Bezpłatny fragment - UNIWERSłAŁY MENNICZE KOMISJU SAKARBU KORONNEGO

UNIWERSAŁY MENNICZE KOMISJI SKARBU KORNNEGO opracowaŁ

GRZEGORZ SKĄPSKI
WSTĘP
Cel i zakres pracy

ZamysŁ opracowania Uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego do dziejów pieniądza w czasach stanisławowskich, powstał jesienią 1994 r., kiedy stwierdziłem, że poza starszą literatura poruszającą tą problematykę, jedynie Marian Drozdowski, Jerzy Dygdała oraz Władysław Terlecki starali się dokładniej zbadać kwestię monetarną w czasach Stanisława Augusta.

Pierwszy z nich skupił się na zbadaniu początków mennictwa stanisławowskiego, drugi działalności monetarnej miast miast pruskich, opierając się przy tym, w znacznej mierze na materiałach pochodzących z Archiwum Państwowego w Toruniu oraz Archiwum Głównego Akt Dawnych, wykorzystując istniejące opracowania żródłowe, stosunkowo dobrze zbadał genezę otwarcia mennicy warszawskiej. Jednak dopiero Terlecki pokusił się o bardziej całościoowe opracowanie, pobieżenie jednak traktując reformy monetarne. Wprawdzie temat pieniądza w czasach stansławowskich poruszył również niemiecki badacz J.H. Hoensch, lecz ograniczył się on głównie do lat 1765—1766.

Niestety, dobrze zapowiadające się badania nad dziejami pieniądza doby stanisławowskiej zostały zarzucone. Zawężenie badań naukowych w okresie powojennym jedynie do początków mennictwa Stanisława Augusta jest spowodowane w znacznej mierze brakiem odpowiednich publikacji źródłowych. Sytuacja ta, doprowadziła do pozostawienia na uboczu kwestii obiegu pieniłdza, zaopatrzenia mennic, problematyki przestrzępstw oraz reform monetarnych. Braki źródłowe sprawiły, iż pominięto wiele aspektów działalności takich organów jak Komisja Skarbu Koronnego, Komisja Mennicza czy Komisja Kruszcowa oraz wiele innych problemów ważnych dla poprawnego funkcjonowania ówczesnego państwa.

Powyższych luk w żadnej mierze nie wypełniaja epizodycznie ukazujące się artykuły. Stan ten w znacznej mierze zubaża wiedzę o tym okresie. Jest to tym bardziej zaskakujące, że burzliwy wiek XVII jest lepiej znany, mimo znacznie mniejszej ilości zachowanych dokumentów. Przyczyną tego jest fakt, iż dla omawianego okresu wydano dotychczas bardzo niewiele opracowań źródłowych, z których tylko trzy poruszają kwestię monetarnę i to tylko w bardzo ograniczonym zakresie.

Najbardziej znanym opracowaniem źródłowym poruszającym problematykę XVIII-wiecznego pieniądza są Monety dawnej Polski Ignacego Zagórskiego z 1845 roku. W zbiorze, do czasów Stanisława Augusta odnosi się 6 dokumentów, z czego 4 pochodzi z 1766 roku. Niektóre z nich są exerptami publikowanych w niniejszym zbiorze dokumentów. Znacznie lepiej prezentuje się tu praca Karola Plage, Okres Stanisława Augusta w historyii numizmatyki polskiej z 1913 r., gdzie zamieszczonych jest 66 dokumentów. Jednak zasadniczą wadą jest ich dobór. Autor koncentrując się w znacznej mierze na latach 1765—1768, zaniedbał w znacznym stopniu lata późniejsze. Zaskakujące jest przy tym, źe wydany w 1970 r. przez Polskie Towarzystwo Numizmatyczne i Archeologiczne reprint nie posiada dokumentów (sic!). Najlepiej pod tym względem prezentują się tu ograniczone jednak, czasowo, Akty Powstania Kościuszki z 1918/1919 r., autorstwa Sz. Askenazego i Wł. Dzwonkowskiego, w których można znaleŸźć bardzo wiele dokumentów poruszających problematykę monetarną w czasie Insurekcji. O tym, jak wielkie możliwości kryją się w dobrze przygotowanej pracy świadczy o tym znakomita rozprawa Andrzeja Grodka Pieniądze papierowe podczas Insurekcji 1794 roku z 1927 r., gdzie w znacznej mierze oparł się on na Aktach Powstania Kościuszki, wytyczając tym samym kierunek badań na długie dziesięciolecia.

Nie moćżna przy tym zapomnieć, że na zaniedbanie, których efektem jest znikoma ilość opracowań żródłowych dla tego okresu wpłynęła, jak się wydaje niechęć wobec ostatniego króla. Paradoksem jest fakt, iż prowadzi to m.in. do wypaczenia roli Stanisława Augusta na sejmie rozbiorowym, gdzie jednym z najwaźniejszych tematów były stosunki monetarne oraz polityka państwa u schyłku Rzeczypospolitej.

Celem niniejszej pracy jest wypełnienie luki w zakresie podstawowych aktów normatywnych i wydanych przez Komisję Skarbu Koronnego aktów wykonawczych, dotyczących polityki monetarnej. Materiał został dobrany tak, aby znalazły się w nim dokumenty odnoszące się do reform monetarnych, obiegu i kursu pieniądza oraz przestępstw monetarnych. Starano się przy tym, aby nie było istotniejszych luk w prezentowanym wyborze. Chcąc dać w miarę pełny obraz, materiał ten został uzupełniony uchwałami sejmowymi oraz niektórymi projektami.

W wyborze pominięte zostały te aspekty, które związane były z pieniądzem papierowym oraz publicystykę monetarną. Zbyt wielka ilość materiału źródłowego musiałaby zostać wykorzystana, by nie było uszczerbku dla reprezentatywności. Zdaniem autora ta część winna zostać opublikowana oddzielnie dla obydwu wspomnianych zagadnień czy to w formie odrębnej pracy bądź artykułów o charakterze źródłowym.

Geneza powstania Komisji Skarbu Koronnego

Pierwsze próby mające doprowadzić do powstania organu, który regulowałby wszystkie kwestie dotyczące spraw skarbowo-monetarnych, pochodzi z 1668 r., kiedy to wojewoda podlaski, wówczas to Andrzej Maksymilian Fredro złołył projekt powołania Consultatorium, organu podległego królowi i mający zajmować się między innymi polityką i handlem zagranicznym, administracją dochodów i wydatków państwa, ustrojem miast, kursem monet oraz obroną kraju.

Niestety, z powołania takiego ciała kolegialnego nic nie wyszło. Na kolejne propozycje trzeba było poczekać kilkadziesiąt lat. Dopiero w 1710 r. na sesji Walnej Rady Warszawskiej, cześnik sandomierski Stanisław Dunin-Karwicki bezskutecznie starał się zainteresować posłów i senatorów koniecznością reform. Od 1717 r., kiedy to sejm “niemy” próbował ograniczyć samowolę podskarbich. Zaczęły pojawiać się coraz liczniejsze głosy, domagające się ograniczenia ich władzy. Szczególnie aktywna na tym polu była Familia. Zamysły swoje przeprowadziła ona jednak dopiero w 1764 r. podczas sejmu konwokacyjnego, doprowadzając do uchwalenia konstytucji powołuącą Komisję Skarbu Koronnego. W dokumencie tym wyraźnie zaznaczono, że podskarbi koronny jest jej przewodniczącym.

Do kompetencji świeżo powołanej Komisji Skarbowej należało zajmowanie się polityką monetarną, skarbowo-podatkową, sprawy handlu, manufaktur, miar i wag. Jak z tego widać organ ten pełnił funkcje ministerstwa finansów i gospodarki.

Zarys polityki monetarnej (1765—1794)

W ramach polityki monetarnej Komisja rozpatrywała projekty dotyczące pieniądza po wypowiedzeniu się Komisji Menniczej. Było to szczególnie waźne, gdyź od 1685 r. nie działala w Rzeczypospolitej, żadna królewska mennica. Monety bite były, w ograniczonym stopniu, przez wielkie miasta pruskie i to na potrzeby lokalne. W efekcie współpracy Komisji Menniczej i Skarbowej doprowadzono do otwarcia mennic królewskich w Krakowie i Warszawie oraz przeprowadzono w 1766 r. reformę monetarną. W myśl uniwersału Komisji Skarbu Koronnego z 10 lutego 1766 r. monety miano bić na stopę konwekcyjną.

Wielkim wyzwaniem dla tego organu była walka z fałszerstwami monetarnymi. Szczególnie zacięta była ona w latach 1770—1773, kiedy to Fryderyk II prowadził akcję fałszowania monety polskiej. Aby ostrzec społeczeństwo polskie o tym zagrożeniu wydano liczne uniwersały. O tym, jak niebezpieczne było ich przestrzeganie, świadczą restrykcje pruskie wobec urzędników skarbowych i mieszkańców Wielkopolski.

Zaniechanie przez Prusy fałszowania monety w 1773 r. nie poprawiło sytuacji monetarnej Rzeczypospolitej. Nadal trwał wykup monety polskiej przez podwartościowaną monetę pruską. Działania te sprawiły, że w Polsce trudno było o rodzimą monetę. Pragnąc zapobiec pogarszaniu się sytuacji, przeprowadzono w latach 1786 i 1787 r. kolejną reformę monetarną. Podwyższono kurs dukata i obniżono stopę bitych monet. Pragnąc nie dopuścić do zwiększenia strat z powodu fałszowania monety polskiej oraz jej wywozu z kraju, postanowiono rozpatrzyć 25 lutego 1774 r. projekt bicia monety srebrnej z czystego srebra. Został on odrzucony z powodu swej niepraktycznoœci.

W czerwcu 1774 r. niejaki Folkemit przedłożył memoriał, w którym stwierdza, że straty mennicy będą powstawać dopóki nie zmieni się stopy menniczej. Podobnej treści projekt złożył 30 lipca Gartenbeg, a 24 sierpnia Partenstein i Schröder przedłożyli propozycję obniżenia stopy menniczej do 85 z.

W dniu 4 października 1774 r. na sesji delegacyjnej posłowie złoźyli projekt konstytucji pt Moneta srebrna. Domagali się w nim podniesienia kursu dukata do 18 złp. Komisja Skarbu Koronnego wypowiedziała się pozytywnie na temat rzeczonych projektów, natomiast przeciwnego zdania była Komisja Mennicza. Niestety do naszych czasów większość źródeł uległo zniszczeniu, a Protokoły Komisji Menniczej kończą się na 1771 r., tak więc przebieg sporu moźna jedynie określić w oparciu o źródła pośrednie.

Prawdopodobnie w październiku tegoż roku powstała delegacja, która miała się zająć kwestią monetarną. W jej skład wchodzili: biskup wileński Massalski, wojewoda poznański Jabłonowski, wojewoda gnieźnieński ks. Sułkowski, marszałek wielki koronny Lubomirski, podkomorzy litewski Chreptowicz, kasztelan smoleńsk Zienkiewicz, pisarz koronny Raczyński, pisarz sandomierski Chomentowski, pisarz czerski Rychtowski, pisarz warszawski Szamoski, pisarz Wilczewski, pisarz łomźyński ks. Sułkowski, pisarz bracławski ks. Woroniecki oraz z Litwy pisarz lidzki Szypułkowski, pisarz grodzieński Wolmer, pisarz starodubski Żyniew, pisarz wołokowyski Bułcharyn.

