Bezpłatny fragment - Wigilia Krwawego Pana

Wstęp

Boże Narodzenie potrafi wyjątkowo starannie ukrywać ludzką naturę. Przez kilka grudniowych tygodni świat zostaje obwieszony światłem, a wszystko, co przykre, otrzymuje nową nazwę i odpowiednie miejsce w dekoracji. Samotność staje się okazją do wzruszenia, milczenie przy stole uchodzi za spokój, a wyczerpanie za ofiarność. Wystarczy zapach cynamonu, aby na chwilę zagłuszyć odór rozkładu, i kilka wyuczonych życzeń, aby ludzie, którzy przez cały rok nie potrafili ze sobą rozmawiać, odegrali przedstawienie o pojednaniu. Świąteczny porządek jest szczególnie przekonujący właśnie dlatego, że znamy go od dzieciństwa. Ustawiamy talerze w tych samych miejscach, odtwarzamy te same gesty, powtarzamy zdania, których znaczenia nikt już nie sprawdza. Przyzwyczajenie bywa najskuteczniejszym środkiem znieczulającym.

Pod choinką, obok prezentów i ozdobnych pudełek, leżą sprawy, których nikt nie zamierza poruszać. W jednym domu będzie to żal przechowywany przez dziesięciolecia, w innym dług, przemoc albo wstyd. Czasami wystarczy spojrzenie rodzica, by dorosły człowiek znowu poczuł się dzieckiem stojącym przed sądem, którego wyroku nigdy nie potrafił przewidzieć. Czasami wigilijna uprzejmość ma tę samą strukturę co szantaż: należy się uśmiechać, dziękować, wybaczać i pamiętać, że zepsucie atmosfery jest cięższym przewinieniem niż krzywda, która do niego doprowadziła. Świąteczny stół szczególnie trudno opuścić bez poczucia winy. Zasiadają przy nim ludzie, których łączy wspólna przeszłość, lecz nie zawsze wzajemna życzliwość.

W Wigilii Krwawego Pana najzwyklejsze przedmioty odsłaniają swoją drugą, niepokojącą naturę. Opłatek kruszy się między palcami, igły pozostają ostre, dzwonki wydają dźwięki, których źródła nie sposób odnaleźć, a śnieg cierpliwie przykrywa ślady. W tych domach nadal pachnie jedzeniem, płoną świece i świecą lampki choinkowe. Świąteczna sceneria pozostaje niemal nietknięta nawet wtedy, gdy wszystko, czemu miała zapewniać bezpieczeństwo, zaczyna rozpadać się na oczach domowników. Groza rodzi się w chwili, gdy znajomy przedmiot robi coś, do czego nigdy nie był przeznaczony, a człowiek rozpoznaje zagrożenie zbyt późno, żeby mu zapobiec.

Szczególne miejsce w tych historiach zajmuje ciało: kruche, uparte, zdolne do regeneracji i równie zdolne do zdrady. Człowiek żyje w organizmie, nad którym ma znacznie mniej władzy, niż lubi przypuszczać. Serce pracuje bez jego rozkazu, komórki dzielą się poza świadomością, a mięśnie wykonują tysiące drobnych ruchów, których istnienie zauważa dopiero ból. Wystarczy niewielka zmiana w tkance, żeby całe poczucie bezpieczeństwa runęło. Skóra, kości i ścięgna przechowują historię urazów, ale tutaj stają się także świadkami relacji między ludźmi. Niewypowiedziany gniew, pragnienie kontroli, upokorzenie i zachłanność przybierają niekiedy postać materialną. Coś pod skórą rośnie, przemieszcza się, pulsuje; coś, co do tej pory należało wyłącznie do człowieka, zaczyna żyć na własny rachunek.

Największa przemoc rzadko zaczyna się od krzyku. Bywa poprzedzona troskliwą radą, podpisem na dokumencie, pozornie niewinnym żartem albo zdaniem wypowiedzianym przez kogoś, komu przez całe życie przyznawano prawo do decydowania o innych. Można krzywdzić w imię miłości, dobroczynności, obowiązku i postępu. Można latami nazywać okrucieństwo dyscypliną, chciwość rozsądkiem, a upokorzenie wychowaniem. Bohaterowie tych opowieści przywykli do własnych uzasadnień tak bardzo, że przestali je słyszeć. Dopiero kiedy konsekwencje ich wyborów wdzierają się do domów, dotykają skóry i zmieniają kształt ciał, dawne wyjaśnienia tracą swoją moc. Nie każda ofiara jest niewinna i nie każdy sprawca potrafi dostrzec chwilę, w której nią został.

Krwawy Pan nie potrzebuje tronu ani korony. Mógłby siedzieć na honorowym miejscu przy wigilijnym stole, odmawiać modlitwę i dzielić się opłatkiem. Potrafiłby wręczyć kosztowny prezent, zapytać o zdrowie, pogłaskać dziecko po głowie i z przekonaniem opowiadać o przyzwoitości. Być może właśnie dlatego tak trudno go rozpoznać. Zło nie musi mieć twarzy potwora; czasami doskonale mieści się w twarzy człowieka, którego wszyscy znają i któremu od lat ustępują miejsca. Jego największą przewagą jest pewność, że to, co robi, ma sens. Nie musi nawet nienawidzić swoich ofiar. Wystarczy, że uzna je za cenę własnego spokoju.

Każda z przedstawionych historii rozgrywa się osobno, lecz wszystkie należą do tego samego grudniowego świata, w którym piękno dekoracji nie zmniejsza ciężaru cierpienia. Śnieg pada również na miejsca zbrodni, kolęda może zagłuszyć wołanie o pomoc, a zapach pieczonego mięsa nie mówi nic o jego pochodzeniu. Wśród znajomych rytuałów pozostaje miejsce na zdarzenie, którego nie obejmie żadne rodzinne wyjaśnienie. Kiedy zaczyna się groza, nikt nie gasi lampek. Świecą dalej, obojętne na ludzkie przerażenie, i właśnie w tej obojętności jest coś szczególnie okrutnego.

W Wigilię zapłoną świece, na stole pojawi się dodatkowe nakrycie, a domownicy zajmą swoje miejsca. Ktoś pierwszy wyciągnie rękę po opłatek. Ktoś inny poprawi obrus, żeby ukryć drżenie palców. Z kuchni dobiegnie odgłos ostrzonego noża, a pod choinką znajdzie się prezent, którego nikt nie pamięta. Wszyscy przez chwilę będą udawać, że niczego nie zauważyli. Dopóki można milczeć, święta trwają. Potem pozostaje już tylko sprawdzić, kto naprawdę przyszedł na kolację.

Adrian Zawadzki

Opłatek

Helena Brzezińska od trzydziestu ośmiu lat nakrywała wigilijny stół w taki sam sposób, chociaż liczba osób, które miały przy nim zasiąść, zmieniała się niemal każdego grudnia. Najpierw rozkładała wykrochmalony obrus, który przechowywała w szufladzie wyłożonej bibułą i zasuszonymi kwiatami lawendy, następnie sprawdzała, czy jego haftowane brzegi zwisają jednakowo po obu stronach stołu, a dopiero później przynosiła talerze. Każdy musiał znaleźć się dokładnie naprzeciw krzesła, w odległości dwóch palców od krawędzi blatu. Sztućce układała według zasad poznanych jeszcze w szkole gastronomicznej, do której uczęszczała przez niecałe pół roku, zanim zaszła w pierwszą ciążę. Widelce po lewej, noże po prawej, łyżki nad talerzami — chociaż nigdy nie potrafiła sobie przypomnieć, czy tak właśnie nakrywano do uroczystej kolacji, czy może zapamiętała ten układ z podręcznika obsługi restauracyjnej. Nie miało to większego znaczenia. Liczyła się powtarzalność. Przedmioty powinny znajdować się tam, gdzie je umieszczono, a ludzie, jeśli byli przyzwoici, powinni zachowywać się podobnie.

W domu temperatura wynosiła dwadzieścia cztery stopnie, ponieważ Helena uważała, że świąteczne zimno świadczy o niedbalstwie gospodyni. Kaloryfery grzały od świtu, dodatkowo kuchnię ogrzewał piekarnik, w którym od godziny jedenastej dopiekał się sernik z rodzynkami. Zapach masła, wanilii i przypalonego cukru mieszał się z ciężką wonią suszonych grzybów, gotowanej kapusty i karpia, którego wypatroszone ciało leżało w emaliowanej misce pod mokrą ściereczką. Na parapecie stała szklana figurka anioła, kupiona niegdyś na jarmarku w Dreźnie, a obok niej doniczka z grudnikiem, którego czerwone kwiaty opadały na pożółkłe liście. Helena nie lubiła żywych roślin. Wymagały troski, a mimo to potrafiły umrzeć bez uprzedzenia, nie okazując najmniejszej wdzięczności za wodę, nawóz i właściwe nasłonecznienie. Grudnik pozostawał wyjątkiem, ponieważ należał wcześniej do jej matki. Obie kobiety miały podobne dłonie: szerokie, z krótkimi palcami, wyraźnymi żyłami i poprzecznymi bruzdami na kciukach, które z wiekiem stawały się głębsze od pozostałych zmarszczek.

O godzinie czternastej trzydzieści osiem Helena wyjęła z kredensu niewielkie blaszane pudełko po duńskich herbatnikach. Na wieczku przedstawiono rodzinę siedzącą przy kominku, a pod spodem widniał angielski napis, którego znaczenia nigdy nie sprawdziła. Pudełko było starsze od jej najmłodszej córki. Kiedyś przechowywała w nim guziki, nici oraz igły, później fotografie legitymacyjne dzieci, a po śmierci męża zaczęła używać go wyłącznie w grudniu. Otworzyła wieczko, ostrożnie podważywszy paznokciem jego zardzewiały brzeg. Wewnątrz leżało pięć prostokątnych opłatków oddzielonych kawałkami pergaminu. Były grubsze od zwyczajnych, niezupełnie białe, z delikatnym żółtawym odcieniem, przypominającym stary papier listowy. Na ich powierzchni odciśnięto scenę narodzenia Chrystusa. Helena przesunęła opuszką palca po twarzy Maryi, po głowie pochylonego Józefa i po maleńkich dłoniach Dzieciątka. Wykonane w cieście wypukłości były zaskakująco miękkie. Jedna z nich ustąpiła pod naciskiem, po czym powoli wróciła do pierwotnego kształtu.

Kobieta zamknęła pudełko i przez chwilę trzymała je oburącz przed sobą. Miała sześćdziesiąt cztery lata, wysokie ciśnienie, protezę prawego biodra i skłonność do zaciskania szczęk podczas snu. Od dawna przeszkadzało jej również nieprzyjemne napięcie w dolnej części brzucha, dokładnie tam, gdzie pozostała blizna po trzecim porodzie. Lekarz rodzinny wielokrotnie tłumaczył, że może to być następstwo zrostów pooperacyjnych. Zaproponował badanie ultrasonograficzne, później skierowanie do chirurga, lecz Helena odmówiła, przekonana, że współczesna medycyna rozwiązuje każdy problem za pomocą skalpela. Teraz, kiedy odłożyła pudełko, poczuła pod sukienką delikatne poruszenie. Przypominało ono przeciągnięcie napiętej nici po wewnętrznej stronie skóry. Przycisnęła dłoń do podbrzusza i czekała, aż nieprzyjemne uczucie minie.

— Jeszcze trochę — powiedziała cicho, nie odrywając dłoni od brzucha. — Wytrzymaj do wieczora. Dzisiaj już wszyscy przyjadą. Nikt nie będzie miał wymówki.

Na ścianie nad kredensem wisiał portret Adama Brzezińskiego, zmarłego jedenaście lat wcześniej. Fotografia pochodziła z wesela ich najstarszego syna. Adam miał na niej ciemnogranatowy garnitur, lekko przekrzywiony krawat i wyraz twarzy człowieka, który właśnie usłyszał dowcip, ale nie zamierzał się śmiać, ponieważ musiałby przyznać, że go zrozumiał. Helena zatrzymała na nim spojrzenie. Dawniej nienawidziła tego zdjęcia. Mąż wyglądał zbyt pewnie, jakby nawet po śmierci zamierzał podejmować wszystkie ważne decyzje. Teraz fotografia stanowiła część świątecznego wyposażenia domu, podobnie jak srebrny świecznik, stara porcelana i sztuczna choinka, której gałęzie od pięciu lat pachniały kurzem oraz środkiem do czyszczenia mebli.

Pierwszy przyjechał Michał.

W wieku czterdziestu trzech lat nosił już wyraźne ślady wszystkich swoich nieudanych przedsięwzięć. Nadmierna tusza rozciągała guziki koszuli na brzuchu, pod oczami miał ciemne półksiężyce, a włosy, dawniej gęste i czarne, przerzedziły się tak znacznie, że zaczął zaczesywać je do tyłu i przygładzać żelem. Przywiózł dwie butelki czerwonego wina, chociaż matka od dawna zabraniała podawania alkoholu podczas Wigilii. Jego żona Ewa, drobna kobieta o szerokich biodrach i wiecznie podrażnionej skórze dłoni, niosła szklany pojemnik z sałatką. Helena pocałowała syna w policzek, następnie obejrzała pojemnik i zauważyła, że marchewka została pokrojona nierówno.

— Mogłaś użyć drobniejszej tarki — powiedziała, odbierając naczynie i przyglądając się zawartości pod światło. — Wtedy wszystko miałoby jednakową wielkość. Ale nic nie szkodzi, Ewuniu. Przełożymy do innej miski, będzie wyglądało porządniej.

— Robiłam ją wczoraj po pracy — odparła Ewa, rozcierając zdrętwiałe palce. — Michał mówił, że lubisz, kiedy warzywa nie są rozgotowane.

— I bardzo dobrze mówił. Tyle że jedno nie ma nic wspólnego z drugim. Nie musisz od razu robić takiej miny. Chciałam ci tylko pomóc.

— Nie robię żadnej miny — odpowiedziała Ewa. Uśmiechnęła się jeszcze raz, tym razem bez przekonania. — Możesz ją przełożyć, jeśli chcesz.

Ewa uśmiechnęła się z wysiłkiem. Przez osiemnaście lat małżeństwa nauczyła się przyjmować podobne uwagi bez odpowiadania. Wiedziała, że każdy sprzeciw rozpoczynałby wielogodzinne przedstawienie, w którym Helena najpierw udawałaby zaskoczenie, później skrzywdzenie, a na końcu ogłosiłaby, że we własnym domu nie wolno jej już niczego powiedzieć. Zdejmując płaszcz, Ewa poczuła charakterystyczny zapach cynamonowego odświeżacza powietrza, rozpylanego przez teściową z taką częstotliwością, że osiadał na firankach w postaci delikatnego, lepkiego nalotu.

— Dzieci będą? — zapytała.

— Jakie dzieci? — Helena spojrzała na nią z prawdziwym zdumieniem. — Nasze przecież będą wszystkie.

— Pytałam o wnuki.

— A, nie. Skoro nie chcą przyjechać, to trudno. Młodzież ma teraz ważniejsze rzeczy. Zresztą mówiłam Michałowi, że nie będę nikogo zmuszać.

— Mamo, przecież rozmawialiśmy o tym — wtrącił Michał, usiłując ściągnąć zbyt ciasny sweter przez głowę. — Oni mają własne plany. Nie róbmy z tego sprawy przy wejściu.

— Ależ kto robi sprawę? — Helena rozłożyła ręce. — Powiedziałam tylko, że w moim domu zawsze jest dla nich miejsce. Jeśli nie chcą z niego korzystać, to chyba mam prawo być smutna.

