E-book
7.88
drukowana A5
34.61
WIEDŹMY i CZAROWNICE

Bezpłatny fragment - WIEDŹMY i CZAROWNICE

Kobiety z okolic Golubia — Dobrzynia oskarżane, sądzone i często skazywane na stos.


Objętość:
138 str.
ISBN:
978-83-8467-968-5
E-book
za 7.88
drukowana A5
za 34.61

Wstęp

Nie szukajmy czarownic. Zobaczmy kobiety.

Kiedy słyszymy słowo „czarownica”, przed oczami staje nam zazwyczaj postać ze starych baśni. Kobieta w spiczastym kapeluszu, z miotłą, kotem i tajemniczymi mocami. Czasem zła, czasem zabawna, niekiedy nawet sympatyczna.

Ale czarownice, o których chcę opowiedzieć, nie pochodziły z bajek.

Były prawdziwymi kobietami. Mieszkały w miastach i wsiach, wychowywały dzieci, prowadziły gospodarstwa, pracowały, chorowały, kochały i martwiły się o codzienny chleb. Niektóre pomagały sąsiadom, znały właściwości ziół, opiekowały się chorymi ludźmi i zwierzętami.

A jednak pewnego dnia mogły usłyszeć, że są czarownicami.

Czasem wystarczyła choroba dziecka, padnięcie krowy, nieudane zbiory albo sąsiedzka kłótnia. Ktoś kogoś podejrzewał, ktoś powtórzył zasłyszaną historię, ktoś przypomniał sobie dawne nieporozumienie.

I zaczynało się nieszczęście.

W XVI–XVIII wieku na ziemiach polskich, podobnie jak w innych krajach Europy, odbywały się procesy osób oskarżonych o czary. Przed sądami stawali również mężczyźni, ale zdecydowaną większość oskarżonych stanowiły kobiety.

Podczas wielu procesów stosowano tortury. Bito, krępowano kończyny, podwieszano i rozciągano ciało. Cierpienie miało zmusić oskarżoną do przyznania się do winy.

A kiedy już się przyznała, żądano niekiedy, żeby wskazała kolejne czarownice.

Tak powstawał łańcuch oskarżeń. Jedno zeznanie wymuszone torturami mogło sprowadzić nieszczęście na następne kobiety.

Jedną z oskarżonych była Truda Ząbkowa, związana z Golubiem i Elzanowem, sądzona w 1678 roku.

Przez kilkanaście lat pomagała chorym ludziom i zwierzętom. Później sama została oskarżona o czary. Więziono ją w Kowalewie, poddano torturom i skazano na śmierć przez spalenie na stosie. W jej zeznaniach, składanych podczas tortur, pojawiły się nazwiska kolejnych kobiet z Golubia i okolic.

Dziś możemy poznać tę historię dzięki zachowanym aktom sądowym i pracy historyków, między innymi profesora Jacka Wijaczki.

Ale czytając dawne zeznania, trzeba pamiętać o jednej rzeczy: akta procesu o czary nie są dowodem, że oskarżona rzeczywiście zajmowała się czarami. Są świadectwem tego, w co wierzyli ludzie, czego się bali i do jakiego okrucieństwa potrafili się posunąć.

Zastanawia mnie jeszcze coś.

Przez wieki Polska uchodziła za kraj stosunkowo dużej tolerancji religijnej. Chętnie przypominamy tę piękną kartę naszej historii.

A przecież również tutaj płonęły stosy.

Również tutaj kobiety oskarżano, torturowano i skazywano na śmierć za czyny, których popełnienia nie potrafiono rzeczywiście udowodnić.

Nie piszę tej książki po to, żeby sporządzić katalog wszystkich procesów o czary ani zastępować historyków w ich badaniach. Chcę przyjrzeć się losom kobiet żyjących także na naszej ziemi — w Golubiu, Kowalewie i okolicznych miejscowościach.

Chcę zobaczyć w nich nie postacie z dawnych legend, lecz zwyczajnych ludzi.

Bo przecież każda z tych kobiet miała swoje imię. Być może męża, dzieci, matkę, sąsiadów. Miała troski, marzenia i plany na następny dzień.

A potem ktoś nazwał ją czarownicą.