Deputacja ta uchwaliła obniźenie stopy menniczej do 85 złotych i podniesienie wartości złotego do 32 groszy. Przeciwko uchwale deputacji sprzeciw wyraziła Komisja Mennicza. Swoje stanowisko wypowiedziała w specjalnym piśmie pt. Odpowiedzi na punkta podane Komisji Menniczej dnia 14 miesiąca paŸdziernika 1774 roku od prześwietnej subdelegacyi.

Za straty ponoszone przez skarb, obwiniała ona społeczeństwo uwając, źe winnemu temu jest fakt, iż dukat brany jest po 18 złp., a nie tak jak przewidziano w ordynacji 163/4 złp. To właśnie ten kurs zdaniem komisji jest główną przyczyną wyprowadzania monety srebrnej z kraju. Pragnąc temu zapobiec należy mieć dobrze uregulowane proporcje, ogłaszając zakazy wywozu, redukować monetę obcą oraz ją przetapiać. Jak widać trzymano się tradycyjnych metod nie zapobiegających wywozowi pieniądza. Uważano ponadto, że grzywna złota winna się równać 14 grzywnom srebra i 8 łutom, gdyź jest ona wtedy zbliźona do państw sąsiednich. Komisja Mennicza bezwzględnie opowiedziała się za utrzymaniem ordynacji menniczej z 1766 roku.

Dodziałań zmierzających do poprawy stosunków monetarnych była polityka kursowa. Większoąć wydawanych przez sejm i Komisję Skarbową dokumentów zawiera informację o obowiązującym kursie monet mających obieg w Rzeczypospolitej. Ich natęźenie datuje się po roku 1786. Związane to było z trwającą polityką wykupu polskiej monety, stosowaną przez Prusy.

Przejęcie władzy przez Konfederację Targowicka sprawiło, źe Komisja Skarbu Koronnego, tak jak wszystkie pozostałe urzędy centralne, zawiesiła swoja działalność. Prace wznowionoj e 23 VIII 1793 roku. W praktyce ograniczało do podwyźszania pensji zwolennikom Targowicy. Ostatnie posiedzenie odbyła 12 kwietnia 1794 roku18.

Niekorzystnym zmianom próbowano zapobiec podczas powstania kościuszkowskiego przeprowadzając trzecą juź reformę monetarną. Wtedy jednak Komisja Skarbu Koronnego juź nie pracowała. Upadek insurekcji sprawił, źe wszystkie akty prawne wydane przez powstańców, zostały anulowane przez zaborców.

Metodyka i podstawa źródłowa

Zgodnie z załołeniem przejrzano najwaźniejsze rękopiśmienne zbiory tych bibliotek, które posiadają usystematyzowane tematycznie oraz skatalogowany materiał źródłowy. Podstawowe dokumenty pochodzą z Biblioteki Czartoryskich oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Cenny materiał uzupełniający zebrano w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Pod słowem uzupełniający należy rozumieć zarówno dokument, który nie był wcześniej znany, jak i obszerniejszy od porównywalnych z innych bibliotek. W pracy zrezygnowano z publikacji dokumentów z okresu powstania kościuszkowskiego, gdyż podstawowy materiał źródłowy został juź wydany i powtarzanie go uznano za niecelowe. Nie zamieszono również dokumentów Komisji Menniczej, gdyż z braku zachowanych źródeł, publikowanie ich na pewnym etapie byłoby niemożliwe. Myślą przewodnią było zebranie materiału w postaci uniwersałów Komisji Skarbu Koronnego, uzupełnionych konstytucjami sejmowymi oraz projektami tychże, w taki sposób, aby możliwe było zaznajomienie się na ich podstawie z polityką monetarną Rzeczypospolitej u jej schyłku.

Starano się przy tym krytycznie opracować je, w taki sposób, by mogły służyć one również laikowi. Z tego też powodu, każdy dokument potraktowany został jako odrębna całość.

Zbiór opracowano zgodnie z instrukcją wydawniczą Kazimierza Lepszego z 1953 roku. Z powodów praktycznych numeracja dokumentów została umieszczona z boku regestu. Dokumenty, w stosunku do których była wąpliwość w ustaleniu dokładnej daty rocznej, umieszczono chronologicznie, według najbardziej prawdopodobnej daty wydania, na kokońcu pracy. Akty znane tylko z daty rocznej umieszczono na końcu okresu, którego dotyczą.

Dla rozwiania, ewentualnych wątpliwości o charakterze terminologicznym, chciałbym zaznaczyć że przez słowo druk, rozumiem tekst, będący drukowaną kopią uniwersału, lub konstytucji sejmowej, z reguly rozsyłaną do różnych części Rzeczypospolitej. W przypadku uchwał sejmowych również zamieszczoną w diariuszu sejmowym. Przez słowo wydanie, rozumiem publikację w prasie lub wydawnictwie Ÿźródowym.

W publikacji przy słowie druk wzgędnie odpis, podano podstawę źródłową publikacji dokumentu, rezygnując tym samym z zaznaczenia przechowywania jego w innych bibliotekach.

DOKUMENTY

1.

[Warszawa. 7 V-23 VI 1764 r.]

Konstytucja sejmowa zobowiązująca Komisję Skarbu Koronnego1 do otwarcia mennicy.

O mennicy i monecie

Wydanie: Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860 s. 40; K. Plage, Okres Stanisława Augusta w historyi numizmatyki polskiej, Kraków 1913, s.16.

Gdy widziemy jak ciężką jest krajowi ruiną narzut zagranicznych rozmaitych a fałszywych monet, których wykorzeniæ bez własnej narodowej nie możemy, przeto zlecamy tymźe ustanowionym Radom Ekonomicznym2 Obojga Narodów, aby sprowadziwszy do siebie ludzi w materii menniczej biegłych i znajomości doskonałej mających, z niemiz o sposobach skuteczniejszych, a pożytek narodowi i dobroci monety przynoszących naradziwszy się, poukadane w tej mierze projekta Stanom Rzpltey na pierwszym3 da Bóg Sejmie ad trutinom podały, które to sposoby nie tylko się ściągać mają ku otwarciu gór Olkuskich, lecz oraz ku wynalezieniu srzodkow jak najdoskonalszych, abyśmy jak najrychlej do nowej, własnej, a dobrej przyjęcia mogli monety.

Taż oraz Rada tak Koronna jak i W.X.Lit. ma zapobiegać wprowadzeniu zagranicznych złych pieniędzy, które jako kurrencyi4 żadnej mieć nie mogł, a na skarb Rzeczypospol[itej] do stopienia zabrane być zawsze powinny. Ustanowienie przy tym waloru i kurrencyi monety uniwersałami Wielm. Podskarbich Wielkich Obojga Narodów opisane i ogłoszone, stwierdzamy i aby skutek swój powszechnie miało nakazujemy.

____________________________

1 Komisja Skarbu Koronnego została powołana do życia na Sejmie konwokacyjnym z 1764 r. Do jej zadań należało m.in. kierowanie polityką monetarną. Komisja Skarbu Koronnego została powołana do życia na Sejmie konwokacyjnym z 1764 roku.

2 Chodzi o Komisję Skarbu Koronnego oraz Komisję Skarbu Wielkiego Księstwa Litewskiego

3. Za panowania Stanisława Augusta

4 Kurencyi — kursu, obiegu

.

2

.

Warszawa 9 I 1766 r

Uniwersał Komisji Skarbowej informujący o biciu w mennicy krakowskiej miedzianej monety

.

Druk: Kraków, Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich

(dalej BCzart.), rks 3128, k. 22.

Odpis: Kórnik, Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk (dalej BK PAN), rks 835,k. 17.

Wydanie: I. Zagórski, Monety dawnej Polski, Warszawa 1977, s. 177, dok. LIII A.

Wiadomo czyni[m] wszem wobec [i] każdemu z osobna, mianowicie JO: JW: WW, Imć. PP Senatorom Dygnitarzom, Urzędnikom Koronnym, i Ziemskim; tudziesz Duchownych, Œwieckich, Ziemskich, Krolewieckich dóbr wszystkim Posesorom i obywatelom całej Korony Polskiej i wszystkich, prowincyi do niej należących w Województwach, Ziemiach, Powiatach, i Komorach Skarbowych celnych będącym, jako też Szlachetnym Magistratom w miastach, miasteczkach królewskich, duchownych i dziedzicznych, kupcom, mieszkańcom Karaimom1, Żydom, i wszelkiej kondycyi ludziom do wiadomości podaje. Iż J.K.M. Pan Nasz Miłościwy przychylając się do żądzy Rzeczypospolitej Seymu Convokationis2, roku 1764. Titulo o Mennicy i Monecie3 oświadczonej; wypełniając oraz obowiązki powróconego per Pacta Conventa4 dostojeństwu królewskiemu, prawa bicia monety; chcac przyspieszyć tak pożądanym, jako niemniej potrzebnym krajowym pożytkom, aby nie tylko zaplemioną z ostatnią wszystkich zgubą, wyniszczyć mógł złą, tak srebrną, jako i miedzianą ale też cały kraj dobrą napełnić monetą, nie upatrując żadnych w tym własnych pożytków, które ex Re monetaria panującym zwycz[a]jnie należą: ale jedynie preferują zdobiłc kraj [ na ] swój pożytki; na otwarcie mennic, do bicia tak srebrnej, jako i miedzianej; monety determinował się. Jakoż pilne w tym uczyniwszy staranie, w Krakowie do bicia miedzianej5; a tu w Warszawie do bicia srebrnej6 monety, wystawić i erygowaæ postanowił mennice, z wszelką na to bacznością i przezornnością, Kommissyą Menniczą7; z osób w Ojczyźnie, cnotami nieskazitelnemi, i zasługami zaszczyconych złożywszy8, od której mając doskonałe projekta do skutku najpożądanszego nieodwłodczego bicia9 dobrej tak srebrnej jako i miedzianej monety zmierzające, i te aby żadnej nie podległy wątpliwści na rozsądek i uwagę, Kommissyi Skarbu Koronnego10 (: pod której dozorem, et Sub responsione, te pożądane dzieło Rzeczpospolita przez prawo mieć karała :), podawszy; gdy taż Kommissya Skarbu Koronnego, nie mogła tylko tak chwalebne, i całemu krajowi pożyteczne approbować Kommissyi Menniczej projekta, i wynalazki, dozwoliwszy najprzód jak najpredsze, a dla codziennej publicznej wygody publiczne bicie miedzianej monety, o której mając wszelkie od Kommissyi Mennicznej ubezpieczenie tudziesz i od probierzów od Kommissyi Skarbu Koronnego postanowionych, o dobroci jej w gatunkach przyznanie.

