające do jej dowództwa. W szczególnie dobrze udokumentowanych przypadkach przebieg wydarzeń można rekonstruować niemal godzina po godzinie.
Taki stopień szczegółowości ma zasadnicze znaczenie przy konfrontowaniu dokumentacji niemieckiej z polskimi meldunkami, relacjami i wspomnieniami. Pozwala bowiem nie tylko zweryfikować identyfikację przeciwnika, lecz także sprawdzić chronologię wydarzeń oraz ustalić, czy niemiecka jednostka wymieniana w polskim przekazie rzeczywiście mogła w danym czasie znajdować się w określonym miejscu. Co ważniejsze, umożliwia poznanie jej zadania i zamiaru dowództwa, a tym samym lepsze zrozumienie sytuacji, w której znajdowały się oddziały polskie.
Równie istotne jest jednak rozróżnienie między wydanym rozkazem a jego wykonaniem. Rozkazy odzwierciedlają zamiary dowództwa w chwili ich sporządzenia, nie przesądzają natomiast o późniejszym przebiegu działań. Sytuacja operacyjna zmieniała się szybko, wcześniejsze polecenia modyfikowano lub odwoływano, a działania podległych oddziałów nie zawsze odpowiadały pierwotnym planom. Dlatego pojedynczy rozkaz nie może być traktowany jako wystarczający dowód wykonania przewidzianego w nim działania. Konieczne jest, o ile pozwala na to stan zachowania źródeł, prześledzenie całego ciągu kolejnych rozkazów, meldunków i zapisów dziennika wojennego.
Dzienniki wojenne nie są przy tym bezstronnym i nieomylnym zapisem wydarzeń. Powstawały w określonych strukturach dowodzenia i odzwierciedlały wiedzę, perspektywę oraz sposób przedstawiania wydarzeń przez własną jednostkę. Mogą zawierać błędne rozpoznanie przeciwnika, informacje niepełne, pomyłki dotyczące miejscowości i czasu, a także pomijać lub łagodzić opis własnych niepowodzeń. Z tego względu również niemieckie KTB wymagają krytycznej analizy i — wszędzie tam, gdzie jest to możliwe — konfrontacji z dokumentacją innych szczebli dowodzenia oraz źródłami strony polskiej. Ich szczególna wartość nie wynika więc z założenia o większej wiarygodności źródeł niemieckich, lecz z ich niezależności od polskiej tradycji relacyjnej oraz z poziomu szczegółowości, który umożliwia wzajemną kontrolę przekazów obu stron.
Szczególne znaczenie ma przy tym możliwie dokładne ustalenie, jakie jednostki uczestniczyły w poszczególnych wydarzeniach. Samo stwierdzenie, że określona niemiecka dywizja znajdowała się w danym rejonie, nie wystarcza jednak do wyjaśnienia przebiegu lokalnego starcia. Dlatego w miarę możliwości rekonstrukcję prowadzono na szczeblu pułków, batalionów, dywizjonów i mniejszych oddziałów, ustalając ich podporządkowanie, zadania oraz kierunki marszu. To samo dotyczy strony polskiej, której skład w pierwszej połowie września ulegał częstym zmianom wskutek mobilizacji, odwrotu, poniesionych strat, rozproszenia oddziałów i tworzenia doraźnych zgrupowań.
Samo ustalenie przynależności jednostki nie jest jednak celem samym w sobie. Dla zrozumienia przebiegu wydarzeń konieczne jest w miarę możliwości poznanie również jej zadania, zamiaru dowództwa, kierunku działania, zaangażowanych sił oraz informacji, którymi dysponowała. Dopiero wówczas można właściwie ocenić sytuację, w jakiej znajdowały się oddziały polskie, skalę grożącego im niebezpieczeństwa, a także znaczenie podejmowanych przez ich dowódców decyzji. Obecność dywizji w określonym rejonie nie oznacza bowiem automatycznie, że całość lub nawet znaczna część jej sił uczestniczyła w danym starciu. Niejednokrotnie działał tam jedynie wydzielony batalion, kompania, oddział rozpoznawczy lub grupa bojowa wykonująca ściśle określone zadanie.
Ma to bezpośredni wpływ również na ocenę charakteru i intensywności walk. Polski uczestnik starcia mógł prawidłowo opisać to, co widział na swoim odcinku, nie mając możliwości ustalenia rzeczywistej liczebności, przynależności ani zamiarów przeciwnika. Jeszcze większe trudności pojawiają się w późniejszych opracowaniach, gdy informacje pochodzące z różnych relacji zostają połączone w jeden obraz. W rezultacie jednostki niemieckie działające w szerszym rejonie mogą zostać potraktowane jako siły uczestniczące bezpośrednio w tym samym starciu.
Dobrym przykładem tego problemu jest walka pod Osiekiem 11 września. W polskich źródłach i późniejszej literaturze występują znaczne różnice w identyfikacji przeciwnika. Najczęściej pojawiają się niemieckie 27 i 68 Dywizja Piechoty, w niektórych przekazach również 5 Dywizja Pancerna, natomiast Antoni Sikorski wymieniał ponadto 8 i 28 Dywizję Piechoty. Przyjęcie wszystkich tych informacji jako opisujących bezpośrednich uczestników tej samej walki prowadziłoby do obrazu starcia trudnego do pogodzenia z rzeczywistymi możliwościami znajdujących się pod Osiekiem oddziałów polskich. Dotyczy to zwłaszcza 201 pułku piechoty ppłk. Władysława Adamczyka, który jeszcze przed walką poniósł poważne straty i dysponował jedynie częścią swego wcześniejszego stanu.
Samo zestawienie polskich relacji nie wystarcza więc do ustalenia, jak silny był przeciwnik pod Osiekiem i jaki charakter miała walka. Konieczne jest odtworzenie na podstawie niemieckich rozkazów, dzienników wojennych i meldunków, gdzie w tym czasie znajdowały się wymieniane dywizje, jakie zadania otrzymały, które ich pododdziały rzeczywiście skierowano w rejon Osieka i jakie cele miały one osiągnąć. Dopiero zestawienie obu perspektyw pozwala ocenić nie tylko to, kto walczył, lecz także dlaczego doszło do starcia, jakie siły rzeczywiście wzięły w nim udział i jak poważne zagrożenie stanowiły dla strony polskiej.
Przykład ten wskazuje zarazem na szerszy problem metodologiczny. Informacja o przynależności przeciwnika nie może być oddzielana od wiedzy o jego zamiarach operacyjnych. Znajomość niemieckich rozkazów pozwala niekiedy wyjaśnić wydarzenia, które w polskich relacjach sprawiają wrażenie przypadkowych albo których znaczenie trudno na ich podstawie ocenić. Umożliwia również rozróżnienie między rzeczywistym natarciem, rozpoznaniem, ubezpieczeniem marszu, próbą opanowania przeprawy czy działaniem niewielkiego oddziału wydzielonego. Żołnierz znajdujący się pod ogniem nie zawsze mógł dostrzec tę różnicę; dla historyka próbującego odtworzyć przebieg operacji ma ona jednak zasadnicze znaczenie.
Z tego samego powodu źródła niemieckie są niezbędne przy próbie oceny intensywności poszczególnych walk. Liczba wymienianych w późniejszych relacjach niemieckich dywizji nie może sama w sobie świadczyć o skali starcia. Znacznie istotniejsze jest ustalenie, jakie ich elementy rzeczywiście uczestniczyły w walce, przez jaki czas, z jakim zadaniem i przy jakim wsparciu. Dopiero na tej podstawie można zestawić relacje o „ciężkich walkach”, „silnych natarciach” czy „przewadze przeciwnika” z możliwym do odtworzenia przebiegiem działań.
Szczególne znaczenie ma przy tym możliwie dokładne ustalenie chronologii wydarzeń. W przypadku działań prowadzonych na ograniczonym obszarze różnica kilku godzin może całkowicie zmienić interpretację źródła. Oddział, który znajdował się w określonym miejscu rano, wieczorem mógł działać kilkanaście lub kilkadziesiąt kilometrów dalej. Dlatego informacje o ruchach jednostek, wydawanych rozkazach, meldunkach sytuacyjnych, walkach, nalotach czy wysadzaniu przepraw starano się — wszędzie tam, gdzie było to możliwe — przyporządkować do konkretnego dnia, a niekiedy również godziny.
Istotnym elementem metody jest również rozróżnienie źródeł powstałych bezpośrednio podczas działań od relacji sporządzonych po ich zakończeniu. Rozkaz, meldunek sytuacyjny czy dziennik wojenny nie musi zawierać informacji prawdziwej lub kompletnej; jego autor dysponował jedynie wiedzą dostępną w chwili sporządzania dokumentu. Ma on jednak szczególną wartość dla ustalenia tego, co dowódca wiedział w danym momencie, jakie otrzymał informacje i na jakiej podstawie podejmował decyzje. Późniejsze wspomnienie może natomiast zawierać wiadomości, których autor nie posiadał w chwili opisywanych wydarzeń, ale jednocześnie może zachować szczegóły nieodnotowane w dokumentacji urzędowej.
Z tego względu wspomnienia i relacje kombatantów nie są w niniejszej pracy traktowane ani jako źródła z definicji mniej wartościowe, ani jako przekazy wymagające bezwarunkowego przyjęcia. Poddawano je konfrontacji z dokumentami powstałymi w czasie działań oraz z niezależnymi relacjami innych uczestników. Szczególnie istotne są przypadki, w których zachowało się kilka wersji tego samego wydarzenia, niekiedy spisanych przez tych samych uczestników w różnych okresach. Porównanie takich przekazów pozwala obserwować, które elementy relacji pozostawały niezmienne, które ulegały późniejszym modyfikacjom oraz w jakim stopniu można je pogodzić z dokumentacją współczesną wydarzeniom.
Zasada wzajemnej kontroli źródeł dotyczy przy tym obu stron. Dokumentacja niemiecka nie jest traktowana jako z założenia bardziej wiarygodna od polskiej; jej szczególna wartość polega przede wszystkim na tym, że powstawała niezależnie od polskiej powojennej tradycji historiograficznej i pozwala sprawdzić jej ustalenia z perspektywy przeciwnika.
Dotyczy to również działań Luftwaffe. Informacje o bombardowaniach zawarte w polskich dokumentach i wspomnieniach zestawiano, tam gdzie było to możliwe, z niemieckimi dziennikami wojennymi, meldunkami z wykonanych lotów oraz dokumentacją strat. Pozwala to nie tylko ustalać, które jednostki lotnicze działały w danym rejonie, ale również sprawdzać daty, cele i przebieg poszczególnych nalotów oraz konfrontować meldunki o rezultatach ognia przeciwlotniczego z dokumentacją strony niemieckiej.
Przyjęta metoda nie prowadzi jednak do założenia, że każde wydarzenie można jednoznacznie zrekonstruować. Stan zachowania dokumentacji jest nierównomierny, a w wielu przypadkach źródła obu stron pozostawiają luki. Jeżeli dostępne materiały nie pozwalają na rozstrzygnięcie pomiędzy kilkoma możliwymi wersjami wydarzeń, w pracy zaznaczono istniejącą niepewność zamiast wybierać rozwiązanie wyłącznie dlatego, że wydaje się najbardziej logiczne. Podobnie brak informacji w dokumentacji nie jest sam w sobie dowodem, że dane wydarzenie nie miało miejsca. Nabiera znaczenia dopiero wówczas, gdy można określić charakter i kompletność zachowanego zespołu źródeł oraz stwierdzić, że wydarzenie tego rodzaju powinno było pozostawić w nim ślad.
Celem tak prowadzonej analizy nie jest ocena uczestników wydarzeń z perspektywy wiedzy dostępnej współcześnie. Szczegółowa rekonstrukcja sytuacji ma przeciwnie umożliwić oddzielenie dwóch kwestii: rzeczywistego położenia wojsk, które można dziś odtworzyć na podstawie dokumentów obu stron, od obrazu sytuacji, jakim dysponowali ówcześni dowódcy. Rozróżnienie to jest szczególnie istotne przy analizie podejmowanych decyzji. Decyzja, która z perspektywy późniejszej wiedzy wydaje się niezrozumiała, mogła być konsekwencją informacji — prawdziwych, błędnych lub niepełnych — dostępnych w określonym momencie. Z drugiej strony możliwość odtworzenia przepływu meldunków i funkcjonowania łączności pozwala niekiedy postawić pytanie, czy brak określonych informacji był nieuniknioną konsekwencją warunków wojennych, czy też wynikał ze sposobu funkcjonowania dowództwa.
Tak rozumiana metoda ma służyć nie tylko możliwie szczegółowemu odtworzeniu wydarzeń na ziemi sandomierskiej we wrześniu 1939 r. Pozwala również sprawdzić, w jakim stopniu obraz utrwalony w polskich relacjach i późniejszej literaturze znajduje potwierdzenie w dokumentacji współczesnej wydarzeniom oraz w niezależnych źródłach przeciwnika. Umożliwia zarazem ocenę, jak daleko zachowane źródła pozwalają dziś odtworzyć przebieg lokalnych działań wojennych, ich przyczyny oraz sytuację, w której znajdowali się ich uczestnicy. Ocena możliwości i ograniczeń takiego postępowania badawczego będzie możliwa dopiero po przeprowadzeniu rekonstrukcji i stanie się jednym z zagadnień podjętych w zakończeniu książki.
1.4 Baza źródłowa
Podstawę źródłową niniejszej pracy tworzą materiały różnego pochodzenia i charakteru: polskie dokumenty operacyjne powstałe podczas kampanii 1939 r., relacje sporządzone w czasie wojny i po jej zakończeniu, wspomnienia uczestników wydarzeń, niemieckie dzienniki wojenne wraz z załącznikami, dokumentacja Luftwaffe, a także materiały personalne, ewidencyjne, kartograficzne i fotograficzne. Stopień zachowania poszczególnych grup źródeł jest bardzo nierównomierny. W niektórych przypadkach możliwe jest odtworzenie wydarzeń na podstawie kilku przekazów obu stron, w innych dysponujemy jedynie pojedynczym dokumentem lub późniejszą relacją uczestnika.