I to jedno słowo mogło zadecydować o całym jej losie.

W książce korzystam z ustaleń historyków i zachowanych świadectw dawnych procesów. Zamieszczone ilustracje mają charakter poglądowy. Nie przedstawiają wiernego, udokumentowanego przebiegu procesu Trudy Ząbkowej ani konkretnych narzędzi użytych wobec niej.

Chciałabym jednak, żeby patrząc na te obrazy, czytelnik zobaczył przede wszystkim człowieka.

Nie szukajmy więc w tych historiach nadprzyrodzonych mocy, diabelskich zaklęć ani tajemniczych sabatów.

Spróbujmy odczarować czarownice.

Przywrócić im to, co odebrały im oskarżenia, tortury i wyroki.

Ich człowieczeństwo.

Stefania Kłoss


Podstawa historyczna

Jacek Wijaczka, „Procesy o czary przed sądem sołtysim Kowalewa (Pomorskiego) w XVII–XVIII wieku”, „Zapiski Historyczne”, 2017, t. 82, z. 2, s. 108–114.

Opracowanie na podstawie akt procesowych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Toruniu, Akta luźne z Akt miasta Torunia, sygn. 8911.

I. Truda Ząbkowa z Golubia

Kobieta, do której chodzono po ratunek

Golub i Elzanowo, rok 1678

Nie wiem, jak wyglądała Truda Ząbkowa.

Nie znam koloru jej oczu ani brzmienia głosu. Nie wiem, czy była wysoka, czy niska, czy śmiała się głośno, czy raczej niewiele mówiła.

Wiem natomiast, że przez około czternaście lat mieszkała w Golubiu. Wcześniej żyła w Elzanowie. Była wdową. Ludzie przychodzili do niej, kiedy chorowali.

To ostatnie wiemy od niej samej.

Podczas procesu o czary powiedziała:

„Jużem ja tu jest w Golubiu lat ze czternaście, a do mnie uciekano w chorobach, a nikt mi tego nie ganił”.

Zatrzymajmy się przy tych słowach.

Ludzie przychodzili do Trudy po pomoc. Korzystali z jej umiejętności, chociaż ciążyły już na niej podejrzenia o czary.

Potrafiła pomagać przy niektórych dolegliwościach ludzi i zwierząt. Wiedzę zdobyła od pewnej kobiety z Ciechocina. Nie wiemy dokładnie, jakich środków używała ani na czym polegały wszystkie jej zabiegi.

Nie będę więc robiła z niej wielkiej zielarki ani mądrej czarodziejki z baśni.

Była kobietą, do której ludzie zwracali się w chorobie.

I to wystarczy.

Kiedy pomoc staje się podejrzana

Truda przeniosła się do Golubia po śmierci męża, około 1663–1664 roku.

Oskarżenia sięgały jednak wcześniejszych lat, kiedy mieszkała jeszcze w Elzanowie.

W XVII wieku granica między wdzięcznością a podejrzeniem bywała niebezpiecznie cienka.

Kiedy człowiek wyzdrowiał, można było dziękować za pomoc. Kiedy umierał, pojawiało się pytanie, czy ktoś mu nie zaszkodził.

A kiedy padały zwierzęta, niszczały plony albo przychodziło inne nieszczęście, łatwiej było wskazać winnego, niż pogodzić się z tym, że nie zna się przyczyny.

Trudzie przypisywano najróżniejsze nieszczęścia.

Miała powodować choroby ludzi, szkodzić gospodarstwom, doprowadzić do padnięcia pięciuset owiec, sprowadzić wiatr, który przewrócił owczarnię, a nawet niszczyć ogrody.

Zarzucano jej również otrucie własnego męża proszkiem dodanym do barszczu.

Głównym oskarżycielem był Piotr Schenich, dzierżawca Elzanowa. Przeciwko Trudzie zeznawał także jej pasierb, Walenty Ząbek.

Czy którekolwiek z tych nieszczęść rzeczywiście spowodowała?

Nie mamy na to dowodu.

Mamy oskarżenia, zeznania świadków i zapisane w aktach przekonania ludzi, którzy wierzyli w działanie czarów.