Za rzecz słuszną uznała taż Kommisya Skarbu Koronnego niniejszym swoim uniwersałem donieść publico, iż odtąd z mennicy J.K.Mci w Krakowie założonej wychodzić będą szelągi, grosze, i trzechgroszowki, w proporcjonalnej kwocie dla wygody tylko powszechnej kraju wystarczającej wyznaczonej, których walor wewnętrzny, tak jest ustanowiony: i wypróbowany, iż z Funtu Kolońskiego11 czystej, i dobrej miedzi sto dwadzieścia groszy wybitych jest, być zawsze powinno w czym Kommissya Skarbu Koronnego, dostatecznie każdemu in publico czyni upewnienie, iż potrzebne chcąc mieć nadto, względy, aby się jakowe nie działy fałsze, tak Kommissya Skarbu Koronnego jako i Kommissya Menniczna J.K.M. przysięgłych na ten koniec wyznaczyły probierzów, która to miedziana moneta w gatunkach przeczeczonych ustanowiona, aby w całym kraju polskim, tak niewątpliwy miała kurs, Kommissya Skarbu Koron[n]ego, tak wszystkim w generalnośći, jako i każdemu w szczególności zaleca i postanawia; ostrzega przy tym iż dawna zagraniczna miedziana moneta co dotąd w Kurrencyi12 była pod stęplem polskim do terminu i dnia pierwszego wrzeœnia roku teraźniejszego jeszcze tylko w Kurrencyi zostawać będzie. A że jest daleko tak w wadze czystości miedzi, jako i szacunku wewnętrznym podlejsza od teraznieyszey nowego bicia, miedzianej monety, jako nie mogąca się z nią porównywać tak przyzwoicie Komis[s]ya Skarbu Koronnego uznała, aby odtąd tychże dawniejszych szelągów cztery na g[r]osz nowo bitey monety rachowane i przyjmowane były, które jednak po terminie przeznaczonym dnia pierwszego września w roku teraźiejszym a zaś inne wszelkie zagraniczne jakiegokolwiek gatunku nie pod stęplem polskim będące miedziane monety (:odtąd:) żadnego kursu i waloru mieć nie powinny. Co się zaś tycze srebrnej monety już aktualnej bicia exekucyi13 zostającej; po uregulowaniu dostatecznym z Kommissyą Menniczą potrz[e]bnych około niej i wszelkiego bezpieczeństwa ustaw nieodwłocznej Kommissya Skarbu Koronnego i do kursu srebrnej dobrej monety uniwersał wydać postanowiła; który jako i ten tera[ź]niejszy po wszystkich grodach, per oblatam14 podać; jako też i po wszystkich generalnie miastach i miasteczkach, i parafiach dla powszechnej każdemu wiadomości publikować każe. Działo się Warszawie dnia 9 miesiąca stycznia Roku Pañskiego 1766.

Ignacy Twardowski,15 Wojewoda Kaliski, Prezydujący.

Andrzej Moszczeński,16 Wwda Inowrocławski, Kommissarz z Senatu.

Bazyli Walicki,17 Kasztelan Sochaczewski, Kommissarz z Senatu.

Roch z Głogowy Kossowski,18 Podskarbi Nadworny Koronny.

Stanisław Lubomirski,19 Strażnik W.K., Kommissarz Stanu Rycerskiego.

August Sułkowski,20 Pisarz W.K., Kommissarz Stanu Rycerskiego.

Antoni z Głogowy Kossowski,21 S.W.R., Komissarz z[e] Stanu Rycerskiego

— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —

1.Karaimi — wyznawcy nie rabinicznego judaizmu za którego twórcę Aron ben Daiwid z Basry.

2 Patrz dok. 1

3 Na sejmie konwokacyjnym z 1764 r zobowiązano w Pacta Conveta przyszłego króla do otwarcia mennicy. Patrz dok. 1.”

4. Pacta Conventa — zobowiążanie kandyta na króla złożone na sejmie konwokacyjny,

5. Mennica krakowska została reaktywowana 1 VIII 1765 r. i działała do chwili zajęcia jej przez konfederatów barskich w 1768 roku. Bito w niej wyłącznie miedzianą monetę.

6. Mennica warszawska została otwarta 1 VIII 1765 r. W pierwszych miesiącach biła ona wyącznie monetę miedzianą, a od 1 I 1766 r. również monetę srebrną i złotą. Była to główną mennicą Rzeczypospolitej.

7. Komisja Mennicza została powołana do życia reskryptem królewskim z 10 I 1765 r. Do jej kompetencji należało m.in. reprezentowanie mennicy na zewnątrz, dbałość o jakośść monety, zaopatrzenie mennicy, walka z przestępstwami monetarnymi.

8. Pierwszymi członkami Komisji Menniczej byli: wielki kanclerz koronny Andrzej Zamoyski, wielki kanclerz litewski Michał Czartoryski, podkanclerzy litewski Antoni Przeździecki, stolnik koronny August Moszyński, podkomorzy inflancki Jan Borch, starosta żelgniewski Aleksander Unrug (Unruh). Sekretarzem Komisji został Gotfryd Henryk Hanrak.

9Nieodwłocznie — niezwłocznie.

10Komiysa Skarbu Koronnego, patrz: dok 1.

11.Funt koloński — niemiecka jednostka wagowa (467,6246 g).

12. Kurrencyi — kursu, obiegu.

13. Exekucyi — wykonywanie, sprawowanie.

14.Oblata — wpisywanie do akt.

15.Ignacy Twardowski h. Ogończyk, starosta strzyżewski, 1 VIII 1754 nominacja na kasztelana międzyrzeckiego, 2 VIII 1760 awans na kasztelana poznańskiego 21 III 1763 r., awans na wojewodę kaliskiego i był nim do 18 V 1775. W latach 1776—78 marszałek Rady Nieustającej, 12 XII 1778 nominacja na wojewodę lubelskiego, zmarł w 1782 roku.

16.Andrzej Moszczeński, h. Nałęcz (1717 -18 XII 1783), 1 IX 1744 nominacja na starostę brzeskiego, 1746 dobroczycki, jasielski i solecki 1754—1764, 9 VII 1754—1764 kasztelan inowrocławski, od 14 XII 1764 – 18 XII 1783 r. wojewoda inowrocławski.

17. Bazyli Walicki, od 1758 kasztelan sochaczewski, od 1772 kasztelan rawski, w latach 1766—1771 członek Kompanii Manufaktur.

18.Roch z Głogowy Kossowski, h. Dołęga, ur. 1732-zm. 1813, podskari wielki koronny. W 1768 członem Komisji Skaro wejJej Królewskej Mości ( twz, Kamera).

19 Stanisław Lubomirski, h. Szeniawa bez Krzyża, ur 25 XII w Krakowie, zmarł 12 VIII 1783, 1752—1766. Komisarz Komisji Sakrbu Koronnrgo 1765. Konsyliarz Rdy Nieystającej 1780

20.August Sułkowski, h. Sulima, starosta nowodworski 1750, 22 XII 1764 nominacja na pisarza wielkiego koronnego, 7 III 1768 awans na wojewodę gnieŸnieńskiego, 11 IV 1775 rezygnacja, 11 IV 1775, marszałek Rady Nieustającej w latach 1775—76, 23 VIII 1776 wojewoda kaliski, 24 IV 1782 awans na wojewodę poznańskiego, zmarł c7 I 1786 roku.

21 Antoni z Głogowy Kossowski, h. Dołęga, (6 I 1701 — 6 VI 1771), łowczy bydgoski 1727—28, inowrocławski 1728—32, starosta przedecki 1732, 1745 odstąpił starostwo bratu Stefanowi, 1758 starosta sieradzki, wałecki, kłodawski, regent kancelarii mniejszej lit. do 1744, 15 XII 1744 nominacja na podskarbiego nadwornego, 5 III 1762 zrezygnował z urzędu na rzecz syna Rocha, w latach 1750—68 generał-major, od 1764 r. referendarz, 22 XII 1764 awans na sekretarza wielkiego.

3

—

Warszawa, 10 II 1766. r.

Uniwersał ogłaszający otwarcie mennicy królewskiej w Warszawie oraz relacje bitych tam monet w stosunku do dawnych.

Druk: Wrocław, Ossolineum, XVIII-19608-IV; Kórnik, BK PAN, 36195;

Ekscerpt: Wrocław, Ossolineum, XVIII-20293-IV

Wydanie: I. Zagórski, op. cit., s. 178, dok. LIII B; Wiadomości Warszawskie, 1766.

aWszem wobec i każdemu z osobna, mianowicie J. OO. J. WW. WW. Ichmć Panom Senatorom Dygnitarzom, tak duchownym jako też świeckim, urzędnikom koronnym ziemskim i grodzkim, oraz całemu rycerstwu; tudzież duchownych, świeckich ziemskich, i królewskich dóbr wszystkim Possessorom, i obywatelom całej Korony Polskiej i wszystkich prowincji do niej należących w Województwach Ziemiach, i

Powiatach, tudzież wszystkim Ichmość Panom Superintendentom, i officyalistom Skarbu Koronnego, na Funkcyach Celnych królewskich, i Rzeczy-Pospolitej zostającym, jako też Szlachetnym Magistratom, w miastach, miasteczkach, królewskich, duchownych, i dziedzicznych, kupcom, mieszkańcom, żydom, Karaimom1 i wszelkiej Kondycyi ludziom do wiadomości podaje. a

Iż we wszystkich rządnych państwach, dobro i uszczęśliiwienie narodowe, upatrujące osoby roztropnie, i rozważnie, z dawna, i zawsze uznawały, w publicznych, i w prywatnych aktach, i pismach to wyrażały do znajomości i uwagi następcom swoim zostawiały: że żadna krajowa dolegliwości wojna nawet by najuciemiemiżliwsza, nie jest tak szkodząca w powszechności, ani tak z gruntu niszcząca kraje, jako zepsucie, i spodlenie narodowej monety, bo inne nieszczęśliwości są tylko doczesnemi, ubytki zaś bogactw narodowych w monetowym srebrze, zamiast którego miedź tylko w części największej w tej, monecie znajdująca się, istote majątków każdemu odbiera, a idealną tylko pienieżność w licznej kwocie a w lichym szacunku wewnętrznym zostawuje; stąd wszelkie dochody umnieyszyaią się, handle narodowe upadają, wszelkie do żywności potrzeby drożeją, złoto do wysokiej ceny przychodzi, i inne na koniec niezliczone szkodę, i ukrzywdzenia na kraj cały wynikają. Doświad[c]zyła tego Ojczyzna nasza, kiedy dawniejszych wieków za panowania królów z Domu Jagiellońskiego, a jeszcze do czasów Zygmunta Trzeciego2 były uszczśliwione państwa Rzeczy-Pospolitej, dobrą groszów srebrnych monetą3,, w których czasach miasta były osiadłe i handlowne, manufakturami krajowemi napełnione, licznym poddaństwem wsie osadzone, pomnażały ręką rolnika obywatelów dochody, a stąd kraj cały bogactwami był zaszczycony; była przez to Rzecz-Pospolita, w stanie mocnym i bogatym, a wiele ważącym i poważanym.

Dopiero kiedy wolą; i karą Boską za Króla Jana Kazimierza4 niezliczone zewsząd na Rzecz-Pospolitą spadły fatalności róne postronne Narody hostiltier kraje nasze niszczyżwszy w przód miedzianą w wielkich summach5 wybito monetę: nastąpiło potym obfite bicie srebrnej monety w roku tysiącznym sześćsetnym pićdziesiątym piątym6 już podlejsze od groszy srebrnych, a w roku tysiącznym sześćsetnym pięćziesiątym siódmym7 jeszcze podlejsze, które takowej monety residum w krajach naszych dotąd się znajduje.

W krótkim panowaniu Króla Michała8 następcy Jana Kazimierza ledwo co, za rządów zaś Jana Trzeciego9 w szczupłej liczbie wyszło z mennicy Rzeczypospolitej monety, w równej cenie i szacunku tej, która za panowania Jana Kazimierza kraj nasz napełnła. Gdy nastąpiło panowanie Augusta Drugiego,10 wkrótce zaraz wszczęły się niezmierne w państwach Rzeczy-Pospolitej dolegliwości, wojna szwedzka,11 domowa12 między obywatelami rewolucja, ciężie powietrze13 na ludzi, a z tego i głody,14 powiększyły już przedtym będące wszelkie państwa tego ruiny, tak dalece; że po uspokojeniu nieco tych nieszczęśliwości, gdy przez Konstytucyą tysiącznego siedemnsetnego siedmnastego15 Rzecz-Pospolita jakieżkolwiek regularne wojsko mieć chciała, trudne znajdowały się sposoby do płacy tak szczupłemu komputowi dotychczas trwającemu; do której wojsku tem płacy ustanowila Rzecz-Pospolita podatki w tejże Konstytucyi tysiącznego siedemnsetnego siedmnastego wyrażone, ale na tymże Sejmie16 zatrzymawszy wejrzenia w okoliczności, monetowe, a przyczyniając tylko obywatelom w wypłacaniu sposobności żołnierzowi w odbieraniu łatwości, wyznaczonych podatków, ustanowiła Konstytucyą na tymże Sejmie w te słowo; żę Czerwone złote po złotych osmnaście, talery bite po złotych ośm, Tynfy po złotemu groszy ośm, i mniejsze specis monety ad proportionem biorąc, W. Podskarbi przez Uniwersały swoje obwieści po Województwach, którą Kurrencyą17 Lege praefenti do przyszłego tylko Sejmu approbamus.