1.4.1 Źródła polskie
Najważniejszy zespół niepublikowanych polskich dokumentów wykorzystanych w pracy znajduje się w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Szczególne znaczenie mają materiały zgromadzone w jednostkach archiwalnych B.I.59/A–F oraz B.I.110/H. W katalogu i na okładkach jednostek B.I.59/A–F materiały te zostały powiązane z nazwą Grupa „Sandomierz”, obejmują jednak dokumentację i relacje o różnym pochodzeniu, w tym materiały dotyczące jednostek, które nie pozostawały przez cały czas pod rozkazami ppłk. Antoniego Sikorskiego. Należy przy tym zaznaczyć, że nazwa Grupa „Sandomierz” nie występuje w zachowanych rozkazach i meldunkach sporządzonych podczas działań we wrześniu 1939 r. Posłużył się nią jednak sam Antoni Sikorski już w sprawozdaniu sporządzonym w Paryżu 2 grudnia 1939 r.
Materiały te zawierają rozkazy, meldunki, sprawozdania oraz relacje dotyczące działań ppłk. Antoniego Sikorskiego, podległych mu w różnych okresach oddziałów, a także innych jednostek działających na omawianym obszarze. Szczególną wartość mają dokumenty powstałe bezpośrednio podczas działań. Pozwalają one nie tylko odtworzyć przebieg wydarzeń, lecz również ustalić informacje docierające do dowództwa i decyzje podejmowane w kolejnych fazach działań.
Znaczna część zachowanej polskiej dokumentacji operacyjnej dotyczącej kampanii została opublikowana w obszernym zbiorze Wojna obronna Polski 1939. Wybór źródeł. Wydawnictwo to ma dla niniejszej pracy szczególne znaczenie, ponieważ zawiera liczne rozkazy i meldunki dotyczące Armii „Kraków” oraz innych jednostek działających na obszarze objętym badaniami, w tym meldunki sytuacyjne ppłk. Antoniego Sikorskiego z 12 i 13 września oraz jego rozkaz operacyjny nr 3 z 13 września. Z tego względu nie prowadzono odrębnej systematycznej kwerendy w Wojskowym Biurze Historycznym — Centralnym Archiwum Wojskowym (WBH-CAW) w celu ponownego odnalezienia dokumentów dostępnych już w opublikowanej edycji.
Materiały WBH-CAW wykorzystano natomiast punktowo. Dotyczy to przede wszystkim akt personalnych oficerów znajdujących się w zespołach Rejonowych Komend Uzupełnień. Zawarte w nich informacje służyły do wyjaśnienia konkretnych kwestii biograficznych lub organizacyjnych, takich jak przebieg służby czy przynależność do jednostki wojskowej poszczególnych oficerów. Nie traktowano ich zatem jako odrębnej podstawy rekonstrukcji działań, lecz jako źródła pomocnicze przy rozstrzyganiu pojedynczych problemów.
W kilku przypadkach wykorzystano również dokumenty WBH-CAW, których autor niniejszej pracy nie badał bezpośrednio w archiwum. Część z nich znana jest z cytatów zamieszczonych w rozprawie Tomasza Sikorskiego, inne z kopii udostępnionych autorowi przez Tomasza Sikorskiego. Dotyczy to między innymi materiałów Antoniego Sikorskiego z 1958 r. W takich przypadkach sposób dostępu do dokumentu zaznaczono w przypisie.
Osobną i bardzo istotną grupę stanowią relacje uczestników wydarzeń. Szczególne znaczenie ma zbiór zgromadzony po wojnie przez Antoniego Sikorskiego, przechowywany obecnie w archiwum rodzinnym. Obejmuje on relacje, wspomnienia, korespondencję oraz materiały związane ze spotkaniami byłych żołnierzy oddziałów działających pod jego dowództwem lub w bezpośrednim sąsiedztwie dowodzonego przez niego odcinka. Znaczna część tych materiałów powstała wiele lat po wojnie, przede wszystkim w latach siedemdziesiątych XX w. Przy ich ocenie należy zatem uwzględnić znaczny odstęp czasu między opisywanymi wydarzeniami a sporządzeniem relacji. Jednocześnie dokumenty te zawierają liczne szczegóły, których nie odnotowano w zachowanej dokumentacji urzędowej, a w niektórych przypadkach stanowią jedyne znane świadectwo określonego wydarzenia.
Zbiór ten ma jeszcze jedną istotną cechę: Antoni Sikorski przez wiele lat aktywnie gromadził informacje od dawnych podkomendnych. Powstała w ten sposób rozbudowana tradycja relacyjna dotycząca działań podległego mu zgrupowania, której poszczególne przekazy nie zawsze są od siebie całkowicie niezależne. Z tego względu, zgodnie z zasadami przedstawionymi w poprzednim podrozdziale, relacje te zestawiano w miarę możliwości z dokumentami współczesnymi wydarzeniom oraz ze źródłami strony niemieckiej.
Uzupełnieniem są drukowane wspomnienia i relacje uczestników kampanii. Do najważniejszych należą publikacje Władysława Adamczyka, Andrzeja Zbyszewskiego, Antoniego Szyllinga oraz relacje oficerów Armii „Kraków” publikowane w zbiorach wspomnieniowych. Ich charakter jest bardzo zróżnicowany — od opracowań dowódców próbujących odtworzyć działania własnych jednostek po teksty o charakterze wyraźnie wspomnieniowym.
1.4.2 Niemieckie źródła wojskowe
Podstawę rekonstrukcji działań niemieckich wojsk lądowych stanowią przede wszystkim zachowane dzienniki wojenne (Kriegstagebuch, KTB) oraz ich załączniki. Wykorzystana w pracy dokumentacja pochodzi głównie z Bundesarchiv-Militärarchiv we Fryburgu Bryzgowijskim oraz z zasobu Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej (CAMO). Oba zasoby wzajemnie się uzupełniają. Część dokumentacji Wehrmachtu została pod koniec wojny zniszczona, przede wszystkim wskutek pożarów, inne materiały dostały się natomiast w ręce Armii Czerwonej i trafiły później do archiwów sowjeckich. W rezultacie dokumenty dotyczące tej samej operacji, jednostki, a niekiedy nawet tego samego dnia mogą być obecnie rozproszone pomiędzy oba archiwa.
Stan zachowania tej dokumentacji jest bardzo nierównomierny. Dla niektórych jednostek zachowały się KTB wraz z mniej lub bardziej kompletnymi załącznikami, dla innych jedynie fragmenty pierwotnej dokumentacji. Część akt przechowywanych w Bundesarchiv lub w CAMO nosi ponadto ślady pożaru oraz uszkodzeń spowodowanych wodą używaną podczas gaszenia, co niekiedy bardzo utrudnia ich odczytanie. W niektórych przypadkach przetrwały tylko pojedyncze rozkazy, meldunki lub fragmenty załączników do niezachowanego dziennika wojennego. Powoduje to znaczne różnice w możliwościach rekonstrukcji działań poszczególnych jednostek.
Nie wszystkie informacje znajdujące się w dziennikach wojennych należy jednak traktować jako bezsporny zapis wydarzeń. KTB powstawały na bieżąco lub na podstawie bieżącej dokumentacji, co nadaje im szczególną wartość, lecz zawierają również błędy wynikające z niepełnego rozpoznania, opóźnionego przepływu informacji lub błędnej identyfikacji przeciwnika. Ponadto porównanie dokumentów różnych szczebli oraz konfrontacja dokumentacji niemieckiej z polskimi źródłami wykazały przypadki pomijania albo łagodniejszego przedstawiania wydarzeń niekorzystnych dla własnych oddziałów. Dotyczy to między innymi wzięcia niemieckich żołnierzy do niewoli pod Osiekiem oraz okoliczności utraty sprzętu mostowego 27 Dywizji Piechoty wskutek pożaru związanego z eksplozją składu amunicji. Dlatego także niemiecka dokumentacja operacyjna wymaga krytycznej analizy i — tam, gdzie jest to możliwe — konfrontacji z innymi źródłami.
Przy korzystaniu z niemieckich KTB należy ponadto uwzględnić sposób ich pierwotnego wytwarzania i przechowywania. Dziennik wojenny nie musiał istnieć wyłącznie w jednym egzemplarzu. Sporządzano kilka egzemplarzy tej samej dokumentacji; jeden z nich przekazywano do właściwego archiwum wojskowego, inne pozostawały przy jednostkach lub ich dowództwach. Zniszczenie egzemplarza przechowywanego w archiwum nie musiało zatem oznaczać utraty całej dokumentacji. Część takich materiałów pozostała po wojnie w rękach dawnych dowódców lub innych osób prywatnych i nie weszła do obecnych zasobów archiwalnych. Zjawisko równoległego zachowania kilku egzemplarzy tej samej dokumentacji jest szczególnie dobrze widoczne w przypadku materiałów Luftwaffe, omówionych szerzej w podrozdziale 1.4.3. Ma ono jednak znaczenie również dla oceny niektórych powojennych historii jednostek wojsk lądowych.
Szczególnie ważnym przykładem jest opracowana przez Antona Detlefa von Plato historia 5. Dywizji Pancernej. Jej znaczenie dla niniejszej pracy jest tym większe, że dokumentacja dywizji z kampanii 1939 r. zachowała się w zasobach Bundesarchiv i CAMO jedynie fragmentarycznie, co uniemożliwia rekonstrukcję jej działań wyłącznie na podstawie tych akt. Von Plato miał natomiast dostęp również do pozostających w rękach byłych oficerów dywizji egzemplarzy dokumentacji wojskowej, które nie trafiły do zachowanych dziś zasobów archiwalnych, a ponadto korzystał z dokumentacji jednostek nadrzędnych oraz osobistych dzienników i wspomnień uczestników wydarzeń.
Sam von Plato otwarcie zwracał uwagę na ograniczenia wykorzystanej podstawy źródłowej i na problem subiektywności historii jednostki pisanej przez jednego z jej dawnych członków. Wyjaśniał również, że w przypadkach sprzeczności między dokumentami urzędowymi a osobistymi wspomnieniami dawał pierwszeństwo dokumentom. Jego książka ma więc dla niniejszych badań szczególną wartość, ponieważ zachowuje informacje pochodzące również z materiałów niedostępnych dziś w wykorzystanych zbiorach archiwalnych. Jednocześnie pozostaje powojennym opracowaniem, dlatego informacje zaczerpnięte z niej należy odróżniać od danych, które można obecnie zweryfikować bezpośrednio w zachowanych dokumentach.
Inny charakter ma kronika 40. pułku piechoty Josepha Dinglreitera, Die Vierziger. Chronik des Regiments. Jej znaczenie nie ogranicza się do przedstawienia dziejów jednostki z perspektywy jej byłych żołnierzy. Zawiera ona szczegóły dotyczące konkretnych wydarzeń, których nie odnotowano w zachowanych KTB albo które w dokumentacji urzędowej przedstawiono znacznie bardziej lakonicznie. W kilku przypadkach właśnie zestawienie kroniki Dinglreitera z bieżącą dokumentacją wojskową pozwoliło dostrzec wydarzenia pominięte lub zatarte w oficjalnym zapisie. Z tego względu praca ta stanowi cenne uzupełnienie KTB, choć — jako późniejsza kronika pułkowa — również wymaga konfrontacji z dokumentacją powstałą w czasie wydarzeń.
Konsultowano także wydane bezpośrednio po kampanii opracowanie Wir zogen gegen Polen. Kriegserinnerungswerk des VII. Armeekorps, przygotowane przez dowództwo VII Korpusu Armijnego. Jego charakter jest odmienny zarówno od bieżącej dokumentacji operacyjnej, jak i od późniejszych naukowych rekonstrukcji. Publikacja powstała w bezpośrednim związku z kampanią i przedstawiała jej przebieg z perspektywy niemieckiego korpusu, lecz jej cel i warunki powstania wymagają szczególnej ostrożności przy wykorzystywaniu zawartych w niej informacji. W niniejszej pracy traktowano ją zatem jako źródło uzupełniające i konfrontowano z zachowanymi rozkazami, meldunkami i dziennikami wojennymi.
1.4.3 Dokumentacja Luftwaffe
Osobną grupę źródeł tworzy dokumentacja niemieckiego lotnictwa. Jej stan zachowania w odniesieniu do kampanii 1939 r. jest wyraźnie lepszy niż w przypadku dokumentacji wojsk lądowych. Wykorzystane w niniejszej pracy dzienniki wojenne Luftwaffe nie noszą śladów uszkodzeń charakterystycznych dla części akt wojsk lądowych.
Stopień zachowania dokumentacji jest w niektórych przypadkach wyjątkowo dobry. Dzienniki wojenne sporządzano pierwotnie w kilku egzemplarzach i zdarza się, że zachował się więcej niż jeden archiwalny egzemplarz tego samego KTB. Jeden może znajdować się obecnie w Bundesarchiv, drugi zaś wśród niemieckich akt zdobycznych przechowywanych w CAMO. Jest to istotna różnica w stosunku do części dokumentacji wojsk lądowych, gdzie niejednokrotnie dysponujemy jedynie fragmentami pierwotnego zespołu.
Dokumentacja Luftwaffe zachowała się ponadto na różnych szczeblach dowodzenia — od 4 Floty Powietrznej i 2 Dywizji Lotniczej poprzez pułki lotnicze po poszczególne dywizjony. Uzupełniają ją meldunki z wykonanych lotów oraz dokumentacja strat. Dzięki temu ta sama operacja może niekiedy pozostawiać ślad w kilku zespołach dokumentów powstałych na różnych szczeblach organizacyjnych. Nie są to oczywiście źródła całkowicie od siebie niezależne, ponieważ meldunki przekazywano w strukturze dowodzenia i wykorzystywano przy sporządzaniu dokumentacji wyższego szczebla, jednak ich zestawienie pozwala często uzupełnić informacje i dokładniej odtworzyć przebieg działań.