— Masz prawo — powiedziała Ewa. — Oni też mają prawo nie przyjechać.

Helena przytrzymała na synowej wzrok o sekundę dłużej, niż wymagała zwykła rozmowa. — Oczywiście. Dzisiaj wszyscy mają do wszystkiego prawo.

Michał odwrócił głowę. Jego dwudziestoletni syn spędzał święta z dziewczyną, a siedemnastoletnia córka od dwóch lat odmawiała odwiedzania babki. Helena nazywała to buntem wieku dojrzewania, chociaż ostatnie spotkanie zakończyło się publicznym oskarżeniem dziewczyny o rozwiązłość, ponieważ przyszła na rodzinny obiad w krótkiej spódnicy. Michał nie stanął wtedy po stronie córki. Przez wiele następnych miesięcy przekonywał samego siebie, że zrobił to dla świętego spokoju.

Dorota przyjechała o szesnastej pięćdziesiąt dwie, spóźniona przez korek na autostradzie. Miała trzydzieści dziewięć lat, pracowała w warszawskiej kancelarii prawnej, mieszkała sama i od pewnego czasu odpowiadała na rodzinne pytania dotyczące życia osobistego wyłącznie krótkim stwierdzeniem, że wszystko jest w porządku. Nosiła beżowy płaszcz z szerokimi klapami, ciężkie skórzane botki i srebrny pierścionek, który kupiła sobie po ostatnim rozstaniu. Nie zdążyła jeszcze zdjąć rękawiczek, kiedy Helena zaczęła wypytywać ją o mężczyznę, którego widziała na fotografii opublikowanej w internecie.

— To kolega z pracy, mamo. Stał obok mnie na przyjęciu firmowym, bo oboje pracujemy w tej samej firmie. Nie trzeba do tego dorabiać historii.

— Ja tylko pytam. Chyba mogę zapytać własną córkę, czy kogoś ma? W twoim wieku kobieta powinna już wiedzieć, czego chce od życia.

— W moim wieku wiem przede wszystkim, kiedy nie mam ochoty o czymś rozmawiać. I chciałabym, żebyś wreszcie to uszanowała.

— Uszanowała? — Helena powtórzyła słowo z ostrożnością, z jaką bierze się do ręki zabrudzone szkło. — Nie znam już nawet ludzi, z którymi spotyka się moja córka. Mam udawać, że nic mnie to nie obchodzi?

— Możesz się mną interesować bez przesłuchiwania mnie w przedpokoju. Gdyby to było coś ważnego, sama bym ci powiedziała.

— Właśnie. Gdybyś uznała, że matka zasługuje na informację. Rozumiem.

Helena przyjęła odpowiedź z wyrazem łagodnego cierpienia. Poprawiła serwetkę na komodzie i odwróciła się w stronę kuchni. Dorota spojrzała na Michała, który bezradnie wzruszył ramionami. W dzieciństwie oboje doskonale znali ten gest matki: wyprostowane plecy, lekko opuszczona głowa, przesadnie spokojne ruchy. Oznaczał, że ktoś właśnie wyrządził jej głęboką krzywdę i prędzej czy później zostanie o tym poinformowany.

Lena zjawiła się ostatnia.

Najmłodsza córka miała trzydzieści jeden lat i mieszkała we Wrocławiu, gdzie zajmowała się projektowaniem okładek książkowych. Od trzech lat nie spędzała Wigilii w rodzinnym domu. W poprzednim grudniu pojechała z przyjaciółmi do Pragi, wcześniej pracowała przy świątecznej kampanii reklamowej, a jeszcze wcześniej zwyczajnie wyłączyła telefon i przez dwa dni nie odbierała połączeń. Teraz stanęła w progu z niewielką walizką, ciemnymi włosami związanymi niedbale na karku i twarzą człowieka, który jeszcze w samochodzie zastanawiał się, czy nie zawrócić.

Helena rozpłakała się na jej widok.

Nie był to płacz gwałtowny. Łzy pojawiły się stopniowo, pojedynczo spływając po policzkach, podczas gdy kobieta obejmowała córkę i całowała jej zimne czoło. Lena poczuła pod palcami szorstki materiał sukienki, zapach kremu do rąk i coś jeszcze, czego nie potrafiła rozpoznać. Woń przypominała mokre bandaże pozostawione zbyt długo w zamkniętym pojemniku.

— Moja dziewczynka — powtarzała Helena. — Moja najmłodsza. Już myślałam, że nigdy nie przyjedziesz.

— Przyjechałam, mamo. Możesz mnie puścić?

— Nawet się przytulić nie wolno?

— Wolno. Tylko zdejmę kurtkę. Przejechałam pół Polski, jestem zmęczona i chciałabym najpierw odłożyć walizkę.

— Zawsze musisz mi wszystko tłumaczyć tak, jakbym była obcą kobietą — odparła Helena. Jej dłonie na moment mocniej zacisnęły się na ramionach córki. — Przez trzy lata nie mogłam cię zobaczyć przy tym stole. Chyba wolno mi się cieszyć.

— Cieszę się, że jestem — powiedziała Lena, choć sama usłyszała, jak ostrożnie dobiera słowa. — Naprawdę. Po prostu daj mi chwilę.

Helena cofnęła się niechętnie. Lena zauważyła, że matka jest wyraźnie szczuplejsza niż podczas ich ostatniego spotkania, ale jej brzuch pod granatową sukienką wydawał się dziwnie wypukły. Kobieta poruszała się ostrożnie, jakby pod materiałem nosiła źle umocowany opatrunek. Przy każdym głębszym oddechu dotykała podbrzusza, po czym szybko opuszczała rękę.

O osiemnastej piętnaście wszyscy zasiedli do stołu. Za oknem padał drobny, mokry śnieg, który topniał na chodniku, pozostawiając ciemne plamy na betonowych płytach. W sąsiednim domu świeciły kolorowe lampki, tworząc na szybie odbicia czerwonych i zielonych punktów. Z telewizora w salonie dochodziły dźwięki koncertu kolęd, śpiewanych przez ludzi o głosach tak gładkich i jednakowych, że trudno było odróżnić jednego wykonawcę od drugiego. Helena wyłączyła odbiornik, po czym przyniosła blaszane pudełko.

— Najpierw opłatek — oznajmiła. — W tym roku mam specjalny.

— Z Lourdes? — zapytał Michał, próbując rozładować ciszę, która zapadła, gdy matka postawiła pudełko między talerzami.

— Nie wszystko trzeba obracać w żart.

— Zapytałem tylko, skąd go wzięłaś.

— I od razu musiałeś się śmiać. Są takie chwile, kiedy człowiek powinien umieć zachować powagę. Zwłaszcza przy rodzinie — powiedziała Helena, przesuwając pudełko bliżej świecznika. — Przecież nie proszę was o wiele.

Kobieta otworzyła pudełko i rozdała każdemu po jednym prostokącie. Lena zauważyła, że opłatek jest nieco cięższy niż zwykle. Kiedy wzięła go między palce, wyczuła delikatną elastyczność, jakiej nie powinno mieć wysuszone ciasto. Przyjrzała się wytłoczonej scenie. Postacie miały niewyraźne twarze, natomiast dłonie Maryi, wyciągnięte nad żłóbkiem, wyglądały zaskakująco realistycznie. Pod paznokciem Leny pozostała wilgotna biała drobina.

— Skąd to masz? — zapytała.

— Przygotowałam sama.

— Sama piekłaś opłatek?

— Są rzeczy, których człowiek powinien się nauczyć od matki, zanim będzie za późno.

— Nie pytam o przepis na piernik — odparła Lena. Obróciła prostokąt w palcach. — Ten opłatek jest wilgotny. Z czego go zrobiłaś?

— Z tego, co miałam. I z cierpliwości, której wam wszystkim zawsze brakowało. Nie przesłuchuj mnie dzisiaj, córeczko. Możemy choć raz spokojnie podzielić się opłatkiem?

Lena chciała odłożyć go na talerz, lecz Ewa już wstała, a Michał zbliżał się do matki. Została więc przy stole, obracając między palcami dziwnie ciepły kawałek ciasta.

Helena podeszła najpierw do Michała. Wyciągnęła ku niemu dłonie, a kiedy syn odłamał kawałek jej opłatka, długo patrzyła mu w oczy. Życzyła mu zdrowia, spokoju, uporządkowania finansów i rozsądku. Przypomniała, że człowiek ma obowiązki wobec rodziny, których nie wolno zaniedbywać dla chwilowych przyjemności. Michał przełknął ślinę i wymamrotał kilka konwencjonalnych słów, po czym pocałował matkę w policzek.

Dorocie życzyła miłości, cierpliwości i tego, żeby wreszcie przestała uciekać przed prawdziwym szczęściem. Ewie podziękowała za opiekę nad synem, dodając, że ma nadzieję, iż w nadchodzącym roku będzie potrafiła stworzyć mu bardziej spokojny dom. Kobieta zacisnęła usta, ale niczego nie powiedziała. Gdy nadeszła kolej Leny, Helena ujęła jej twarz obiema dłońmi.

— Tobie życzę przede wszystkim powrotu — powiedziała. — Żebyś zrozumiała, gdzie jest twoje miejsce. Żebyś więcej nie znikała bez słowa. Człowiek nie może całe życie udawać, że nie ma rodziny.

— Nie udaję, że jej nie mam, mamo. Po prostu mieszkam gdzie indziej. I mam swoje życie.

— Kiedyś też tak mówiłam. A potem zrozumiałam, że można mieć sto adresów i ani jednego domu. Ty zawsze byłaś najdalej, nawet kiedy siedziałaś obok mnie.

— Nie chcę się teraz kłócić. Życzę ci zdrowia. I żebyś potrafiła odpocząć, nie martwiąc się ciągle o wszystkich.

Helena uśmiechnęła się, lecz jej oczy pozostały nieruchome. — Dziękuję. I jeszcze jedno. Chcę, żebyśmy już nigdy się nie rozchodzili. Żebyśmy byli zawsze razem, tak jak powinna być prawdziwa rodzina.

Helena odłamała fragment opłatka córki. Lena zrobiła to samo. Biały prostokąt pękł z cichym, wilgotnym trzaskiem. Przez moment pomiędzy oddzielonymi częściami rozciągała się niemal niewidoczna nitka, cienka jak włókno pajęczyny. Lena przyjrzała jej się ze zdziwieniem, ale zanim zdążyła cokolwiek powiedzieć, nitka skurczyła się i zniknęła.

— Jedzcie — poleciła Helena. — Nie zostawiajcie ani kawałeczka.

Lena włożyła opłatek do ust.

Smakował zwyczajnie. Najpierw przypominał suchą mąkę, następnie nieco rozmiękły papier, a po chwili pojawiła się delikatna słodycz. Lena przesunęła językiem po podniebieniu, usiłując zebrać resztki przylepionego ciasta. Jedna z nich nie chciała się odkleić. Nacisnęła ją mocniej, poczuła lekkie pieczenie i ostatecznie połknęła ślinę, przekonana, że problem sam ustąpi.

Zjedli barszcz z uszkami. Helena opowiadała o przygotowaniach, cenach grzybów i ekspedientce, która pomyliła zamówienia w sklepie rybnym. Michał przez większą część posiłku wpatrywał się w telefon, ukryty pod krawędzią stołu. Dorota odpowiadała półsłówkami, Ewa chwaliła zupę, a Lena przyglądała się matce. Co kilka minut starsza kobieta zamierała na krótko, jakby nasłuchiwała odległego dźwięku. Wtedy jej palce kurczyły się na obrusie, a spod granatowej sukienki dobiegał cichy, nieprzyjemny szelest.

Pierwsza zaczęła kaszleć Ewa.

Początkowo nikt nie zwrócił na nią uwagi. Kobieta zakryła usta serwetką, upiła łyk kompotu z suszonych owoców i przeprosiła. Po chwili kaszel powrócił, tym razem gwałtowniejszy. Ewa zaczerwieniła się, pochyliła nad talerzem i zaczęła wykonywać językiem ruchy przypominające próbę usunięcia czegoś spomiędzy zębów.

— Chyba mi się przykleiło — powiedziała niewyraźnie.

— Co takiego? — zapytał Michał, nie odrywając jeszcze wzroku od ekranu telefonu.

— Ten cholerny opłatek. Nie mogę go zdjąć z policzka. Podaj mi wodę.

— Przecież popiłaś kompotem.

— Michał, daj mi po prostu szklankę. — Ewa urwała, kiedy coś szarpnęło ją od wewnętrznej strony ust. — Nie patrz tak na mnie. To naprawdę boli.

Wsunęła palec do ust. Kiedy go wyjęła, pomiędzy opuszką a dolną wargą rozciągało się białe, półprzezroczyste włókno. Przypominało fragment błony pozostającej czasem na ugotowanym mięsie. Ewa pociągnęła je ostrożnie, a potem mocniej. Z gardła wydobył się jej krótki, zduszony jęk.

— Kurwa, boli.

Lena odłożyła łyżkę.

— Pokaż.

Ewa rozchyliła usta. Na wewnętrznej stronie jej policzka znajdował się biały płat o nieregularnych brzegach. Przylegał do śluzówki, ale jego powierzchnia nie była gładka. Widać było na niej drobne, równoległe linie, przypominające żłobienia na surowym cieście. Kiedy kobieta poruszyła językiem, płat uniósł się nieznacznie, odsłaniając kilka czerwonych punktów, z których zaczęła sączyć się krew.

— To jakieś zakażenie? — Dorota pochyliła się nad stołem.

— Po pięciu minutach? — zapytała Lena.

Helena spokojnie odłożyła łyżkę.

— Nie dłub, Ewuniu. Tylko sobie narobisz ran.

— Mam coś przyrośniętego do twarzy — odparła Ewa z trudem. — Proszę, przestań mówić do mnie tak, jakbym nie umiała używać widelca.

— Ja tylko próbuję cię uspokoić. Panika niczego nie naprawi.

— To podejdź i zobacz! — Ewa odsunęła serwetkę od ust. — Powiedz mi prosto w oczy, że to zwykły kawałek ciasta.

Ewa spojrzała na nią ze zdumieniem. Przez chwilę wyglądała tak, jakby chciała odpowiedzieć wyjątkowo niegrzecznie, lecz zamiast tego ponownie zaniosła się kaszlem. Z jej ust wypadł niewielki biały fragment, który przykleił się do serwetki. Michał chwycił go za brzeg, zamierzając wyrzucić, ale materiał przylgnął również do jego palca. Gdy szarpnął ręką, na opuszce pozostał wąski pasek oderwanego naskórka.

— Co to, do diabła, jest?

Na powierzchni serwetki biały płatek poruszył się.

Nie był to ruch wywołany przeciągiem. Jeden z jego brzegów podwinął się do środka, potem drugi, aż całość przybrała kształt niewielkiej, drgającej grudki. Spomiędzy fałd wysunęły się cienkie włókna, które przez kilka sekund szukały oparcia na papierze, zanim ponownie się skurczyły.

Lena wstała tak gwałtownie, że przewróciła krzesło.

— Mamo, co ty nam dałaś?

Helena nie odpowiedziała. Patrzyła na serwetkę z wyrazem twarzy, którego Lena nie widziała u niej nigdy wcześniej. Było w nim coś na kształt oczekiwania, niemal dziecięcej fascynacji, wymieszanej z ogromną ulgą.

Dorota wyjęła telefon.

— Dzwonię po pogotowie. Powiem im, że mamy podejrzenie zatrucia i coś, co wygląda jak zmiana na śluzówce. — Dorota spojrzała na ekran, starając się utrzymać palce w bezruchu.