Stąd niezmierne nastąpły na Rzecz-Pospolitej straty, i zguby, bo ta cena czerwonego złotego po złotych ośmnaście nad istotny walor złoto wyniosła, walor zaś srebrnej monety nadto poniżyła, W czym sama Rzecz-Pospolita przewidziała, że te z nagłości potrzeb podwższenie szacunku złota nie mogło być nadal tylko arcyszkodliwe krajowi, kiedy tę Kurrencyą do przyszłego tylko Sejmu mieć chciała. Jakoż takowe ustanowienie te sprawiło skutki, że tanią srebrną monetę drogo cenionym złotem wykupowano, i do tego już przyszło niedostatku srebra, że każdy obywatel, w intratach i handlach drogo branym zlotem na codzienne potrzeby swoje z cięszkością dokupować się musiał srebrnej monety, nie odobieraiąc tylko trzynaście, lub mniej jeszcze tynfów, za dobrze ważący czerwony złoty. Stąd poszło, że za Panowania Augusta trzeciego18 w postronnych krajach srebrne zaczęto bić monety,19 któremi coraz bardziej podlejszemi, na koniec ledwo co w sobie srebra mającemi, wykupowano u nas residum srebrnej krajowej monety, a nawet i złoto, tak dalece, że cały kraj z utratą był zarzucony zagraniczną monetą.

Tak wielkie państw Rzeczy-Pospolitey dolegliwości, przymusiły Ichmościów Panów Podskarbich Wielkich Obojga Narodów zabiegając dalszej zgubie narodowej, z obowiązku Praw na siebie włożonych, uczynić oszacowaniem probierzów przysięgłych, zagranicznych monet redukcją, w roku tysiącznym siedmsetnym sześćdziesiątym pierwszym,20 z pamiętną dotąd (a uniknąć nie mogącą) utratą, w zbiorach, summach, i kapitałach, obywatelów naszych.

Te sposoby wstrzymujące tylko, lecz nie wykorzeniające narodową uciemiężliwość, nie zatorowały niegodziwego zysku szukających w handlu monetowym, że przez łatwość długiego przeciągu otwartych granic Królestwa tego, redukowaną wywożąc monetę, podlejszą coraz w szacunku wewnętrznym państw Rzeczy-Pospolitej napelniano.

Przez to pr[z]ćtia rerum poszly coraz w większą cenę; między podatki placoncym, a żołnierzem odbierającym, zobopolne były codziennie pokrzywdzienia. Z produktów krajowych, (handlem w miastach portowych na złą monetę spieniężonych) ginęly obywatelom wszelkie zyski, i dorobki, drogim tamże dokupowaniem się czerwonych złotych.

Co zważając zgromadzone Skonfederowane Stany Rzeczy-Pospolitej na Sejmie Convocationis21 w roku tysiącznym siedmsetnym sześćziesiątym czwartym do wykorzenienia tych zlych monet zagranicznych, jedyny sposób uznały najdoskonalszy, wprowadzenie nowej wlasnej a dobrej monety, na której koniec tak potrzebny, i porządany dla calego narodu, zalecili y ustanowionym od siebie Kommissyom Skarbowym Obojga Narodów,22 wynajdowaæ formowaæ, i podawaæ RzeczyPospolitej projekta, jako w tym obszernie opisuje taż Konstytuca, Titulo o mennicy, i monecie.23

W tej myśli i żądzy zgromadzone też Stany Rzeczy-Pospolitej na elekcją panowaæ sobie mającego Króla; obrawszy Najiaśniejszego STANISŁAWA AUGUSTA,24 ten najlatwiejszy przyjćcia do dobrej krajowej monety upatrzyły, uznaly i determinowaly sposób, aby otwarcie mennic ad Jus Maiestaticum szczêœliwie Nam Panującego Nayiaśnienieszego Króla przywrócone bylo, co w Paktach Konwentach dokladnie RzeczPospolita opisala, z tym obowiązkiem, aby pod dozorem, & sub responsione Kommissyi Skarb: dla wygody publicznej pieniądze dobre bite byly.

Do którego tak wielce potrzebnego dzie, a z dobrotliwoœci swojej Jego Królewska Mć Pan Nasz Milościwy przezorną swoją doskonalością, K[o]mmissyą Menniczną25 zlożyć raczyl,, z wyboru ludzi cnotą, radą, i wiernoąści¹ w Ojczyżnie naszej dystyngowanych, a to pod Prezydecyą J.W. Imci Pana Andrzeja Zamoyskiego26 Kanclerza Wielkiego Koronnego, któremu do społeczeństwa tej pracy i uslugi publicznie wyznaczy. J. Królewska Mść Pan Nasz Milościwy za Kommissarzów J.O. Xiąęcia Michala Czartoryskiego27 Kanclerza Wielkiego W.X.Litt. J,W Jmci Pana Antoniego Przeżdziedzckiego28 Podkanclerzego W.X..Lit. J.W. Jmci Pana Jana Borcha29 Wojewodę Xięstwa Inflanckiego, J.W. Jmci Pana Augusta Moszyńskiego30 Stolnika Wielkiego Koronnego, W. Jmci Pana Alexandra Unruha31 Starostę żelgniewskiego, którzy nie tylko zasługi swoje ale też i przez obowiązki przysięgi senatorskiej, i ministrowskiej, że quidquid nocivi sciverint avertent, dostatecznie w narodzie calym wierności swojej zagruntowali ufność, chętnie jednak ku pomnożeniu onej, taką przed Nayiaśnieyszym Panem wszyscy wykonali przysięgę, że na nic wiecey względu mieć nie będą, jak szczególnie na publiczne Jego Królewskiej Mości i calej Rzeczy-Pospolitej dobro.

A tak w rocznym niemal przeciągu wszelkie starania, i usiłowania z pilnością, i dozorem dokladając, zasięgali jak najdoskonalsze in re monetaria uwiadomienia z narodowych w tym ustaw, które in Archivis Rzeczy-Pospolitej wynajdować mogli, zaopatrywali się na roz[porzą]dzenia państw zagranicznych w monetowej okol[i]czności, sprowadzali narodowych i postronnych in hac arte peritos, ku jak najdoskonalszemu oświeceniu; wynikające zatym zdania, i myśli, w naradzeniach swoich kierowali jedynie ku formowaniu takiej planty,32 która by tak zdawnemi Prawami Rzeczy-Pospolitey (nie naruszając zaszłych z postronnemi traktatów) dostatecznie z ostatnią wolą Rzeczy-Pospolitej Sejmów Convocationis et Electionis33 zgadzala się, abyśmy jak najrychlej do nowej własnej, a dobrej przyjść mogli monety.

Jakoż tak wielkie swoich prac dzieło, tak pożądane dla uszczęśliwienia publicznego, podalł taż Kommissya Menniczna Jego Królewskiej Mości Kommissyi RzeczyPospolitej Skarbu Koronnego na dniu dziesiątym grudnia tysiącznego siedmsetnego sześdzisiątego piątego z podpisem wzwyż wyrażonych Kommisarzów Mennicznych Jego Królewskiej Mci tę w sobie bicia srebrnej monety zawierająca plantę aby, Talery bite próby trzynastej i granów sześć ad normam Konwencji Rzeszy Niemieckiej z grzywny kolońskiej34 samego czystego, srebra sztuk dziesięć.

Pól talerów tejże próby jak talery z takiej że grzywny i takiegoż srebra, sztuk dwadzieścia.

Czwiartek próby dziesątej sztuk czterdzieści.

Species czterogroszówkom Imperii równe ósmą część talera bitego wynoszące czterogroszami srebrnymi zwać się, i w sobie do proporcyi nowo bitej miedzianej monety groszy trzydzieści zawierać, mające, ósmej próby grenów dwanaście, sztuk ośmdziesiąt.

Dwóch groszów srebrnych próby siódmej, sztuk sto sześćdziesiąt.

Pojedynczych groszów srebrnych próby piątej grenów szesnaście, sztuk trzysta dwadzieścia; z grzywny kolońskiej czystego srebra wybijane były; tak, że na czerwony złoty holenderski talerów bitych dwa i groszów srebrnych trzy, albo co jest jedno, sześćdziesiąt i siedm groszy pojedynczych srebrnych rachować się ma.

Którą to plantę Kommissya Rzeczy-Pospolitey Skarbu Koronnego odebrawszy;

na Sessyi swojej dnia czternastego Grudnia zlożonej z przytomności Jaśnie Wielmożnego Jegomościa Pana Wessela35 Podskarbiego Wielkiego Koronnego Prezesa tejże Kommissyi, tudzież JOO. JWW. Kommisarzów mianowicie: Ignacego Twardowskiego36 kaliskiego, Andrzeja Moszczeńskiego37 Inowroclawskiego, Wojewodów, Bazylego Walickiego,38 Kasztelana Sochaczewskiego, Rocha Kossowskiego39 Podskarbiego Nadwornego Koronnego, Franciszka Rzewuskiego40 Pisarza Polnego Koronnego, Stanisława Lubomirskiego41 Strażnika Wielkiego Koronnego Mikołaja Piaskowskiego42 Podkomorzego Krzemienieckiego, Wojciecha Chądzyńskiego43 Rożanskiego, Antoniego Kossowskiego44 Sekretarza Wielkiego Koronnego, Ignacego Czosnkowskiego45 Starosty Salnickiego którzy poprzysiężoną z urzędu swego wiernością. że w zasiadaniu na Radzie Ekonomicznej, na nic więcej, jak tylko na dobro publiczne wzgląd mieć będą. Bacznie, i sumniennie wszelkie okoliczności rozważywszy, w podanej Plancie, jawne narodowe upatrzyli pożytki, że śmiele sądzić można, iż w początkowym Panowaniu Najaśniejszego STANISŁAWA AUGUSTA, Pana N.[szego] Miłościwego dawne dla calego narodu przywrócą się uszczęśliwione przez wskrzeszenie dobrej krajowy monety, która nie tylko z nazwiska swego groszy srebrnych, ale z waloru wewnętrznego, tak się równia z monetą srebrną Zygmunta pierwszego,46 że tęż same, proporcyą ad Ligam Imperii mają teraźniejsze, jaką w ten czas w sobie zachowały zygmuntowskie grosze; stosuje się oraz do traktatów47 między tymże Nayiaśnieyszym Zygmuntem Pierwszym Królem Polskim, a Nayiaśnieszym Ferdynandem pierwszym Cesarzem Chrześciańskim48 zawartych, a przez następców Jego Królów Polskich, kiedy moneta w Polszcze bita bywala, potwierdzonych, a oraz i do Praw Rzeczy-Pospolitej o mennicy i monecie, aby ad Ligam Imperii bita była, conformiter do tychże traktatów stanowiących, przy względzie na proporcyą między złotem, a srebrem, położenie kraju przyzwoitą; zważając oraz w tej Plancie: iż srebro względem złota w tej proporcyi jest szacowane, że od wykupywania za zloto ubezpieczone zostanie, złoto zaś w tańszej, niż przedtym cenie, do kraju wchodzić będzie, talar polski z imperialnym porówna się, a zatym cena jego do ceny talara holenderskiego, zbliży się, które talary holenderskie, lubo od krajowych lepsze, w równej jednak z krajowemi Kurrencyi, do kraju wnoszone, a te do państw wschodnich z[e] znaczną korzyścią wydawane być mogą; przez wplynienie zaś do kraju talerów hollenderskich, i tych do handlów wewnętrznych z narodową monetą użycie, wprowadzeniu każdej zlej, osobliwie drobnej zagranicznej monety, zabiezy się; ku temu intraty domowe biorąc za produkcye krajowe monetę wewnętrzny szacunek, mniej liczby, a więcej dobroci mającą, nierównie powiększonę zostaną; towary et necessaria zagraniczne staniej¹, kupcy monete względem towarów swoich do wewnętrznego szcunku rachować, i dla tego drogo towary przedawać wzwyczaieni, tych towarów podwyższać już przyczyny mieć nie bedą.