Charakter tej dokumentacji umożliwia niejednokrotnie ustalenie daty i godziny wykonania zadania, jednostki uczestniczącej w nalocie, liczby użytych samolotów, wyznaczonego celu, przebiegu ataku, zastosowanego uzbrojenia, zgłoszonych rezultatów oraz własnych strat. Szczególnie wartościowa jest możliwość zestawienia zapisów pochodzących z różnych szczebli organizacyjnych i porównania ich z dokumentacją strat.
Materiały te pochodzą przede wszystkim z zasobu Bundesarchiv, zwłaszcza zespołów serii RL, oraz z niemieckich akt zdobycznych przechowywanych w CAMO. W połączeniu z polskimi meldunkami i relacjami pozwalają one odtworzyć działania Luftwaffe na interesującym nas obszarze w stopniu szczegółowości, którego nie można osiągnąć wyłącznie na podstawie polskiej literatury i wspomnień.
1.4.4 Pozostałe źródła
Do weryfikacji i uzupełnienia informacji zawartych w dokumentach operacyjnych wykorzystano również inne rodzaje materiałów. Należą do nich przede wszystkim zestawienia strat, dokumentacja dotycząca poległych i miejsc pochówku, materiały ewidencyjne, mapy oraz fotografie. Źródła te mają szczególne znaczenie tam, gdzie pozwalają niezależnie potwierdzić obecność określonej jednostki lub przebieg wydarzenia, ustalić tożsamość uczestników albo zweryfikować informacje o poniesionych stratach.
Źródła kartograficzne odgrywały przy tym rolę nie tylko ilustracyjną. Porównywanie miejscowości wymienianych w rozkazach i meldunkach z ówczesną siecią dróg, przebiegiem Wisły i jej dopływów, położeniem przepraw oraz ukształtowaniem terenu było niezbędne do rekonstrukcji kierunków marszu i oceny możliwości wykonania poszczególnych zadań.
1.4.5 Zasady cytowania dokumentów archiwalnych
W przypisach rozróżniono numerację oryginalną dokumentów od numeracji ich kopii cyfrowych. W przypadku materiałów z Bundesarchiv oraz CAMO, dla których digitalizat posiada własną numerację stron lub skanów, podawano ją ze skrótem „d.” (digitalizat). Numer ten odnosi się wyłącznie do miejsca dokumentu w wykorzystywanej kopii cyfrowej i nie musi odpowiadać numeracji znajdującej się na samym dokumencie. Jeżeli pomiędzy cytowanymi stronami znajdują się zeskanowane niezapisane strony lub odwrotne strony kart, numery stron zawierających treść podawane są oddzielnie (np. d. 10, 12), a nie jako zakres (d. 10–12).
Jeżeli digitalizat nie posiada własnej numeracji, podaje się — o ile jest dostępny — numer karty („k.”) lub strony („s.”) widoczny na samym dokumencie. Należy przy tym pamiętać, że część niemieckich akt przechowywanych w CAMO zachowała się jedynie fragmentarycznie, dlatego oryginalna numeracja kart bywa nieciągła. W przypadku materiałów fotografowanych przez autora bezpośrednio w archiwach stosowano numer karty lub strony widoczny na oryginale, jeżeli dokument posiadał taką numerację.
W niniejszej pracy stosowane są zatem następujące oznaczenia: „d.” — numer strony lub skanu digitalizatu; „k.” — numer karty w oryginalnej jednostce archiwalnej; „s.” — numer strony dokumentu lub publikacji.
1.5 Układ pracy
Układ niniejszej pracy wynika z charakteru opisywanych wydarzeń. Jej zasadnicza część została uporządkowana chronologicznie, ponieważ jednym z podstawowych celów badań było możliwie dokładne ustalenie kolejności wydarzeń oraz wzajemnych zależności między działaniami obu stron. Ścisłe prowadzenie narracji dzień po dniu nie we wszystkich przypadkach pozwala jednak na czytelne przedstawienie zachodzących procesów. Niektóre zagadnienia wymagały wcześniejszego omówienia w szerszym kontekście lub prześledzenia jako odrębnego ciągu wydarzeń. Z tego względu układ chronologiczny został w kilku miejscach uzupełniony układem problemowym.
Pierwsze rozdziały przedstawiają sytuację poprzedzającą wybuch wojny oraz przygotowania prowadzone na ziemi sandomierskiej. Omówiono w nich między innymi organizację obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej, mobilizację oraz jednostki formowane lub koncentrowane w rejonie Sandomierza. Szczególną uwagę poświęcono tym oddziałom, które w kolejnych dniach odegrały rolę w działaniach nad Wisłą. Takie rozwiązanie pozwala przed rozpoczęciem właściwej narracji wojennej wyjaśnić ich pochodzenie, organizację i stan, a zarazem ograniczyć potrzebę późniejszego przerywania opisu wydarzeń szczegółowymi wyjaśnieniami organizacyjnymi.
Od 1 września narracja przyjmuje zasadniczo układ dzienny. W odniesieniu do pierwszych dni wojny wydarzenia w samym Sandomierzu i jego okolicy zestawiono z działaniami Luftwaffe, przygotowaniami do obrony przepraw oraz stopniową ewakuacją instytucji i służb cywilnych. Pozwala to obserwować, jak sytuacja miasta i regionu zmieniała się wraz ze zbliżaniem się frontu, mimo że początkowo bezpośrednie działania wojsk lądowych toczyły się jeszcze w znacznej odległości od Sandomierza.
W tym miejscu konieczne okazało się czasowe odejście od ścisłego układu dziennego. Przed przedstawieniem wydarzeń od 7 września omówiono rozwój sytuacji operacyjnej na szerszym obszarze: początkowe ugrupowanie wojsk obu stron, odwrót Armii „Kraków”, powstanie improwizowanej Armii „Lublin”, działania niemieckiego XV Korpusu Armijnego oraz pojawienie się pierwszych oddziałów Wehrmachtu w rejonie Opatowa. Bez uwzględnienia tych procesów późniejsze wydarzenia nad Wisłą byłyby trudne do zrozumienia, ponieważ działania rozgrywające się dotąd na różnych kierunkach zaczęły bezpośrednio wpływać na sytuację w rejonie Sandomierza.
Podobny charakter ma rozdział poświęcony odcinkowi Sandomierz–Baranów. Objęcie jego dowództwa przez ppłk. Antoniego Sikorskiego oraz napływ kolejnych oddziałów doprowadziły do powstania improwizowanego ugrupowania o zmieniającym się składzie i nie zawsze jednoznacznych stosunkach podporządkowania. Z tego względu przed dalszą rekonstrukcją działań konieczne było osobne przedstawienie procesu formowania tego ugrupowania, podporządkowywania mu kolejnych batalionów oraz organizacji sił pozostających w różnym czasie pod dowództwem Sikorskiego.
Od 7 września ponownie dominuje układ chronologiczny. W ramach kolejnych dni przedstawiane są równolegle wydarzenia w Sandomierzu, działania na odcinku Wisły, odwrót polskich jednostek, ruchy wojsk niemieckich oraz działalność Luftwaffe. W miarę zbliżania się wojsk niemieckich początkowo odrębne ciągi wydarzeń coraz częściej się ze sobą łączą. Szczególnego potraktowania wymagają przy tym te epizody, dla których zachowana dokumentacja umożliwia bardziej szczegółową rekonstrukcję i konfrontację przekazów obu stron. Dotyczy to między innymi wydarzeń w Sandomierzu 8 września oraz walk pod Osiekiem 11 września, gdzie rozbieżności źródłowe wymagały osobnego przedstawienia i analizy.
Narracja prowadzona do 13 września obejmuje stopniowe załamanie polskiej obrony nad Wisłą, przekraczanie rzeki przez kolejne jednostki niemieckie oraz odwrót oddziałów polskich w kierunku Sanu. Nie kończy się ona jednak mechanicznie wraz z przyjętą zasadniczą granicą chronologiczną pracy. W dalszej części przedstawiono w ograniczonym zakresie zakończenie działań nad Wisłą oraz dalsze działania oddziałów dowodzonych przez ppłk. Sikorskiego, ponieważ stanowią one bezpośrednią kontynuację wydarzeń opisanych w poprzednich rozdziałach.
Ostatnia część książki ma charakter analityczny. Po zakończeniu szczegółowej rekonstrukcji możliwe staje się spojrzenie na przebieg wydarzeń jako na całość oraz ocena działań podejmowanych w badanym okresie. Pozwala to oddzielić ustalenie faktów od ich późniejszej oceny i uniknąć interpretowania decyzji uczestników przed odtworzeniem sytuacji, w której były podejmowane. Jednocześnie zakończenie umożliwia powrót do problemu metodologicznego postawionego we wprowadzeniu i ocenę, w jakim stopniu równoległa analiza polskich i niemieckich źródeł pozwoliła uściślić przebieg wydarzeń, rozstrzygnąć sprzeczności występujące w literaturze i relacjach oraz określić granice możliwej dziś rekonstrukcji.
1.6 Zasady nazewnictwa jednostek wojskowych i stosowane skróty
W niniejszej pracy stosuje się polskie nazwy jednostek wojskowych zarówno Wojska Polskiego, jak i Wehrmachtu. W przypadku jednostek niemieckich przy pierwszej wzmiance, o ile ich przynależność państwowa nie wynika jednoznacznie z kontekstu, zaznacza się ją przymiotnikiem „niemiecki”, np. niemiecka 27 Dywizja Piechoty.
Dla ułatwienia rozróżnienia jednostek obu armii zachowano odrębne systemy skrótów wojskowych: polski dla jednostek Wojska Polskiego i niemiecki dla jednostek Wehrmachtu. Przykładowo polskie jednostki oznaczono jako 23 DP, 54 pp czy II/54 pp, natomiast niemieckie jako 27 Inf. Div., Inf.Reg. 91 czy III/Inf.Reg. R 91.
W przypadku niemieckiej Luftwaffe zastosowano polskie odpowiedniki nazw szczebli organizacyjnych, zachowując oryginalne niemieckie oznaczenia jednostek. W cytatach źródłowych pozostawiono oryginalną pisownię.
Najważniejsze skróty
Wojsko Polskie
DP — dywizja piechoty
DPG — dywizja piechoty górskiej
BK — brygada kawalerii
pp — pułk piechoty
pp Leg. — pułk piechoty Legionów
II/54 pp — II batalion 54 pułku piechoty
pal — pułk artylerii lekkiej
II/2 pal — II dywizjon 2 pułku artylerii lekkiej
2/2 pal — 2 bateria 2 pułku artylerii lekkiej
bsap — batalion saperów
OZ — ośrodek zapasowy
Wojska niemieckie
27 Inf. Div. — 27 dywizja piechoty (Infanterie-Division)
Inf.Reg. 91 — 91 pułk piechoty (Infanterie-Regiment)
III/Inf.Reg. 91 — III batalion 91 pułku piechoty
4/Inf.Reg. 91 — 4 kompania 91 pułku piechoty
5 Pz. Div. — 5 dywizja pancerna (Panzer-Division)
Pz.Reg. — pułk pancerny (Panzer-Regiment)
Sch.Reg. — pułk strzelców (Schützen-Regiment)
Art.Reg. 27 — 27 pułk artylerii (Artillerie-Regiment)
I/Art.Reg. 27 — I dywizjon 27 pułku artylerii
A.A. 8 — 8 oddział rozpoznawczy (Aufklärungs-Abteilung)
Nachr. Abt. 4 — 4 oddział łączności (Nachrichten-Abteilung)
Pz. Abw. Abt. — oddział przeciwpancerny (Panzerabwehr-Abteilung)
Pi.Batl. — batalion saperów (Pionier-Bataillon)
M.G.Batl. — batalion karabinów maszynowych (Maschinengewehr-Bataillon)
Luftwaffe
Luftflotte — Flota Powietrzna
Flieger-Division — Dywizja Lotnicza
KG — pułk bombowy (Kampfgeschwader)
I/KG 4 — I dywizjon 4 pułku bombowego
3/KG 4 — 3 eskadra 4 pułku bombowego
2 Przed burzą
Wiosną 1939 r., wraz z narastaniem zagrożenia wojną z III Rzeszą, również w Sandomierzu podejmowano działania mające przygotować ludność cywilną na wypadek konfliktu. Zachowane źródła pozwalają jednak uchwycić jedynie pojedyncze elementy tych przygotowań i nie dają podstaw do oceny ich rzeczywistego zakresu ani stopnia gotowości miasta.
Najwięcej wiadomo o organizacji obrony przeciwlotniczej (OPL) i przeciwgazowej. 18 marca burmistrz zaprosił kierowników miejscowych instytucji i szkół na odprawę w ratuszu, związaną ze zbliżającym się ćwiczebnym pogotowiem OPL. Kilka dni później, 25 marca, rozesłano wykaz kierowników służb i ich siedzib. Komendantem OPL miasta był Józef Pietraszewski, a jego zastępcą Mieczysław Koneczny. Sandomierz podzielono na trzy dzielnice OPL, którymi kierowali Karol Andrzejewski, dr Stanisław Sobolewski i Jan Pasek. Przewidziano również służby alarmową, bezpieczeństwa i rejestracji, łączności, przeciwpożarową, przeciwgazową i ratowniczo-sanitarną oraz pogotowia techniczne. Dokumentacja określała ich siedziby, lokale zastępcze, punkty alarmowe i sposoby łączności.
O praktycznym szkoleniu personelu wiadomo znacznie mniej. Zachowało się jednak świadectwo Cyrel Sznajder, nauczycielki Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 w Sandomierzu, która od 2 do 17 maja 1939 r. uczestniczyła w kursie ratownictwa sanitarnego w obronie przeciwlotniczej i przeciwgazowej, zorganizowanym w Tarnobrzegu dla ratowników i patrolowych sekcji ratowniczo-sanitarnych. Nie wiadomo jednak, ilu mieszkańców Sandomierza przeszło podobne szkolenia.
