Wstęp
Dlaczego znowu Anna Wazówna?
Dlaczego piszę kolejną książkę, której główną
bohaterką jest Anna Wazówna?
Przecież jej życie zostało już opisane przez
historyków, i to z wielką starannością.
Sama również poświęciłam jej książkę zatytułowaną
„Anna Waza — niezwykła kobieta swojej epoki”.
A jednak do niej wróciłam.
Kiedy po raz pierwszy zainteresowałam się Anną
Wazówną, zobaczyłam w niej przede wszystkim nie-
zwykłą kobietę. Szwedzką królewnę, siostrę polskie-
go króla Zygmunta III Wazy, starościankę golubską
i brodnicką. Kobietę wykształconą, samodzielną, za-
interesowaną przyrodą, ziołami i leczeniem ludzi.
Żyła w czasach, kiedy kobiety miały znacznie
mniej możliwości decydowania o własnym losie. Ona
potrafiła wiele osiągnąć.
Im lepiej ją poznawałam, tym bardziej mnie
ciekawiła.
Później zaczęłam pracować nad książką „Wiedź-
my i czarownice”. Pisałam o kobietach oskarżanych
o czary, sądzonych i skazywanych na śmierć.
O kobietach, które często płaciły najwyższą cenę
za ludzką niewiedzę, strach, uprzedzenia
i pomówienia.
I znowu przypomniałam sobie Annę.
Przecież ją również nazwano czarownicą!
Zachował się dawny paszkwil, w którym użyto wobec niej
tego określenia.
Ale Anna była królewną. Nie stanęła przed sądem
oskarżona o czary. Nie została skazana na stos.
Pomyślałam wtedy, jak różne mogły być losy
kobiet żyjących w tej samej epoce.
Potem wróciłam do historii zamku golubskiego.
Czytałam o jego dziejach, dawnych mieszkańcach
i legendach.
Wśród nich była opowieść o Białej Damie.
Według zamkowej legendy duchem pojawiają-
cym się w Golubiu jest właśnie Anna Wazówna.
I wtedy zaczęłam się zastanawiać.
Dlaczego właściwie Anna miałaby powracać
na zamek? Czy każdy duch musi pokutować za jakieś
winy? Czy musi być nieszczęśliwy, przeklęty albo
uwięziony między światem żywych a umarłych?
A może wcale nie?
Może Anna wraca, ponieważ kochała?
Przecież Golub i Brodnica były miejscami
szczególnie bliskimi jej sercu.
Tutaj mieszkała, pracowała, zakładała ogrody,
zarządzała powierzonymi jej dobrami.
Tutaj spędziła znaczną część dorosłego życia.
Urodziła się w Szwecji, ale pokochała ziemię,
która stała się jej drugim domem.
I właśnie wtedy moje myśli powędrowały
ku własnej małej ojczyźnie.
Profesor Mirosław Krajewski używa pięknego
określenia „Dobra Ziemia” w odniesieniu do ziemi
dobrzyńskiej.
Ja również kocham tę ziemię. Ale kiedy mówię
o swojej małej ojczyźnie, myślę także o ziemi
chełmińskiej, o Golubiu, Płonnem, Radominie i Brodnicy.
O miejscach leżących po obu stronach Drwęcy, które
historia niejednokrotnie rozdzielała granicami,
a które w moim sercu tworzą jedną bliską mi przestrzeń.
Urodziłam się w Golubiu w 1962 roku,
w tamtejszej izbie porodowej. Nie było jeszcze obecnego
szpitala powiatowego.
Jestem więc golubianką z urodzenia.
Moje życie związało mnie też z innymi miejscowościami,
przede wszystkim z Płonnem i Radominem.
Ale Golub, w którym przyszłam na świat, za-
wsze pozostanie częścią mojej historii.
I może dlatego zaczęłam inaczej patrzeć na Annę.
Ona wybrała tę ziemię sercem.