— Nie trzeba — powiedziała matka.

— Ewie rośnie coś w ustach! Michał krwawi! Co jeszcze musi się wydarzyć, żebyś przestała wydawać nam polecenia?

— Uspokójcie się. Wszystko będzie dobrze. Jeśli nie będziecie tego szarpać, samo znajdzie właściwe miejsce.

— Co znajdzie miejsce? — zapytała Lena. — Mamo, o czym ty w ogóle mówisz?

Helena wygładziła brzeg obrusa, choć jej dłonie drżały. — Nie utrudniajcie. Bardzo długo na to czekałam.

Michał podniósł się od stołu. Chciał podejść do żony, lecz nagle zatrzymał się, jakby ktoś przytrzymał go za kark. Złapał się za szyję, wykrzywił twarz i zaczął obracać głową, próbując uwolnić się od niewidzialnego ucisku.

— Coś mnie ciągnie — wyszeptał.

Wówczas Lena dostrzegła pod skórą jego szyi cienką, białą linię. Biegła od podstawy ucha ku obojczykowi, lekko wypukła i wyraźnie odgraniczona od otaczających tkanek. W miarę jak mężczyzna usiłował poruszyć głową, linia napinała się coraz bardziej. Po chwili spod kołnierzyka jego koszuli wysunął się jasny włóknisty wyrostek, który przeciągnął się po ramieniu i zniknął pod materiałem.

Dorota krzyknęła.

Michał rozdarł koszulę obiema rękami. Guziki rozsypały się po stole, jeden wpadł do barszczu. Na jego klatce piersiowej, pomiędzy brodawkami sutkowymi, znajdowała się szeroka biała plama. W jej wnętrzu poruszały się drobne włókna, skręcające się i rozprostowujące w nieregularnym rytmie. Skóra wokół zmiany była napięta, połyskująca od potu, a na jej powierzchni powstawały delikatne pęknięcia.

— Zrób coś! — wrzasnął do matki. — Coś ty, kurwa, zrobiła?!

Helena wstała.

— Nie przeklinaj przy stole. To Wigilia, Michał. Nawet teraz możesz zwracać się do mnie przyzwoicie.

To zdanie, wypowiedziane spokojnie, niemal z przyzwyczajenia, wywołało w Lenie wściekłość tak nagłą, że przez kilka sekund nie mogła oddychać. Poczuła, jak powraca do niej całe dzieciństwo: wszystkie upokorzenia, niekończące się pouczenia, wieczne poprawianie jej sposobu siedzenia, mówienia, jedzenia i ubierania się. Nawet kiedy ojciec bił Michała skórzanym paskiem, matka potrafiła zwrócić uwagę, żeby chłopiec nie krzyczał tak głośno, bo sąsiedzi usłyszą.

— Nie będziesz nam teraz mówić, jak mamy się zachowywać! — krzyknęła. — Powiedz, co było w tym opłatku!

Helena otworzyła usta, ale nie wydobył się z nich żaden dźwięk.

Zamiast odpowiedzi spod jej języka wysunęło się cienkie, białe pasmo. Opadło na dolną wargę, przez chwilę poruszało się jak niewielka dżdżownica, po czym zostało wciągnięte z powrotem do ust.

W domu zapadła cisza.

Tylko Ewa oddychała ciężko, wydając przy każdym wdechu mokry, gardłowy świst.

Helena usiadła ponownie.

— Nie bójcie się — powiedziała, ostrożnie poruszając wargami. — To nie potrwa długo. Najtrudniej jest tylko na początku, kiedy człowiek jeszcze usiłuje rozpoznać, co należy do niego. Potem przychodzi spokój.

— Skąd możesz to wiedzieć? — Lena usłyszała w swoim głosie coś bliskiego błaganiu. — Czy ty już to zrobiłaś komuś innemu?

Helena odwróciła wzrok. — Wszystko, co zrobiłam, zrobiłam dla was.

Dorota zdążyła wybrać numer alarmowy. Przyłożyła telefon do ucha, lecz kiedy dyspozytorka odebrała połączenie, z gardła kobiety wydobył się obcy głos.

— Nienawidzę cię, mamo.

Słowa zabrzmiały donośnie i wyraźnie, chociaż Dorota nie zamierzała ich wypowiedzieć. Zaskoczona odsunęła telefon od twarzy. Spróbowała powiedzieć coś innego, lecz jej usta ponownie ułożyły się w znajomą frazę.

— Nienawidzę cię od dwudziestu pięciu lat. Nienawidzę tego, jak na mnie patrzysz. Nienawidzę twoich telefonów. Żałuję, że przyjechałam.

Wybuchnęła płaczem. Telefon spadł na podłogę, z głośnika nadal dobiegał odległy głos kobiety pytającej o adres. Dorota przykryła usta obiema dłońmi, ale spomiędzy jej palców zaczęły wydostawać się kolejne słowa, urywane, coraz bardziej chrapliwe. Opowiadała o pieniądzach, które pożyczyła matce i których nigdy nie odzyskała, o nieudanym związku, o ciąży przerwanej przed laty, o tym, że za każdym razem, kiedy Helena mówiła jej, iż powinna zostać matką, miała ochotę rozbić coś ciężkiego o ścianę.

— Przestań! — krzyknęła Helena.

Dorota zamilkła natychmiast.

Jej szczęki zacisnęły się z taką siłą, że rozległ się suchy trzask. Kobieta opadła na kolana, próbując rozewrzeć usta palcami. Z kącików warg zaczęła wypływać krew, a mięśnie żuchwy drgały pod skórą niczym napięte kable.

Lena rzuciła się do siostry. Uklękła obok niej i spróbowała pomóc, lecz w chwili, gdy dotknęła jej twarzy, poczuła przeszywający ból we własnych zębach. Przez ułamek sekundy miała wrażenie, że wszystkie korzenie jej zębów zostały połączone z dziąsłami Doroty, jakby obie dzieliły tę samą szczękę. Cofnęła rękę, a wraz z nią oderwało się cienkie włókno, które natychmiast zniknęło pod skórą nadgarstka.

Spojrzała na swoją dłoń. Pod naskórkiem poruszało się coś białego.

Michał tymczasem przewrócił krzesło i ruszył ku drzwiom. Zrobił zaledwie trzy kroki, kiedy gwałtowne szarpnięcie odrzuciło go do tyłu. Runął na podłogę, uderzając barkiem o komodę. Spod jego koszuli wydobył się długi, elastyczny pas tkanki, który łączył jego klatkę piersiową z brzuchem Heleny. Materiał sukienki rozdarł się, odsłaniając dolną część jej ciała.

Lena zobaczyła bliznę.

Nie przypominała już zwykłego śladu po cesarskim cięciu. Była szeroka, wypukła, o nieregularnych brzegach, a jej powierzchnię pokrywały liczne białe włókna. Z centralnej części wyrastała gruba, wilgotna struktura, przypominająca pępowinę utworzoną z kilku splecionych pasm. Rozdzielała się na cieńsze odnogi, które znikały pod sukienką i dalej, pod obrusem, prowadząc ku pozostałym osobom.

— Boże — wyszeptała Ewa. — Boże, co to jest?

Helena spojrzała na nią ze smutkiem.

— Rodzina — odparła Helena. — Wreszcie nie będziemy musieli wierzyć sobie na słowo, że jesteśmy blisko.

Michał zaczął krzyczeć. Usiłował przeciąć białe pasmo nożem do ryby, ale ostrze ześlizgiwało się po jego powierzchni, pozostawiając płytkie nacięcia. Za każdym razem, kiedy naciskał mocniej, matka jęczała, a spod jej blizny wypływała niewielka ilość ciemnej krwi. W końcu zdołał przeciąć jedno z cieńszych włókien. Natychmiast na jego piersi otworzyła się rana, jakby nóż przeszedł również przez znajdującą się pod nią skórę. Mężczyzna wrzasnął, wypuścił narzędzie i przycisnął dłonie do krwawiącego miejsca.

— Nie rób tego — powiedziała Helena. — Krzywdzisz nas wszystkich. Kiedy rozcinasz jedno miejsce, boli w każdym. Czy naprawdę nie rozumiesz, że właśnie o to chodzi? Żebyście poczuli, co robią innym wasze decyzje?

Wówczas Lena zrozumiała, że matka nie jest zaskoczona.

Przeszła przez salon do kuchni, starając się ignorować nieprzyjemne napięcie w podniebieniu. Każdy krok powodował delikatne szarpnięcie gdzieś wewnątrz brzucha. Otworzyła szufladę ze sztućcami, wyjęła duże nożyce do drobiu i przez kilka sekund stała bez ruchu, próbując uspokoić oddech. Nad zlewem wisiał stary kalendarz przedstawiający alpejski krajobraz. Na parapecie leżała obieraczka do ziemniaków, obok niej otwarta paczka soli i mała porcelanowa miseczka z namoczonymi rodzynkami. Wszystko wyglądało dokładnie tak samo jak przed godziną. Ta zwyczajność wydała się Lenie bardziej przerażająca niż krew na obrusie.

Na kuchennym blacie dostrzegła drugie blaszane pudełko.

Było większe od pierwszego, pozbawione wieczka. Wewnątrz znajdowały się kawałki pergaminu, resztki białawej substancji i stara fotografia przedstawiająca Helenę w szpitalnym łóżku. Na odwrocie zapisano datę sprzed jedenastu lat, kilka tygodni po śmierci Adama. Kobieta miała wtedy zabandażowany brzuch, a na twarzy wyraz zdumienia, jakby dopiero co usłyszała wiadomość, której nie potrafiła pojąć. Lena przewróciła fotografię i dostrzegła pod nią zeszyt w kratkę.

Pierwsze strony zawierały zwykłe przepisy kulinarne. Pierogi z kapustą, makowiec, barszcz na zakwasie, śledzie w śmietanie. Dalej pismo matki stawało się coraz mniej czytelne. Pojawiały się daty, krótkie notatki medyczne, pomiary temperatury i opisy zmian skórnych.

14 stycznia. Znowu narosło. Białe, elastyczne. Lekarz powiedział, że ziarnina, ale ziarnina tak nie wygląda.

21 stycznia. W nocy poruszało się pod skórą. Kiedy pomyślałam o Michale, przestało boleć.

2 lutego. Spróbowałam odciąć. Odrosło po trzech dniach. Wcale nie krwawiło.

Lena przewróciła kolejną stronę.

24 grudnia. Po raz pierwszy udało się wysuszyć. W wodzie odzyskuje miękkość. Trzeba spróbować z mąką. Trzeba być cierpliwym.

Pod ostatnią notatką widniał dopisek wykonany innym długopisem, znacznie później.

Muszą przyjechać wszyscy. Wszyscy muszą zjeść. Najważniejsze, żeby życzenie zostało wypowiedziane szczerze.

Lena poczuła mdłości.

Wróciła do salonu z zeszytem w jednej ręce i nożycami w drugiej. Ewa siedziała na podłodze, oparta plecami o kaloryfer. Jej policzki były nienaturalnie nabrzmiałe, a spod dolnej wargi zwisały cienkie białe włókna. Dorota leżała obok stołu, z głową odchyloną do tyłu, i oddychała przez nos. Michał usiłował zatamować krwawienie z piersi, lecz jego ręce drżały tak mocno, że nie potrafił utrzymać serwetki na ranie.

Helena nadal siedziała na swoim miejscu.

Jej brzuch wyraźnie się powiększył. Białe pasma pokrywały teraz znaczną część sukienki, wnikając w materiał i przechodząc przez niego jak korzenie przez miękką ziemię. Kobieta sprawiała wrażenie zmęczonej, lecz w jej oczach pojawił się spokój.

— Co ty zrobiłaś? — zapytała Lena.

Położyła zeszyt na stole. Helena spojrzała na okładkę, a potem na córkę.

— Myślałam, że zrozumiesz — odpowiedziała matka, przytrzymując dłonią rozdarty materiał sukienki. — Ty zawsze mówiłaś, że człowiek nie jest swoją rodziną, że ma prawo wybrać własne życie. Wydawało mi się, że jeśli wreszcie poczujesz, czym naprawdę jest więź, przestaniesz tak mówić.

— Co mam zrozumieć? Że wyhodowałaś sobie jakieś gówno w brzuchu i nakarmiłaś nim własne dzieci?

Matka skrzywiła się.

— Nie musisz mówić w ten sposób.

— Odpowiedz!

Helena przez chwilę milczała.

— Kiedy umarł wasz ojciec, przez kilka miesięcy nie mogłam wstać z łóżka. Nie miałam po co. Ty jeszcze chodziłaś do szkoły, Michał był zajęty swoim małżeństwem, Dorota wyjechała do Warszawy. Każde z was miało własne życie. A ja zostałam w tym domu z jego ubraniami, z jego butami pod łóżkiem, z kubkiem, którego nie pozwalałam nikomu dotykać. Potem zaczęło mnie boleć. Tutaj.

Dotknęła blizny.

— Myślałam, że to rak. Poszłam do lekarza, potem do drugiego. Chcieli mnie operować. Powiedzieli, że trzeba usunąć zmienione tkanki. Nie zgodzili się nawet wyjaśnić, dlaczego coś takiego może rosnąć. A kiedy wróciłam do domu, poczułam, że to nie jest choroba. To było coś mojego. Coś, co jeszcze potrafiło we mnie żyć.

Lena patrzyła na nią z niedowierzaniem.

— I zrobiłaś z tego opłatki?

— Przez lata próbowałam zrozumieć, jak to działa. Kiedy myślałam o was, poruszało się. Kiedy płakałam, rosło szybciej. A kiedy naprawdę się modliłam, potrafiło zmieniać kształt. Nie chciałam nikogo skrzywdzić.

— Michał wykrwawia się na dywanie!

— Bo próbuje się oderwać. Widzisz przecież, jak się szarpie. Jakby uciekał przed czymś, co go kocha.

— On umiera! — krzyknęła Lena. — Widzisz jego krew? Słyszysz, jak oddycha?

— Widzę wszystko — powiedziała Helena. — I czuję. Każde uderzenie jego serca. Wy nigdy nie wiedzieliście o mnie tyle, ile ja teraz wiem o was.

W głosie Heleny pojawiła się nuta zniecierpliwienia, zupełnie jak wtedy, gdy dzieci w młodości nie wykonywały jej poleceń.

— Gdybyście przestali walczyć, ból w końcu by minął. Wszyscy bylibyśmy razem. Człowiek nie byłby już samotny. Nie musiałby bać się, że ktoś odejdzie, że umrze, że przestanie kochać. Czy to naprawdę takie straszne?

— Tak — odpowiedziała Lena. — To jest najstraszniejsza rzecz, jaką mogłaś nam zrobić.

Helena pokręciła głową.

— Zawsze byłaś niewdzięczna.

W tej samej chwili Lena poczuła coś obcego pod własną skórą. Białe włókno przebiegło od nadgarstka do łokcia, a następnie rozdzieliło się na kilka cieńszych odnóg. Dziewczyna upuściła zeszyt i złapała się za rękę. Pod skórą powstawały niewielkie wypukłości, które przesuwały się w stronę ramienia. W gardle narastało pieczenie, jakby połknęła zbyt gorący napój.

Potem pojawiły się wspomnienia.

Najpierw zobaczyła ojca siedzącego w kuchni, z rozpiętą koszulą i twarzą wykrzywioną bólem. Wyglądał na znacznie młodszego niż na fotografii z wesela Michała. Próbował coś powiedzieć, ale jego usta poruszały się bezgłośnie. Helena stała obok, trzymając w dłoni telefon. Nie wybierała numeru. Patrzyła na męża ze skupieniem, z jakim przed chwilą obserwowała biały płatek na serwetce.

