E-book
49.99
drukowana A5
149.99
drukowana A5
Kolorowa
197.79
TYLKO TY, MARYSIEŃKO!

Bezpłatny fragment - TYLKO TY, MARYSIEŃKO!

Historia miłości króla Jana III Sobieskiego


Objętość:
628 str.
ISBN:
978-83-293-0224-1
E-book
za 49.99
drukowana A5
za 149.99
drukowana A5
Kolorowa
za 197.79

Słowo wstępu

Jan III Sobieski pozostał w polskiej pamięci przede wszystkim jako król spod Wiednia. Widzimy go zwykle na koniu, pośród chorągwi i bitewnego kurzu, z twarzą zwycięzcy zwróconą ku historii. Jest hetmanem, wodzem, monarchą, człowiekiem, którego imię rozbrzmiewało w całej Europie. Pomnik bardzo łatwo jednak przesłania człowieka. A za spiżową figurą stał mężczyzna, który przez większą część dorosłego życia wracał myślami do jednej kobiety; który z obozów, dróg i pałaców pisał do niej tak, jak pisze się tylko wtedy, gdy od odpowiedzi zależy spokój serca.

Tą kobietą była Maria Kazimiera d’Arquien, dla niego Marysieńka. Francuzka, która jako dziecko znalazła się w Rzeczypospolitej, dorastała na królewskim dworze i nauczyła się żyć pomiędzy dwoma światami. Nigdy nie była jedynie ozdobą u boku wielkiego wodza. Miała własną wolę, własne ambicje, własne lęki i własny gniew. Potrafiła kochać gwałtownie, pamiętać długo i walczyć o swoje miejsce w świecie, który kobietom jej epoki wyznaczał granice znacznie ciaśniejsze niż mężczyznom. To właśnie dlatego historia jej związku z Janem Sobieskim nie jest tylko opowieścią o miłości króla. Jest opowieścią o dwojgu ludziach, którzy musieli przedzierać się ku sobie przez cudze decyzje, małżeństwo, wojnę, politykę, zazdrość, chorobę, śmierć dzieci i ciężar korony.

Zanim Marysieńka została żoną Jana, wydano ją za Jana „Sobiepana” Zamoyskiego. Wielki majątek i wielkie nazwisko nie uczyniły z niego dobrego męża. Był człowiekiem swojej epoki w jej najgorszym magnackim wydaniu: przyzwyczajonym do posłuchu, grubych żartów, uczt, kobiet i życia, w którym własna zachcianka łatwo stawała się prawem. Potrafił być odważnym żołnierzem i hojnym panem, ale w małżeństwie okazał się niewierny, nieokrzesany i lekceważący. Nie będę go łagodził po to, by wszystkim bohaterom tej historii nadać jednakowo gładkie twarze. Historia nie składa się z ludzi wygodnych dla potomnych. Składa się z takich, jakimi byli: pełnych sprzeczności, słabości, egoizmu, odwagi i namiętności.

Ta książka jest powieścią historyczną opartą na faktach. Istnieli jej bohaterowie. Istniały miejsca, przez które przechodzili, dwory, w których mieszkali, drogi, którymi podróżowali, wojny, które ich rozdzielały, dzieci, które przychodziły na świat, i groby, nad którymi musieli stawać. Zachowały się daty, dokumenty, pamiętniki oraz przede wszystkim listy. Dzięki nim Jan i Marysieńka nie są dla nas jedynie nazwiskami z portretów. W tych kartach ocalał ich prywatny język: czułość, niepokój, zazdrość, gniew, żart, skarga i tęsknota. Czasem jedno zdanie listu mówi o człowieku więcej niż cały oficjalny życiorys.

Nie zachowała się jednak każda rozmowa. Nikt nie stał przy nich we wszystkich chwilach samotności i nie zapisywał każdego gestu, spojrzenia czy milczenia. Dlatego dialogi, myśli bohaterów oraz część scen prywatnych zostały odtworzone literacko. Nie mają zastępować źródeł ani zmieniać tego, co wiadomo. Ich zadaniem jest połączyć zachowane ślady w żywą opowieść. Tam, gdzie historia mówi wyraźnie, powieść idzie za nią. Tam, gdzie milczy, stara się wypełnić ciszę tym, co mogło wydarzyć się pomiędzy jednym listem a następnym, pomiędzy odjazdem a powrotem, pomiędzy słowem wypowiedzianym publicznie a tym, którego nie odważono się powiedzieć przy świadkach.