Ja się na niej urodziłam.
Nie chcę jednak porównywać naszych życiorysów.
Dzielą nas przecież całe stulecia i zupełnie inne do-
świadczenia.
Łączy nas jedynie miłość do miejsc,
które każda z nas uznała za swoje.
Tak powoli rodził się pomysł tej książki.
Nie zamierzam ponownie opisywać całego życia
Anny Wazówny. Nie chcę także tworzyć przewodnika
po zamkach, zabytkach ani kroniki
wydarzeń historycznych.
Tym razem chciałabym pójść za legendą.
Wyobraziłam sobie Annę, która po śmierci
odnalazła spokój, ale zachowała pamięć i uczucia.
Nie jest duchem pokutującym za winy.
Nie ciąży na niej żadna klątwa.
Powraca z nieba, ponieważ może i chce.
Bo kocha miejsca, które były jej bliskie.
A skoro nie ograniczają jej już ani czas,
ani przestrzeń, może odwiedzać nie tylko Golub i Brodnicę,
lecz także inne znajome miejsca i zajrzeć do dawnych zamków,
ogrodów i miasteczek.
Może też zobaczyć, jak świat zmienił się po jej
śmierci.
Jak rozwijały się miasta, zmieniały obyczaje,
powstawały nowe wynalazki
i jak coraz więcej możliwości zyskiwały kobiety.
Anna może być świadkiem tych zmian.
Niech obserwuje, wspomina, dziwi się, czasem
wzrusza. Niech spotyka ludzi i poznaje ich historie.
Niech opowieść płynie własnym nurtem.
A wnioski pozostawiam czytelnikom.
W tej książce historia będzie spotykać się
z legendą, a prawdziwe wydarzenia z moją wyobraźnią.
Rozdział I Ja jestem
Wiem, kim jestem. Wiem, kim byłam!
Jestem Anna Wazówna!
Czuję szczęście i ogromne wzruszenie.
Nie potrafię jeszcze nazwać wszystkiego, co się ze mną dzieje.
Wiem tylko, że jestem wolna!
Powróciła mi pamięć. Całe moje ziemskie życie!
Pamiętam dzieciństwo w Szwecji, królewskie
dwory, podróże, ludzi, których znałam.
Pamiętam moje ogrody, księgi i ukochane rośliny.
Pamiętam Golub i Brodnicę, gdzie przez wiele lat zajmowałam się
powierzonymi mi starostwami.
Wszystko wróciło!
Wiem również, że moje ziemskie życie
zakończyło się przed czterystu laty.
Nie czuję jednak smutku. Przeciwnie!
Jestem wolna!
Nie jestem aniołem. Nie mam skrzydeł ani aureoli.
Jestem sobą.
Anną Wazówną.
Rozejrzałam się.
Stałam w znajomej sali golubskiego zamku.
Kapitularz!
Odwróciłam się i zobaczyłam własny portret. Ten
sam, przez który przed chwilą przeniknęłam,
wychodząc z obrazu.
A więc to stąd rozpoczęło się moje nowe
istnienie!
Spojrzałam na swoje dłonie, suknię, a potem
na postać namalowaną przed wiekami.
Byłam do niej podobna, choć teraz niemal
przezroczysta.
Uśmiechnęłam się.
— No, Anno, pora zobaczyć, co się tutaj dzieje!
Mój zamek nie śpi
Ruszyłam znajomymi korytarzami.
Niektóre pomieszczenia rozpoznawałam
od razu, inne wyglądały zupełnie inaczej.
Zauważyłam odnowione ściany, zadbane posadzki,
wygodne meble.
Przede wszystkim jednak wszędzie było jasno
i przyjemnie ciepło.
Nie widziałam rozpalonych pieców ani służby.
Pod oknami znajdowały się jakieś urządzenia,
które, jak się później dowiedziałam,
nazywano grzejnikami.