Innym przejawem mobilizacji społeczeństwa była Pożyczka Obrony Przeciwlotniczej. W kwietniu 1939 r. utworzono Powiatowy Komitet Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej z siedzibą w Sandomierzu, pod przewodnictwem starosty Leona Polanowskiego. W Sandomierzu i Staszowie odbyły się również zgromadzenia propagujące subskrypcję. Według sprawozdania starosty w akcji uczestniczyły różne środowiska polityczne, społeczne i wyznaniowe. 22 kwietnia również w sandomierskiej synagodze odbyło się zgromadzenie poświęcone pożyczce. Przyjęto podczas niego rezolucję deklarującą gotowość poniesienia ofiar materialnych na rzecz obrony państwa, a w razie potrzeby także oddania życia za Polskę.
Zachowane informacje pokazują więc, że wiosną 1939 r. w Sandomierzu organizowano struktury obrony cywilnej, prowadzono przynajmniej niektóre szkolenia i uczestniczono w ogólnopolskiej mobilizacji finansowej na cele obronne. Źródła nie pozwalają jednak stwierdzić, jak szeroki był rzeczywisty zakres tych przygotowań ani w jakim stopniu miasto było przygotowane do wojny, która wybuchła kilka miesięcy później.
3 Ostatnie dni pokoju
3.1 Mobilizacja 2 Pułku Piechoty Legionów
Latem 1939 r. 2 Pułk Piechoty Legionów, którego pododdziały stacjonowały w Sandomierzu i Staszowie, przebywał na ćwiczeniach w rejonie Klimontowa. 22 sierpnia dowódca pułku, płk Ludwik Czyżewski, otrzymał rozkaz przerwania ćwiczeń i powrotu oddziałów do garnizonów.
27 sierpnia rozpoczęto mobilizację alarmową pułku. Poszczególne jego części mobilizowano poza koszarami: I batalion w Staszowie, II batalion wraz z dowództwem pułku i pododdziałami specjalnymi w rejonie Chwałek, natomiast III batalion w Mokoszynie.
Istotne dla dalszych wydarzeń w Sandomierzu było to, że 29 sierpnia płk Czyżewski przekazał kierowanie dalszą mobilizacją ppłk. Bolesławowi Gancarzowi. Gancarz, wyznaczony na dowódcę mobilizowanego w Sandomierzu w drugim rzucie 94. pułku piechoty, przejął jednocześnie wszystkie obowiązki komendanta garnizonu.
Po zakończeniu mobilizacji 2 pp Leg. opuścił dotychczasowe garnizony i został transportami kolejowymi przewieziony do Łasku, skąd 31 sierpnia przemaszerował do rejonu Zelowa, gdzie koncentrowała się 2 Dywizja Piechoty Legionów. Wyjazd 2 pp Leg. nie oznaczał jednak zakończenia mobilizacji w Sandomierzu. W mieście nadal formowano kolejne jednostki, które wkrótce miały odegrać istotną rolę w obronie środkowej Wisły.
3.2 Mobilizacja i dyslokacja obrony przeciwlotniczej
24 sierpnia 1939 r. w Stężycy koło Dęblina rozpoczęto mobilizację 22 Baterii Motorowej Artylerii Przeciwlotniczej pod dowództwem por. rez. Janusza Makarczyka. Dwa dni później bateria otrzymała rozkaz przemieszczenia się do Sandomierza, dokąd dotarła 27 sierpnia około godz. 3.00. Płk Ludwik Czyżewski polecił jej zorganizowanie obrony przeciwlotniczej miasta oraz mostów kolejowego i drogowego.
Po przeprowadzeniu rozpoznania dowództwo baterii wraz z plutonem gospodarczym rozmieszczono na terenie huty szkła „Metan”. Poszczególne plutony zajęły stanowiska w Kamieniu Łukawskim na wzgórzu za hutą „Metan” przed mostem kolejowym oraz przy szosie Mokoszyn–Sandomierz przed mostem drogowym.
3.3 Jednostki drugiego rzutu mobilizowane przez 2 Pułk Piechoty Legionów
3.3.1 94 pułk piechoty
W drugim rzucie mobilizacji powszechnej formowano rezerwowy 94 Pułk Piechoty, przewidziany dla 39 Dywizji Piechoty Rezerwowej. Jego dowódcą został ppłk Ksawery Bolesław Gancarz, który 29 sierpnia przejął od płk. Ludwika Czyżewskiego dalsze kierowanie mobilizacją oraz obowiązki komendanta garnizonu w Sandomierzu.
Poszczególne bataliony 94 pp mobilizowano w różnych miejscowościach. W Sandomierzu formowano dowództwo pułku, pododdziały pozabatalionowe oraz I batalion pod dowództwem mjr. Władysława Symonowicza. II batalion mjr. Kazimierza Mazurkiewicza mobilizowano w Rembertowie, a III batalion kpt. Bronisława Pardo w Zamościu. II batalion znalazł się następnie w Warszawie i uczestniczył w obronie stolicy.
W pierwszych dniach września w rejonie Sandomierza znajdował się zatem tylko I batalion regularnego 94 pp. Potwierdza to rozkaz operacyjny ppłk. Antoniego Sikorskiego z 7 września, w którym spośród batalionów tego pułku wymieniono jedynie I/94 pp.
Obsada dowództwa 94 pp oraz I/94 pp została podana przez Ludwika Głowackiego, który nie wskazał jednak bezpośrednich źródeł swojej rekonstrukcji. Część podanych przez niego informacji znajduje potwierdzenie w relacjach uczestników wydarzeń, inne okazują się błędne lub nie znajdują potwierdzenia w dostępnych źródłach.
W skład dowództwa 94 pp wchodzili m.in. kpt. Michał Miller jako I adiutant, kpt. Stefan Bogusiewicz jako II adiutant, por. Stanisław Sykut jako oficer łączności oraz kpt. Piotr Perczyński jako kwatermistrz.
Głowacki wymienia również kpt. rez. dr. Feliksa Milberta jako naczelnego lekarza pułku. Informacja ta jest jednak błędna, ponieważ podczas mobilizacji Milbert, podobnie jak dr Wincenty Sobolewski, otrzymał przydział do szpitala zakaźnego w Samborze.
W I batalionie dowództwo 1 kompanii strzeleckiej sprawował por. Stanisław Józef Ciaś, a 3 kompanii — ppor. Franciszek Leonard Baumgart.
Według Głowackiego dowódcą 2 kompanii był ppor. Włodzimierz Stanisław Karolak, jednak informacji tej nie udało się potwierdzić w innych źródłach. Stanisław Sykut wspominał natomiast, że w rejonie mostu kołowego spotkał kpt. Józefa Sikorskiego, dowodzącego jedną z kompanii. Nie wiadomo jednak, do którego batalionu i której kompanii odnosi się ta relacja.
Nie udało się również potwierdzić informacji przekazanej przez Marię Szelest, według której jej mąż, por. rez. Stanisław Szelest, dowodził kompanią broniącą mostu kolejowego. Jego przynależność do I/94 pp nie budzi natomiast wątpliwości. Błędna jest informacja Głowackiego, jakoby dowódcą 1 kompanii ckm był ppor. Władysław Taracha. Z jego własnego arkusza ewidencji personalnej wynika, że dowodził 106 kompanią asystencyjną.
3.3.2 Improwizowany IV batalion 94 pułku piechoty
W pierwszych dniach wojny do oddziałów formowanych w rejonie Sandomierza dołączali żołnierze z rozproszonych jednostek. Według relacji ppor. rez. Walentego Aleksandrowa w dniach 6–8 września mjr Wiktor Feist polecił mu sformować kompanię strzelecką z żołnierzy pozostałych w kompanii nadwyżek 2 pp Leg., dołączyć do niej pluton ciężkich karabinów maszynowych i zameldować się u dowódcy 94 pp.
Aleksandrow wyruszył z Sandomierza w kierunku Zawichostu z około stu żołnierzami. Po drodze dołączał do oddziału napotkanych żołnierzy z rozproszonych jednostek i ostatecznie doprowadził do rejonu koncentracji kilkuset ludzi. Z zebranych tam sił utworzono improwizowany IV batalion 94 pp pod dowództwem kpt. Górskiego. Aleksandrow objął jego 1 kompanię, liczącą według jego relacji około 160 żołnierzy.
Dokładnego momentu sformowania batalionu nie można ustalić. 8 września jednostka funkcjonowała już jednak jako zorganizowany oddział i uczestniczyła w obsadzie wschodniego brzegu Wisły na południe od Zawichostu.
3.3.3 Kompanie asystencyjne
Plan mobilizacyjny „W” przewidywał sformowanie przez 2 pp Leg. trzech kompanii asystencyjnych: nr 104, 105 i 106. W przypadku kompanii nr 104 i 105 nie odnaleziono źródeł pozwalających potwierdzić ich rzeczywiste sformowanie ani odtworzyć ich dalszych losów.
Sformowanie 106 kompanii asystencyjnej znajduje potwierdzenie w dokumentacji personalnej jej dowódcy, ppor. Władysława Tarachy, oraz w relacjach uczestników wydarzeń. W rozkazie operacyjnym ppłk. Antoniego Sikorskiego z 7 września na pododcinku Koćmierzów wymieniono „106 kompanię wartowniczą”, którą można utożsamiać z tym oddziałem.
Dalsze losy kompanii pozwalają częściowo odtworzyć relacje kpr. rez. Wacława Teinera i sierż. Stefana Pikusa. Obaj wspominają o jej pobycie w Nowym Korczynie i późniejszym odwrocie w kierunku Tarnobrzega, różnią się jednak w opisie przebytej trasy. Według Teinera kompania wycofywała się przez Szczucin i Baranów Sandomierski, zatrzymując się następnie w Tarnobrzegu. Pikus podaje natomiast, że oddział wycofywał się przez Mielec i Baranów do Gorzyc. Stamtąd pluton liczący 33 żołnierzy, dowodzony przez ppor. rez. Staniszewskiego, został skierowany do obrony Tarnobrzega. Obie relacje potwierdzają udział żołnierzy 106 kompanii w walkach nad Wisłą pod Tarnobrzegiem 12 września.
Przedstawiony przez świadków przebieg wydarzeń nie pozwala jednoznacznie ustalić, gdzie 7 września znajdowały się poszczególne pododdziały 106 kompanii. Nie wiadomo również, czy i w jakim zakresie wykonano rozkaz Sikorskiego przewidujący jej użycie na pododcinku Koćmierzów. Relacje Teinera i Pikusa wskazują jednak, że przynajmniej część kompanii została następnie skierowana do obrony Tarnobrzega.
3.3.4 Kompanie przeciwlotniczych karabinów maszynowych
2 pp Leg. mobilizował również dwie kompanie przeciwlotniczych karabinów maszynowych typu B — nr 101 i 102. O pierwszej z nich zachowało się niewiele informacji. W rozkazie operacyjnym z 7 września jej pododdziały występują na pododcinkach Chwałowice i Koćmierzów; jeden pluton miał zostać skierowany do oddziału por. Jaworskiego w Wielowsi.
102 kompanię ckm plot. przeznaczono początkowo do obrony Stalowej Woli. Jej późniejszy dowódca, kpt. rez. Jan Przyboś, został zmobilizowany 24 sierpnia w Sandomierzu, a 30 sierpnia objął dowództwo jednostki i otrzymał rozkaz przejścia do Baranowa w celu ochrony budowanego tam mostu na Wiśle. Według relacji Przybosia kompania pozostawała pod rozkazami ppłk. Antoniego Sikorskiego do 13 września 1939 r., po czym została podporządkowana grupie ppłk. Mariana Trzebuni.
3.4 Oddziały przeciwpancerne
Rozkaz operacyjny ppłk. Antoniego Sikorskiego z 7 września wskazuje, że na odcinku Sandomierz–Baranów znajdowały się wówczas dwie kompanie przeciwpancerne. Ich pododdziały rozdzielono pomiędzy poszczególne odcinki obrony: jeden pluton skierowano do Tarnobrzega, drugi podporządkowano mjr. Kazimierzowi Kruczkowskiemu, a pozostałe siły przydzielono do odcinka dowodzonego przez kpt. Władysława Symonowicza.
Zachowane dokumenty nie podają numerów tych kompanii i nie udało się ich dotychczas jednoznacznie zidentyfikować.
Zwraca uwagę, że w składzie sił wyznaczonych do obrony mostu pod Baranowem wymieniono jedynie niekompletny batalion żandarmerii oraz cztery ciężkie karabiny maszynowe. W rozkazie nie przewidziano dla tego odcinka żadnej broni przeciwpancernej, co stawia pod znakiem zapytania możliwość skutecznego powstrzymania ewentualnego ataku niemieckich czołgów.
3.5 Mobilizacja i improwizacja komponentu artyleryjskiego
Ważną część sił, które znalazły się we wrześniu 1939 r. w rejonie Sandomierza, stanowiły pododdziały artylerii formowane przez 2 Pułk Artylerii Lekkiej Legionów w Kielcach. Pułk mobilizował II i III dywizjon rezerwowego 55 Pułku Artylerii Lekkiej. II dywizjon miał być uzbrojony w armaty 75 mm, natomiast III dywizjon w haubice 100 mm. Rozwój sytuacji wojennej sprawił jednak, że mobilizacji obu dywizjonów nie zdołano zakończyć zgodnie z planem.
Szczególne trudności wystąpiły przy formowaniu III/55 pal. 4 września dowództwo III dywizjonu objął kpt. Władysław Borowik. Oddział dysponował ośmioma haubicami 100 mm, brakowało mu jednak koni do ciągnięcia dział i jaszczy amunicyjnych. Zamiast wymaganych 48 par koni posiadał jedynie 11. Borowik zdecydował mimo to zabrać wszystkie osiem haubic. Z powodu niedoboru koni oraz uszkodzenia jednego z przodków działowych już po opuszczeniu koszar nie udało się jednak zabrać żadnego jaszcza. Oddział skierował się następnie przez Łagów i Opatów w stronę Sandomierza.