Obraz zniknął, ustępując miejsca innemu.

Lena zobaczyła Dorotę siedzącą na podłodze łazienki, ze zwiniętym w dłoni wynikiem badania. Usłyszała jej płacz, poczuła zimno płytek pod kolanami i znajomy zapach środka do czyszczenia toalety. Zaraz potem znalazła się w samochodzie Michała, który ściskał kierownicę tak mocno, że pobielały mu palce, i powtarzał pod nosem, iż nie wolno mu przegrać kolejnych pieniędzy.

Wspomnienia nie należały do niej.

Przepływały przez jej ciało razem z bólem, wstydem i odczuciami innych osób. Wiedziała, że Dorota czuje jej strach, Michał jej gniew, a matka wszystkie te rzeczy naraz. Przez chwilę miała wrażenie, że granice pomiędzy nimi zaczynają znikać. Rozpoznawała własne myśli, lecz obok nich pojawiały się cudze, natrętne i niemożliwe do odrzucenia. Wiedziała nawet, że Ewa od wielu miesięcy odkłada pieniądze na wynajem mieszkania, do którego zamierza przeprowadzić się bez męża.

Michał odwrócił głowę w stronę żony.

— Chcesz odejść? — zapytał zduszonym głosem. — Wynająć mieszkanie? Bez rozmowy ze mną?

Ewa rozpłakała się, ale po raz pierwszy tego wieczoru nie spuściła wzroku.

— Tak. Chcę odejść. Już dawno powinnam była to zrobić. Nie z powodu jednej kłótni, Michał. Z powodu wszystkich tych wieczorów, kiedy obiecywałeś, że przestaniesz grać, a potem znikały kolejne pieniądze. Z powodu tego, że zawsze musiałam chronić dzieci przed twoim wstydem.

— Mogłaś mi powiedzieć.

— Mówiłam. Tylko że za każdym razem słyszałeś wyłącznie to, co pozwalało ci jeszcze przez tydzień niczego nie zmieniać.

Michał zamknął oczy. Przez chwilę nawet nie próbował się uwolnić. — Myślałem, że jeszcze mamy czas.

— Ja też. I właśnie dlatego zmarnowałam go tak dużo.

Helena zamknęła oczy.

— Widzicie? — szepnęła. — Właśnie dlatego to wszystko jest potrzebne.

Białe pasma drgnęły jednocześnie.

Michał zaczął przesuwać się po podłodze w stronę stołu. Nie poruszał nogami. Tkanka wyrastająca z jego klatki piersiowej kurczyła się rytmicznie, pociągając go po dywanie. Jego paznokcie zaczepiły o włókna materiału, pozostawiając w nich głębokie bruzdy. Próbował chwycić nogę komody, ale palce zesztywniały i odmówiły posłuszeństwa. Na jego plecach pojawiły się szerokie białe plamy, które szybko łączyły się w jednolitą powierzchnię.

Lena rzuciła się ku niemu.

Złapała brata pod ramiona i pociągnęła z całej siły. Poczuła gwałtowne ukłucie we własnym brzuchu, lecz nie puściła. Michał krzyczał, a jego głos stopniowo stawał się niższy, coraz mniej podobny do ludzkiego. Białe włókna wnikały w jego mięśnie, unieruchamiając stawy. Kiedy Lena próbowała podnieść mu głowę, zobaczyła, że skóra na karku zaczęła zrastać się z ramionami.

— Przestań! — zawołała Helena. — Zrobisz mu krzywdę!

— Zamknij się!

Dziewczyna odwróciła się w stronę matki. W tamtej chwili nie widziała już starszej kobiety, która piekła jej torty urodzinowe, szyła kostiumy na szkolne przedstawienia i przez całe dzieciństwo sprawdzała, czy nie wychodzi z domu bez czapki. Widziała obcy organizm wykorzystujący znajomą twarz. Organizm, który całe życie uczył swoje dzieci posłuszeństwa, a teraz po raz pierwszy znalazł sposób, żeby wymusić je bez słów.

Chwyciła nożyce.

Helena dostrzegła ostrza i wyprostowała się gwałtownie.

— Nawet o tym nie myśl.

Lena podeszła do stołu. Każdy krok sprawiał jej ból. Pod skórą brzucha czuła napinające się włókna, które próbowały zatrzymać ją w miejscu. Kiedy znalazła się obok matki, zobaczyła centralną strukturę wyrastającą z jej blizny. Była gruba jak dziecięce przedramię, mokra i pulsująca. Na jej powierzchni widniały delikatne czerwone naczynia, rozgałęziające się niczym żyły na spodniej stronie liścia.

— Puść nas — powiedziała. — Możesz zachować swoje wspomnienia. Możesz nawet dalej uważać, że zrobiliśmy ci krzywdę. Ale nasze ciała nie należą do ciebie.

Helena pokręciła głową.

— Nie mogę. Kiedy przestanę to trzymać, znowu zostanę sama. A wy odejdziecie, jak zawsze.

— Możesz nas poprosić, żebyśmy zostali. Możesz też usłyszeć odmowę. Na tym polega rozmowa, mamo.

— Mówisz tak, bo nie rozumiesz, jak wygląda pusty dom.

— Rozumiem lepiej, niż myślisz. Dorastałam w nim. Byliście oboje za ścianą, a ja i tak byłam sama.

Helena zacisnęła wargi. — To moje ciało.

— I nasze.

— Właśnie dlatego nie mogę. Jestem waszą matką.

Lena uniosła nożyce.

— Ostatni raz cię proszę.

Przez chwilę Helena patrzyła na córkę bez słowa. Następnie jej twarz zmieniła się w sposób trudny do opisania. Zniknęła z niej łagodność, zniknęło cierpienie, które tak chętnie okazywała podczas rodzinnych sporów. Pozostał wyłącznie gniew, surowy i pozbawiony wszelkiego wstydu.

— Po wszystkim, co dla was zrobiłam? — wysyczała. — Po tych wszystkich latach? Wiesz, ile razy chciałam was zostawić? Ile razy marzyłam, żeby po prostu wyjść z domu i nigdy nie wrócić? A jednak zostałam. Karmiłam was, prałam wasze zasrane ubrania, siedziałam przy łóżkach, kiedy chorowaliście. Ojciec miał was w dupie, a ja poświęciłam wam całe życie. I teraz ty stoisz nade mną z nożycami?

— Nie prosiłam cię, żebyś poświęcała mi życie — odpowiedziała Lena. — Prosiłam, żebyś czasem mnie wysłuchała. Żebyś uwierzyła, kiedy mówiłam, że boję się ojca. Zamiast tego tłumaczyłaś mi, ile kosztuje jedzenie i jak ciężko pracujesz. Jakbym za każdy obiad miała ci oddać kawałek siebie.

— Bo nigdy nie umiałaś być wdzięczna!

Włókna naprężyły się gwałtownie.

Lena poczuła, jak coś ściska jej płuca. Upadła na kolana, wypuszczając nożyce. Nie mogła nabrać powietrza. Jej klatka piersiowa poruszała się w krótkich, rozpaczliwych skurczach, a przed oczami zaczęły tańczyć ciemne plamy. Helena pochyliła się nad nią, ostrożnie dotykając jej włosów.

— Cichutko — wyszeptała. — Już dobrze. Zaraz przestanie boleć. Zawsze tak było, prawda? Najpierw krzyczałaś, a potem przychodziłaś do mnie i wszystko było dobrze.

Wtedy Ewa podniosła się z podłogi.

Przez dłuższą chwilę pozostawała niemal nieruchoma, lecz teraz, wykorzystując nieuwagę teściowej, chwyciła ciężki szklany świecznik. Podeszła do stołu z twarzą wykrzywioną bólem. Z jej ust zwisały białe włókna, a policzki były tak obrzmiałe, że ledwie mieściły się pomiędzy kośćmi szczęki.

— Ty stara, pierdolona wiedźmo — powiedziała niewyraźnie.

Uderzyła Helenę w skroń.

Świecznik roztrzaskał się o głowę kobiety, rozsypując na obrus drobne odłamki szkła. Helena osunęła się na bok, a białe pasma łączące ją z dziećmi gwałtownie się skurczyły. Lena poczuła, że ucisk w piersi słabnie. Zaczerpnęła powietrza i chwyciła nożyce.

Nie miała czasu się zastanawiać.

Wbiła ostrza w centralną strukturę wyrastającą z brzucha matki.

Tkanka była twarda i sprężysta. Metal wszedł w nią z oporem, przecinając kolejne warstwy, które przypominały wilgotne, ciasno splecione włókna mięśniowe. Lena zacisnęła dłonie na uchwytach i nacisnęła z całej siły. Rozległ się głuchy trzask. Z przeciętego miejsca wytrysnęła ciemna krew, wymieszana z gęstą białawą substancją. Helena wygięła ciało w łuk, otworzyła usta i wydała dźwięk, który nie przypominał krzyku. Było to raczej przeciągłe, gardłowe wycie, przechodzące stopniowo w bulgotanie.

Lena przecięła następne pasmo.

Poczuła, że coś rozrywa się wewnątrz jej własnego brzucha. Ból był tak gwałtowny, że przez chwilę straciła orientację. Upadła na matkę, przyciskając twarz do jej sukienki. Zapach krwi mieszał się z wonią perfum, potu i cynamonowego odświeżacza powietrza. Pod policzkiem czuła jeszcze pulsowanie białej tkanki.

Helena poruszyła ustami.

— Nie odchodź — wyszeptała. — Tylko ty zawsze umiałaś wracać. Proszę, zostań jeszcze chwilę.

Lena podniosła głowę. Jej ręce drżały tak mocno, że metalowe uchwyty nożyc obijały się o siebie.

— Muszę. Nie dlatego, że cię nie kochałam. Dlatego, że nie pozwoliłaś nam kochać cię inaczej, niż sobie wymyśliłaś.

Przecięła ostatnie pasmo.

W całym pokoju rozległ się cichy, zbiorowy jęk. Białe włókna zaczęły obumierać, kurcząc się pod skórą i wysuwając z ran, które powstały na ciałach pozostałych osób. Ewa osunęła się na kolana, kaszląc i wypluwając niewielkie kawałki tkanki. Dorota odzyskała kontrolę nad szczęką i zaczęła rozpaczliwie oddychać. Michał przestał się poruszać.

Lena podpełzła do brata.

Leżał na plecach, z otwartymi oczami i twarzą pozbawioną wyrazu. Na jego klatce piersiowej znajdowała się szeroka rana, z której powoli wypływała krew. Biała substancja pokrywająca skórę zaczynała wysychać, tworząc cienką, łuszczącą się warstwę. Lena położyła dwa palce na jego szyi, szukając tętna. Nie znalazła niczego.

Spróbowała jeszcze raz.

Michał nie żył.

Za jej plecami rozległ się szelest.

Helena poruszała się słabo na krześle. Jej twarz była blada, niemal przezroczysta, a oczy zapadły się głęboko w oczodołach. Dolna część ciała pozostawała przykryta zakrwawionym obrusem. Kobieta wyciągnęła rękę w stronę córki, ale nie potrafiła jej unieść.

— Zimno mi — powiedziała.

Lena spojrzała na nią.

Przypomniała sobie wszystkie zimowe poranki, kiedy matka wchodziła do jej pokoju przed świtem, poprawiała kołdrę i sprawdzała, czy córka ma ciepłe stopy. Przypomniała sobie kanapki zawijane w papier śniadaniowy, szkolne przedstawienia, choroby, wywiadówki i wieczne pytania o to, czy czegoś jej nie brakuje. Pamiętała również zamknięte drzwi, krzyki ojca, matczyne milczenie i to okropne poczucie winy, które pojawiało się zawsze, gdy próbowała powiedzieć, że jest nieszczęśliwa.

Podeszła do matki.

Helena spojrzała na nią z nadzieją.

— Przykryj mnie — wyszeptała. — Pamiętasz ten zielony koc? Zawsze nim okrywałam ci nogi, kiedy miałaś gorączkę.

— Pamiętam — odpowiedziała Lena. — Pamiętam dużo więcej, niż chciałabyś wiedzieć.

Lena wzięła z oparcia fotela wełniany pled i ostrożnie narzuciła go na ramiona kobiety. Nie przytuliła jej. Nie ujęła jej dłoni. Upewniła się tylko, że materiał zakrywa nagie ramiona i że matka może swobodnie oddychać.

— Zaraz przyjedzie pomoc — powiedziała.

Helena poruszyła ustami, ale nie wydobył się z nich żaden dźwięk. Po chwili jej głowa opadła na pierś. Lena sprawdziła oddech, następnie spróbowała wyczuć tętno. Wraz z Ewą ułożyły kobietę na podłodze i rozpoczęły resuscytację. Przez długie minuty, które wydawały się nie mieć końca, Lena uciskała klatkę piersiową matki, starając się nie patrzeć na białe resztki tkanki wystające spod rozdartej sukienki.

Kiedy przybyli ratownicy, Helena już nie żyła.

W styczniu dom został zamknięty.

Przez kilka tygodni policja prowadziła czynności wyjaśniające, a lekarze usiłowali ustalić charakter substancji znalezionej w ciałach poszkodowanych. W dokumentacji medycznej pojawiały się sformułowania dotyczące nietypowej reakcji tkankowej, rozległych zmian włóknistych i niewyjaśnionego pochodzenia materiału biologicznego. Dorota przez niemal miesiąc przebywała w szpitalu, gdzie leczono uszkodzenia mięśni żuchwy i rozległe rany błony śluzowej. Ewa wymagała kilku zabiegów usunięcia martwych tkanek z jamy ustnej. Lena miała blizny na brzuchu i lewym przedramieniu, a także trudności z przełykaniem, które utrzymywały się długo po wygojeniu ran.

Michała pochowano na cmentarzu komunalnym, kilka kilometrów od domu rodzinnego. Na pogrzeb przyjechały jego dzieci, dawni współpracownicy i kilku znajomych z czasów studiów. Ewa stała przy grobie z twarzą częściowo zasłoniętą czarnym szalikiem. Nie płakała. Lena zauważyła, że kobieta nie miała już obrączki, lecz nie zapytała, kiedy ją zdjęła.

Helenę pochowano trzy dni później.

W ceremonii uczestniczyło niewiele osób. Sąsiadki wspominały ją jako kobietę niezwykle pracowitą, religijną i oddaną rodzinie. Jedna z nich opowiedziała, jak Helena przez lata pomagała starszym mieszkańcom osiedla w zakupach. Inna przypomniała sobie, że nigdy nie zapominała o imieninach bliskich. Lena wysłuchała tych słów bez sprzeciwu. Wszystkie były prawdziwe. Matka potrafiła być hojna, troskliwa i bezinteresowna. Potrafiła również zadawać cierpienie z tak głębokim przekonaniem o własnej słuszności, że nigdy nie dostrzegała w nim przemocy.

Wiosną siostry podjęły decyzję o sprzedaży domu.

Wyniesiono meble, zdjęto zasłony i usunięto fotografie ze ścian. Stare ubrania oddano do punktu zbiórki, naczynia podzielono pomiędzy krewnych, a większość książek trafiła do antykwariatu. Lena zatrzymała jedynie niewielki album ze zdjęciami z dzieciństwa oraz szklanego anioła kupionego w Dreźnie. Blaszane pudełko po herbatnikach zabezpieczyli wcześniej śledczy. Nie chciała wiedzieć, co się z nim stało.