A oskarżenie o czary mogło być początkiem drogi, z której już się nie wracało.

„Ja niewinnie siedzę”

Trudę uwięziono w Kowalewie.

Bała się bicia tak bardzo, że uciekła. Schwytano ją jednak ponownie. Jej proces odbywał się w Elzanowie przed sądem sołtysim z Kowalewa.

Początkowo nie przyznawała się do czarów.

Powtarzała, że jest niewinna.

W zachowanym przekazie znajdujemy jej słowa:

„Ja […] niewinnie siedzę w tym więzieniu, bo nic nie umiem”.

Dla mnie to jedno z najważniejszych zdań tej historii.

Nie ma w nim diabła ani Łysej Góry. Jest kobieta, która próbuje przekonać ludzi mających nad nią władzę, że nie popełniła zarzucanych jej czynów.

Truda nie zaprzeczała, że potrafi pomagać chorym. Twierdziła jednak, że nie robi tego za sprawą diabła. Powiedziała nawet, że ksiądz pochwalił ją za pomaganie ludziom.

Ale sąd chciał przyznania się do czarów.

A kiedy go nie otrzymał, oddano Trudę katu.

Diabeł przychodzi razem z katem

Tortury rozpoczęły się około czwartej po południu.

Nie wiem, co Truda czuła ani o czym myślała. Wiem, że wcześniej zaprzeczała oskarżeniom, a pod wpływem bólu zaczęła opowiadać o czarach.

Nagle pojawił się diabeł imieniem Rokitka.

Pojawiła się Łysa Góra w okolicach Owieczkowa, niedaleko Ostrowitego.

Pojawiły się sabaty, tajemnicze proszki, kradzione hostie i ludzie, którzy mieli spotykać się z diabłami.

Cały świat czarów, którego wcześniej Truda nie potwierdzała.

Czy to znaczy, że kat wydobył z niej prawdę?

Nie. Wydobył zeznania.

A to nie jest to samo.

Człowiek poddany torturom może powiedzieć bardzo wiele, byle tylko przerwano cierpienie.

Dlatego dawnych protokołów nie wolno czytać jak sprawozdań z prawdziwych spotkań z diabłem.

Są świadectwem wiary w czary, sposobu prowadzenia procesów i okrucieństwa, do którego dopuszczał ówczesny wymiar sprawiedliwości.

A Truda zaczęła podawać nazwiska.

Jedna kobieta, piętnaście następnych

W zeznaniach Trudy pojawiło się szesnaście osób: piętnaście kobiet i jeden mężczyzna.

Z Golubia wymieniła Mszańską, Siekierkową, Niedzielinę i Wrotną.

Z innych miejscowości wskazywała kolejne kobiety.

Niektóre znamy z imienia. Inne tylko z nazwiska, przezwiska albo określenia, czyją były żoną lub siostrą.

Jedną z nich była Graczka z Wielkiej Łąki.

A obok niej znalazła się po prostu „jej siostra”.

Bez imienia.

Bez własnej historii.

Wystarczyło, że torturowana Truda wymieniła te osoby, aby również na nie padł cień podejrzenia.

Nie wiemy, czy wszystkie później sądzono. Nie będę im dopisywać więzień, tortur ani stosów, jeśli nie potwierdzają tego dokumenty.

Wiemy jednak, że jedna z wymienionych kobiet, Anna Woźnicowa z Szewy, rzeczywiście stanęła przed sądem.

Sam mechanizm był przerażający.

Jedną kobietę oskarżono. Jedną torturowano. A potem żądano od niej następnych nazwisk.

Tak można było mnożyć czarownice bez udziału jakichkolwiek czarów.

Wśród wskazanych znalazł się również Jan Kisiałka ze Skępska. Według wymuszonych opowieści miał przygrywać czarownicom do tańca na radle.

Jego żonę wcześniej spalono jako czarownicę.

Jana również chciano stracić, ale nie dopuścił do tego właściciel wsi.

Mężczyzna ocalał.

Jego żona nie.

Nie znamy wszystkich okoliczności tych wydarzeń, dlatego nie sposób wyciągać prostych wniosków.

Ale trudno przejść obojętnie obok jednego szczegółu.