W czasie marszu i po dotarciu w rejon Sandomierza pododdziały artylerii uzupełniano dostępnymi żołnierzami, działami, zaprzęgami i środkami transportu. Ppor. Andrzej Zbyszewski, dowódca jednej z baterii, wspominał o uzupełnieniu jej żołnierzami i sprzętem pochodzącymi z innych jednostek, m.in. z 12 Pułku Artylerii Lekkiej, oraz o dołączeniu trzech jaszczy z amunicją i pełnymi zaprzęgami. Podobny obraz przedstawił Stanimir Rypyść, uczestniczący w mobilizacji prowadzonej przez 2 pal Leg. Według jego relacji ludzi i sprzęt rozdzielano pomiędzy baterie już podczas pośpiesznego opuszczania garnizonu.
Pododdziały te nie tworzyły więc zwartej struktury odpowiadającej organizacji przewidzianej planem mobilizacyjnym. Ich skład i wyposażenie zmieniały się już w toku działań, a struktura artylerii znajdującej się w rejonie Sandomierza powstawała stopniowo w kolejnych dniach.
3.6 Oddziały żandarmerii
W pierwszych dniach września 1939 r. w rejonie przepraw przez Wisłę znalazły się również oddziały żandarmerii wywodzące się z Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu. Żandarmeria była formacją wojskową przeznaczoną przede wszystkim do wykonywania zadań związanych z utrzymywaniem bezpieczeństwa, porządku i dyscypliny. Według projektu Regulaminu Żandarmerii z 1938 r. jej kompetencje obejmowały osoby podlegające właściwości sądów wojskowych oraz inne osoby, wobec których dopuszczalna była ingerencja władz i organów wojskowych. Charakter jej działalności określano jako nadzorczo-dyscyplinarny.
Jeszcze przed wybuchem wojny część oficerów i podoficerów Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu, dowodzonego przez ppłk. Stanisława Sitka, przydzielono do ochrony sztabów wyższych dowództw wojskowych. Pozostali żołnierze, wraz z batalionem szkolnym dowodzonym przez mjr. Kazimierza Edmunda Rembacza, zostali skierowani do Staszowa, gdzie zorganizowano Ośrodek Zapasowy Żandarmerii. W Ośrodku zgromadzono żołnierzy zawodowych i rezerwistów. W nocy z 4 na 5 września, wobec rozwoju sytuacji wojennej, zarządzono jego ewakuację. Wśród oddziałów skierowanych następnie nad Wisłę znalazł się batalion mjr. Rembacza oraz improwizowane pododdziały utworzone z żołnierzy Ośrodka.
Według sporządzonego w 1943 r. sprawozdania por. rez. Kazimierza Bilińskiego placówki żandarmerii rozmieszczono na rozległym odcinku od Szczucina do Tarnobrzega. Ich zadania miały przede wszystkim charakter kontrolny i porządkowy: żandarmi nadzorowali ruch przez Wisłę, kontrolowali przemieszczających się żołnierzy i utrzymywali porządek w rejonie przepraw. Kompania kpt. Tadeusza Szymczykiewicza znajdowała się w Tarnobrzegu, natomiast mjr Kazimierz Rembacz przebywał w Baranowie Sandomierskim.
Oddziały żandarmerii rozmieszczono nad Wisłą jeszcze przed objęciem przez ppłk. Antoniego Sikorskiego dowództwa odcinka Sandomierz–Baranów 7 września. W wydanym tego dnia rozkazie operacyjnym nr 1 Sikorski wymienił kompanię Szymczykiewicza w Tarnobrzegu oraz niepełny batalion żandarmerii mjr. Rembacza w Baranowie, któremu przydzielił dodatkowo cztery ciężkie karabiny maszynowe. Oddziały żandarmerii zachowywały jednak własną strukturę dowodzenia, a ich placówki rozmieszczone były wzdłuż znacznie dłuższego fragmentu Wisły niż ten powierzony Sikorskiemu.
3.7 Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty w Sandomierzu i problematyka jego struktury
3.7.1 Ośrodek Zapasowy 15 DP i koncentracja jego oddziałów w rejonie Sandomierza
Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty nie powstał w rejonie Sandomierza jako jednolita, w pełni zorganizowana jednostka. Kierowano tam natomiast grupy nadwyżek pozostałych po mobilizacji oddziałów bojowych dywizji oraz rezerwistów przeznaczonych do formacji zapasowych. Poszczególne grupy przemieszczały się oddzielnie, a rozwój działań wojennych i zakłócenia komunikacji sprawiły, że nie wszystkie dotarły do wyznaczonego rejonu.
Część żołnierzy przeznaczonych do formacji zapasowych znajdowała się w rejonie Sandomierza jeszcze przed wybuchem wojny. Ppor. rez. Stefan Szałowski, posiadający przydział mobilizacyjny do Sandomierza, przybył tam 31 sierpnia, po czym w Komendzie Garnizonu otrzymał skierowanie do Wielowsi. Zastał tam około tysiąca szeregowych, kilkudziesięciu podchorążych i kilkunastu podporuczników rezerwy pod dowództwem mjr. Leona Makarewicza. Obecność w Sandomierzu żołnierzy 61 pp przeznaczonych do formacji zapasowych potwierdzają również inne źródła.
Z gromadzonych w ten sposób żołnierzy organizowano następnie oddziały, które pod względem struktury, uzbrojenia i wartości bojowej mogły znacznie odbiegać od etatowych batalionów piechoty. Dwa z nich, dowodzone przez mjr. Leona Makarewicza i mjr. Kazimierza Kruczkowskiego, znalazły się następnie wśród sił działających na odcinku Sandomierz–Baranów.
3.7.2 Batalion mjr. Leona Makarewicza
Jednym z oddziałów formowanych z żołnierzy przeznaczonych do Ośrodka Zapasowego 15 DP był batalion mjr. Leona Makarewicza. W relacji ppor. rez. Stefana Szałowskiego występuje on pod nazwą „Baon Specjalny 15 Dywizji Piechoty”, widniejącą na używanej przez jednostkę pieczątce, natomiast ppłk Antoni Sikorski w sprawozdaniu sporządzonym w 1939 r. określił go jako „baon marszowy 15 DP”.
Według Szałowskiego 31 sierpnia w Wielowsi znajdowało się około tysiąca szeregowych, kilkudziesięciu podchorążych i kilkunastu podporuczników rezerwy. Kadra zawodowa była bardzo nieliczna. Oddział znajdował się dopiero w trakcie organizacji. Nie był jeszcze podzielony na pododdziały ani jednolicie umundurowany, przede wszystkim zaś nie posiadał uzbrojenia.
Oczekiwano na transport kolejowy z Bydgoszczy, który miał dostarczyć brakującą broń i wyposażenie. Transport ten jednak nie nadszedł. Broń zaczęto więc pozyskiwać od żołnierzy rozbitych lub wycofujących się oddziałów, którzy przechodzili przez rejon Sandomierza. W ten sposób zgromadzono pewną liczbę karabinów, ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych oraz pistoletów. Według Szałowskiego do 6 września wystarczyło to jednak zaledwie do „jakiego takiego uzbrojenia jednej kompanii”.
Nie ma informacji wskazujących, aby w następnych dniach batalion został w pełni uzbrojony. Także w późniejszej organizacji oddziałów ppłk. Sikorskiego pozostawał formacją o ograniczonym zastosowaniu bojowym i występował jako odwód. Liczącego około tysiąca ludzi oddziału Makarewicza nie można zatem traktować jako odpowiednika w pełni zorganizowanego i uzbrojonego batalionu piechoty.
3.7.3 Batalion mjr. Kazimierza Kruczkowskiego
Drugim batalionem związanym z Ośrodkiem Zapasowym 15 DP dowodził mjr Kazimierz Kruczkowski. Zachowane źródła nie pozwalają dokładniej odtworzyć procesu formowania batalionu ani ustalić jego początkowej liczebności i uzbrojenia. Przed wybuchem wojny Kruczkowski był dowódcą Dywizyjnego Kursu Podchorążych Rezerwy 15 DP w Bydgoszczy.
Obecność jego oddziału w rejonie Sandomierza potwierdza rozkaz operacyjny ppłk. Antoniego Sikorskiego z 7 września. Kruczkowski, którego nazwisko zapisano w dokumencie jako „Krzeczkowski”, objął dowództwo pododcinka Koćmierzów, rozciągającego się od ujścia Koprzywianki do Dzikowa. Wśród podporządkowanych mu sił wymieniono „baon marszowy 2 pp. leg.”, 106 kompanię wartowniczą oraz 101 kompanię ciężkich karabinów maszynowych bez jednego plutonu.
Rozkaz z 7 września nie wymienia jeszcze oddziału Kruczkowskiego jako części 94 pp. W powojennym zestawieniu przebiegu służby Kruczkowski podał jednak w odniesieniu do kampanii wrześniowej: „94 p.p. — dca baonu”. Jego oddział został więc następnie włączony do 94 pp jako jeden z batalionów pułku. Nie udało się natomiast jednoznacznie ustalić, jakie otrzymał wówczas oznaczenie.
Brak bezpośrednich danych o uzbrojeniu batalionu nie pozwala dokładnie określić jego początkowej wartości bojowej. Jego wykorzystanie jako oddziału liniowego, a następnie włączenie do 94 pp wskazują jednak, że miał znacznie większą wartość bojową niż słabo uzbrojony batalion Makarewicza.
4 Pierwszy dzień wojny
4.1 Wydarzenia 1 września 1939 roku w Sandomierzu
Wybuch wojny zastał Sandomierz w trakcie mobilizacji. Na mocy obwieszczenia z 30 sierpnia pierwszy dzień mobilizacji powszechnej wyznaczono na czwartek 31 sierpnia 1939 r., toteż w chwili rozpoczęcia działań wojennych czynności mobilizacyjne trwały już od poprzedniego dnia.
Równocześnie wprowadzano nowe środki bezpieczeństwa. 1 września ogłoszono w Sandomierzu zarządzenie wojewody kieleckiego nakazujące w ciągu 24 godzin złożenie broni posiadanej w celach osobistych. Obowiązek obejmował broń palną i białą, amunicję oraz proch strzelniczy. Dotychczasowe pozwolenia na nabywanie, posiadanie i noszenie broni do celów osobistych traciły czasowo ważność.
4.1.1 Realia mobilizacyjne w koszarach 2 Pułku Piechoty Legionów
Rozpoczęta 31 sierpnia mobilizacja powszechna spowodowała napływ do Sandomierza kolejnych rezerwistów. Do koszar zgłaszali się nie tylko żołnierze powołani na podstawie kart mobilizacyjnych, lecz także ochotnicy. Wincenty Sobolewski wspominał o licznych rezerwistach przybywających do miasta oraz o mężczyznach, którzy mimo braku powołania starali się o przyjęcie do wojska.
Według Sobolewskiego wiadomość o rozpoczęciu wojny dotarła do niego około godz. 6.30. W koszarach trwało wówczas umundurowywanie przybyłych żołnierzy, skąd następnie odchodziły kolejne grupy zmobilizowanych.
Podobny obraz wzmożonego ruchu w mieście i koszarach zachował Henryk Ilow. Zapamiętał zapełnione koszary, napływ rezerwistów oraz młodych mieszkańców Sandomierza zgłaszających się ochotniczo do wojska. Sam wraz z grupą kolegów próbował w ten sposób wstąpić do służby. Nie zostali jednak przyjęci do oddziału, lecz skierowano ich do wykonywania zadań związanych z obroną przeciwlotniczą miasta.
4.1.2 Służba obserwacyjno-alarmowa i przygotowanie miasta do obrony przeciwlotniczej
W pierwszych dniach wojny w Sandomierzu funkcjonowała służba obserwacyjno-alarmowa, której zadaniem było możliwie wczesne wykrywanie nadlatujących samolotów i przekazywanie informacji o zagrożeniu. Według Ilowa osiemnastu młodych mieszkańców miasta przydzielono do dwóch posterunków obserwacyjno-alarmowych. Jeden znajdował się na Bramie Opatowskiej, drugi na wieży ciśnień w parku miejskim.
Na wieży ciśnień służbę pełniło dziewięciu młodych obserwatorów, wśród nich siedemnastoletni Ilow, oraz starszy wiekiem kierownik posterunku. Dyżury trwały po dwanaście godzin. Posterunek dysponował lornetkami oraz łącznością telefoniczną z miejskim dowództwem obrony przeciwlotniczej, posterunkiem na Bramie Opatowskiej i Ochotniczą Strażą Pożarną. Zadaniem obserwatorów było śledzenie przestrzeni powietrznej i meldowanie o zbliżających się samolotach.
Nie wszyscy młodzi ochotnicy trafili do służby obserwacyjnej. Niektórych skierowano do straży pożarnej, innych do kopania rowów przeciwlotniczych. W pierwszych dniach wojny młodzież została więc włączona do różnych prac związanych z przygotowaniem miasta na skutki ewentualnych nalotów.
4.1.3 Sandomierski epizod ewakuacji ołtarza Wita Stwosza
W pierwszym dniu wojny Sandomierz stał się również jednym z miejsc związanych z ewakuacją najcenniejszych zabytków Krakowa. Rankiem 1 września dotarł tu transport części ołtarza Wita Stwosza z kościoła Mariackiego. Przed wybuchem wojny zdemontowano znaczną część rzeźb i płaskorzeźb ołtarza, a przeznaczone do ewakuacji elementy umieszczono w specjalnie przygotowanych skrzyniach. Transportem do Sandomierza kierował Karol Estreicher.