Pod koniec listopada następnego roku Dorota zadzwoniła do niej z propozycją wspólnego wyjazdu na święta. Rozmawiały długo. Po raz pierwszy od dzieciństwa potrafiły powiedzieć sobie rzeczy, które wcześniej uważały za niewypowiadalne. Nie wszystko było przyjemne. Niektóre wspomnienia nadal wywoływały gniew, inne wstyd, a jeszcze inne poczucie winy, którego żadna z sióstr nie potrafiła w pełni uzasadnić. Zdecydowały jednak, że spotkają się we Wrocławiu, w mieszkaniu Leny. Ewa również otrzymała zaproszenie.

W Wigilię przygotowały niewielką kolację. Na stole znalazły się cztery potrawy, trzy różne talerze i świeczka ustawiona w zwyczajnym szklanym słoiku. Dorota przyniosła sałatkę, Ewa upiekła ciasto, a Lena zamówiła pierogi w restauracji. Nikt nie poprawiał sztućców ani nie komentował sposobu krojenia marchewki. Rozmawiały o pracy, pogodzie i planach na przyszły rok, nie próbując udawać, że wszystkie ich problemy zostały rozwiązane.

O godzinie dziewiętnastej Ewa zapytała, czy będą dzielić się opłatkiem.

Lena poczuła znajomy ucisk w gardle. Przez chwilę patrzyła na własne dłonie, na cienkie blizny biegnące wzdłuż lewego nadgarstka, na miejsca, w których skóra nadal pozostawała nieco jaśniejsza od otaczających tkanek. Dorota przestała nalewać kompot. Ewa odłożyła nóż do ciasta.

— Nie — odpowiedziała Lena. — Nie będziemy.

Ewa skinęła powoli głową, lecz nie sięgnęła po ciasto. — Zapytałam tylko dlatego, że nie chciałam znowu czegoś za nas zdecydować.

— Wiem — powiedziała Lena. — Możemy sobie życzyć dobrych rzeczy bez tego. I bez obiecywania, że nigdy się nie rozstaniemy.

Dorota odłożyła dzbanek. — W takim razie życzę nam, żebyśmy umiały powiedzieć sobie prawdę, zanim stanie się za późno. Nawet jeśli będziemy z nią siedzieć przez pół nocy.

— A ja — odezwała się Ewa, wycierając wilgotne dłonie o serwetkę — żeby żadna z nas nie musiała zostawać gdzieś ze strachu.

Lena podniosła szklankę. — I żebyśmy mogły przyjeżdżać, kiedy chcemy. Nie dlatego, że musimy.

Nikt nie zaprotestował.

Za oknem padał śnieg. W sąsiednim mieszkaniu ktoś śpiewał kolędę, myląc słowa drugiej zwrotki. Na stole powoli stygły pierogi, świeca wypalała się nierówno, a z kuchni dochodził cichy szum pracującej lodówki. Kobiety siedziały naprzeciw siebie, zmęczone, pełne wspomnień, których nie chciałyby mieć, i świadome, że nigdy nie będą rozumiały się całkowicie.

Każda mogła wstać od stołu, kiedy tylko zechciała.

I po raz pierwszy właśnie to sprawiało, że chciały przy nim pozostać.

Igły

Zmarli nie pachną śmiercią od razu. Przez pierwsze godziny zachowują zapachy, które towarzyszyły im za życia: mydła, tytoniu, lekarstw, potu, perfum, niekiedy moczu lub starej pościeli. Dopiero później pojawia się woń osobliwa, trudna do pomylenia z czymkolwiek innym, choć wcale nie tak intensywna, jak wyobrażają ją sobie ludzie, którzy nigdy nie mieli do czynienia z ludzkimi zwłokami. Robert znał wszystkie stadia tego procesu. Potrafił rozpoznać, czy ciało przechowywano w odpowiedniej temperaturze, czy wcześniej poddano je zabiegom medycznym, a nawet czy zmarły przez wiele dni przed śmiercią zaniedbywał higienę. Rozpoznawał zapach niektórych chorób, nie zaglądając do dokumentacji, i wiedział, że najtrudniej usunąć z ludzkiej skóry woń długotrwałego cierpienia. Pozostawała czasem nawet po kilkukrotnym umyciu, wnikała w rękawiczki, osiadała na plastikowych fartuchach i prześladowała człowieka długo po zakończeniu pracy. Robert nie opowiadał o tym znajomym. Większość ludzi nie życzyła sobie szczegółowych informacji o przygotowywaniu zwłok do pochówku, zwłaszcza podczas posiłków, a on sam dawno nauczył się, że zawodowe doświadczenia najlepiej pozostawiać za drzwiami zakładu.

Dwudziestego drugiego grudnia, kilka minut po siedemnastej, kończył przygotowywać ciało siedemdziesięcioletniego emerytowanego nauczyciela, który zmarł dwa dni wcześniej na oddziale internistycznym. Mężczyzna miał obrzęknięte powieki, zapadnięte policzki i niewielką ranę na czole, powstałą prawdopodobnie podczas upadku. Jego żona prosiła, aby wyglądał pogodnie. Robert wysłuchał tej prośby z zawodową uprzejmością, chociaż od dawna uważał ją za jedną z najbardziej absurdalnych rzeczy, jakie można powiedzieć osobie zajmującej się przygotowywaniem zmarłych. Pogoda ducha była właściwością żywych, a pośmiertny uśmiech, uzyskany za pomocą odpowiedniego ułożenia mięśni i kosmetycznego skorygowania rysów, przypominał raczej nieudolną próbę nadania ludzkiej twarzy wyrazu, do którego nie była już zdolna. Mimo to wykonał swoją pracę starannie. Rozczesał siwe włosy, wyrównał koloryt skóry, zamaskował niewielkie przebarwienia i poprawił kołnierzyk koszuli. Na koniec spojrzał na zmarłego z odległości dwóch metrów, oceniając rezultat.

— Zawsze ci wychodzą tacy, jakby zaraz mieli coś powiedzieć — zauważył Dariusz, właściciel zakładu pogrzebowego, który właśnie wszedł do pomieszczenia. — Nie wiem, czy to dobrze. Mnie by to wkurwiało. Człowiek martwy powinien wyglądać na martwego.

Robert zdjął rękawiczki, wyrzucił je do odpowiedniego pojemnika i odkręcił wodę.

— Rodzina chce go zobaczyć takim, jakim go pamięta — odpowiedział Robert, odkładając ręcznik papierowy. — Nie będę malował mu uśmiechu, ale mogę przynajmniej sprawić, żeby nie wyglądał na człowieka, który umierał w bólu.

— Ty naprawdę potrafisz ze wszystkiego zrobić kwestię techniczną — mruknął Dariusz. — Żona tego faceta pytała mnie trzy razy, czy widać, że cierpiał. Powiedziałem, że nie. I wiesz co? Nie zajrzała nawet do zdjęcia. Chciała tylko usłyszeć odpowiedź.

— To chyba dobrze, że ją dostała.

— Może. Rodzina pamięta, co chce. Później i tak przychodzi rachunek, a z niego wszyscy pamiętają już każdą złotówkę. Nie patrz na mnie tak. Od dwudziestu lat słucham, jak ludzie przeliczają miłość na koszt trumny.

Dariusz zaśmiał się krótko, po czym wyszedł, pozostawiając po sobie zapach papierosów i mocnej kawy. Robert umył ręce dwukrotnie, dokładnie oczyszczając przestrzenie między palcami. Miał trzydzieści cztery lata, szczupłą twarz, jasne oczy i dłonie człowieka, który przyzwyczaił się do wykonywania drobnych, precyzyjnych czynności. Paznokcie obcinał bardzo krótko. Nie nosił biżuterii, zegarka ani obrączki. Na lewym nadgarstku miał niewielką bliznę po oparzeniu, którego nabawił się jako nastolatek, kiedy próbował wyjąć rozgrzaną blachę z piekarnika. Zawsze zwracał uwagę na podobne szczegóły. Ludzkie ciało interesowało go jako zbiór materiałów o różnej wytrzymałości, elastyczności i podatności na uszkodzenia. Zdarzało mu się patrzeć na własną twarz w lustrze i zastanawiać, jak długo po śmierci zachowa swój obecny kształt.

Przed wyjściem Dariusz zapytał, czy zamierza spędzić święta z rodziną.

— Sam — odpowiedział Robert, zapinając kurtkę.

— To może przyjedziesz do nas? Iwona robi tyle żarcia, że później przez tydzień nie możemy zamknąć lodówki. Zawsze się jeszcze jedno miejsce znajdzie.

— Dzięki, Darek. Mam już plany.

— Jeśli planem jest siedzenie z piwem przed telewizorem, to Iwona przyjmie cię nawet po kolacji. Nie musisz się tłumaczyć ani opowiadać o Magdzie. Znam cię wystarczająco długo, żeby wiedzieć, kiedy człowiek chce posiedzieć w ciszy.

— Właśnie dlatego wolę zostać w domu.

Dariusz przez chwilę przyglądał mu się spod ciężkich powiek. — Dobra. Tylko nie mów później, że nikt cię nie zapraszał.

Robert podziękował raz jeszcze. Skłamał bez najmniejszego wysiłku. Od osiemnastu miesięcy spędzał większość wolnego czasu w mieszkaniu, które kiedyś dzielił z żoną, i nie zamierzał zmieniać tego zwyczaju. Nie lubił wizyt, telefonów ani pytań o przyszłość. W pracy był człowiekiem rzeczowym, cierpliwym i uprzejmym, natomiast w życiu prywatnym stopniowo ograniczał kontakty z ludźmi do absolutnego minimum. Dawni znajomi przestali zapraszać go na spotkania, rodzice dzwonili coraz rzadziej, a sąsiadom odpowiadał krótkim skinieniem głowy. Owdowienie okazało się wygodnym wyjaśnieniem tej niechęci. Ludzie szanowali cudzą żałobę, zwłaszcza jeśli nie musieli oglądać jej z bliska.

Na zewnątrz padał mokry śnieg. Ulice Torunia pokrywała warstwa brudnej brei, rozjeżdżanej przez autobusy i samochody dostawcze, a na przystankach gromadzili się ludzie z torbami pełnymi zakupów. W witrynach sklepów wisiały papierowe gwiazdy, plastikowe renifery i czerwone skarpety, których rozmiary sugerowały, że obdarowywani nimi ludzie powinni mieć stopy wielkości niemowląt. Z głośników ustawionych przed galerią handlową płynęła popularna świąteczna piosenka, powtarzana tak często, że Robert miał ochotę wyrwać przewód zasilający. Ominął grupę nastolatków robiących sobie zdjęcia przy wielkim podświetlonym prezencie i skręcił w boczną ulicę, gdzie od kilku dni działał prowizoryczny punkt sprzedaży choinek.

Drzewka stały w nierównych rzędach, oparte o metalowe barierki. Niektóre owinięto plastikową siatką, inne prezentowały rozłożyste gałęzie, z których przy każdym poruszeniu opadały drobne krople wody. Nad placem unosił się intensywny zapach żywicy, mokrej kory i igliwia. Sprzedawca, starszy mężczyzna w roboczej kurtce, siedział w samochodzie dostawczym i jadł kanapkę. Robert przeszedł pomiędzy świerkami, oglądając ich pnie, długość gałęzi i stopień wysuszenia igieł. Nie miał szczególnej ochoty na świąteczne dekoracje. Przez ostatnie dwa lata nie stawiał choinki, a bombki nadal przechowywał w kartonie na najwyższej półce szafy. Tym razem jednak coś skłoniło go do zatrzymania się przy jednym z drzewek.

Jodła stała osobno, oparta o betonowy słupek.

Miała około dwóch metrów wysokości, szeroką koronę i wyjątkowo gęste gałęzie. Jej igły były ciemnozielone, miejscami niemal czarne, a spodnia strona niektórych połyskiwała delikatnym srebrzystym odcieniem. Robert przesunął dłonią po jednej z gałązek. Była ciepła. Nieznacznie, ledwie zauważalnie, lecz wystarczająco, aby poczuł różnicę pomiędzy nią a pozostałymi drzewkami. Przycisnął palce mocniej. Igły ugięły się pod naciskiem, a po chwili wróciły do poprzedniego położenia. Z wnętrza korony dobiegał słaby zapach, który przypomniał mu coś z pracy: wilgotne bandaże, skórę przemywaną środkiem dezynfekcyjnym i odrobinę słodkawą woń rozgrzanego tłuszczu.

— Ile za tę? — zapytał.

Sprzedawca wysiadł z samochodu, otarł usta rękawem i spojrzał na wskazane drzewko.

— Sześćdziesiąt.

— Za taką dużą?

— Jak pan chce, mogę powiedzieć sto dwadzieścia. Ale za sześćdziesiąt też ją oddam. Stoi tu od rana i jakoś nikt jej nie chce.

— Dlaczego? — Robert uniósł gałązkę, by sprawdzić jej spód. — Wygląda lepiej od pozostałych.

— Ludzie wolą te proste, z równym pniem. Ta jakaś dziwna. W siatce też źle leży. Pan bierze czy ogląda?

Robert zapłacił bez dalszych negocjacji. Sprzedawca owinął jodłę siatką, ale zanim to zrobił, kilkakrotnie obejrzał jej dolną część. Pień kończył się nierówno. Nie było na nim typowej powierzchni pozostawionej przez piłę, a włókna drewna układały się w miękkie, poszarpane pasma.

— Czym pan to ścinał? — zainteresował się Robert.

— Nie pamiętam. Przyjechało z transportem.

— Przecież musiał ją pan rozładowywać. Ktoś zostawił na dole kawałek korzenia?

— Panie, sprzedaję choinki, nie prowadzę im akt osobowych. — Sprzedawca szarpnął za siatkę, zbyt gwałtownie, jakby chciał zasłonić dolną część pnia. — Jak się panu nie podoba, oddam pieniądze.

— Nie trzeba. Pytałem z ciekawości.

Mężczyzna wsunął drzewko w siatkę i odwrócił wzrok.

Robert zaniósł jodłę do samochodu, położył na starym kocu w bagażniku i wrócił do mieszkania. Podczas jazdy kilkakrotnie poczuł zapach żywicy, chociaż wszystkie szyby pozostawały zamknięte. W pewnym momencie spojrzał w lusterko wsteczne i odniósł wrażenie, że siatka otaczająca drzewko poruszyła się sama. Uznał, że gałęzie rozprężają się pod wpływem ciepła.

Mieszkał na drugim piętrze czterokondygnacyjnego bloku z lat siedemdziesiątych. Budynek miał wąską klatkę schodową, metalowe poręcze pokryte kilkoma warstwami farby i charakterystyczny zapach gotowanych warzyw, środków czystości oraz wilgoci gromadzącej się w piwnicy. Na półpiętrze ktoś pozostawił zepsuty odkurzacz, który od kilku miesięcy blokował przejście. Robert wniósł choinkę bez większego trudu, chociaż przy ostatnim zakręcie jedna z gałęzi zaczepiła o ścianę i pozostawiła na niej ciemną smugę. Wyglądała jak ślad po mokrej dłoni.

W mieszkaniu panował porządek graniczący z bezosobowością. W salonie stała szara kanapa, niski stolik, dwa regały z książkami i telewizor, którego Robert prawie nie włączał. Na ścianach nie wisiały obrazy ani fotografie. Zniknęły niedługo po śmierci Magdy, podobnie jak zasłony w drobne kwiaty, kolorowe poduszki i niewielka kolekcja ceramicznych figurek, które żona kupowała podczas podróży. Robert nie wyrzucił tych przedmiotów. Schował je do kartonów, okleił taśmą i przeniósł do piwnicy, przekonany, że w ten sposób ułatwi sobie powrót do normalności. Normalność nie powróciła, ale mieszkanie stało się łatwiejsze do sprzątania.