A tak z wszelkich miar upatrując zupełne, kraju całego uszczęśliwienie, w podanej sobie Plancie, bicia now[e]j dobrej monety, od Kommissyi Mennicznej Jego Królewskiej Mości, a uznawszy w niej że Talerów bitych ad Normam Conventionis Imperii ośm i trzecia część sztuk próby trzynaście łutów, i grenów sześć grzywnę kolońską ważyć, według wzwyż wspomnionej Planty w dziesiąciu Talerach bitych, jedna grzywna kolońska samego czystego srebra.

Pół Talerów szesnaście dwie trzy części, sztuk, tejże próby trzynaście łutów, i grenów sześć grzywnę kolońską ważąc, we dwudziestu puł talerach jedna grzywna kolońska samego czystego srebra.

Ośm groszowek srebrnych próby dziesić łutów, dwadzieścia pięć sztuk grzywnę kolońską ważąc, we czterdziestu O[ś]miu groszówkach srebrnych, jedna grzywna kolońska, samego czystego srebra.

Czterogroszówek srebrnych proby ośm łutów i grenów dwanaście, czternaście, czterdzieści trzy i jedna trzecia część sztuk grzywnę kolońską ważąc, w ośmiu-dziesiąt cztero groszowek srebrnych, jedna grzywna czystego srebra.

Dwóch groszowek srebrnych próby siedem łutów, siedemdziesiąt sztuk grzywnę kolońską ważąc, w stu sześćdziesiąt dwu groszówkach srebrnych, jedna grzywna kolońska samego czystego srebra.

Pojedynczych groszów srebrnych pięć łutów i szesnaście grenów, sto siedemnaście siedem dzitewiątek części sztuk, grzywnę kolońską ważąc, w trzystu dwudziwstu pojedyńczych groszy srebrnych, jedna grzywna kolońska samego czystego srebra. Zawsze równie i propocyonalnie znajdować się będzie.

Kommissya Rzeczy-Pospolitej Skarbu Koronnego na tejże Sessyi z obowiązku Prawa na siebie włożonego, Notabili pluralitate te Plante za najdoskonalszą uznała, i decydowała, zupełnie zatym zdanie Kommissyi Mennicznej approbowała. Te mając zaufanie, iż ten projekt, przez osoby dobrze Ojczyźnie życzące, in Materiis Status & Politicis doskonałe, i doświadczone, znaczne swoje w Ojczyźnie Possessye i dochody mające, jest ułożony, wszelkie obowiązki ostrożności, i sposoby zabieżenia fałszowaniu, dostatecznie okryślając[]j, widoczne całemu krajowi przyniesie zbogacenie.

Która to decyza Kommissyi Skarbu Koronnego, będąc doniesiona Jego Królewskiej Mości Panu Naszemu Miłościwemu, a w niej powszechnie narodu całego uznawszy dobro, ten z najlepszych monarchów król, jedyny cel szczścia publicznego mający, oddaliwszy znaczne zyski które ex re monetaria zwykle panu[j]ących Królów właściwe bywały, a czynić pośpiech żądaniu narodowemu, aby nie odwłocznie do dobrey monety przyjść można [było], mennicę ku biciu tejże monety srebrnej z nakładem sum znacznych z Skarbu swego tu w Warszawie erygować rozkazał. Do której najdoskonalszych w professyi menniczeny ludzi sprowadziwszy, Kommissya Menniczna Jego Królewskiej Mości jak najścilejsze uczyniła rozr[po]ządzenie, aby mocne było każdemu ubezpieczenie że żadnego fałszu, ani podejścia Publicum obawiać się nie ma, i na to poprzysiężonych probierzów ustanowiła. W czym jako z Prawa dozór et responsio Kommissyi Skarb: przynależy, tak dostateczne, i taż Kommissya Skarbu Koronnego uczyniła warunki, dodawszy swoich dozorców, i probierzów przysięgłych na pilne baczenie wszelkich ubezpieczaiących okoliczności.

A tak gruntownie i dostateczne nad gatunkiem tych nowo wychodzić mających monet uczyniwszy, Kommissya Skarbu Koronnego rozważnie, ścisłe zewsząd ku bezpieczeństwu publicznemu rozr[po]ządzenie. Wszystkim w generalności jako i każdemu w szczególności Cuiuscunq: Status et Conditionis obywatelom Korony Polskiej i wszystkich prowincyi do niej należących niniejszym uniwersałem Kommissya Skarbu Koronnego obwieszcza, iż od dnia dzisiejszego wszystkie talery, pół talery, ćwiartki,48 czterogroszowki, dwu groszowki, i grosze poijedyncze srebrne wychodzące z mennicy Jego Królewskiej mości Pana Naszego Miłościwego, kurs swój po całej Koronie Polskiej i wszystkich prowincyach do niej należących mieć powinny podług niniejszego uwiadomienia to jest.

Taler bity trzyma w sobie ośm cztero groszowek srebrnych, albo szesnaście dwóch groszowek, co jedno jest jak trzydzieści i dwa groszy pojedynczych srebrnych.

Pół talery trzyma w sobie przez połowę tych sztuk, co taler.

Ćwiartka trzyma w sobie czwartą część tych sztuk co taler, lub przez połowę co pół taler.

Cztero groszówka srebrna trzyma w sobie dwie dwóch groszówki albo cztery sztuki groszów pojedynczych srebrnych, na miedzianą zaś redukując monetę podług tej która wychodzi z mennicy Jego Królewskiey Mości i uniwersałem Kommissyi Skarbu Koronnego jest obwieszczona, sztuka czterogroszówka trzyma w sobie groszy trzydzieści miedzianych nowych.

Dwu groszówka srebrna trzyma w sobie groszów srebrnych sztuk dwie, miedzianych zaś groszów nowych Jego królewskiej M[oś]ci groszy piętnaście.

Grosz pojedynczy srebrny trzyma w sobie groszy siedm i pół miedzianych nowych monety Jego Królewskiej Mci.

Co się zaś tycze do ewaluacyi49 tejże monety do proporcyi czerwonych złotych hollenderskich ważnych Kommissya Skarbu koronnego Publico takowe czyni ogłoszenie że.

Jeden czerwony złoty hollenderski ważny rachować się ma.

Dwa Talery srebrne i groszy trzy pojed[y]ncze srebrne albo

Cztery półtalery srebrne i groszy trzy pojedyncze albo

Ośm ćwiartek srebrnych i groszy trzy pojedyncze srebrne albo

Szesnaœcie czterogroszówek srebrnych i groszy trzy pojedynczych srebrnych.

albo

Trzydzieœci trzy dwóch groszówek srebrnych i grosz jeden pojedynczy srebrny.

albo

Sześćdziesiąt siedm groszy sreb[r]nych pojedynczych.

Zatym niniejszym uniwersałem swoim, Kommissya Skarbu Koronnego z mocy i powinności z Prawa na siebie włożonych Publicum obwieściwszy, i uwiadomiwszy; zaleca aby odtąd podług tej proporcyi i wzwyż wyrażonej kurrencyi pomieniona moneta srebrna wychodząca z mennicy Jego Królewskiey Mości tu w Warszawie, tak w publicznych Jego Królewskiey Moœci i Rzeczy-Pospolitej podatkach, i Prowentach,50 jako i w prywatnych wszelkich każdego dochodach, tudzież we wszystkich wydatkach i Expensach,51 tak publicznych jako i prywatnych, bez żadnej wątpliwości szła, i od każdego obywatela brana była.

A jako powszechne całego narodu jest żądanie Prawem Seymu Convocationis oświadczone, aby jak najprędsze wykorzenienie zagranicznych rozmaitych a fałszywych monet nastąpić mogło, Luboli już Boską Opatrznością i doskonałym panującego Króla rozrządzeniem do własnej narodowej dobrej przychodzimy monety, mając jednak Kommissya Skarbu Koronnego w niepośledniej uwadze dość znaczny upadek ludzi w nabyciu złej monety, z której nagłego i Generalnego wyniszczenia do wielkiej by obywatele przyjść mogli utraty, zważając oraz trudność choć przy jak najpilniejszej Exekucyi52 tak licznego wybicia monety nowej, która by kraj cały dostatecznie dla wygody publicznej napełnić mogła. Przeto Kommissya Skarbu Koronnego zostawuiąc w trwającej jeszcze kurrencyi monete srebrną zagraniczną w uniwersałach Jaśnie Wielmożnego Jmci Pana Wessela Podskarbiego Wielkiego Koronnego dnia dwunastego Sierpnia53 i dziewietnastego54 Paździer[nika]: w r. tysiącznym siedmsetym sześćdziesiątym pierwszym wyszłych wyrażoną, szczególnie tylko wyłącza złotówki i szóstaki wszelkie; które to złotówki i szóstaki w Koronie Polskiej, i prowincyach do niej należących, znajduje sie podług opisu tychże uniwersałów J.W. Imci Pana Wessela Podskarbiego Wielkiego Koronnego, kurs swój tylko mieć, i zachować bedą do dnia pierwszego września tysiącznego siedemsetnego sześćdziesiątego szóstego od którego dnia i terminu żadnego kursu, w Koronie Polskiej, i prowincyach do niej należących mieć nie bedą, i za skasowane uznane być mają.

Unikając zaś wszelkiej wątpliwości, która by w obywatelach wzniecić sie mogła, z bojaśni nagłej jakiej Kassacyi55 innych monet zagranicznych, któremi kraj zostanie jeszcze napełniony; kommissya skarbu koronnego ubezpiecza, upewnia, i obwieszcza każdego, iż oprócz kassacyi wzwyż wyrażonych gatunków, to jest złotówek i szóstaków wszelakich, ante primam septembris żadna kassacya innych monet nie nasąpi. Wszelka zaœ stara, dawna, moneta polska, podług opisu Praw Rzeczypospolitej w swojej zostawuie sie kurrencyi.