Nie wszystkie szczegóły podróży Wisłą udało się jednoznacznie ustalić. W późniejszej relacji Estreicher twierdził, że wyruszył z Krakowa w nocy z 28 na 29 sierpnia i dotarł do Sandomierza rankiem 1 września. Stanisław Waltoś, konfrontując tę wersję z wcześniejszymi relacjami Adama Bochnaka, Feliksa Kopery i Kazimierza Buczkowskiego oraz z zachowanym pokwitowaniem wystawionym Estreicherowi 29 sierpnia, uznał za bardziej prawdopodobne, że transport wyruszył z Krakowa dopiero 30 sierpnia. Galary, holowane przez motorówki, mogły wówczas dotrzeć do Sandomierza rankiem 1 września.
Po dotarciu transportu do Sandomierza skrzynie wyładowano i przewieziono do zabudowań kościelnych. Według Estreichera przy rozładunku pomagali więźniowie miejscowego więzienia. Większość skrzyń złożono w Seminarium Duchownym, natomiast kilka, w tym skrzynię zawierającą figurę Matki Boskiej, umieszczono w katedrze.
4.2 Działalność Luftwaffe
4.2.1 Zadania Luftflotte 4
Działania niemieckiego lotnictwa nad południową i środkową Polską 1 września 1939 r. prowadziła 4 Flota Powietrzna (Luftflotte 4), dowodzona przez gen. Alexandra Löhra. Jej podstawowym zadaniem w pierwszym dniu wojny było osłabienie polskiego lotnictwa, przede wszystkim przez niszczenie samolotów na lotniskach oraz infrastruktury niezbędnej do ich eksploatacji. Lotnictwo miało również wspierać działania wojsk lądowych, zwalczać transporty i koncentracje wojsk oraz prowadzić rozpoznanie.
Szczególne znaczenie przypisywano wsparciu natarcia 10 Armii, natomiast przed frontem 14 Armii lotnictwo miało zwalczać przemieszczające się odwody na kierunku Tarnów–Nowy Sącz.
Główne cele nalotów 4 Floty Powietrznej znajdowały się tego dnia na zachód od Wisły, m.in. w rejonach Krakowa, Kielc i Łodzi. Sandomierz nie występował w zachowanych rozkazach jako cel planowanego bombardowania.
4.2.2 Rozpoznanie lotnicze rejonu Sandomierza
Rejon Sandomierza został natomiast już 1 września objęty zadaniami niemieckiego lotnictwa rozpoznawczego. Zgodnie z zadaniem nr 4 dla 3(F)/123 załoga miała prowadzić rozpoznanie na rozległym obszarze obejmującym m.in. Kielce, Krasnystaw, Lubaczów i Działoszyce. Szczególne znaczenie dla omawianego rejonu miał rozkaz wykonania zdjęć wszystkich mostów na Wiśle od Nowego Korczyna do Sandomierza. Rozpoznaniem objęto ponadto wskazane linie kolejowe i drogi, zwracając uwagę na ruch transportów, wyładunki oraz koncentracje wojsk.
4.2.3 Niemieckie samoloty nad Sandomierzem i działania obrony przeciwlotniczej
Już 1 września nad Sandomierzem pojawiły się niemieckie samoloty. Według dowódcy 22 baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej, por. rez. Janusza Makarczyka, około godz. 9 nad stanowiskami baterii przeleciała formacja, której liczebność ocenił na 36 maszyn. Polscy artylerzyści otworzyli do nich ogień, a 1 pluton zgłosił zestrzelenie jednego samolotu.
Przelot niemieckich samolotów oraz ostrzelanie ich przez polską obronę przeciwlotniczą zapamiętał również Henryk Ilow, pełniący służbę na posterunku obserwacyjno-alarmowym na wieży ciśnień. Według jego relacji samoloty skierowały się następnie w stronę Dwikóz i zrzuciły bomby za Mokoszynem. Po nalocie Ilow udał się tam rowerem i widział leje po bombach na nieużytkach i pastwiskach w pobliżu wsi Doraz. Maria Cybulska wspominała natomiast dużą formację bombowców zbliżającą się do Sandomierza. Według jej relacji samoloty zawróciły jednak, nie bombardując miasta.
Obserwowana nad Sandomierzem formacja mogła należeć do II/KG 4, której samoloty wykonywały tego dnia loty bojowe w kierunku Lwowa. Zgłoszone przez Makarczyka zestrzelenie jednej maszyny nie znajduje potwierdzenia. W zachowanym niemieckim zestawieniu strat lotniczych z 1 września nie odnotowano utraty samolotu, którą można by powiązać z działaniem 22 baterii w rejonie Sandomierza. Nie można wykluczyć uszkodzenia któregoś z samolotów, jednak dostępne źródła nie pozwalają potwierdzić jego zestrzelenia.
5 Wydarzenia z 2 września
5.1 Amnestia i sytuacja w sandomierskim więzieniu
Jednym z nielicznych zachowanych źródeł dotyczących sytuacji w Sandomierzu 2 września są dokumenty miejscowego więzienia. Tego dnia prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki wydał dekret o amnestii, który wszedł w życie z dniem ogłoszenia. Amnestia nie miała charakteru powszechnego — obejmowała jedynie określone w dekrecie kategorie skazanych, z uwzględnieniem licznych wyjątków.
Wykaz liczby więźniów i porcji żywnościowych na 3 września podaje jako „stan z dnia poprzedniego” 501 osadzonych — 484 mężczyzn i 17 kobiet. Następnie odnotowano przyjęcie dziewięciu mężczyzn oraz ubytek 103 osób — 90 mężczyzn i 13 kobiet. Stan więzienia zmniejszył się w rezultacie do 407 osób. Kolejny zachowany wykaz, dotyczący 6 września, podaje stan 242 osadzonych — 240 mężczyzn i dwóch kobiet.
W pierwszych dniach wojny nastąpił więc znaczny spadek liczby osób przebywających w sandomierskim więzieniu. Zbiegł się on w czasie z ogłoszeniem amnestii, jednak zachowane wykazy nie podają przyczyn poszczególnych zmian stanu osobowego. Nie można zatem ustalić, ilu więźniów zwolniono na podstawie dekretu z 2 września.
5.2 Działalność lotnictwa niemieckiego 2 września
5.2.1 Zadania lotnictwa niemieckiego na 2 września
Drugiego dnia wojny 4 Flota Powietrzna miała kontynuować walkę z polskim lotnictwem, wspierać działania wojsk lądowych oraz niszczyć radiostacje. Szczegółowe zadania na 2 września określono w rozkazie nr 2, wydanym przez dowództwo 4 Floty Powietrznej 1 września 1939 r. Do głównych zadań należało niszczenie zajętych lotnisk w rejonie Dęblina, zwalczanie zgrupowań i kolumn przeciwnika na zapleczu frontu, niszczenie radiostacji w Łodzi, Lwowie, Radomiu i Krakowie oraz wspieranie niemieckiej 10 Armii.
Na popołudnie 2 września planowano ponadto duży nalot na Warszawę. Atak ten nie doszedł jednak do skutku, a przeznaczone do niego jednostki otrzymały inne zadania. Wśród nich znalazł się 76 pułk bombowy (KG 76), którego I dywizjon skierowano przeciwko liniom i obiektom kolejowym w rejonie Tarnobrzega, natomiast III dywizjon — przeciwko celom w rejonie Dębicy i Tarnowa.
5.2.2 Lot rozpoznawczy nad Sandomierzem
Rankiem 2 września lot rozpoznawczy nad rejonem Sandomierza i Tarnobrzega wykonał samolot dalekiego rozpoznania z eskadry 3(F)/123. Samolot wystartował ze Świdnicy o godz. 8.10, przeleciał trasą Świdnica–Sandomierz–Tarnów–Świdnica i wylądował o godz. 11.30.
O godz. 9.20, lecąc na wysokości 4500 m, załoga zameldowała o niezajętym lotnisku położonym według raportu „1 km na północ od Sandomierza”. Lotnisko nosiło ślady bombardowania i zostało sfotografowane. Piętnaście minut później, na wysokości 3200 m, odnotowano drugie niezajęte i również zbombardowane lotnisko, określone jako położone „2 km na południe od Sandomierza”. Kontynuując lot, o godz. 9.48 załoga zeszła na wysokość zaledwie 50 m. Około 3 km na wschód od Tarnobrzega zauważyła na linii kolejowej Sandomierz–Mielec, w terenie leśnym, około 400 wagonów towarowych skierowanych w stronę Mielca. Według meldunku z wagonów otwarto do samolotu ogień z przeciwlotniczych karabinów maszynowych.
Pierwsze z wymienionych lotnisk można wiązać z przygotowanym przed wojną zapasowym lądowiskiem polowym Mściów-Podgaje, położonym między Podgajami a Dorazem. Za taką identyfikacją przemawia również opisana wcześniej relacja Henryka Ilowa o bombardowaniu okolic Dorazu 1 września. Meldunek załogi 3(F)/123 z następnego ranka potwierdza, że znajdujący się na północ od Sandomierza teren uznany przez Niemców za lotnisko został zbombardowany. Podana w meldunku odległość jednego kilometra od miasta nie odpowiada jednak rzeczywistemu położeniu rejonu Mściów-Podgaje.
Nie można natomiast jednoznacznie zidentyfikować drugiego lotniska. Określenie „2 km na południe od Sandomierza” mogłoby wskazywać na lądowisko na Błoniach sandomierskich, jednak wobec błędnej odległości podanej dla pierwszego obiektu nie można traktować tej informacji dosłownie. Ponieważ samolot kontynuował następnie lot w kierunku Tarnobrzega, nie można wykluczyć, że załoga miała na myśli inne lądowisko położone na południe od Sandomierza, być może w rejonie Tarnobrzega. Dostępne źródła nie pozwalają tej kwestii rozstrzygnąć.
5.2.3 Nalot I/KG 76 na Tarnobrzeg, Sobów i Chmielów
Najważniejszą akcją Luftwaffe w bezpośrednim sąsiedztwie Sandomierza 2 września był popołudniowy nalot dywizjonu I/KG 76 na obiekty kolejowe w rejonie Tarnobrzega. Z lotniska Breslau-Schöngarten wystartowało między godz. 16.30 a 16.35 łącznie 28 samolotów: 26 bombowców, samolot dowodzenia i samolot rozpoznawczy. Jako cele wyznaczono miejsca załadunku i skupiska wagonów na stacji Tarnobrzeg, węzeł kolejowy w rejonie Sobowa oraz stację Chmielów.
Atak przeprowadzono między godz. 17.42 a 18.04. Bombowce zrzuciły łącznie 350 bomb o masie 50 kg każda z wysokości 4200–4400 m. Nad Sandomierzem formacja znalazła się pod silnym ostrzałem polskiej artylerii przeciwlotniczej średniego kalibru, nie ponosząc jednak strat. Polskie meldunki dozorowania przeciwlotniczego odnotowały bombardowanie Tarnobrzega, Zakrzowa i Chmielowa. W rejonie Tarnobrzega bomby spadły w pobliżu stacji kolejowej, szpitala, elektrowni oraz Zbiornicy Monopolu Spirytusowego; według meldunku wymienione obiekty nie zostały uszkodzone. Następnie w rejonie Zakrzowa 13 bomb spadło na pastwisko. Najtragiczniejsze skutki miał atak na Chmielów: wieś stanęła w płomieniach, a meldunek informował o dużej liczbie zabitych i rannych. W Tarnobrzegu odnotowano 12 zabitych i 13 rannych.
Przebieg nalotu obserwował z wieży kościelnej w Tarnobrzegu Eugeniusz Dąbrowski. Widział nadlatujące od zachodu samoloty lecące kluczami, których liczbę ocenił na 24. Opisał kolejne eksplozje w Tarnobrzegu, zrzut bomb w pobliżu Zakrzowa, a następnie atak na Chmielów, który wkrótce stanął w płomieniach. Jego relacja dobrze odpowiada kolejności wydarzeń odnotowanej w bieżących meldunkach polskiej sieci dozorowania.
Po nalocie niemieckie załogi meldowały pożar na stacji Chmielów oraz rozległy pożar na stacji Tarnobrzeg, uznany za prawdopodobny skutek trafienia wagonu z paliwem. Rzeczywiste skutki bombardowania były jednak szczególnie dotkliwe w Chmielowie. Linia kolejowa przecinała miejscowość, a stacja znajdowała się wśród zabudowy. Zrzucenie na cele kolejowe bomb z wysokości ponad 4000 m spowodowało rozległe zniszczenia zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Według Dąbrowskiego zginęło ponad 50 osób, a setki zostały ranne, podczas gdy sama infrastruktura kolejowa i część innych obiektów przetrwały.
Nalot nie doprowadził do trwałego przerwania ruchu kolejowego w tym rejonie, co potwierdzają wydarzenia następnych dni. Atak wymierzony w infrastrukturę kolejową przyniósł więc przede wszystkim ciężkie straty wśród ludności i rozległe zniszczenia zabudowy Chmielowa, nie osiągając zamierzonego skutku w postaci długotrwałego przerwania ruchu kolejowego.
6 Wydarzenia 3 września
6.1 Przygotowania do obrony przepraw przez Wisłę
3 września Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz organizacyjny nr 1 dotyczący zabezpieczenia przepraw przez Wisłę na odcinku od Modlina do Sandomierza. Odcinek od Dęblina do Sandomierza, z uwzględnieniem obu tych miejscowości, podporządkowano w tym zakresie dowódcy Okręgu Korpusu nr II. Rozkaz wymieniał mosty w Dęblinie, Puławach, Solcu, Annopolu i Sandomierzu, nakazując ich niezwłoczne zabezpieczenie przed oddziałami pancernymi przeciwnika i próbami dywersji. Na dojazdach należało przygotować barykady, sprawdzić uzbrojenie załóg mostowych i w razie potrzeby je wzmocnić.
Mostów nie zamierzano jednak niszczyć zawczasu. Zbliżające się do przepraw oddziały pancerne należało zwalczać ogniem broni maszynowej i przeciwpancernej, dążąc jednocześnie do zachowania mostów. Ich wysadzenie dopuszczano dopiero „w zupełnej ostateczności”. Mosty na Wiśle miały więc pozostać przejezdne tak długo, jak pozwalała na to sytuacja bojowa.