Przypomniałam sobie zimowe miesiące,
kiedy trudno było ogrzać zamkowe komnaty.
Teraz najwyraźniej rozwiązano ten problem.
W pewnej chwili ktoś nacisnął niewielki przycisk
na ścianie i zapaliło się światło.
Bez świec, bez pochodni, bez lamp oliwnych!
Elektryczność — tak nazywano ten wynalazek.
Pomyślałam o wieczorach spędzanych nad
książkami przy migotliwym świetle świec.
Ileż wygodniej musiało się teraz czytać!
Zajrzałam do kolejnego pomieszczenia.
Zobaczyłam kobietę, która podeszła do umywalki,
odkręciła kran i umyła ręce.
Woda płynęła sama!
Nie trzeba było jej przynosić ze studni
ani nalewać z dzbana.
Przyglądałam się temu z zainteresowaniem.
— No, no! — mruknęłam. — Takich wygód
nie miały nawet królewny!
I roześmiałam się.
Za przewodnikiem
Na dziedzińcu spotkałam grupę zwiedzających.
Na jej czele szedł mężczyzna, który opowiadał
o historii zamku. Postanowiłam mu towarzyszyć.
Byłam przecież niewidzialna, więc mogłam
spokojnie słuchać.
Dowiedziałam się, że po mojej śmierci zamek
przez stulecia zmieniał właścicieli i przeznaczenie.
Z czasem podjęto prace, dzięki którym odzyskał
dawną świetność.
Przewodnik opowiadał o odbudowie i odnowieniu
zamkowych murów, komnat oraz dziedzińca.
Pokazywał zachowane elementy średniowiecznej budowli
i renesansowe zmiany, które pamiętałam ze swoich czasów.
Słuchałam z przyjemnością.
Nie wszystkie szczegóły znałam.
Wile wydarzyło się już po zakończeniu mojego ziemskiego życia.
Najważniejsze jednak, że zamek ocalał,
został odrestaurowany i ponownie służył ludziom.
Zwiedzający dowiedzieli się również, że można
tutaj przenocować, zjeść posiłek,
zorganizować uroczystość, konferencję albo wesele.
Odbywają się koncerty, bale, wystawy
i turniej rycerskie.
Przyglądałam się ludziom spacerującym
po dziedzińcu.
Dawniej przebywali tu przede wszystkim
dworzanie, służba, urzędnicy i zaproszeni goście.
Teraz mógł przyjść niemal każdy.
Dzieci, dorośli, ludzie z bliska i z daleka.
I to chyba najbardziej mi się spodobało.
Biała Dama
W pewnej chwili przewodnik zatrzymał się
w kapitularzu.
— A tutaj znajduje się portret Anny Wazówny —
powiedział, wskazując mój wizerunek.
Przysunęłam się bliżej.
O mnie będzie mówił!
Opowiadał, że byłam szwedzką królewną, siostrą
króla Zygmunta III Wazy, starościną golubską
i brodnicką.
Wspomniał o moim zainteresowaniu nauką,
księgami, ogrodnictwem i roślinami leczniczymi.
Słuchałam uważnie.
Miło było przekonać się, że po tylu latach
pamiętano nie tylko moje imię i pochodzenie,
ale również to, czym zajmowałam się za życia.
Nagle jedna z dziewczynek zapytała:
— A czy Biała Dama naprawdę tutaj straszy?
Przewodnik uśmiechnął się.
Wyjaśnił, że według zamkowej legendy duch An-
ny Wazówny pojawia się podczas uroczystości,
a szczególnie podczas balów.
Pokazał również tajemne przejście ukryte za mo-
im portretem.
— Podobno właśnie stamtąd wychodzi Biała Da-
ma — dodał.
Omal nie wybuchnęłam śmiechem.
Podobno!
Przecież właśnie stamtąd wyszłam!
Dziewczynka przyglądała się portretowi z wielką
uwagą.
— A może ona nas teraz widzi? — zapytała.