A jako widocznym jest zubożeniem całego kraju tylko Prawami zakazane, a uniwersałami Kommisyi Skarbu Koronnego Publico obwieszczone, tak wywożenie wszelkiego srebra i srebrnej monety za granice, jako też wprowadzenie wszelkiej zagranicznej srebrnej monety (oprócz talerów, hiszpańskich, hollenderskich, bankowych56 półtalarów i ćwiartek) przeto, i nieniejszym uniwersałem swoim Kommissya Skarbu Koronnego potwierdza, i ponawia wszelkie w tym warunki, i zakazy, a to pod winą, karą, i konfiskatą ad Mentem tylu Konstytucyi bez najmniejszego wzgledu na przestepców; w czym do dozoru i baczenia Jaśnie Wielmożnych Ichmościów Panów Wojewodów, Starostów, tudzież wszelkie Jurysdykcye pograniczne, i miasta portowe z mocy Prawa do tej pilności dla dobra publicznego obowięzuie, a zaœ wszystkim Ichmæ Panom Super Intendentom i Officyalistom Skarbu Koronnego na Funkcyach Celnych J. Królewskiej Mości i Rzeczy-Pospolitej bedącym sub amissione Officii ten dozór nakazuje. Sama zaś wszelką pilnoć przez zakaz i Kassacyą takowych zjawiających sie monet, mieć attencyą oświadczone sie Żeby zaś każdy z obywatelów z ustającej w Kurrencyi zagranicznej monety, mógł walor i szacunek wewnetrzny odebrać, Kommissya Skarbu Koronnego obwieszcza niniejszym uniwersałem każdego w szczególnści

,iż w mennicy Jego królewskiey Mości tu w Warszawie, ktobykolwiek chciał przywieść lub odesłać czyli srebro, czyli to jakąkolwiek srebrną monetę, według szacunku, i waloru wewnetrznego odbierze zapłate, czyli to czerwonemi złotemi hollenderskiemi, czyli to monetą nową srebrną polską, do proporcyi wyznaczonej kurrencyi alias groszy srebrnych pojedynczych sześdziesiąt siedm na czerwony złoty jeden hollenderski rachując; cena zaś i poczemu grzywna, według różnej próby srebra przywiezionego lub odesłanego, wypłacana bedzie z mennicy w niżej położoney tabelli, od Kommissyi Mennicznej Jego Królewskiej Mości postanowionej, Publico do wiadomoœci się przyłączą; a ktoby z oddalonych prowincyi nie chciai tu w Warszawie srebra, i różnej srebrnej monety zbywać, ten w nieżej wyrażonych miastach znajdzie Liwrantów57 Attesta58 mennicy Jego Królewskiej Mości mających, z którymi sie o cene tegoż srebra na złoto lub na nowż monetê bedzie godzić to jest, w Krakowie, w Poznaniu, we Lwowie i Brodach; który to dowóz srebra i srebrnej monety do zbycia im obfitszy i przedszy być może, tym wiekszy pośpiech w biciu, i napełnieniu całego kraju tą pożądaną monetą nastąpi.

Który to uniwersał, aby niezawodniej każdego doszedł wiadomości po miastach par[a]fiach i innych mieyi[s]cach zwyczajnych publikować, i do Akt każdego grodu sposobem Oblaty59 podać Officyalistom Skarbu Koronnego zleca. Dan w Warszawie 10 Lutego 1766.

TEODOR WESSEL, Podskarbi Wielki Koronny Praeses Kommissyi Skarbu Koronnego

IGNACY TWARDOWSKI, Wda Kaliski Komisarz z Senatu

IGNACY CETNER,60 Wda Be³zki Komisarz z Senatu

ANDRZEJ MOSZCZEÑSKI, Wda Inowrocławski Komisarz z Senatu

BAZYLI WALICKI, Kasztelan Sochaczewski Komisarz z Senatu

FRANCISZEK RZEWUSKI, Pisarz polny Koronny

STANIS£AW LUBOMIRSKI, Strażnik Wielki Koronny Komisarz ex Ordine Equesti.

Aa I. Zagórski w miejsce zaznaczonego akapitu podaje „„Kommissya Rzeczy-Pospolitey Skarbu Koronnego wszem wobec i każdemu z osobna, mianowicie itd. do wiadomości podaje:”, Monety Dawnej Polski, nr LIII B, Warszawa 1977 (reprint), s. 178.

— Zygmunt III Waza (20 VI 1566 – 30 IV 1632), koronowany na króla polskiego 27 XII 1587.

— Według ordynacji menniczej z 1604 r. na jedną grzywne krakowską (201,802 g.) wchodziło 127 groszy próby 5 3/4 łuta. W wyniku przeprowadzenia reformy monetarnej w 1623 r. obniżono wartość grosza do 4 1/2 łutów co dawało 193 grosze na jedną grzywnę krakowską.

— Jan Kazimierz (21 III 1609 — 16 XII 1672), koronowany na króla polskiego 17 XI 1649 r., abdykował 16 X 1668 roku.

— Za panowania Jana Kazimierza Rzeczpospolita prowadziła z sąsiadami wojny: polsko-rosyjską w latach 1654—56 oraz 16600—1661, polsko-szwedzką w latach 1655—1660. W 1656 r. elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm Hohenzollern uznał sie lennikiem Szwecji z Prus Książecych oddając tym samym swoje wojsko do dyspozycji Karola Gustawa. W 1657 r. współdziałając z królem szwedzkim, książe siedmiogrodzki Jerzy Rakoczy dokonał najazdu na ziemie polskie. Na mocy traktu polsko-austriackiego z 1657 r. Rzeczpospolitą wsparły wojska austriackie.

— Aktem sejmowej Komisji Menniczej z 16 V 1650 r. postanowiono bić z grzywny krakowskiej 77 szelągów miedzianych o cieżarze 2,622 g. Jednak na wielką skale zaczęto je bić dopiero w 1659 r. pod zarządem Tytusa Liwiusza Boratiniego.

— W 1654 r. Gdańsk i Toruń podjęły bicie 30 ortów z jednej grzywny krakowskiej. W 1656 r., zaczeły one bić 32 orty z jednej grzywny krakowskiej. Rozpoczeto również bicie 53 szóstaków z grzywny krakowskiej. Prawdopodobnie chodzi zatem o obniżenie stopy ortów, który to proces mógł rozpocząć sie 1655 r.

— W 1657 r. obniżono po raz kolejny stope ortów do 38 z jednej grzywny krakowskiej.

— Michał Korybut Wiœniowiecki, (31 VII 1640 — 10 XI 1673), koronowany 29 IX 1669 r. na króla polskiego.

— Jan III Sobieski (2 VI 1624 — 17 VI 1696), koronowany 2 II 1676 r. na króla polskiego.

— August II Sas (12 V 1670 — 1 II 1733), koronowany 15 IX 1697 na króla polskiego.

— Chodzi o tzw. wojne północną (1700–1721) w której koalicja złożona z Rosji, Polski i Danii walczyła przeciw Szwecji.

— Zawiązana przeciw Augustowi II konfederacja warszawska 16 II 1704 r. ogłosiła bezkrólewie. Za królem 20 V 1704 r. opowiedziała się konfederacja sandomierska. Wydarzenia te doprowadziły do podziału społeczeństwa na dwa wrogie obozy.

— Ciężkie powietrze — morowe powietrze.

— Wielka ilość szarańczy jaka przyleciała z Wołoszczyzny (Mołdawii) w 1748 roku doprowadziła do wielkiego głodu na Ukrainie.

— Wśród wielu problemów poruszanych na sejmie z 1717 r. była hiberna i leża zimowe dla wojska, co znalazło odzwierciedlenie w odpowiednich artykułach wojskowych.

— Sejm jednodniowy 1 II 1717 r,.tzw. Niemy.

— Kurencya — kurs, obieg.

— August III Mocny (7 X 1696 – 5 X 1763), koronowany 17 I 1734 na króla polskiego.

— Na polecenie króla pruskiego Fryderyka II Prusy rozpoczeły w 1751 r bicie szóstaków i trojaków naśladowniczych przeznaczonych na eksport do Polski, stopniowo wprowadzając w kolejnych latach do obiegu Rzeczyspolitej dalsze gatunki monet. W 1753 r. nakazał on również fałszowanie monet polskich. Działalnoœść ta trwała do 1763 r.

— W związku z wprowadzeniem do Rzeczypospolitej licznych monet niskowartoœciowych naąladowczych oraz fałszywych, podskarbi wielki koronny Teodor Wessel wydał 12 sierpnia 1761 r. uniwersał redukujących wartość monety.

— Sejm konwokacyjny 7 V — 23 VI 1764 roku.

— Chodzi o powołana do życia na sejmie konwokacyjnym 1764 r. Komisje Skarbu Koronnego oraz Komisje Skarbu Wielkiego Ksiêstwa Litewskiego.

— Patrz dok. 1,

— Stanisław August Poniatowski (17 I 1732 — 12 II 1798), koronowany 25 XI 1764 r. na króla polskiego.

— W dniu 10 stycznia 1765 r. reskryptem królewskim powołano do życia Komisje Menniczą. Patrz dok. 2

— Andrzej Zamoyski — h. Jelita, (12 IX 1717 – 10 II1792), starosta halicki w latach 1757—1763, w l. 1757—64 wojewoda inowrocławski, 4 XII 1764 nominacja na kanclerza wielkiego koronnego, 13 X 1767 rezygnuje z urzędu. Przewodniczący Komisji Menniczej w latach 1765—1787.

— Michał Fryderyk Czartoryski, h. Pogoń, (26 IV 1696 – 13 VIII 1775) starosta uświacki, 26 II 1720 nominacja podstolego litewskiego, 5 XII 1722 awans na kasztelana wileñskiego, 13 XI nominacja na podkanclerzego, 6 X 1752 awans na kanclerza wielkiego litewskiego. Współprzewodniczący Komisji Menniczej w I połowie 1765, a nastepnie jak asesor Komisji do 1775 r.

— Antoni Tadeusz Przeździecki, h. Roch III, kasztelanic inflancki, nominacja na pisarza w. lit. 8 VII1737, awans na podczaszego 1 IX 1750, awans na referendarza 7 VI 1752, nominacja na podkanclerzego litewskiego 3 XII 1764. Członek Komisji Menniczej, zmarł 28 III 1772.

— Jan Jedrzej Borch, h. Trzy Kawki, (1715 – 20 III 1780), 1746 starosta brodajski, markowski, wilczański, 1761 ludecki, w latach 1765—72 starosta ucyński, 9 VII 1765 nominacja na podkomorzego generalnego inflanckiego, 9 VIII 1765 awans na wojewodwe inflanckiego, 19 X 1767 awans na podkanclerzego, 1 IV 1780(?) awans na kanclerza. Członek Komisji Menniczej w latach 1765 — 1775.

— August Fryderyk Moszyński, h. Nałecz (25 I 1731- 1786), 1752 starosta inowłodzki, 6 VI 1752 r., nominacja na stolnika koronnego, 1757 starosta dymirski, 1763 starosta sieciechowski. Członek Komisji Menniczej w latach 1765—1782 oraz Komisji Skarbu Jego Królewskiej M[o]ści (tzw. Kamery) w latach 1765—1775.

— Aleksander Unrug (vel Unruh), (1726–1808), starosta żelgniewski, od 1767 starosta hamersztyński. W latach 1765—1794 komisarz Komisji Menniczej i dyrektor mennicy warszawskiej, aresztowany w powstaniu koœciuszkowskim pod zarzutem kontaktów z Rosjanami, a nastepnie zwolniony w wyniku interwencji ambasadora austriackiego Benedicta de Cache.

— Planta — plan, projekt.

— Sejm elekcyjny 27 VIII – 8 IX 1764 r.

— Grzywna kolońska — niemiecka jednostka wagowa (233,856 g).

— Teodor Wessel — h. Rogala, zm. 25 V 1791. W 1758 starosta różanski. W dniu 3 VIII 1757 uzyskuje nominacje na staroste wschowskiego, 17 IV 1758 rezygnacja z urzędu, w latach 1759 — 1761 wojewoda łęczycki, 18 I 1761 awansował na podskarbiego i był nim do 15 II 1773.

— Ignacy Twardowski, patrz dok. 2.

— Andrzej Moszczeński, patrz dok. 2.

— Bazyli Walicki, patrz dok. 2,

— Roch Kossowski, dok. 2,.