6.2 Działania Luftwaffe 3 września
3 września rejon Sandomierza został objęty intensywnym rozpoznaniem lotniczym Luftwaffe. 4 Flota Powietrzna koncentrowała tego dnia działania m.in. na transportach kolejowych, ruchu wojsk oraz szlakach komunikacyjnych. Jednemu z samolotów rozpoznawczych wyznaczono trasę obejmującą obszar Kielce–Ostrowiec–Zawichost–Dębica–Kraków. Inny samolot z eskadry sztabowej z KG 4 operował na trasie Końskie–Kamienna–Ostrowiec–Sandomierz–Jędrzejów. W rejonie między Tarnobrzegiem a Sandomierzem jego załoga zauważyła pociąg transportowy złożony z około 20 wagonów, jadący w kierunku Sandomierza.
Tego samego ranka dywizjon III/KG 4 otrzymał zadanie zaatakowania linii kolejowej Sandomierz–Dębica oraz poruszających się po niej transportów. W rozkazie wydanym o godz. 7.30 poszczególnym eskadrom przydzielono odcinki trasy: 7 eskadra miała działać od stacji Sandomierz do Tarnobrzega wraz z odgałęzieniem na wschód, 8 eskadra — od Tarnobrzega do Baranowa, a 9 eskadra — od Baranowa do Dębicy.
Do wykonania zadania wystartowało 27 bombowców He 111. Działania trwały od godz. 9.07 do 11.40. Ruch na atakowanej trasie okazał się niewielki. Bomby zrzucono z wysokości około 4000–5000 m, a według oceny niemieckich załóg większość spadła w bliższym lub dalszym sąsiedztwie torów. Jedynie około 10 procent uznano za bezpośrednie trafienia. Odnotowano słaby ogień przeciwlotniczy i brak polskich myśliwców.
Polskie meldunki dozorowania przeciwlotniczego odnotowały tego dnia ponowny nalot na Tarnobrzeg o godz. 11.05 oraz bombardowanie Dębicy i rejonu Poręby Majdańskiej. W przypadku Tarnobrzega nie podano skutków, natomiast przy Dębicy i Porębie Majdańskiej zapisano brak strat. O bombardowaniu Sandomierza i mostów wspomniał natomiast w swoim dzienniku dowódca 22 baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej Janusz Makarczyk, nie podając jednak miejsca upadku bomb ani informacji o trafieniach.
Nalot III/KG 4 był więc skierowany przede wszystkim przeciwko linii kolejowej Sandomierz–Dębica i odbywającym się nią transportom. Dostępne źródła nie potwierdzają jednak, aby 3 września bomby trafiły w zabudowę Sandomierza lub znajdujące się tam mosty.
6.3 Przechwycony radiogram i rosnące znaczenie sandomierskiego węzła kolejowego
Wieczorem 3 września niemieckie dowództwo uzyskało informację wskazującą na rosnące znaczenie sandomierskiego węzła kolejowego dla polskich transportów wojskowych. O godz. 17.30 w dokumentacji 4 Floty Lotniczej odnotowano treść przechwyconego polskiego radiogramu. Wynikało z niego, że transporty znajdujące się między Przeworskiem a Dębicą należało skierować przez Rozwadów i Sandomierz, natomiast te, które przejechały już przez Dębicę, miały zostać zawrócone i skierowane na Sandomierz albo przepuszczone przez Kraków. Informację przekazano również Grupie Armii „Południe” (Heeresgruppe Süd).
Przechwycona wiadomość dotyczyła okresu, w którym nadal trwały przewozy mobilizacyjne i koncentracyjne Wojska Polskiego. Do 1 września wykonano około 1400 z planowanych około 1800 transportów, a w pierwszych dniach wojny sieć kolejowa funkcjonowała jeszcze stosunkowo sprawnie. Przechwycony radiogram pozwolił niemieckiemu dowództwu rozpoznać zmiany w organizacji polskich transportów kolejowych. Na zachowanym egzemplarzu wiadomości odnotowano jej przekazanie Grupie Armii „Południe” oraz wykorzystanie przy opracowywaniu rozkazu 4 Floty Powietrznej.
W sporządzonym uzupełnieniu do rozkazu nr 3 stwierdzono, że wobec przerwania głównych linii Dęblin–Radom oraz Tarnów–Kraków należy liczyć się z kierowaniem polskich transportów na trzy jednotorowe trasy: Przeworsk–Rozwadów–Sandomierz, Dębica–Sobów–Sandomierz oraz Lublin–Rozwadów–Sandomierz. Niemieckie dowództwo przewidywało w konsekwencji powstanie „znacznych zatorów”, szczególnie w rejonie węzłów Rozwadów oraz Sobów–Grębów, na południe od Sandomierza.
Sandomierz stawał się tym samym jednym z ważnych punktów systemu kolejowego, na który kierowano transporty omijające przerwane lub zagrożone połączenia. Poranny nalot III/KG 4 na linię Sandomierz–Dębica poprzedzał jeszcze przechwycenie radiogramu. Informacja uzyskana wieczorem pozwoliła jednak Niemcom lepiej ocenić znaczenie komunikacyjne całego rejonu i uwzględnić je przy planowaniu dalszych działań lotniczych.
7 Wydarzenia 4 września
7.1 Ośrodek Zapasowy Żandarmerii w Staszowie i rozpoznanie w kierunku Jędrzejowa
W pierwszych dniach wojny w Staszowie znajdował się Ośrodek Zapasowy Żandarmerii, zorganizowany z kadry przybyłej z Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu oraz napływających rezerwistów i nadwyżek mobilizacyjnych z poszczególnych dywizjonów żandarmerii. Ośrodkiem dowodził ppłk Stanisław Sitek. Ośrodek zajmował koszary opuszczone przez 2 Pułk Piechoty Legionów i jeszcze w pierwszych dniach września przyjmował kolejnych żołnierzy.
4 września sytuacja zaczęła się jednak gwałtownie zmieniać. Przez Staszów przemieszczały się coraz liczniejsze grupy uchodźców oraz tabory wojskowe kierujące się w stronę Baranowa. W Ośrodku nie dysponowano przy tym pewnymi wiadomościami o położeniu wojsk niemieckich. Pojawiła się natomiast informacja, że Niemcy mieli już zająć Jędrzejów. Uznano ją za na tyle niepokojącą, że postanowiono wysłać patrol w celu sprawdzenia sytuacji.
Patrol wyruszył ze Staszowa samochodem osobowym. W czasie rozpoznania natknął się na oddziały niemieckie i został ostrzelany. Do Staszowa powrócił rano 5 września; jeden z uczestników był ranny w rękę, a samochód nosił liczne ślady pocisków. Kontakt z przeciwnikiem potwierdził obecność wojsk niemieckich na kierunku jędrzejowskim i narastające zagrożenie dla Staszowa od zachodu.
7.2 Działania Luftwaffe 4 września 1939 r.
4 września działania 4 Floty Powietrznej w rejonie Sandomierza koncentrowały się przede wszystkim na rozpoznaniu i zwalczaniu transportu kolejowego. Wydany poprzedniego dnia rozkaz nr 4 przewidywał wsparcie wojsk lądowych przez atakowanie zaplecza przeciwnika, jego połączeń komunikacyjnych i transportów. Podległa 4 Flocie Powietrznej 2 Dywizja Lotnicza (2 Flieger-Division) otrzymała zadanie zwalczania rozpoznanych transportów, przy czym na liniach kolejowych zalecano przede wszystkim atakowanie pociągów znajdujących się na otwartym szlaku.
Już wczesnym rankiem samolot dalekiego rozpoznania z eskadry 3(F)/123 obserwował linię kolejową Mielec–Sandomierz–Skarżysko-Kamienna. Stwierdzono na nich znaczny ruch kolejowy. O godz. 6.30 na stacji w Sandomierzu znajdowało się sześć pociągów, a kolejne zaobserwowano na sąsiednich odcinkach. Na linii w kierunku Skarżyska-Kamiennej dostrzeżono m.in. dwa pełne transporty oraz kilka dalszych pociągów jadących w tym samym kierunku. Załoga meldowała również o ogniu obrony przeciwlotniczej w rejonie Sandomierza.
Równocześnie dywizjon III/KG 4 otrzymał zadanie przerwania linii kolejowych Sandomierz–Dębica oraz Sandomierz–Rozwadów. W pierwszej kolejności należało zwalczać pociągi będące w ruchu oraz stojące na torach głównych. Zadania rozdzielono pomiędzy poszczególne eskadry, a rozpoczęcie operacji przewidziano na godz. 9.30. W nalocie uczestniczyły 24 samoloty. Załogi meldowały zniszczenie południowego wyjazdu ze stacji Tarnobrzeg i rozjazdów w Rozwadowie oraz przerwanie torów na kilku odcinkach, m.in. między Baranowem i Mielcem oraz Rudnikiem i Leżajskiem. Na liniach prowadzących z Sandomierza w kierunku Dębicy i Przeworska stwierdzono przy tym jedynie niewielki ruch pociągów. Odnotowano również ogień obrony przeciwlotniczej w rejonie Sandomierza i Mielca.
Rozpoznanie prowadzone w ciągu dnia ujawniło natomiast znaczne nagromadzenie transportów na całej osi Mielec–Sandomierz–Skarżysko-Kamienna–Kielce. Między Mielcem a Sandomierzem na stacjach naliczono około 39 stojących pociągów, w tym sześć w Sandomierzu. Na linii Sandomierz–Skarżysko-Kamienna zaobserwowano jedenaście pociągów, których głównym kierunkiem ruchu było Skarżysko-Kamienna. Tamtejsza stacja była całkowicie zapełniona; liczbę znajdujących się na niej wagonów oszacowano na ponad 800. Na dalszym odcinku w kierunku Kielc zaobserwowano ponad 30 transportów, a samą linię określono jako zatłoczoną pociągami.
Obserwacje te potwierdzały przewidywania niemieckiego dowództwa z poprzedniego wieczoru o koncentracji transportów na ograniczonej liczbie dostępnych tras. W podsumowaniu działalności 3(F)/123 z godz. 16.00 linie kolejowe w rejonie Sandomierza i Kielc wskazano jako jeden z dwóch głównych kierunków prowadzonego tego dnia rozpoznania. Rano stwierdzono nagromadzenie pociągów w rejonie Sandomierza, a w późniejszych godzinach gęsty ruch pełnych składów na linii z Kielc w stronę Skarżyska-Kamiennej. Wyniki rozpoznania przekazano jeszcze tego samego dnia dowództwu 4 Floty Powietrznej.
W działaniach uczestniczyły również samoloty sztabowe pułku bombowego KG 4, prowadzące rozpoznanie i atakujące wykryte cele. Jedna z maszyn zbombardowała obiekt rozpoznany jako skład amunicji w rejonie Dwikóz, na północ od Sandomierza; według meldunku powstał pożar i zniszczona została jedna hala. Inna załoga zaatakowała bombami budynek fabryczny przy linii Sandomierz–Lublin, nie uzyskując trafienia. Także podczas tych lotów odnotowano działalność polskiej obrony przeciwlotniczej w rejonie Sandomierza.
7.3 Problem daty pierwszego bombardowania Sandomierza
Ustalenie daty pierwszego bombardowania Sandomierza nastręcza trudności, ponieważ w relacjach wspomnieniowych i późniejszych publikacjach pojawiają się trzy różne daty: 1, 3 i 4 września 1939 r. Problem ma znaczenie także dla lokalnej pamięci historycznej. Data 3 września utrwaliła się bowiem jako dzień pierwszego nalotu na stację kolejową w Nadbrzeziu i stała się podstawą późniejszych uroczystości upamiętniających jego ofiary.
Najwcześniejszą datę bombardowania podał Wincenty Sobolewski, który umieścił atak na stację i mosty już 1 września. Według jego relacji na dworcu miało wówczas dojść do masakry pasażerów dwóch pociągów osobowych, w której zginęło około 100 osób, a kilkaset zostało rannych. Opis ten nie pochodzi jednak z zapisu prowadzonego na bieżąco. Pierwotny zeszyt obejmujący ten okres zaginął, a Sobolewski odtworzył wydarzenia z pamięci; zachowany rękopis tej części nosi datę 1 maja 1959 r. Relacja ta powstała zatem niemal dwadzieścia lat po opisywanych wydarzeniach.
Opis Sobolewskiego nie znajduje potwierdzenia w źródłach współczesnych wydarzeniom. W dokumentacji niemieckich działań lotniczych z 1 września nie odnotowano bombardowania Sandomierza odpowiadającego opisanym przez niego wydarzeniom. Szczególnie istotnym źródłem dla oceny jego relacji jest sporządzony 1 kwietnia 1940 r. przez burmistrza Sandomierza wykaz grobów wojennych. Wyszczególniono w nim groby polskich żołnierzy i cywilów poległych lub zabitych we wrześniu 1939 r. Nie ma wśród nich zbiorowego grobu ofiar bombardowania z 1 września ani grupy zabitych odpowiadającej podanej przez Sobolewskiego liczbie około stu osób. Wykaz rejestruje natomiast pochówki żołnierzy i cywilów zabitych przez bomby lotnicze we wrześniu 1939 r. Na cmentarzu zachował się ponadto grób osób zabitych podczas bombardowania stacji kolejowej, oznaczony tablicą: „Zabici od bomby na stacji w Sandomierzu 6 IX 1939 r.” Opis Sobolewskiego, zarówno w odniesieniu do daty nalotu, jak i podanej liczby jego ofiar, jest więc błędny.
Inaczej zapamiętał wydarzenia Henryk Ilow. Pierwszy nalot na stację kolejową datował na 4 września. Według jego relacji na stacji oraz w ogrodach po obu stronach ul. Kolejowej zginęło wówczas 27 osób.