XVII wiek nie będzie tutaj dekoracją. To był świat pięknych tkanin i cuchnących ulic, pałacowych galerii i błotnistych traktów, muzyki, polowań i uczt, lecz również zaraz, wysokiej śmiertelności dzieci, przemocy, brutalnej polityki i wojen potrafiących w kilka tygodni obrócić spokojne życie w ruinę. Człowiek, który rano pisał list miłosny, wieczorem mógł jechać na pole bitwy. Kobieta, która poprzedniego dnia tańczyła na dworze, następnego mogła czekać na wiadomość, czy jej mąż jeszcze żyje. Miłość Jana i Marii Kazimiery rosła właśnie w takim świecie: niespokojnym, gwałtownym i pełnym śmierci. Być może dlatego oni sami kochali tak niecierpliwie.

Stworzyli nawet własny język. W listach ukrywali osoby, zamiary i uczucia pod pseudonimami, przezwiskami i znakami zrozumiałymi tylko dla wtajemniczonych. Bywali Astreą i Celadonem, bohaterami modnego romansu pasterskiego, a zwykłe słowa nabierały znaczeń, których obcy czytelnik nie potrafiłby odgadnąć. W tym szyfrze było coś więcej niż ostrożność. Była intymność. Dwoje ludzi budowało przestrzeń, do której nie miała dostępu ani rodzina, ani dwór, ani nawet państwo. Później państwo zabierze ich sobie niemal całkowicie. On stanie się królem, ona królową, a ich małżeństwo zacznie należeć do polityki. Lecz zanim to nastąpi, będą po prostu Janem i Marysieńką.

Nie chcę opowiadać o pomniku. Nie chcę prowadzić czytelnika od bitwy do bitwy tylko dlatego, że łatwiej tak uporządkować życie wielkiego wodza. Chcę odnaleźć mężczyznę, który marzł w namiocie i czekał na list od ukochanej; kobietę, która potrafiła gniewać się na niego przez pół Europy, a potem drżeć o jego życie; małżonków, którzy przeżywali narodziny i pogrzeby dzieci; ludzi starzejących się obok siebie, choć przez znaczną część życia byli rozdzielani przez obowiązek. Wiedeń pozostanie wielkim wydarzeniem tej historii, ale nawet pod Wiedniem Jan będzie tutaj przede wszystkim człowiekiem, który po zwycięstwie chce napisać do swojej żony.

Ich historia ma początek, którego żadne z nich nie mogło rozpoznać jako początku. Warszawa. Wiosna 1655 roku. Młoda dziewczyna na dworze królowej i Jan Sobieski, który nie był jeszcze królem, hetmanem ani bohaterem Europy. Mieli przed sobą czterdzieści jeden lat wspólnej historii. Nie wiedzieli jeszcze o cudzym małżeństwie, tajemnicach, rozłąkach, dzieciach, koronie, Wiedniu ani Wilanowie. Nie wiedzieli, jak wiele razy będą musieli do siebie wracać. Wiedzieli tylko tyle, ile człowiek wie w chwili pierwszego spojrzenia: prawie nic.

I właśnie od tego spojrzenia zaczyna się ta opowieść.

Prolog

Wilanów, 17 czerwca 1696 roku Wiatr zerwał się nad ranem. Nie był gwałtowny, lecz przyniósł ze sobą chłód niepasujący do czerwcowego światła. Przesuwał się nisko nad ogrodem, poruszał liśćmi i strącał z kwiatów krople rosy, a później wpadał między skrzydła pałacu i gasł przy rozgrzanych murach. Jan słyszał go, zanim poczuł na twarzy. Dawniej nie zwróciłby na taki wiatr uwagi. Spędzał noce w polu, spał w namiotach przeciekających od deszczu, brnął przez błoto po kolana i potrafił godzinami pozostawać w siodle, kiedy inni prosili o postój. Teraz nawet niewielki chłód przypominał mu, że ciało, które przez tyle lat wykonywało każdy jego rozkaz, przestało być posłuszne.