Znamy imię Jana.

Imienia jego spalonej żony nie znamy.

Trzy kobiety, którym próbowała oddać dobre imię

20 maja 1678 roku w Elzanowie zapadł wyrok.

Truda Ząbkowa została skazana na śmierć przez spalenie na stosie.

Przed wykonaniem wyroku sędziowie, duchowni i inne obecne osoby nakłaniali ją, aby odwołała oskarżenia wobec trzech golubianek: Mszańskiej, Siekierkowej i Niedzieliny.

Początkowo nie chciała tego zrobić.

Dopiero później, już w miejscu kaźni, wycofała oskarżenia wobec tych kobiet.

Nie wiemy, co dokładnie nią kierowało.

Może chciała naprawić krzywdę. Może nie chciała umierać z cudzymi nazwiskami na sumieniu.

Nie będę zgadywać.

Wiem tylko, że odwołała oskarżenia wobec trzech kobiet.

Nie oznaczało to jednak wycofania wszystkich wcześniejszych zeznań.

W zachowanym opisie nie ma takiego odwołania wobec Wrotnej ani Jana Kisiałki.

Doszło również do konfrontacji z Anną Woźnicową z Szewy.

Anna powiedziała Trudzie:

„Ja ciebie nie znam”.

Truda odpowiedziała, że ją zna i widziała na Łysej Górze.

Anna była już wówczas oskarżona o czary. Jej proces rozpoczął się 16 maja 1678 roku, jeszcze przed rozprawą Trudy w Elzanowie.

Nie mamy więc jednej prostej opowieści o kobiecie, która przed śmiercią odwołała wszystkie wymuszone zeznania.

Historia była bardziej skomplikowana.

I właśnie taką musimy ją pozostawić.

Nie szukam czarownicy

Truda Ząbkowa nie jest dla mnie postacią z legendy.

Nie chcę wyobrażać jej sobie w czarnym kapeluszu, z miotłą ani z kotłem pełnym tajemniczych mikstur.

Nie chcę też robić z niej świętej.

Nie wiem, jaka była.

Mogła być serdeczna albo opryskliwa. Mogła mieć swoje sympatie, uprzedzenia, zmartwienia i konflikty.

Jak każdy człowiek.

Wiem, że była wdową. Że mieszkała w Golubiu. Że pomagała chorym ludziom i zwierzętom.

Że oskarżono ją o czyny, których popełnienia nie udowodniono w sposób, który dziś uznalibyśmy za wiarygodny.

Że torturowano ją, aż zaczęła opowiadać o diabłach.

I że sąd skazał ją na śmierć przez spalenie.

A najbardziej porusza mnie to, że przez czternaście lat ludzie przychodzili do niej po pomoc.

Potem przyszli po nią inni ludzie.

Nie po ratunek.

Po czarownicę.

Gdyby nie proces, który zakończył się dla niej wyrokiem śmierci, być może nigdy nie dowiedzielibyśmy się, że istniała.

I dlatego zaczynam od niej.

Nie po to, żeby odnaleźć kolejną wiedźmę.

Po to, żeby spod słowa „wiedźma” wydobyć kobietę.

Trudę Ząbkową.

Golubiankę.

Człowieka.

II. Mszańska z Golubia

Trzystu pachołków i diabeł Grabski

Golub, rok 1678

Nie znamy jej imienia.

Nie wiemy, ile miała lat, czy była mężatką, wdową, matką ani czym się zajmowała.

Wiemy, że mieszkała w Golubiu.

I że jej nazwisko znalazło się w zeznaniach kobiety torturowanej za czary.

Tą kobietą była Truda Ząbkowa.

A Mszańska, golubska obywatelka, stała się w cudzej opowieści niemal królową Łysej Góry.

Królowa z trzystuosobową świtą

Podczas tortur Trudę pytano o ludzi, których rzekomo spotykała na Łysej Górze.

Wtedy padło nazwisko Mszańskiej.

Według wymuszonych zeznań miał jej towarzyszyć diabeł imieniem Grabski, posiadający tylko jedno nozdrze.

Ale to jeszcze nic.

Na Łysej Górze Mszańska miała zasiadać na krześle, otoczona przez trzystu pachołków.