W lokalnej historiografii rozpowszechniła się natomiast data 3 września. W prowadzonej przez ks. Franciszka Michalca kronice parafii Trześń zapisano: „3 IX — bombardowanie stacji kolejowej w Sandomierzu, wiele ofiar zabitych — wśród nich ksiądz Michalski, kapelan i szpieg niemiecki Alojzy Palla”. Zapis ten został opublikowany przez Lucynę Łysiak-Kosowską w ramach Wojennych wspomnień z plebanii. Tę samą datę i zasadnicze elementy przekazu powtórzył w 2016 r. Tomasz Lis: bombardowanie stacji Sandomierz-Nadbrzezie, przyległych ogrodów i okolic ul. Kolejowej, 27 ofiar, wśród nich „ksiądz Michalski kapelan” oraz Alojzy Palla, określony jako niemiecki szpieg. Data 3 września była następnie wielokrotnie powtarzana i weszła do lokalnej pamięci o wydarzeniach.
Zachowane źródła wskazują jednak na 4 września jako datę pierwszego udokumentowanego nalotu na stację Sandomierz-Nadbrzezie, który spowodował ofiary śmiertelne. Dokumentacja działań Luftwaffe z dni 1–3 września nie potwierdza takiego ataku na stację. 4 września sytuacja przedstawia się inaczej. Jak wykazano w poprzednim podrozdziale, tego dnia niemieckie lotnictwo intensywnie rozpoznawało sandomierski węzeł kolejowy, a III/KG 4 atakował linie Sandomierz–Dębica i Sandomierz–Rozwadów. Niemieckie meldunki nie pozwalają wprawdzie jednoznacznie wskazać konkretnego zrzutu jako ataku na stację Sandomierz, ale właśnie z 4 września pochodzą pierwsze jednoznaczne świadectwa śmierci wskutek bombardowania w Nadbrzeziu.
Jedną z ofiar był Stanisław Sztobryn. W zaświadczeniu wystawionym przez burmistrza Sandomierza 28 października 1941 r. stwierdzono wprost, że zginął on 4 września 1939 r. w Sandomierzu wskutek wybuchu bomby lotniczej. Jego wdowa Zofia prowadziła gospodę przy ul. Nadbrzezie 318. Zachował się również sporządzony przez Zarząd Miejski wykaz budowli zniszczonych podczas działań wojennych we wrześniu 1939 r. Nie podaje on dat poszczególnych zniszczeń, widoczna jest jednak koncentracja szkód w Nadbrzeziu, gdzie znajdowała się stacja kolejowa. Wśród poszkodowanych wymieniono także spadkobierców Stanisława Sztobryna.
Datę 4 września potwierdza również śmierć ks. Józefa Witkowskiego. W dokumentacji Archiwum Diecezji Sandomierskiej figuruje on jako duchowny zmarły tego dnia w Sandomierzu. Taką samą datę podaje zachowana inskrypcja nagrobna, określająca Witkowskiego jako kapelana rezerwy Wojska Polskiego. Występujący w późniejszym przekazie „ksiądz Michalski” jest więc błędną identyfikacją zabitego duchownego. Nie ma również podstaw źródłowych do określania Alojzego Palli jako „niemieckiego szpiega”.
Nie można natomiast zweryfikować podawanej przez Ilowa liczby 27 zabitych bez pełnego zestawienia zachowanych źródeł imiennych. Nie zmienia to ustaleń dotyczących chronologii. Zgromadzone źródła wskazują, że pierwszy nalot na stację Sandomierz-Nadbrzezie, który spowodował udokumentowane ofiary śmiertelne, miał miejsce 4 września 1939 r., zgodnie z chronologią podaną przez Henryka Ilowa.
8 Wydarzenia 5 września
8.1 Organizacja obrony Sandomierza i środkowej Wisły
8.1.1 Ośrodek Zapasowy Żandarmerii w Staszowie
Rankiem 5 września Ośrodek Zapasowy Żandarmerii nadal znajdował się w Staszowie. Według sprawozdania por. rez. Kazimierza Bilińskiego, sporządzonego w 1943 r., jego żołnierze zorganizowali tego dnia obronę przeciwpancerną około 3–4 km od miasta, w kierunku Jędrzejowa. Około godz. 11.30, na rozkaz komendanta Centrum Wyszkolenia Żandarmerii ppłk. Stanisława Sitka, rozpoczęła się ewakuacja ośrodka ze Staszowa do Baranowa. Następnego dnia jego placówki i posterunki zostały rozmieszczone przy mostach i przeprawach przez Wisłę na odcinku od Szczucina do Tarnobrzega.
Obsada mostu w Baranowie przez żandarmów nie była jednak rozwiązaniem pierwotnie przewidzianym. Do jego ochrony formowano w Ośrodku Zapasowym w Dębicy drugi szwadron pieszo-konny, który nie osiągnął jeszcze gotowości. Ostatecznie zadanie to powierzono żandarmom przybyłym z Ośrodka Zapasowego Żandarmerii w Staszowie.
8.1.2 Przegrupowanie 22 baterii motorowej artylerii przeciwlotniczej
Istotna zmiana nastąpiła 5 września również w rozmieszczeniu obrony przeciwlotniczej Sandomierza. Stacjonująca w mieście od 27 sierpnia 22 bateria motorowa artylerii przeciwlotniczej osłaniała dotychczas mosty kolejowy i drogowy oraz miasto. Jej plutony zajmowały stanowiska w rejonie Kamienia Łukawskiego, Dwikóz, huty szkła „Metan” oraz przy szosie Mokoszyn–Sandomierz. W pierwszych dniach wojny bateria wielokrotnie otwierała ogień do niemieckich samolotów pojawiających się nad Sandomierzem i w jego okolicy.
5 września dowódca garnizonu ppłk Bolesław Gancarz poinformował dowództwo baterii, że należy liczyć się z pojawieniem się nieprzyjacielskich wojsk zmotoryzowanych. Szef jego sztabu, kpt. Michał Miller, zarządził wówczas przesunięcie baterii na prawy brzeg Wisły. W nocy z 5 na 6 września dowódca baterii zatrzymał się w Trześni, natomiast poszczególne plutony rozmieszczono wzdłuż Wisły: 1 pluton w Zalesiu Gorzyckim, 2 pluton w Sokolnikach, a 3 i 4 pluton przy mostach na Wiśle. Tym samym dotychczasowe stanowiska baterii po lewej stronie rzeki zostały opuszczone, a jej ugrupowanie dostosowano do zmieniającej się sytuacji na przedpolu Sandomierza.
8.1.3 Zabezpieczenie przepraw i przygotowanie mostu kolejowego do zniszczenia
5 września rozpoczęto również przygotowania do zniszczenia przepraw przez Wisłę w Sandomierzu. Ważnym świadkiem tych wydarzeń był kpt. sap. Wilhelm Woźniak, dowódca 3 kompanii zmotoryzowanej saperów 7 Dywizji Piechoty. Po rozbiciu dywizji w rejonie Częstochowy dotarł on wraz z częścią swoich żołnierzy do Sandomierza. W sporządzonej po wojnie relacji podał, że 5 września przy moście drogowym zameldował się gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu, który znajdował się wówczas w Sandomierzu. Obecność generała w mieście tego dnia znajduje potwierdzenie również w jego własnych wspomnieniach. Sosnkowski, jadąc z Warszawy do dowództwa Armii „Karpaty”, dotarł do Sandomierza we wczesnych godzinach porannych i zastał tam żołnierzy różnych rozbitych lub przemieszczających się jednostek. Odnalazł także dowódcę ośrodka 2 pułku piechoty Legionów, Bolesława Gancarza, który wysunął na przedpole miasta około pół batalionu piechoty z dwoma działkami przeciwpancernymi.
Według relacji Woźniaka został on wraz ze swoją kompanią przydzielony do Grupy „Sandomierz”. Otrzymał następnie zadanie przygotowania do zniszczenia mostu kolejowego pod Sandomierzem. Kompania nie posiadała jednak materiałów wybuchowych; dysponowała jedynie minami przeciwpancernymi. Woźniak otrzymał z miejscowego magazynu 2 pułku piechoty Legionów ostatnie 30 kg trotylu. Ze względu na niewielką ilość materiału wybuchowego zdecydował się przygotować do zniszczenia tylko jedno przęsło mostu, położone nad głównym nurtem Wisły. Część posiadanych min przeciwpancernych wykorzystano natomiast do zabezpieczenia dojazdu do mostu od strony północnego przyczółka.
8.1.4 Decyzje dotyczące transportów 12 i 36 Dywizji Piechoty
Wobec pogarszającej się sytuacji na południowym skrzydle Armii „Karpaty” 5 września rozpoczęto również obsadzanie przepraw na Wiśle. Działania te zbiegły się z decyzjami dotyczącymi transportów jednostek przewożonych koleją przez obszar armii. Wieczorem Naczelny Wódz zatwierdził zarządzenia gen. Kazimierza Fabrycego odnoszące się do 11 Dywizji Piechoty, nakazując jednocześnie zatrzymanie transportów 12 i 36 Dywizji Piechoty. Oddziały 12 DP, które przejechały już przez Sandomierz, miały zostać podporządkowane gen. Fabrycemu i skierowane do rejonu Wisłoki, natomiast część 36 DP znajdująca się na zachód od Tarnowa również pozostawała do jego dyspozycji.
Decyzja dotycząca 12 DP została jednak szybko zmieniona. W nocy z 5 na 6 września, około godz. 4.00, po ponownym nawiązaniu łączności ze sztabem Naczelnego Wodza, gen. Fabrycy otrzymał polecenie natychmiastowego wznowienia transportów 12 DP zatrzymanych w rejonie Sandomierza. Nadal podporządkowane mu miały pozostać oddziały 36 DP zablokowane na odcinku Bochnia–Tarnów.
Rozkazy te określały zamierzenia naczelnego dowództwa, nie przesądzały jednak o rzeczywistym przebiegu transportów poszczególnych oddziałów. Uszkodzenia linii kolejowych, naloty oraz zmieniające się rozkazy powodowały, że ich drogi znacznie się od siebie różniły. Losy batalionów, które w następnych dniach znalazły się w rejonie Sandomierza i Tarnobrzega, zostaną omówione szczegółowo w podrozdz. 11.2.
8.2 Działalność Luftwaffe
Niemieckie działania lotnicze w rejonie Sandomierza 5 września 1939 r. stanowiły część szerszej operacji wymierzonej przede wszystkim w polskie szlaki komunikacyjne. Wydany poprzedniego dnia rozkaz 4 Floty Powietrznej przewidywał kontynuowanie ataków na wycofujące się kolumny i transporty kolejowe oraz wsparcie natarcia 10 Armii. 2 Dywizja Lotnicza miała 5 września pozostawić część swoich jednostek w spoczynku, a jednocześnie utrzymywać siły w gotowości do niszczenia linii kolejowych.
Rejon Sandomierza został również objęty rozpoznaniem lotniczym. Jedno z zadań przydzielonych 5 września jednostce dalekiego rozpoznania 3(F)/123 przewidywało rozpoznanie kolejowe na trasie Kielce–Sandomierz–Przemyśl–Rzeszów–Tarnów–Kraków. Samolot rozpoznawczy przeleciał tego dnia ze Świdnicy przez Kielce i Sandomierz w kierunku południowo-wschodnim. Załoga odnotowała m.in. znaczne nagromadzenie taboru kolejowego w Rozwadowie, trzy pociągi w Rudniku oraz jeden pociąg jadący z Mukowej w kierunku Sandomierza.
Do ataków na szlaki komunikacyjne w rejonie Sandomierza skierowano przede wszystkim jednostki 4 pułku bombowego. Początkowo dywizjon I/KG 4 otrzymał zadanie zbombardowania dworca kolejowego w Stanisławowie, jednak wieczorem 4 września rozkaz ten odwołano. Nowym zadaniem stało się zwalczanie kolumn na drogach oraz transportów kolejowych w rejonie Kamienna–Sandomierz–Osiek–Pińczów–Jędrzejów. Rankiem 5 września rozpoczęcie operacji opóźniła niepewność co do przebiegu własnej linii frontu. O godz. 11.00 wystartowało ostatecznie 15 samolotów 1 i 2 eskadry.
1 eskadra zaatakowała linię kolejową Wierzbnik–Ostrowiec. Według sporządzonego po powrocie meldunku załogi trafiły dwa pociągi i przerwały linię kolejową w kilku miejscach. Bombardowano również kolumny na drodze Sandomierz–Opatów. Zadaniem 2 eskadry było natomiast zwalczanie ruchu na drodze Stopnica–Sandomierz oraz linii kolejowej Mielec–Sandomierz. Meldowano o trafieniach na drodze i torach kolejowych. W dzienniku działań bojowych KG 4 podsumowano rezultaty tego nalotu stwierdzeniem, że drogi i linie kolejowe w wyznaczonym rejonie zostały w wielu miejscach przerwane. Wymieniono przy tym Kielce, Sandomierz, Wierzbnik, Ostrowiec i Opatów.
Po południu przeprowadzono kolejny większy nalot. Dywizjon III/KG 4 otrzymał zadanie prowadzenia „swobodnego polowania” w rejonie Chmielnik–Połaniec–Sandomierz–Ostrowiec–Wierzbnik przeciwko kolumnom znajdującym się na drogach i liniach kolejowych. Poszczególnym eskadrom wyznaczono konkretne szlaki. 7 eskadra miała operować nad linią kolejową Wierzbnik–Ostrowiec–Sandomierz–Połaniec, natomiast 8 eskadra nad drogami Chmielnik–Staszów–Bogoria–Opatów–Ostrowiec oraz Opatów–Sandomierz–Osiek–Staszów–Chmielnik.
O godz. 15.00 dywizjon III/KG 4 wystartował do akcji w sile 24 samolotów. Według późniejszego meldunku zaatakowano m.in. kolumny na drodze Opatów–Sandomierz, a samą drogę miano przerwać w kilku miejscach. Atakowano także stacje, tory kolejowe i pociągi w szerszym rejonie działań grupy. Operacja nie przebiegła bez strat: dwie załogi uznano za zaginione, przy czym jeden z samolotów rozbił się i został zniszczony.