Wstał późno jak na człowieka dawnych wojennych przyzwyczajeń, między ósmą a dziewiątą. Nie mógł już wyjść do ogrodu sam. Kazał posadzić się w krześle i nieść pomiędzy grządkami. Czterech ludzi poruszało się ostrożnie, niemal bezszelestnie, jak gdyby nierówność ścieżki mogła obrazić króla. Jan milczał. Nie znosił tej ostrożności. Jeszcze bardziej nie znosił współczucia. Czuł na sobie wzrok służących i udawał, że go nie widzi, tak samo jak od miesięcy udawał, że nie dostrzega strachu pojawiającego się czasem w oczach dzieci i Marysieńki.

Ogród był piękny. Tak piękny, że przez chwilę wydało mu się to niemal bezczelne. Zieleń stała gęsta i jasna, powietrze drżało od drobnych odgłosów lata, a nad wodą leżała jeszcze cienka poranna mgła. Wilanów miał być jego miejscem odpoczynku. Zbudował go nie po to, aby tutaj umierać, lecz aby żyć inaczej: dalej od Warszawy, sporów, sejmu, poselstw i tych wszystkich ludzi, którzy każdego dnia czegoś od niego chcieli. Marzył o książkach, drzewach, rozmowach, polowaniach, o godzinach, których nie trzeba oddawać państwu. Przez lata powtarzał sobie, że nadejdzie taki czas. Jeszcze jedna kampania. Jeszcze jedna sprawa. Jeszcze jeden sejm. Jeszcze jeden obowiązek. Potem będzie można zostać.

Nigdy nie można było zostać. Kazał się zatrzymać przy kwiatach. Pochylił głowę i wciągnął powietrze. Nic. Spróbował ponownie, z irytacją człowieka, który nie przywykł do tego, że coś mu się wymyka. Pamiętał ten zapach. Wiedział, jaki powinien być. Umiał nazwać go w myślach, ale nie potrafił już poczuć. Przez moment siedział nieruchomo, patrząc na płatki oświetlone słońcem. Ten drobiazg przeraził go bardziej niż ból. Ból był przeciwnikiem. Z bólem można było walczyć. Brak zapachu był jak zamykające się drzwi. — Dalej — powiedział w końcu.

Niesiono go wolno. Z każdym oddechem czuł ciężar własnego ciała. Obrzęki zmieniły dłonie i nogi, twarz zrobiła się pełniejsza, ruch wymagał wysiłku. W nocy często brakowało mu powietrza. Bywały chwile, gdy budził się przekonany, że ktoś położył mu na piersi kamień. Lekarze mówili wiele. Zalecali rzeczy sprzeczne, dawali lekarstwa, których smak znał już lepiej niż smak wina. Jan słuchał ich coraz mniej, lecz pozwalał, by próbowali. Nawet król, który zwyciężył pod Chocimiem i Wiedniem, w obliczu choroby stawał się człowiekiem czekającym na cud od ludzi z pudełkami proszków.

Wieść, że wyszedł do ogrodu, dotarła do Marii Kazimiery szybko. Jan usłyszał jej głos, zanim ją zobaczył. Szła energicznym krokiem, bez cierpliwości dla dworskiej powolności. Miała pięćdziesiąt cztery lata, ale kiedy się niepokoiła, pojawiała się w niej dawna dziewczyna: ta sama szybkość ruchu, to samo skupienie w oczach, ta sama potrzeba natychmiastowego działania. Zbliżyła się do krzesła, dotknęła jego dłoni i od razu spojrzała ku drzewom, jakby to one były winne chłodowi. — Tu wieje. Jan uniósł lekko brwi. — Zauważyłem. — Więc dlaczego tu siedzisz? — Bo to mój ogród. Na jej twarzy pojawiło się coś pomiędzy złością a bezradnością. Przez ponad trzydzieści lat małżeństwa nauczyła się, że Jan w chorobie bywał trudniejszy niż Jan w gniewie. Gniew można było przeczekać. Z uporem trzeba było walczyć. Poprosiła, by przeniesiono go w miejsce osłonięte od wiatru. Tym razem nie zaprotestował. Może dlatego, że nie miał siły, a może dlatego, że po tylu latach wiedział, iż Marysieńka i tak postawi na swoim. Gdy ustawiono krzesło przy murze, gdzie słońce zdążyło już ogrzać kamień, usiadła obok niego. Chciała, żeby coś zjadł przed spodziewanym nawrotem gorączki. Mówiła o tym stanowczo, niemal ostro. Tylko palce, którymi poprawiła materiał przy jego rękawie, zdradzały strach.