— Franciszek Rzewuski, h. Krzywda (ok. 1730 — 1800), V 1748 starosta kamionowski, 20 X 1748 r., pisarz polny koronny, 4 VIII 1775 marszałek nadworny koronny. Zrezygnował ze stanowiska komisarza Komisji Skarbu Koronnego w pierwszych dnia czerwca 1766 r.

— Stanisław Lubomirski, patrz dok. 2,

— Mikołaj Piaskowski, (ok. 1726 — 27 IV 1803), 1765 wojski włodzimierski, awansował kolejnona podczaszego i chorążego wołyńskiego, a następnie podkomorzego krzemienieckiego, 13 I 1785 nominacja na kasztelana inowłodzkiego, 20 I 1785 rezygnacja z urzędu. Wspólorganizator Kompani Manufaktur Wełnianych, członek Komisji Skarbu Koronnego w latach 1764—75.

— Wojciech Chądzyński, brak bliższych danych.

— Antoni Kossowski, 31 X 1764 nominacja na starostę przedeckiego, 17 VI 1774 scedował starostwo na rzecz Jakuba Z. Kretkowskiego, 20 I 1785 nominacja na kasztelana inowłodzkiego, zmarł 11 III 1799.

— Ignacy Czosnkowski, brak bliższych danych.

— Zygmunt I Stary (1 VIII 1467 — 1 IV 1548), koronowany 24 I 1507 r. na króla polskiego.

— Ferdynand I (1503–1564), koronowany w 1526 r. na króla Czech i Wêgier, od 1556 r. cesarzrzymsko-niemiecki.

— Æwiartki — chodzi o dwuzłotówki, których wartość wg ordynacji menniczej z 10 lutego 1766 r., wynosiła 8 groszy srebrnych tj. 1/4 talara.

— Ewaluacya — szacunek rzeczy według ich prawdziwej wartości.

— Prowent — dochód, intrata, przychód, zysk.

— Expensa — koszt, rozchód, wydatek.

— Exekucja — wykonywanie, sprawowanie.

— Patrz przyp. 20.

— W dniu 20 paŸdziernika 1761 r. Teodor Wessel wydał kolejny uniwersał redukujący wartość monety. Patrz przyp. 19 i 20.

— Kassacja — likwidacja.

— Talar bankowy — talar bity według przyjętego przez Bank Amsterdamski standardu zrównującego talar Rzeszy z tzw. talarem albertowym.

— Liwrant — osoba wymieniająca monety, dostawca, magazynier.

— Attestata — świadectwo, zaświadczenie.

— Oblata — wpis do akt.

— Ignacy Cetner h. Przerowa, (1728–ok. 1800), 30 I 1762 nominacja na oboŸnego, 20 III 1763 r., awans na wojewodę bełzkiego — był nim do 1787 r.

4

Warszawa, 4 VI 1766 r.

Uniwersał wycofujący z obiegu drobną monetę zagraniczną

Uniwersał in Ordine monety zagranicznej

Druk: XVIII-19600-IV, Ossolineum; Biblioteka Czartoryskich rks 3128, k. 50 Wydanie: I. Zagórski, op. cit., s.185.

Wszem wobec i każdemu z osobna, do wiadomoœci podaje. Iż ponieważ tak mimo uniwersały podskarbińskie lat 1761¹ 1762² ostrzegające, że co raz nad redukowaną podlejsza zagraniczna do kraju przybywa moneta; żadnego jej kursu niedostrzegające, jako mimo wielekrotnego obostrzenia i uniwersały Kommissył swojej osobliwie dnia 11 marca, w roku przeszłym ³ wydany, wchod takowym monetom zakazujący, i że Kommissy[a] (do uznania wewnętrznego onych szacunku skłonić się będzie musiała) oświadczający, nacisk tej monety co raz gorszej zagranicznej w żadnym państwie kurrencyi nie maiącej, ku zgubie i upadku fortun i dochodów szlacheckich pomnożył się codziennie przez otwartość obszernego kraju, i skryte nie nasysconej lichwiarzów chciwo[ś]œci wynalazki, pomnaża się A takowemu pomnażaniu zalecona i czyniona baczność Officialistów Celnych po Komorach Jego Królewskjej Mci i Rzeczypospolitej będących, oraz konfiskaty wprowadzonej złej monety nastąpione, tamy założyć nie mogą. Skonfederowane zaœ Rzeczypospolitej Stany na Sejmie Konwokacyjnym4 uznały, przez bicie własnej narodowej monety, sposób wykorzenienia narzutu zagranicznych rozmaitych fałszywych monet; któremi a co raz podlejszymi, do kraju skrycie wprowadzonemi, lichwiarze nie tylko już zagraniczną lepszą, a w kursie uniwersałami zostawioną wykupiwszy monetę; ale nawet i narodową starą i nową wykupić usiłują, podstępnym łudzenie, i oszukiwaniem, nie powetowaną szkodę krajowi przynoszą. Przeto Kommissyą5 [d]ożąca jak najusilniesze staranie do zbogacenia kraju, utrzymania handlów, przybywania narodowych pożytków, i odwrócenia uszczerbku ich aby złoto, srebro, i właœciwa dobra moneta polska, której dobroć jest szczęśliwośœcią państwa, i owocem, zyski dla kraju niosącym; wykupowane nie były: natężonej lichwaiarzow chytrości do przemieniania złej za dobrą monetę zagrodziło sie, wejœciu obcej złej monecie, nowym polskim pieniądzom kursu tamującej, wspor był uczyniony: a monecie własnej ad Ligam Imperii nowo bitej, wszystkie gatunki pieniedzy, w kraju znajdujące sie w szacunku wewnętrznym korespondowały: aby oraz dochody narodowe, biorąc za produkcje krajowe, nie idealną pieniężnoć, w licznej wieloœci, a małym szacunku jak dotąd, ale monetę dobroć wewnętrzn a mającą, jak najprędzej, polepszyć się mogły; nadto Skarb Koronny przez wpłynienie do niego złej monety, szkody nie odnosił, między żołnierzem i podatki płacącym, sprzeczki, trudnoœci i processa: tudzież między przedaiącym, zagranicznej monecie redukcją podług woli swojej, i domysły własnego, w wielu już miejscach ułożoną, stanowiącym a kupującym, po jarmarkach, targach, Austeryach,6 Karczmach kłutnie wszczynające się [z] góry nie brały, handle oraz narodowe, w swej porze zostały: Kommissya Rzeczypospolitey Skarbu Koronnego, przychylając się do tak ważnych przyczyn, i żądania Kommissyi Jego Królewskjej Mci Mennicznej, 7 dnia 24. miesiąca przeszłego maja, do Kommissyi Skarbowey Koronney podanego przez Ja[ś]œnie Oświeconych, Ja[ś]œnie Wielmożnych Zamoyskiego8 Koronnego, Xiążącia Czartoryskiego9 W. Xięstwa litewskiego Kanclerzów Wielkich, Borcha10 Wojewody Inflanckiego, Moszyńskiego11 Stolnika Koronnego, Aleksandra Unruga12 Starosty a żelgniewskiego, Kommisarzów Kommissyi Jego Królewskiej Mci Mennicznej podpisanego, oszacowania monet zagranicznych domagającego się; wezwawszy dozorcow mennicznych, i probierzów przysięgłych, z strony Rzeczypospolitej będących, onym próbę wszelkich zagranicznych monet, w kraju jeszcze kursujących, przez fejnowanie każdego gatunku uczyniyć rozkazała; Co gdy wypełnili, i tabellę okazującą rodzaj i szcunek monet zagranicznych podali; Kommissa Skarbu Koronnego, generalnemu z strony Rzeczypospolitej probierzowi13 lub w ogólnoœci już przysiągłemu, jednak co do tej, tak ważnej okolicznoœci, naznaczyła przysięgę osobną przez niego teraz wykonaną tą rotą Jako próba monet w tabelli podanej opisanych wiernie, rzetelnie i sumiennie jest uczyni[o]na. A tak nie tylko z teraŸ[ź]niejsz[e]j próby uczynionej, ale też z trafiających się dawniej confiscat, wprowadzonej w kraj obcej monety doœwiadczając Kommissya Skarbu Koronnego, że gatunki zagranicznej teraz kursującej, imię szczególnie i stępel a nie istotę uniwersałami Jaœnie Podskarbiego Wielkiego Koronneg[o]14 redukowanej, i tabliczkami okazanej, mają monety; przez których wewnętrzna podłość, złoto, towary, i żywnoœci w zbyteczną poszły cenę, usiłując przy tym od zarazy takową monetą, kraj oswobodzić, a pieniądze obce, i towary do właœciwej przyprowadziæ ceny, prywatnych zaœ szkody, oczywistą bliskiego stąd publicznego uszczęsliwienia i dochodów polepszenia, korzyœcią, słodząc, szacunek wewnętrzny monet obcych z szacunkiem nowej monety, z mennicy Jego Królewskiej Mci ed Ligam Imperii wychodzącej, porównany następującym wynalazszy sposobem; obwieszcza, iż wszystkie tynfy saskie, pod literą T15 i małe główki16 nazwane; każdy groszy 28. miedzianych nowych, to jest srebrnych groszy 3. i miedzianych nowych 5. 1/2 szacunku w sobie zawierają; których na ośmnaście złotych dawnych polskich, czyli na czerwony złoty jeden ważny, sztuk 17. trzy srebrne grosze, i cztery grosze miedziane nowe liczyć należy.

Gatunki zaœ imię Wrocławskich17 mające, każdy po groszy miedzianych 10. to jest grosz srebrny jeden, i groszy miedzianych 2. i pół. w sobie waloru mają; których Wrocławskich na czerwony złoty ważny, czyli na odmnaście złotych dawnych polskich sztuk pięsiądziesiąt i groszy nowych miedzianych 2, i rachować się powinn

Inne zaœ rodzaje monet pod nazwiskiem Berlinek18 i Bąkow19 kursujace, każdy po groszy 7. i pół miedzianych nowych czyli grosz jeden srebrny, ceny w sobie utrzymują; których Bąków czyli Berlinek na czerwony złoty jeden ważny, czyli na złotych oœmnaście dawnych polskich sztuk 67. liczyć się ma.