— Kto wie? — odpowiedział przewodnik.
Stałam tuż obok.
— Widzę, moje dziecko, widzę!
— szepnęłam rozbawiona.
Oczywiście nikt mnie nie usłyszał.
Przewodnik opowiedział jeszcze o wnęce, w której
według miejscowej tradycji można pomyśleć
życzenie i ma się ono spełnić.
Najwyraźniej przez czterysta lat mieszkańcy
dopisali do mojej historii własne opowieści.
Nie miałam nic przeciwko temu.
Czterysta lat później
Kiedy wycieczka opuściła kapitularz,
postanowiłam jeszcze raz obejść zamek.
Wyszłam na dziedziniec, a potem przed bramę.
Spojrzałam na wysokie mury, narożne wieżyczki
i renesansową attykę.
Mój dawny dom wyglądał pięknie.
Wokół spacerowali ludzie.
Jedni fotografowali zamek, inni odpoczywali na ławkach.
Dzieci biegały pod opieką rodziców.
Zauważyłam też, że wokół zamku zmieniło się
niemal wszystko. Prowadziły do niego wygodne drogi,
a po pobliskich ulicach poruszały się pojazdy,
które nie potrzebowały koni.
Ale tym postanowiłam zainteresować
się później.
Na razie patrzyłam na mój zamek.
Był zadbany, odwiedzany i pełen życia.
A ludzie nadal pamiętali Annę Wazównę.
Nawet nadali jej nowe imię.
Biała Dama!
Roześmiałam się.
— No cóż, Anno! Wygląda na to,
że zostałaś zamkową legendą!
Spojrzałam w dół wzgórza.
Tam leżał Golub.
Miasto, które znałam tak dobrze.
Byłam ciekawa, co zmieniło się w nim przez
czterysta lat.
Ruszyłam więc w jego stronę
Rozdział II mój Golub
Po zwiedzeniu zamku postanowiłam
odwiedzić Golub.
Stanęłam na wzgórzu i spojrzałam w dół.
Rozpoznałam wieżę kościoła świętej Katarzyny, rynek
i znajomy układ uliczek. Wokół wyrosło jednak wiele
nowych budynków.
Ruszyłam w stronę miasta.
Mogłam oczywiście unosić się nad ziemią,
ale wolałam spacerować i wszystkiemu przyjrzeć się z bliska.
Drogi i żelazne rumaki
Pierwszą zmianę zauważyłam pod stopami.
Drogi były równe, utwardzone, bez błota i głębokich kolein.
Piesi mieli własne chodniki, a ulicami poruszały się
pojazdy bez koni.
Samochody!
Jedne małe, inne ogromne. Nie potrzebowały
woźniców, owsa ani stajennych.
Dowiedziałam się, że napędza je paliwo lub energia elektryczna.
Zauważyłam też, że prowadzą je zarówno
mężczyźni, jak i kobiety.
— No, moje panie! Widzę, że nie potrzebujecie
już stangretów! — roześmiałam się.
Kto tu jest z wielkiego rodu?
Na rynku przyglądałam się przechodniom.
W moich czasach strój wiele mówił o pochodzeniu
i pozycji człowieka. Szlachcica łatwo było odróżnić
od chłopa, a bogatą mieszczkę od ubogiej służącej.
Teraz nie potrafiłam rozpoznać, kto jest kim.
Kobiety chodziły w spodniach, mężczyźni nosili
podobne kurtki, a młodzież wybierała wygodne ubrania.
Nikt nie kłaniał się przechodniom z powodu
ich kosztownych szat.
Pomyślałam, że to dobra zmiana.
Przecież człowiek nie staje się mądrzejszy tylko dlatego,
że posiada herb.
Świątynie i szkoły
Rozpoznałam kościół świętej Katarzyny.
Jego dawne mury nadal służyły mieszkańcom.
Zainteresował mnie również inny budynek —