Wszyscy ubrani na czarno, w czerwonych, żółtych i czarnych butach. Przy czapkach bogate pióra, a w rękach szable, obuchy i oszczepy.

Trzystu!

Cała uzbrojona świta dla jednej kobiety z Golubia.

Gdyby nie świadomość, że od takich opowieści zależało ludzkie życie, można by uznać je za wyjątkowo fantazyjną bajkę.

Ale to nie była bajka.

To były zeznania zapisane w sądowym protokole.

A taki protokół mógł prowadzić na stos.

Głowa wisielca na lepszy handel

W tej samej opowieści pojawiła się inna golubianka — Wrotna.

Miała rzekomo przekazać Mszańskiej głowę złodzieja, którą diabły zrzuciły z szubienicy.

Po co?

Aby lepiej sprzedawały się piwo i gorzałka.

Co ciekawe, Truda przyznała, że sama nie widziała, jak diabły zrzucały głowę wisielca. O jej rzekomych właściwościach miał opowiedzieć jej diabeł.

I właśnie tutaj kończy się dla mnie wartość tych zeznań jako opisu rzeczywistych czynów Mszańskiej.

Nie wiemy nawet, czy prowadziła karczmę, warzyła piwo albo handlowała alkoholem.

Wiedza o jej prawdziwym życiu kończy się znacznie wcześniej niż fantazja zapisana przez sąd.

O diable wiemy z protokołu więcej niż o kobiecie, którą miał rzekomo odwiedzać.

I czy to nie jest najbardziej absurdalne?

Kiedy nazwisko stawało się niebezpieczne

Mszańska była jedną z kilku kobiet z Golubia wymienionych przez Trudę.

Obok niej pojawiły się Siekierkowa, Niedzielina i Wrotna.

Nie trzeba było znaleźć czarodziejskich przedmiotów ani dowieść spotkania z diabłem.

Wystarczyło, że człowiek poddany torturom wypowiedział nazwisko.

I nazwisko trafiało do protokołu.

Nie wiemy, czy Mszańską później uwięziono albo sądzono. Nie będę dopisywać jej takiego losu.

Wiemy jednak, że wskazano ją jako uczestniczkę rzekomych spotkań czarownic.

A w siedemnastowiecznym Golubiu takie oskarżenie mogło mieć poważne konsekwencje.

Trzy kobiety przed skazaną

20 maja 1678 roku Trudę Ząbkową skazano na śmierć przez spalenie.

Przed wykonaniem wyroku skonfrontowano ją z trzema golubskimi obywatelkami: Mszańską, Siekierkową i Niedzieliną.

Trudzie przypomniano, że swoimi zeznaniami odebrała tym kobietom dobre imię.

Początkowo nie chciała wycofać oskarżeń.

Dopiero na miejscu przeznaczonym do wykonania wyroku odwołała swoje słowa wobec wszystkich trzech.

Nie wiemy, dlaczego zrobiła to właśnie wtedy.

Nie wiemy też, jak potoczyło się późniejsze życie Mszańskiej.

Czy odzyskała dobre imię?

Dokument nam tego nie mówi.

Mszańska. Golubianka

Nie znamy jej imienia.

Nie znamy domu, w którym mieszkała, ani jej rodziny.

Zachował się za to diabeł Grabski.

Zachowało się jego jedno nozdrze.

Zachowało się trzystu pachołków w kolorowych butach.

Zachowała się nawet głowa wisielca.

Nie zachowało się imię kobiety.

I właśnie dlatego chcę ją odczarować.

Nie szukam królowej Łysej Góry.

Nie szukam właścicielki diabła.

Szukam kobiety, która naprawdę żyła w Golubiu, a której nazwisko wypowiedziano podczas tortur.

Nie nazwę jej czarownicą.

Nazwę ją tak, jak określa ją historyczny zapis:

Golubską obywatelką.

O trzystu pachołkach opowiadały wymuszone zeznania. O prawdziwym życiu Mszańskiej dokument milczy.

Wiemy jednak, że miała coś, co można było odebrać jej jednym oskarżeniem.

Dobre imię.

I to właśnie próbuję jej dzisiaj oddać.