Takowe więc porównanie do wewnętrznego szacunku monet uczynione, a stąd postanowienie kurrencyi wyżej wyrażonym gatunkom, że dopiero dnia pierwszego miesiąca wrzeœnia roku teraŸniejszego swój początek i skutek brać powinno; Kommissya ustanawiań. Z tym wyraŸnym ostrzerzeniem, czyli uniwersału Kommissyi swojej dnia 10 Lutego20 w roku terźniejszym nastąpionego, ponowieniem: iż od dnia pierwszego miesiąca wrzeœnia, to jest inclusive tylko ostatniego dnia sierpnia roku teraz biegącego, tak gatunki wyżej wzmiankowane, teraz oszacowane, jako złotówki i szóstaki w swojej kurrencyi jak dotąd, zupełnej, zostawać powinny. Po dniu zaś osta[t]nim sierpnia skończonym, a zaraz dnia zaczynającego pierwszego września złotówki i szóstaki oraz zagraniczna miedziana moneta, jako skassowane, kurrencyi żadnej nigdzie mieć nie będą. Od którego to dnia, i czasu, aby wzwyż wyrażone gatunki jako to saskie wszystkie tynffy, pod literą T. i małe główki i tudzież wrocławskie nazwane, oraz bąki i berlinki, tak w publicznych J.K.MCi i Rzeczypospolitej podatkach prowentach,21 jako prywatnych dochodach, także w wszelkich wydatkach publicznych, i prywatnych od każdego, podług wyżej postanowionej do czasu kurrencyi wartości, i porównania, brane i przyjmowane były, Kommissya mieć chce i naznacza. A że w tak licznym rodzaju zagranicznych monet, kraj cały napełniających, już wyżej porównanych, niejakie dyfferencye22 wewnętrznej warto[ś]ci zanajdować się mogą; więc ktobykolwiek z obywatelów rozumiał, mieć lepsze niektóre z tych gatunków sztuki; wolne tychże ma stopienie, i na swój pożytek z (kraju normalnie nie wywożąc) obrocanie. Dla wygody zaœ publicznej, każdemu z obywatelów, Kommissya Skarbu Koronnego donosi przyrzeczenie Kommisyi J.K.Mci Mennicznej, iż na dostawienie każdemu potrzebującemu monety srebrnej nowej polskiej kantory zmieniające w miastach Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Lwowie, Kamieńcu Podlaski, Zamościu; Dubnie, Brodach, Dybowie i Puławach ustanawiane będą: w których Liwranci23 attestata24 Kommissyi Mennicznej mający, lub monety podług porównania nin[i]ejszego odmien[i]ać lub srebra stopione podług ceny przy uniwersale dawniejszym, w tabelli wyrażonej złotem lub nową monetą kupować bedą. A kiedy takowym sposobem moneta do sprawiedliwego porównania i wewnętrznego szacunku przychodzić będzie, należy także, aby ku dopełnieniu szczęœliwości publicznej. Towary i rzeczy przedajne, do swojej sprawiedliwej ceny przyprowadzane były. Dla czego, Kommisya obliguje, i miłoœcią dobra publicznego obowięzuie, J. WW. Imć PP. Wojewodów Starostów Grodowych, i ich urzędy, tudzież inne Jurysdykcye moc i władzą do tego z Prawa mające, aby na fundamencie Konstytucyi wielokrotnych, cenę rzeczom przedajnym ustanowili. Jako zaœ bezpieczeństwo fortun i skutek uszczęliwienia publicznego zawisły od tego; ażeby żadna drobna obca moneta tak srebrna jako i miedziana nawożona, a wszelkie srebra oraz narodowa i teraz porównana do kurrencyi moneta z kraju wywożona nie była; tak w tej mierze Prawa uniwersały swoje, wywożenia i nawożenia monet, (prócz talerow hiszpańskich, hollenderskich i bankowych25 półtalerkow i ćwiartek26) zakazuące, w nich warunki, zalecenia i surowoœć, kary, opisane, powtarza i ponawia. Wszelkiej zaś innej zagranicznej monecie, mianowicie grajcarom bawarskim, płótorakom zagranicznym żadnego kursu niedozwala i one kassuje. Który to uniewersał, aby nie zawodnej każdego doszedł wiadomości, po miastach, parafiach, i innych miejscach zwyczajnych publikować, i do Akt każdego grodu sposobem oblaty27 podać Officyalistom Skarbu Koronnego zleca. Dan w Warszawie dnia 4. miesiąca czerwca 1766.

I[gna]cy TwardowskI,28 Woiew: Kaliski Prezyduiący.

Andrzej Moszczeñski,29 Wojewoda Inowrocławski

Bazyli Walicki,30 Kasztelan, Sochaczewski Kommissarz

Stanisław Lubomirski,31 Strażnik W. Koron. Komis[arz].

Tadeusz Dzieduszycki,32Cze[ś]nik Koronny

Hiacynt Małachowski,33 Referendarz Koronny

August Sułkowski,34 Pisarz W. Koron. Kommissarz

Kajetan Hryniewiecki,35 Chorąży Czerwonogr. Kom[arz].

Mikołaj Junosza Piaskowski,36. Podkom. Krzem. Kom[arz].

Wojciech Chądzyński,37 Woyski Rożañski Kommis.[arz]

Antoni Kossowski,38 S.W. Koronny Komisarz

I.[gnacy] Kolumna Czosnkowski,39 Starosta Salnicki Kommissarz

……

1 Podskarbie Wessel, 12 VIII 1761, przeprwdził redukcję monet.

2 19 X 1761, została przeprodadzona, na polecenie podskabiego koronnrego druga redukcja monet.

3. 1763 r.,

4. Sejm konwokacyjny miał miejsce 7 V -– 23 VI 1764 roku

5. Chodzi o Komisę Skarbu Koronnego

6. gospoda, oberża, zajazd.

7 została powołana do życia 10 stycznia 1765 reskryptem królewskim. Patrzrównież dok. 2,

8 Stanisław Zamyski, członek stronnictwa reformatorskirgo Familia., herbu Szreniawa bez Krzyza,.ur.25 XII 1722 r. w Krakowie, zm.12 VIII 1783r., w Łańcucie –marszałek wielki koronny. Od 1766 roku, strażnik wielki koronnyw latach 1752–1766, komisarz z rycerstwa Komisji Skarbu Koronnego, w 1765roku, konsyliarz Rady Nieustającej, w 1780 roku, zostaje starostą wiślicki w 1765, starosta kałuski, goszczyński i lubocheński.

9 Michał Czartoryski, przywódca stronnictwa Familia, wielki kanclerz litewski.

10 Jan Borch, patrz dok. 3.

11 August Moszyński, patrz 3

12,Aleksander Unrug vel Unruh, patrz dok.3.

13. Probierzem Generalnym w latach 1765—1794 był Antoni Schröder.

14. Podskarbim wielkim koronnym był Teodor Wessel, patrz dok. 3,.

15. T — Tymf, nazwa monety srebrnej pochodząca od nazwiska dzierżawcy menniczego Andrzeja Tymfa.

16. Początkowo nazywano tak złotówki wybijane za panowania Jana Kazimierza w latach 1663–1666. PóŸniej nazwa ta przeszła również na orty. Za Augusta III oznaczano tak niektóre orty bite w latach 1752–1755, zamiast cyfry 18 mają literę T.Nazwa pochodząca od szczupłego popiersia Augusta II. Prawdopodobnie chodzi o fałszywe tymfy bite w okresie wojny siedmioletniej przez Fryderyka II w mennicy wrocławskiej.

17 Berlinki — najprawdopodobniej chodzi o monety z literą A bite w mennicy berlińskiej w okresie wojny siedmioletniej.

18.Bąk –- moneta fałszywa.

19. Patrz — dok. 3,.

20.Prowent -dochód, intrata, przychód, zysk.

21. Dyfferencye — różnice.

22 Liwrant — osoba zajmująca się wymianą monet, dostawca, magazynier.

23. Attestata — śœwiadectwo, zaœwiadczenie.

24 Talar bity według przyjętego przez Bank Amsterdamski standardu zrównującego talar Rzeszy z tzw. talarem albertowym

25 Æwiartka dwuzłotówka.

27. Oblata — wpis do akt.

28 Ignacy Twardowski, patrz dok. 2,.

29 Andrzej Moszczeñski, patrz dok. 2,

30 Bazyli Walicki, patrz dok. 2.

31,Stanisław Lubomirski, patrz dok. 2,.

32 Tadeusz Antoni Dzieduszycki, h. Sas, (6 VI 1724 – 1777), 1750 starosta żukowski, 19 VI 1750 nominacja chorążego trembowelskiego, 6 XII 1756 awans na chorążego halickiego, 18 XII 1760 awans na podkomorzego halickiego, 25 VI 1765 nominacja na czeœnika koronnego.

33. Jacek (Hiacynt) Małachowski, h. Nałęcz (1737 – 21 III 1821), 1756 starosta ostrołêcki, 1758 piotrkowski, 1762 grodecki, 1774, radoszycki, 15 XII 1764 nominacja na podstolego, 22 XII 1764 awans na referendarza (œwieckiego), 17 XI 1780 awans na podkanclerzego, którym jest do 23 XI 1780, 29 XII 1786 awans na kanclerza, 22 IV 1793 rezygnacja z urzędu. Przewodniczący Komisji Menniczej w latach 1787–94.

34. August Sułkowski, patrz dok. 2,

35. Kajetan Hryniewiecki, h. Krzywda (ok. 1730–1800), V 1748 starosta kamionowski, 20 X 1748 pisarz polny koronny, 4 VIII 1775 marszałek nadworny koronny.

36. Mikołaj Junosza Piaskowski, patrz dok. 3,.37 Wojciech Chądzyñski, brak bliższych danych.

37. Antoni Kossowski, patrz dok 2.

38. Ignacy Kolumna Czosnkowski, brak bliższych danych.

5

Warszawa, 31 IX 1766 r.

Projekt [posła Piaskowskiego1 podkomorzego krzemienieckiego] moneta nowa

Druk: Ossolineum, XVIII-19794-IV; Kórnik, BK PAN, 36226; Dyaryusz seymu walnego ordynaryinego odprawionego w Warszawie roku 1766, sesja 22, 31 Octobris, [strony nie numerowane].

Rozliczne in Volumine Legum o mennicy i monecie2 Konstytucye, wyznaczone eo fine Kommissye, i włożone niepoiednokrotnie na poprzedników naszych Królów Polskich circa Pacta Conventa względem wynalezienia skutecznego sposobu do otworzenia mennicy obowiązki, są jawnym dowodem, jak wielką Rzeczpospolita uznawała potrzebę własnej dobrej monety, a bezskuteczność tych usilnie pokazała, jak wielkie do wykonania tego tak potrzebnego dla wygody kraju dzieła zachodziły trudnśœci. Początkowym tych trudnoœci zrzodłem3 było odstąpienie od wewnętrznego srebrnej monety z złotem, szacunku, gdy Rzeczpospolita wposrzod wojen[n]ych ciężarów z upodlenia monety, pomnożenia dochodow publicznych w roku 1654. szukać zaczęła,4 a zatym nieuchronnie srebra za złą monetę kupowanego podrożenie monety deteryozacyi5 była powodem.

Takowa monety krajowej że złotem zagranicznym w szacunku nierównoœść przez poniżenie ceny towarów krajowych, i podrożenie zagranicznych acz znaczne przyniosła straty, te jednak nie tak długu były dolegliwemi, gdy bowiem dla niedostatku srebra mała kwota tynfów i szóstaków za panowania Jana Kazimierza,6 Michała7 i Jana III.8 Królów Predecessorow naszych wybita, dostarczyć nie mogła potrzebom wewnętrznego i zagranicznego handlu, wielka za czasem liczba dobrej postronnej monety w talarach, półtalarach, i ćwiartkach hiszpańskich i holenderskich z handlu zagranicznego w kraj nasz napłynęła, ktorej obwitość i proporcjonalne jej według owych czasów że złotem Ewaluacya9 Aequilibrium tych dwu najdroższych metalów długo w narodzie utrzymywała. Nierównie większych szkód była przyczyną kurrencya10 monet na sejmie traktatowym w 1717.11 doczeœnie tylko approbowane, a potym pożytecznym dla handluiących zwyczajem utzrzymana którzy taniej złoto w portowych miastach biorąc, drożey je w kraju udawali.

Ta albowiem Kurrencya przez podwyższenie ceny złota i poniżenie ultra modum talarowej monety wzruszywszy zachowaną we wszystkich rządnych krajach między srebrem a złotem proporcyą dała pochop, zagranicznym, do wykupienia naprzod za złoto największej części talarowej i innej dobrej monety, po której znacznym ubytku odkryła się niedostateczność krajowej monety na drobniejsze wydatki i odmienienie złota w tak obszernym kraju niedostarczającej. Ą Ten monety niedostatek otworzył drogę do wprowadzenia zagranicznej monety, a powab obłudnej ex quantitate numerica korzyœci dopomógł do wykupienia ostatka dobrej monety i znacznej części zęota tak dalece, że zła a coraz gorsza moneta gwałtownym wylewem kraj cały napełniła.12