Ustawił jodłę w metalowym stojaku przy oknie. Musiał kilkakrotnie dokręcać śruby, ponieważ pień wydawał się nieznacznie zmieniać kształt pod naciskiem. W końcu drzewko stanęło prosto. Robert przeciął siatkę, a gałęzie rozłożyły się szeroko, niemal dotykając sufitu. W pokoju natychmiast zrobiło się ciemniej. Zielona masa zasłoniła część okna, rzucając na ścianę nieregularny cień przypominający rozstawione palce.

Przez chwilę Robert przyglądał się drzewku, po czym odszukał karton z ozdobami. Na samym wierzchu leżały trzy szklane bombki, figurka drewnianego konika i niewielki ceramiczny anioł z odłamanym skrzydłem. Magda kupiła go podczas ich pierwszego wspólnego wyjazdu do Krakowa. Twierdziła, że uszkodzone przedmioty są ciekawsze od idealnych, ponieważ przypominają ludzi. Robert nie znosił tego rodzaju uwag. Uważał je za sentymentalne i pretensjonalne, chociaż nigdy nie potrafił wyjaśnić, dlaczego właściwie tak bardzo go irytowały.

Powiesił anioła na gałęzi.

W tej samej chwili poczuł ukłucie pod paznokciem prawego kciuka. Cofnął rękę i zobaczył niewielką ciemnozieloną igłę, która wbiła się pomiędzy płytkę paznokciową a skórę. Spróbował usunąć ją zębami, ale siedziała zbyt głęboko. Poszedł do łazienki po pęsetę, stanął pod lampą i delikatnie uchwycił wystający koniec.

Igła nie chciała wyjść.

Robert zwiększył nacisk. Poczuł piekący ból, a pod paznokciem pojawiła się niewielka kropla krwi. Pociągnął mocniej. Zaskoczony zobaczył, że igła jest znacznie dłuższa, niż przypuszczał. Wysuwała się powoli, milimetr po milimetrze, jak cienki drut wyciągany z głębokiej rany. Miała prawie cztery centymetry długości i kończyła się bladym, miękkim fragmentem przypominającym korzeń.

Położył ją na brzegu umywalki.

Przez kilka sekund przyglądał się własnemu palcowi. Pod płytką paznokcia widniała wąska czerwona linia, a skóra wokół niej była lekko obrzmiała. Robert przemył ranę środkiem dezynfekującym, przykleił plaster i wrócił do salonu. Zanim wyszedł z łazienki, zauważył jeszcze, że igła pozostawiona na umywalce delikatnie wygięła się w stronę odpływu.

Nie zatrzymał się, żeby sprawdzić, czy naprawdę to widział.

Wieczorem zjadł odgrzewane pierogi, wypił dwa piwa i zasnął na kanapie. Śniła mu się klatka schodowa. Siedział na najwyższym stopniu, z plecami opartymi o ścianę, i patrzył na coś leżącego poniżej. Nie widział twarzy, jedynie fragment granatowej sukienki, ciemne włosy rozrzucone na posadzce i jedną dłoń z palcami wykrzywionymi pod nienaturalnym kątem. W śnie próbował wstać, ale nogi odmawiały mu posłuszeństwa. Słyszał za to cichy, powtarzający się dźwięk, przypominający drapanie paznokciem po drewnie.

Obudził się o trzeciej siedemnaście.

W salonie panowała niemal całkowita ciemność. Jedynie światło ulicznej latarni wpadało przez okno, rysując na suficie nieregularne cienie gałęzi. Robert leżał przez chwilę bez ruchu, wsłuchując się w odgłosy budynku. Gdzieś nad nim pracowała pralka, z kuchni dochodziło monotonne buczenie lodówki, a za ścianą sąsiad kaszlał w sposób sugerujący wieloletnią znajomość z papierosami.

Wówczas usłyszał własne imię.

— Robert.

Głos był cichy, kobiecy i nieco zachrypnięty.

Podniósł głowę.

— Kto tam? — zapytał, choć w mieszkaniu nie było drugiej osoby. — Jeśli to jakiś dowcip, bardzo proszę przestać.

Nie otrzymał odpowiedzi. Usiadł na kanapie i spojrzał w stronę choinki. Drzewko stało nieruchomo, ale jego cień na suficie wydawał się poruszać, chociaż światło latarni nie zmieniało położenia. Robert przetarł twarz dłońmi. Był przekonany, że głos pochodził ze snu.

— Robert — powtórzył ktoś, przeciągając drugą sylabę w sposób, który znał aż nazbyt dobrze.

— Magda? — Wypowiedział imię niemal bezgłośnie. — Nie. Nie rób mi tego.

Tym razem usłyszał wyraźnie.

Zerwał się z kanapy, zapalił światło i przez kilka sekund stał pośrodku pokoju. Serce biło mu gwałtownie, a skóra na plecach pokryła się potem. Sprawdził drzwi wejściowe, zajrzał do kuchni i łazienki. Nikogo nie było. Kiedy wrócił do salonu, zauważył, że ceramiczny anioł wiszący na choince obrócił się twarzą do ściany.

Przypomniał sobie, że Magda zawsze ustawiała go w ten sposób.

Twierdziła, że figurka ma zbyt smutną twarz.

Następnego ranka Robert odkrył trzy nowe igły.

Pierwsza wystawała spod paznokcia wskazującego palca. Druga znajdowała się na wewnętrznej stronie przedramienia, gdzie przebiła skórę tuż obok widocznej żyły. Trzecia wyrastała z dziąsła, pomiędzy dolnymi trzonowcami. Była krótka, ciemna i niezwykle ostra. Robert wyczuł ją językiem podczas mycia zębów, a następnie obejrzał w lustrze, rozchylając policzek palcem.

Przez kilka minut stał nieruchomo.

Nie wierzył w zjawiska nadprzyrodzone. W pracy widywał ciała zmarłych ludzi, których rodziny opowiadały o niewytłumaczalnych znakach, poruszających się przedmiotach i snach zapowiadających śmierć. Wiedział jednak, że rozpacz potrafi zmienić sposób postrzegania rzeczywistości, a mózg człowieka, któremu odebrano poczucie bezpieczeństwa, doszukuje się znaczenia nawet w przypadkowych zjawiskach. Teraz próbował zastosować tę samą zasadę do własnej sytuacji. Igły mogły pochodzić z choinki. Niektóre gatunki drzew miały wyjątkowo twarde zakończenia, a przypadkowe zadrapania łatwo przeoczyć. W dziąśle mógł tkwić fragment jedzenia, który tylko przypominał igłę. Pozostawał jeszcze głos Magdy, ale ten wyjaśniało zmęczenie.

Chwycił pęsetę.

Usuwanie igły z dziąsła trwało prawie dziesięć minut. Najpierw próbował poruszyć nią na boki, później delikatnie wyciągnąć, ale za każdym razem czuł ból promieniujący aż do ucha. W końcu zdecydował się pociągnąć gwałtownie. Igła wysunęła się wraz z cienkim, białym włóknem, które przez chwilę pozostawało połączone z dziąsłem. Robert poczuł smak krwi, a następnie coś słodkiego i lepkiego. Wypluł do umywalki niewielką ilość czerwonej śliny. Na jej powierzchni unosiła się zielonkawa kropla.

Pachniała żywicą.

W pracy starał się zachowywać normalnie. Przygotowywał ciało starszej kobiety, której twarz wymagała starannego wyrównania kolorytu po długiej hospitalizacji. W pewnym momencie, podczas poprawiania włosów zmarłej, poczuł intensywne swędzenie pod skórą głowy. Zdjął rękawiczkę, podrapał się nad prawym uchem i natychmiast cofnął rękę. Pomiędzy włosami wyczuł kilka twardych wypukłości. Poszedł do łazienki, ustawił się przed lustrem i rozgarnął włosy.

Z mieszków włosowych wyrastały drobne, ciemnozielone igły.

Nie były wbite w skórę. Stanowiły jej część. Każda otoczona była niewielkim zaczerwienieniem, a u podstawy widać było delikatne naczynia krwionośne. Robert spróbował usunąć jedną z nich paznokciami. Poczuł ostry ból, jakby wyrywał włos wraz z dużym fragmentem skóry. Igła pękła, pozostawiając pod powierzchnią niewielki twardy odłamek.

Odsunął się od lustra.

Przez chwilę miał ochotę krzyczeć, ale zamiast tego odkręcił wodę i umył ręce.

Dariusz znalazł go kilkanaście minut później w pomieszczeniu socjalnym.

— Wyglądasz jak gówno — zauważył Dariusz, stawiając kubek na stole. — Masz gorączkę?

— Chyba coś złapałem. Swędzi mnie skóra. I mam jakieś dziwne zmiany.

— Pokaż.

— Nie trzeba. To pewnie uczulenie.

— Człowieku, pracujesz przy zwłokach. Kiedy mówisz, że masz dziwne zmiany, nie mów tego takim tonem, jakbyś zgubił rękawiczkę. Idź do lekarza.

— Najpierw wrócę do domu.

— To spierdalaj do domu. Naprawdę. Mamy dość roboty bez twoich zarazków. I zadzwoń, zanim jutro przyjdziesz. Nie chcę cię tu z gorączką tylko dlatego, że nie umiesz odpuścić jednego dnia.

Robert nie protestował. Wyszedł wcześniej, po drodze kupując w aptece środek odkażający, pęsetę chirurgiczną i kilka jałowych opatrunków. Farmaceutka zapytała, czy potrzebuje czegoś jeszcze. Przez chwilę zastanawiał się, czy powiedzieć jej o igłach, ale nie potrafił wymyślić zdania, które nie zabrzmiałoby jak objaw poważnych zaburzeń psychicznych.

Po powrocie do mieszkania zastał choinkę w innym miejscu.

Był tego pewien.

Poprzedniego wieczoru ustawił ją przy oknie, w odległości około trzydziestu centymetrów od kaloryfera. Teraz najniższe gałęzie dotykały grzejnika, a metalowy stojak znajdował się niemal przy samej ścianie. Robert sprawdził podłogę. Nie znalazł śladów przesuwania. Zauważył natomiast, że z podstawy pnia wydobyły się cienkie, ciemne korzenie, które rozchodziły się po panelach i znikały pod listwą przypodłogową.

Przykucnął.

Korzenie były miękkie, ciepłe i lekko wilgotne. Kiedy dotknął jednego z nich, poczuł delikatne drżenie w prawej dłoni. Cofnął palce, lecz uczucie nie ustąpiło. Przeciwnie, przeszło wzdłuż przedramienia i zatrzymało się pod łokciem, gdzie skóra zaczęła się nieznacznie unosić.

Robert pobiegł do kuchni po nóż.

Wbił ostrze w jeden z korzeni. Z przeciętej tkanki wypłynęła gęsta, przezroczysta substancja, która natychmiast przykleiła się do metalowej powierzchni. W tym samym momencie z jego ust wydobył się krótki jęk. Poczuł ból w dolnej części brzucha, ostry i głęboki, jakby ktoś przeciągnął rozgrzanym drutem po wewnętrznej stronie mięśni.

Wypuścił nóż.

Korzeń skurczył się, a przecięte końce powoli zbliżyły do siebie.

Robert cofnął się pod ścianę.

— Co ty, kurwa, jesteś? — wyszeptał. — Widzisz, co ze mną robisz? Chcesz, żebym cię spalił? Żebym porąbał cię na kawałki?

Przerwał, bo w tej samej chwili poczuł pod żebrami skurcz, jakby ktoś ścisnął jego wnętrzności w pięści.

— Dobrze. Nie dotknę cię. Tylko przestań.

Choinka nie odpowiedziała.

Jedna z gałęzi poruszyła się jednak powoli, opuszczając końcówkę w stronę podłogi. Ceramiczny anioł zakołysał się na sznurku. Z jego odłamanego skrzydła spadła drobina białego szkliwa.

Robert przypomniał sobie Magdę.

Nie jej śmierć, o której opowiadał wszystkim od osiemnastu miesięcy, lecz pewien grudniowy wieczór sprzed trzech lat. Siedziała wtedy na podłodze salonu, otoczona pudełkami z ozdobami, i śmiała się z jego nieumiejętnych prób rozplątywania lampek. Miała krótkie ciemne włosy, szczupłe ramiona i szeroki uśmiech, który pojawiał się na jej twarzy nawet wtedy, gdy była zmęczona. Pracowała jako konserwatorka zabytkowych mebli, a po powrocie z warsztatu często pachniała drewnem, klejem i lakierem. Lubiła dotykać przedmiotów, badać ich powierzchnię opuszkami palców i opowiadać o ich historii. Robert uważał tę skłonność za ujmującą, dopóki nie zaczęła przeszkadzać mu w codziennym życiu. Później coraz częściej mówił, że Magda przywiązuje zbyt wielką wagę do rzeczy nieistotnych.

Pamiętał również, jak bardzo się kłócili.

Nie zawsze były to kłótnie gwałtowne. Czasami przez kilka dni nie rozmawiali ze sobą, poruszając się po mieszkaniu w taki sposób, żeby przypadkiem nie znaleźć się w tym samym pomieszczeniu. Innym razem sprzeczali się o zakupy, rachunki, spóźnienia i spotkania ze znajomymi. Robert potrafił być okrutny w sposób, który nie wymagał podnoszenia głosu. Wystarczało mu jedno zdanie wypowiedziane spokojnie, precyzyjnie dobrane do słabości żony. Wiedział, że Magda wstydzi się braku dyplomu uniwersyteckiego, że obawia się utraty pracy i że cierpi z powodu nieudanych prób zajścia w ciążę. Używał tych informacji wtedy, gdy chciał zakończyć dyskusję. Później przepraszał, kupował kwiaty i tłumaczył, że powiedział zbyt wiele, ponieważ bardzo mu zależało.

Nie uważał się za złego człowieka.

Ludzie źli byli brutalni, nieprzewidywalni i pozbawieni zasad. Robert miał zasady. Nie pił nadmiernie, nie zdradzał żony, pracował uczciwie i nigdy nie podniósł na nią ręki. Przez długi czas właśnie to ostatnie zdanie stanowiło najważniejszy argument, którym posługiwał się we własnej obronie.

Aż do tamtego wieczoru.

Zamknął oczy.

Natychmiast usłyszał drapanie.

Dochodziło spod podłogi, z miejsca, gdzie korzenie choinki znikały pod listwą. Początkowo przypominało cichy szelest papieru. Potem stało się bardziej rytmiczne. Trzy krótkie odgłosy, przerwa, następnie dwa dłuższe. Robert znał ten dźwięk. Słyszał go już wcześniej, ale przez osiemnaście miesięcy robił wszystko, żeby nie przypomnieć sobie, skąd pochodził.

— Przestań — powiedział, usiłując utrzymać głos w ryzach. — Nie wiem, co chcesz mi przypomnieć.

Drapanie trwało nadal.

— Przestań, do cholery! — krzyknął. — Przecież wiem, że wtedy tam byłem. Nie musisz mi tego pokazywać!

Uderzył pięścią w ścianę. Na moment poczuł ulgę, ale niemal natychmiast ból przeszedł w przedramię, a spod skóry dłoni wysunęły się trzy nowe igły. Jedna przebiła opuszkę serdecznego palca, druga pojawiła się pomiędzy kostkami, trzecia wyrastała z nadgarstka pod kątem niemal prostym. Robert patrzył na nie z rosnącym przerażeniem. Spróbował poruszyć palcami i odkrył, że skóra na grzbiecie dłoni stała się dziwnie napięta. Pod nią przesuwały się cienkie, zielonkawe włókna, które przy każdym ruchu zmieniały położenie.