Mszańska z Golubia. Kobieta, którą nazwano czarownicą.

III. Wrotna z Golubia

Oskarżenie, którego nie odwołano

Golub, rok 1678

Nie znam jej imienia.

Nie wiem, ile miała lat, gdzie dokładnie mieszkała ani czym się zajmowała.

W dawnych aktach pozostała po prostu Wrotną.

Mieszkanką Golubia.

Jedną z kobiet oskarżonych o czary.

Jej nazwisko wypowiedziała Truda Ząbkowa podczas tortur.

Głowa wisielca

Wrotna pojawia się w jednej z najbardziej osobliwych opowieści zapisanych podczas procesu Trudy.

Miała rzekomo przekazać Mszańskiej głowę złodzieja, którą diabły zrzuciły z szubienicy.

Po co komu głowa wisielca?

Według opowieści zapisanej w zeznaniach miała zapewniać powodzenie w sprzedaży piwa i gorzałki.

Ale jest w tej historii szczegół szczególnie wymowny.

Truda przyznała, że sama nie widziała, jak diabły zrzucały głowę z szubienicy.

Miał jej o tym opowiedzieć diabeł.

A więc nazwisko Wrotnej znalazło się w protokole na podstawie opowieści torturowanej kobiety, która część swojej wiedzy przypisywała diabłu.

Trudno o lepszy przykład tego, jak powstawały niektóre oskarżenia o czary.

Dla Wrotnej nie była to jednak niewinna opowiastka.

Trzy kobiety i czwarta

20 maja 1678 roku Trudę Ząbkową skazano na śmierć przez spalenie na stosie.

Przed wykonaniem wyroku nakłaniano ją do odwołania oskarżeń wobec trzech kobiet z Golubia: Mszańskiej, Siekierkowej i Niedzieliny.

Początkowo nie chciała tego zrobić.

Dopiero na miejscu egzekucji wycofała swoje słowa wobec tych trzech kobiet.

A Wrotna?

W zachowanym opisie nie znajdujemy podobnego odwołania oskarżenia wobec niej.

Nie wiemy, dlaczego.

Nie wiemy też, czy została później przesłuchana, uwięziona albo osądzona.

Nie znamy jej dalszego losu.

Pozostało nazwisko zapisane wśród oskarżeń.

I świadomość, że choć Truda odwołała swoje słowa wobec trzech golubianek, w przypadku Wrotnej dokument nie mówi o takim odwołaniu.

Co zostaje po człowieku?

Przez niemal trzysta pięćdziesiąt lat zachowała się historia o głowie wisielca.

Zachowały się diabły.

Zachowała się opowieść o czarach na lepszą sprzedaż piwa.

A o Wrotnej?

Nie znamy nawet jej imienia.

Nie wiem, czy była żoną, wdową, matką. Nie wiem, czy ktoś czekał na nią w domu.

Nie będę tego wymyślać.

Nie potrzebuję przecież znać całego jej życia, żeby wiedzieć, że nie wolno zamieniać wymuszonych zeznań w prawdę o człowieku.

Wrotna nie musi być bohaterką niezwykłej historii.

Wystarczy, że była prawdziwą kobietą.

Żyła w Golubiu. Miała swoje codzienne sprawy i troski.

A potem jej nazwisko trafiło do opowieści o czarownicach.

I tam pozostało.

Wrotna. Golubianka

Nie znam jej dalszych losów.

Nie mogę jej dopisać szczęśliwego zakończenia.

Nie mogę też dopisać stosu.

Mogę natomiast zrobić coś, czego nie zrobił dawny protokół.

Oddzielić kobietę od oskarżenia.

Zostawić nazwisko.

Nie uznawać nieudowodnionego oskarżenia za prawdę.

Wrotna. Golubianka. Kobieta.

To wiemy na pewno.

I na razie tyle jej oddajmy.

IV. Anna Woźnicowa z Szewy

„Ja ciebie nie znam”

Szewa i Kowalewo, rok 1678

O tej kobiecie wiemy nieco więcej.

Przede wszystkim znamy jej imię.

Anna.

Mieszkała w Szewie, niedaleko Kowalewa i Golubia.

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 7.88
drukowana A5
za 34.61