Poszedł do łazienki i rozebrał się przed lustrem.

Na jego ciele znajdowało się kilkadziesiąt zmian. Drobne igły wyrastały z ramion, boków, pachwin i dolnej części brzucha. Na plecach pojawiły się nieregularne ciemne plamy, których powierzchnia przypominała korę młodego drzewa. Skóra wokół nich była twarda, szorstka i popękana. Robert dotknął jednej z wypukłości. Nie poczuł typowego bólu, lecz coś znacznie bardziej niepokojącego: głębokie, rozlane napięcie, jakby dotykał mięśnia ukrytego pod grubą warstwą drewna.

Otworzył apteczkę.

Przez następne pół godziny próbował usuwać igły. Najpierw pęsetą, później małymi nożyczkami do paznokci. Pracował metodycznie, tak jak w zakładzie pogrzebowym, starając się oddzielić emocje od wykonywanych czynności. Z każdym kolejnym usuniętym fragmentem ból stawał się jednak silniejszy. Z ran wypływała lepka ciecz, która mieszała się z krwią i pozostawiała na skórze błyszczące smugi. W pewnym momencie Robert przeciął jedną z twardych struktur na przedramieniu i zobaczył, że pod powierzchnią skóry znajduje się cienka zielona łodyga, otoczona siecią drobnych naczyń krwionośnych. Kiedy nacisnął ją pęsetą, mimowolnie zgiął palce. Łodyga była połączona z jego układem nerwowym.

Wtedy po raz pierwszy naprawdę się rozpłakał.

Usiadł na podłodze łazienki, nagi, z zakrwawionymi rękami i twarzą mokrą od łez. Nie rozumiał, co się z nim dzieje. Miał świadomość, że powinien zadzwonić po pogotowie, ale wyobrażenie siebie leżącego na szpitalnym łóżku, otoczonego lekarzami, którzy oglądają wyrastające z jego ciała igły, wywoływało w nim paraliżujący wstyd. Przez całe życie zależało mu na zachowaniu kontroli. Teraz własna skóra stawała się czymś obcym, nieprzewidywalnym i nieposłusznym. Organizm, który dotychczas traktował jak narzędzie, zaczął działać według zasad całkowicie niezależnych od jego woli.

Z salonu dobiegł głos Magdy.

— Robert, otwórz.

Podniósł głowę.

— Magda? — Wstał niezgrabnie, opierając rękę o umywalkę. — Jeśli to naprawdę ty, powiedz coś, co wiedzieliśmy tylko my.

— Otwórz drzwi.

— Nie ma tu żadnych drzwi — wyszeptał. — Jesteś martwa. Widziałem cię. Wiem, że umarłaś.

— Otwórz — powtórzył głos, niemal bez tchu.

Nie był to głos agresywny. Brzmiał słabo, jakby kobieta mówiła z ogromnym wysiłkiem. Robert poczuł nagły ucisk w gardle. Powoli wstał, narzucił szlafrok i wyszedł z łazienki.

W salonie nie było nikogo.

Choinka zajmowała teraz niemal połowę pomieszczenia. Jej gałęzie wydłużyły się, dotykając ścian, mebli i sufitu. Z dolnej części pnia wyrastały grube korzenie, które podniosły kilka paneli podłogowych, odsłaniając betonową wylewkę. Wśród igieł połyskiwały drobne krople przezroczystej cieczy. Robert poczuł intensywny zapach wilgotnego lasu, ziemi i czegoś słodkiego, niemal mdłego.

— Otwórz — powtórzył głos.

Dochodził z wnętrza drzewa.

Robert zbliżył się ostrożnie. Pomiędzy gałęziami zauważył ciemną szczelinę, która rozchylała się i zamykała w powolnym rytmie. Jej wnętrze było miękkie, czerwone i wilgotne. Przypominało usta pozbawione warg.

— Magda — wyszeptał. — To ty? Jeśli mnie słyszysz, odpowiedz. Nie chcę już zgadywać.

Szczelina rozszerzyła się.

Z jej wnętrza wydobył się cichy, urywany oddech.

Robert cofnął się gwałtownie.

Zobaczył klatkę schodową.

Tym razem wspomnienie było wyraźne.

Magda stała na najwyższym stopniu, ubrana w granatową sukienkę i wełniany sweter. Była blada, miała zaczerwienione oczy i mówiła coś o pieniądzach, które Robert wydał bez jej wiedzy. Chciała odejść. Powiedziała, że przez ostatnie miesiące czuje się jak przedmiot przechowywany w mieszkaniu, który wolno przestawiać, naprawiać i oceniać, ale któremu nie przysługuje własne zdanie. Robert pamiętał, że zaczął się śmiać. Wydawało mu się wtedy, że porównanie do przedmiotu jest przesadzone, niemal komiczne.

Magda odwróciła się i ruszyła w stronę schodów.

Złapał ją za ramię.

Szarpnęła się.

A potem odepchnął ją obiema rękami.

Nie było w tym wielkiego zamachu ani świadomego zamiaru zabójstwa. Wykonał krótki, gwałtowny ruch, którego siły nie potrafił później dokładnie określić. Magda straciła równowagę. Jej stopa ześlizgnęła się z krawędzi stopnia, ciało obróciło się w bok, a głowa uderzyła o metalową poręcz. Następnie spadła po schodach, uderzając ramionami i plecami o kolejne stopnie.

Robert pamiętał hałas.

Pamiętał również, że przez chwilę nie potrafił się poruszyć. Stał na górze, patrząc na nieruchomą sylwetkę żony, i próbował zrozumieć, co właśnie zrobił. Potem zszedł kilka stopni, zatrzymał się i zobaczył krew wypływającą spod jej głowy. Magda leżała na boku, z twarzą zwróconą ku ścianie. Jedna z jej nóg była wykręcona pod nienaturalnym kątem.

Nie ruszył jej.

Bał się.

Bał się policji, sąsiadów, utraty pracy, więzienia i wszystkiego, co mogło nastąpić, gdyby ktoś dowiedział się, że odepchnął żonę. Przez kilka minut próbował przekonać samego siebie, że to był wypadek. W końcu usiadł na schodach i zaczął oddychać powoli, tak jak robił to zawsze w sytuacjach wymagających opanowania.

Wówczas Magda poruszyła dłonią.

Robert zamknął oczy.

Nie chciał pamiętać tego fragmentu.

Przez osiemnaście miesięcy opowiadał wszystkim, że żona zginęła na miejscu. Powtarzał tę wersję rodzinie, znajomym, lekarzom i policjantom. Twierdził, że poślizgnęła się na schodach, kiedy wracała do mieszkania po wyrzuceniu śmieci. Z czasem sam zaczął wierzyć, że tak właśnie było. Wspomnienie urwało się w miejscu, gdzie zobaczył ciało na posadzce, a wszystkie późniejsze wydarzenia zlały się w bezkształtną plamę.

Teraz jednak pamiętał.

Magda żyła.

Poruszała palcami, próbując dosięgnąć poręczy. Jej oddech był płytki, nierówny, a z ust wydobywał się cichy świst. Robert wiedział, że powinna natychmiast otrzymać pomoc medyczną. Zawodowe doświadczenie pozwalało mu rozpoznać objawy poważnego urazu. Mimo to nie zadzwonił.

Siedział na schodach i czekał.

W pewnym momencie Magda spróbowała coś powiedzieć. Z jej ust wydobyło się kilka niezrozumiałych sylab. Potem zaczęła drapać paznokciami po drewnianym stopniu, na którym spoczywała jej dłoń. Trzy krótkie ruchy, przerwa, dwa dłuższe. Robert patrzył na nią bez słowa. Wmawiał sobie, że nie powinien jej ruszać, ponieważ mógłby pogorszyć obrażenia. Nie potrafił jednak wyjaśnić, dlaczego nie zadzwonił po pomoc.

Czekał czterdzieści dwie minuty.

Później policjantom powiedział, że znalazł żonę martwą.

Robert osunął się na podłogę salonu.

— Przepraszam — wyszeptał. Słowo zabrzmiało obco w pustym pokoju, jakby przez lata ćwiczył jego wymowę, ale nigdy nie zadał sobie trudu, żeby zrozumieć znaczenie.

Choinka poruszyła gałęziami.

— Przepraszam, Magda. Nie chciałem. To był jeden ruch, jedna sekunda. Wmawiałem sobie, że wszystko wydarzyło się zbyt szybko, żebym mógł coś zrobić. — Otarł usta zakrwawioną dłonią. — Ale potem miałem czterdzieści dwie minuty. Wtedy mogłem. I nie zrobiłem nic.

Z wnętrza pnia dobiegł słaby dźwięk, przypominający śmiech, ale Robert wiedział, że nie należy do żony. Był to jego własny głos, zniekształcony, odtworzony tak, jakby ktoś próbował wypowiedzieć słowa przez usta pełne ziemi.

— Nie chciałem — powtórzył.

Wówczas poczuł przeszywający ból w klatce piersiowej.

Spojrzał w dół.

Spod skóry po lewej stronie mostka wysuwał się cienki, zielony pęd. Przebijał naskórek powoli, rozchylając brzegi rany, a na jego końcu pojawiały się niewielkie igły. Robert spróbował go wyrwać, lecz natychmiast poczuł ucisk w okolicy serca. Pęd poruszał się zgodnie z rytmem jego pulsu. Z każdym uderzeniem serca stawał się nieco dłuższy.

Krzyknął.

Przez kilka minut wił się na podłodze, próbując zatrzymać rozrastającą się strukturę. Z jego ramion wyrastały kolejne igły, skóra pleców twardniała, a mięśnie nóg zaczynały kurczyć się w sposób, którego nie potrafił kontrolować. Poczuł, że kości stają się cięższe, jakby w ich wnętrzu gromadziła się wilgoć. Kiedy spróbował wstać, prawe kolano zgięło się pod nienaturalnym kątem. Rozległ się głuchy trzask, po którym noga przestała reagować na polecenia.

Robert doczołgał się do kanapy.

Telefon leżał na stoliku. Wyciągnął po niego rękę, ale palce zaczęły sztywnieć, a przestrzenie pomiędzy nimi wypełniały się cienkimi włóknami. W końcu zdołał chwycić urządzenie, przyciskając je do dłoni nadgarstkiem. Ekran zapalił się. Robert zobaczył własne odbicie w czarnej powierzchni: twarz wykrzywioną bólem, włosy sterczące pod dziwnymi kątami i ciemne igły wyrastające z policzka.

Otworzył listę kontaktów.

Przez chwilę patrzył na imię siostry Magdy.

Anna.

Nie rozmawiali od pogrzebu. Kobieta od początku nie wierzyła w opowieść o nieszczęśliwym wypadku. Kilkakrotnie pytała Roberta o szczegóły, ale on odpowiadał krótko, później coraz bardziej agresywnie, aż w końcu przestał odbierać jej telefony. Wiedział, że Anna uważa go za człowieka odpowiedzialnego za śmierć siostry. Nie miał jednak pojęcia, ile naprawdę podejrzewała.

Wybrał numer.

Po kilku sygnałach usłyszał jej głos.

— Słucham?

Robert zamknął oczy.

— Aniu.

Po drugiej stronie zapadła cisza.

— Robert? Co się stało? — Anna natychmiast stężała. — Przez półtora roku nie chciałeś odebrać ani jednego telefonu. Dlaczego dzwonisz teraz?

Próbował odpowiedzieć, ale z gardła wydobył się jedynie chrapliwy oddech. Czuł, że skóra na szyi napina się coraz mocniej, a pod językiem wyrasta coś twardego. Musiał mówić szybko.

— Magda nie spadła sama.

Anna nie odpowiedziała.

— Pokłóciliśmy się. Chciała odejść. Złapałem ją, a potem odepchnąłem.

— Nie mów tego takim spokojnym głosem. — W słuchawce rozległ się dźwięk przesuwanego krzesła. — Co znaczy „odepchnąłem”? Na schodach?

— Stała na górnym stopniu. Chwyciłem ją za ramię. Wyrywała się. Odepchnąłem ją obiema rękami.

— A potem powiedziałeś wszystkim, że się poślizgnęła. Patrzyłeś mi w oczy na pogrzebie i mówiłeś, że nie mogłeś jej uratować.

— Tak — przyznał Robert. — Skłamałem.

Robert zacisnął powieki.

— Upadła. Uderzyła głową. Ale jeszcze żyła.

W słuchawce rozległ się cichy szelest.

— Co powiedziałeś?

— Żyła, Aniu. Leżała na schodach. Oddychała. Nie zadzwoniłem od razu.

— Ale później zadzwoniłeś? — zapytała Anna. Każde słowo wypowiadała wolniej od poprzedniego. — Powiedz mi, że wezwałeś pomoc, kiedy jeszcze oddychała.

Robert milczał.

— Jak długo?

Robert poczuł, że coś porusza się w jego gardle.

— Czterdzieści dwie minuty.

Anna zaczęła płakać. Nie był to płacz głośny ani gwałtowny. Robert słyszał krótkie, urywane oddechy i pojedyncze dźwięki, które kobieta próbowała powstrzymać.

— Wiedziałam — powiedziała po chwili. — Wiedziałam, że kłamiesz. Magda zadzwoniła do mnie tydzień wcześniej. Powiedziała, że boi się wracać do domu po pracy, bo nie wie, na co się znowu obrazisz. Obiecałam, że przyjadę po nią, jeśli będzie trzeba. A potem odebrałam telefon od policji.

— Przepraszam.

— Nie mów do mnie tego słowa. Nie masz prawa używać go jak sposobu na zakończenie rozmowy. — Anna zaczerpnęła powietrza. — Chcę wiedzieć jeszcze jedno. Czy ona cię wołała? Czy prosiła, żebyś jej pomógł?

— Próbowała mówić. Nie zrozumiałem jej.

— A ty siedziałeś obok?

— Tak.

— Boże, Robert. Przecież ty pracujesz z ciałami ludzi. Wiedziałeś, co się z nią dzieje.

— Wiedziałem — powiedział, nie próbując już łagodzić odpowiedzi.

Robert chciał coś odpowiedzieć, lecz język odmówił mu posłuszeństwa. Poczuł ostry ból pod podniebieniem. Z jego ust zaczęły wysuwać się cienkie zielone włókna, które natychmiast przykleiły się do warg.

— Zadzwonię na policję — powiedziała Anna. — Powiem im wszystko, co usłyszałam. Nie obchodzi mnie, czy to odwołasz, kiedy jutro wytrzeźwiejesz, ani jak będziesz tłumaczył tę rozmowę.

Robert usiłował skinąć głową.

— Dobrze — wydusił. — Zrób to.

— Coś jest nie tak z twoim głosem. Gdzie jesteś?

— W domu. — Słowo niemal ugrzęzło mu w gardle.

— Wyślę tam pomoc. Słyszysz mnie? Robert? Nie rozłączaj się.

Telefon wypadł mu z ręki.

Przez chwilę widział jeszcze podświetlony ekran. Potem jedna z gałęzi choinki opadła na stolik, przesuwając urządzenie na podłogę. Robert próbował dosięgnąć go ponownie, ale jego ciało zaczęło unosić się wbrew woli. Z pleców wyrastały grube, zdrewniałe struktury, które łączyły go z pniem drzewa. Skóra na karku pękała, odsłaniając ciemne włókna przypominające świeżo przecięte drewno. Z każdym oddechem czuł, jak klatka piersiowa rozszerza się coraz trudniej.

Choinka przyciągała go do siebie.

Robert próbował walczyć. Złapał jedną z gałęzi, pociągnął ją z całej siły i poczuł, że coś rozrywa się w jego własnym ramieniu. Krew spłynęła po łokciu, zmieszana z lepką, żywiczną substancją. Gałąź pozostała nienaruszona. Mężczyzna zrozumiał, że nie może jej uszkodzić bez zadawania bólu samemu sobie.

Wówczas przestał się szarpać.

Po raz pierwszy od osiemnastu miesięcy nie próbował przekonywać siebie, że wszystko da się wyjaśnić, usprawiedliwić lub naprawić. Nie szukał już odpowiednich słów, które mogłyby zmniejszyć jego odpowiedzialność. Przypomniał sobie Magdę siedzącą na podłodze salonu, z ceramicznym aniołem w dłoni, i jej śmiech, kiedy opowiadała o przedmiotach noszących ślady dawnych uszkodzeń. Przypomniał sobie zapach jej włosów, ciepło dłoni i sposób, w jaki marszczyła nos, gdy próbowała przypomnieć sobie nazwę jakiegoś utworu muzycznego.

Potem zobaczył ją leżącą na schodach.

Nie odwrócił wzroku.

Jego ciało powoli wrastało w pień jodły. Skóra na plecach twardniała, zlewając się z korą, a nogi wydłużały się w nierównych, bolesnych skurczach. Z ramion wyrastały gałęzie, na których pojawiały się setki ciemnych igieł. Każda z nich pozostawała połączona z jego układem nerwowym. Czuł nacisk powietrza, drgania podłogi i delikatne poruszenia spowodowane pracą kaloryfera. W pewnym momencie jedna z igieł przebiła mu dolną powiekę. Nie stracił wzroku, lecz odtąd każdy ruch oka wywoływał przeszywający ból, jakby gałka oczna ocierała się o drobny metalowy haczyk.

Czas przestał mieć znaczenie.

Robert nie wiedział, czy minęło kilka minut, czy kilka godzin. Widział pokój z coraz większej wysokości, chociaż jego głowa pozostawała niemal nieruchoma. Słyszał kapanie wody w kuchni, odległy szum samochodów i głosy ludzi wracających do domów. Czuł również ruch korzeni pod podłogą, ich powolne wnikanie w szczeliny betonu i rozchodzenie się pomiędzy rurami instalacji grzewczej. Jego ciało nie należało już wyłącznie do niego. Stało się częścią większej struktury, która nie potrzebowała jego zgody, aby rosnąć.

Przed północą usłyszał dzwonek do drzwi.

Ktoś nacisnął go trzykrotnie.

Robert próbował odpowiedzieć. Poruszył ustami, ale jego język był już częściowo unieruchomiony przez twarde włókna. Z gardła wydobył się jedynie cichy szelest. Dzwonek odezwał się ponownie, a potem rozległo się mocne pukanie.

— Policja! Proszę otworzyć!

Robert poczuł nagłą nadzieję.

Próbował poruszyć ręką, lecz ramienia już nie miał. Z jego barku wyrastała długa gałąź, której końcówka dotykała szyby okiennej. Spróbował nią poruszyć. Igły zadrżały, a na podłogę spadła niewielka ilość ciemnej, lepkiej cieczy.

— Proszę pana! Jest pan w środku? — zawołał ktoś zza drzwi.

Robert słyszał głosy coraz mniej wyraźnie, a jego mózg zaczynał mieszać rzeczywiste dźwięki ze wspomnieniami. Imiona, twarze i miejsca rozpływały się w nieuporządkowanym strumieniu wrażeń. Przez chwilę widział ojca, później Dariusza, następnie Magdę, stojącą przy kuchennym blacie z nożem do chleba w dłoni. Wspomnienia nie tworzyły już ciągłej historii. Przypominały pojedyncze fotografie, których ktoś nieustannie zmieniał kolejność.

Drzwi wejściowe otwarto siłą.

Do mieszkania weszli dwaj policjanci i ratownicy medyczni. Robert słyszał ich kroki, krótkie polecenia i odgłosy przesuwanych mebli. Kiedy jeden z mężczyzn wszedł do salonu, zatrzymał się tak gwałtownie, że drugi niemal na niego wpadł.

— Co to, kurwa, jest? — zapytał młodszy policjant, zatrzymując się tuż za progiem.

— Nie dotykaj niczego — polecił starszy. — Sprawdź, czy ktoś tu oddycha.

— Widzisz tę twarz? Tam, na pniu? — Młodszy przełknął ślinę. — To wygląda jak człowiek.

— Wezwij dodatkowy zespół. I powiedz dyspozytorowi dokładnie, co widzisz, choćby miał pomyśleć, że zwariowałeś.

Przez dłuższą chwilę nikt nie odpowiedział.

Na środku pokoju stała ogromna jodła, której pień wrósł w podłogę, a gałęzie dotykały wszystkich ścian. Jej kora miała miejscami różowawy odcień, jakby pod powierzchnią drewna znajdowały się cienkie warstwy ludzkiej skóry. Wśród igieł wisiały trzy szklane bombki, drewniany konik i ceramiczny anioł z odłamanym skrzydłem. Nieco poniżej, tam gdzie pień rozdzielał się na dwie grube odnogi, widniała niewielka wypukłość przypominająca ludzką twarz. Miała zamknięte oczy, rozchylone usta i policzki pokryte ciemnozielonymi igłami.

Jeden z ratowników podszedł bliżej.

Dotknął kory.

Drzewo zadrżało.

— Odsuń się — powiedział drugi. — To może być materiał biologiczny. Nie wiemy, z czym mamy do czynienia.

— Tam jest tętno — odparł pierwszy, nie odrywając dłoni. — Słabe, ale wyraźne. W tej tkance.

— W takim razie nie tnij niczego, dopóki nie ustalimy, co jest z czym połączone.

Robert poczuł dotyk przez całą powierzchnię ciała. Nie potrafił określić, która jego część została dotknięta. Wrażenie rozeszło się od podstawy pnia aż po najdrobniejsze zakończenia gałęzi, przynosząc jednocześnie ból i krótkotrwałe uczucie ulgi. Próbował otworzyć oczy. Nie udało mu się.

Ratownicy rozpoczęli badanie. Stwierdzili obecność słabego, nieregularnego pulsu w jednej z miękkich struktur pnia, lecz nie potrafili ustalić, gdzie kończy się ludzkie ciało, a zaczyna tkanka roślinna. Podjęto próbę usunięcia kilku gałęzi, jednak po pierwszym nacięciu z wnętrza drzewa wypłynęła krew, a twarz ukryta w korze wykrzywiła się gwałtownie. Jeden z policjantów odwrócił wzrok.

Robert chciał im powiedzieć, żeby przestali.

Nie dlatego, że bał się śmierci.

Bał się, że będzie musiał żyć dalej w tym stanie.

Wówczas usłyszał głos Magdy.

Nie dochodził już z pnia ani z gałęzi. Pojawił się w jego pamięci, wyraźny i spokojny, dokładnie taki, jaki zapamiętał z pierwszych miesięcy małżeństwa.

— Robert, zobacz. Jakie to piękne.

Przypomniał sobie jej dłonie trzymające ceramicznego anioła, zapach rozgrzanego mieszkania i śnieg opadający na parapet. Przez chwilę chciał odpowiedzieć, że figurka jest tandetna, że ma zbyt duże oczy i źle wykonane skrzydła. Tak powiedział wtedy, przed laty. Teraz jednak nie czuł potrzeby poprawiania czegokolwiek.

Pozwolił wspomnieniu trwać.

Kiedy ratownicy przecięli główną strukturę łączącą pień z podłogą, Robert poczuł nagły, rozległy ból, a następnie coś, czego nie doświadczył od wielu godzin: całkowitą ciszę. Usta ukryte w korze rozchyliły się po raz ostatni. Z ich wnętrza wydobył się słaby oddech, któremu towarzyszył zapach żywicy.

Potem serce przestało bić.

Wiosną przeprowadzono remont mieszkania.

Usunięcie pozostałości drzewa zajęło kilka dni. Korzenie wniknęły głęboko w szczeliny podłogi, a niektóre z nich dotarły aż do instalacji wodnej. Fragmenty tkanek przekazano do badań, których wyniki przez wiele miesięcy pozostawały niejednoznaczne. W dokumentacji medycznej Roberta zapisano, że przyczyną zgonu była rozległa niewydolność wielonarządowa związana z nietypowym procesem rozrostowym. Nie wyjaśniono, dlaczego część pobranych próbek wykazywała cechy zarówno ludzkiej, jak i roślinnej tkanki.

Anna otrzymała od policji informację o śmierci szwagra kilka dni po Wigilii. Zeznała, że podczas ostatniej rozmowy telefonicznej Robert przyznał się do spowodowania śmierci jej siostry. Nagranie, które Anna uruchomiła w telefonie w trakcie rozmowy, potwierdziło znaczną część jego słów. Śledztwo dotyczące okoliczności śmierci Magdy zostało wznowione, a później zakończone ustaleniem, że wcześniejsza wersja wydarzeń była nieprawdziwa.

Anna nie pojechała na pogrzeb Roberta.

Nie miała najmniejszej ochoty oglądać jego trumny ani słuchać opowieści o tym, jak dobrym był pracownikiem, jak spokojnym człowiekiem i jak bardzo cierpiał po śmierci żony. Wiedziała, że ludzie potrafią opowiadać o zmarłych wyłącznie rzeczy wygodne dla żywych. Sama przez wiele miesięcy słuchała podobnych wspomnień o Magdzie, która według znajomych była zawsze uśmiechnięta, pełna energii i zadowolona z małżeństwa. Dopiero po jej śmierci Anna dowiedziała się o niektórych kłótniach, upokorzeniach i okresach milczenia, które wypełniały ostatnie lata życia siostry.

Dwudziestego czwartego grudnia następnego roku odwiedziła jej grób.

Przyniosła niewielki stroik z gałązek świerku, czerwonych owoców ostrokrzewu i jednej białej świecy. Ułożyła go na płycie nagrobnej, poprawiła wstążkę i przez dłuższą chwilę stała bez ruchu, patrząc na wyryte w kamieniu imię. Nie modliła się. Nie rozmawiała ze zmarłą. Próbowała jedynie przypomnieć sobie jej twarz z czasów, kiedy były dziećmi, zanim pojawili się mężczyźni, praca, pieniądze i wszystkie te sprawy, które stopniowo zmieniły ich życie.

Kiedy odchodziła, zauważyła, że jedna z gałązek stroika zaczepiła o rękaw jej płaszcza.

Ostrożnie ją odczepiła.

Na ciemnym materiale pozostała pojedyncza zielona igła. Anna wzięła ją między palce, obejrzała przez chwilę i strzepnęła na ziemię. Nie przywiązała do tego żadnego znaczenia. Wokół rosły dziesiątki iglastych drzew, a zimowy wiatr nieustannie przenosił ich suche fragmenty pomiędzy grobami.

Ruszyła w stronę cmentarnej bramy.

Pod butami chrzęścił zmarznięty śnieg. W oddali biły kościelne dzwony, a ponad dachami domów unosił się dym z kominów. Anna pomyślała o świątecznej kolacji, którą przygotowywała dla rodziców, o cieście czekającym w lodówce i o nieodpakowanych prezentach. Wiedziała, że wieczorem znowu będzie tęsknić za Magdą. Wiedziała również, że ta tęsknota nie zniknie, nawet kiedy miną kolejne lata.

Nie potrzebowała jednak żadnego znaku, żeby o siostrze pamiętać.

Za jej plecami, na grobie, płomień świecy poruszał się lekko na wietrze. Zielona igła leżała na śniegu, nieruchoma i zupełnie zwyczajna. Po kilku minutach przykryły ją kolejne drobne płatki, aż przestała być widoczna.

Pasterka

Ksiądz Antoni Radecki nie znosił plastikowych figurek w bożonarodzeniowej szopce. Uważał je za przejaw lenistwa, tandety i religijnej obojętności, która z każdym kolejnym rokiem coraz wyraźniej przenikała życie parafii. Zwłaszcza Dzieciątko Jezus, produkowane masowo w chińskich fabrykach, budziło w nim niechęć trudną do pogodzenia z chrześcijańskim obowiązkiem miłości. Miało zawsze taką samą różową twarz, nienaturalnie wyprostowane palce i oczy wymalowane niebieską farbą, której połysk przywodził na myśl raczej porcelanową lalkę niż nowo narodzone dziecko. W tym roku proboszcz postanowił przywrócić dawną szopkę, wykonaną przed wojną przez miejscowego stolarza. Figury były ciężkie, wyrzeźbione z lipowego drewna, pokryte kilkoma warstwami łuszczącej się polichromii. Maryja miała zapadnięte policzki, Józef szerokie dłonie robotnika, a leżące w żłobie niemowlę wyglądało tak mizernie, że jedna z parafianek zapytała kiedyś, czy przypadkiem nie przedstawia dziecka zmarłego podczas porodu. Antoni pamiętał tę uwagę. Uważał ją za szczególnie głupią, ponieważ właśnie bezbronność i cielesna niedoskonałość noworodka stanowiły, jego zdaniem, istotę tajemnicy Wcielenia.

Kościół pod wezwaniem świętego Bartłomieja znajdował się w niewielkiej miejscowości niedaleko Lwówka Śląskiego. Wzniesiony na początku XVIII wieku, miał grubą kamienną wieżę, prezbiterium zamknięte wielobocznie i sklepienie pokryte malowidłami przedstawiającymi sceny z życia apostołów. Zimą we wnętrzu panowała wilgoć, która osiadała na ławkach, ścianach i metalowych elementach wyposażenia. Zapach starego drewna mieszał się z wonią kadzidła, wosku i ziemi przynoszonej na podeszwach butów. W bocznej nawie stały dwa konfesjonały, z których jeden od lat pozostawał nieużywany, ponieważ jego drewniana konstrukcja przechyliła się niebezpiecznie w stronę ściany. Nad wejściem do zakrystii wisiał zegar, którego wskazówki spóźniały się o siedem minut. Antoni wielokrotnie prosił kościelnego o jego naprawienie, ale ostatecznie przyzwyczaił się do niedokładności i zaczął traktować ją jako osobliwą właściwość miejsca, w którym czas płynął nieco inaczej niż poza murami świątyni.

Dwudziestego czwartego grudnia, kilka minut po dziewiątej rano, proboszcz uklęknął przed ustawionym przy ołtarzu żłóbkiem i poprawił kawałek płóciennej tkaniny, którym owinięto drewniane Dzieciątko. Wykonywał tę czynność ostrożnie, starając się nie zginać zbyt mocno tułowia. Od trzech miesięcy cierpiał na dolegliwość, której nie potrafił nazwać, chociaż wcześniej wielokrotnie opisywał ją lekarzom. Początkowo odczuwał jedynie swędzenie pod lewym łukiem żebrowym. Później pojawiła się niewielka, twarda wypukłość, przesuwająca się pod naciskiem palców. Wreszcie skóra zaczęła się zmieniać. Stała się cienka, niemal przezroczysta, a pod jej powierzchnią uwidoczniły się delikatne struktury przypominające naczynia krwionośne. Antoni przekonany był, że cierpi na chorobę dermatologiczną, być może związaną z przyjmowanymi lekami przeciwzakrzepowymi. Dermatolog skierował go jednak na pilne badania obrazowe i zalecił konsultację chirurgiczną. Proboszcz nie stawił się na umówionej wizycie.