Jan patrzył na nią długo. Widział siwe nitki we włosach, drobne zmarszczki przy oczach i ślady zmęczenia, które znał również z własnej twarzy. Czas zrobił z nimi to, co robił ze wszystkimi. A jednak w pewnych chwilach — kiedy odwracała głowę pod określonym kątem, kiedy marszczyła brwi, kiedy mówiła po francusku szybciej, niż pozwalała na to polszczyzna — wracała tamta dziewczyna sprzed dziesięcioleci. Ta, której jeszcze nie nazywał swoją duszą. Ta, której nie wolno mu było kochać.

Pomyślał o Warszawie. Nie o Warszawie królów i sejmów. Nie o mieście, które tyle razy doprowadzało go do gniewu. O jednej wiośnie. O twarzach dawno umarłych ludzi, o szmerze sukien, o głosach na dworze Ludwiki Marii, o młodości tak odległej, że wydawała się życiem innego człowieka. Miał wtedy przed sobą wszystko: pierwsze wielkie urzędy, buławę, koronę, dzieci, zwycięstwa, błędy, rozczarowania. Nie wiedział o żadnej z tych rzeczy. Nie wiedział nawet, że dziewczyna, którą zobaczy, zostanie najważniejszą osobą jego życia.

Marysieńka mówiła coś do służącego. Jan nie słyszał słów. Patrzył na nią i po raz pierwszy tego ranka poczuł nie strach, lecz spokój. Życie, które z daleka mogło wyglądać jak ciąg bitew, tytułów i triumfów, z bliska miało zupełnie inny porządek. Dzieliło się nie na wojny, lecz na rozłąki i powroty. Na dni, kiedy był przy niej, i te, kiedy mógł do niej jedynie pisać. Na dzieci, które udało im się ocalić, i te, których im nie oszczędzono. Na gniewy, pojednania, pocałunki, listy przewożone przez setki mil i chwile, w których słowo od niej było ważniejsze niż wiadomość z całego świata.

* * *

Po południu Wilanów ucichł. Nie stało się to nagle. Cisza rozchodziła się od komnat króla jak krąg po wodzie. Najpierw służba zaczęła mówić półgłosem. Potem kroki na korytarzach stały się szybsze, ale ostrożniejsze. Ludzie przychodzili po wiadomości i odchodzili bez niej. Drzwi otwierano bezszelestnie. Nikt nie chciał wypowiedzieć słowa, które i tak było już obecne w pałacu. Śmierć. Gorączka wróciła. Z nią przyszły bóle i coraz cięższy oddech. Jan tracił przytomność, odzyskiwał ją, próbował coś powiedzieć, po czym znowu odpływał. Lekarze pochylali się nad nim, wymieniali uwagi, podawali kolejne środki. Ich ruchy stawały się coraz bardziej gorączkowe właśnie wtedy, kiedy jego własne ruchy słabły. Maria Kazimiera stała przy łóżku i patrzyła na nich z rosnącym gniewem. Gniew był łatwiejszy od rozpaczy. Na gniew można było znaleźć adresata. Na śmierć nie było nikogo, kogo można by ukarać. Przez lata widziała Jana chorego wiele razy. Widziała go wracającego z kampanii wyniszczonego marszem, bez snu, z twarzą spaloną słońcem. Widziała gorączkę i osłabienie. Znała jego dolegliwości, znała lekarzy, znała zapach lekarstw w jego komnatach. Tym razem było inaczej. Nie potrafił już ukryć cierpienia przed nią. Ciało, które kiedyś wydawało jej się niezniszczalne, teraz poddawało się na jej oczach.

Podeszła bliżej i usiadła. Ujęła jego dłoń. Była ciężka, obrzmiała i gorąca. Trzymała ją, jak trzyma się coś, czego nie wolno wypuścić, choć człowiek wie, że nie ma takiej siły, która zdoła zatrzymać czas. Kiedyś czekała na tę dłoń na kartach listów. Na papierze poznawała go po nacisku pióra, po pośpiechu, po słowach, które stawały się coraz bardziej nieczytelne, gdy pisał zmęczony. Bywało, że posłaniec przywoził jej list wiele dni po jego napisaniu i zanim złamała pieczęć, nie wiedziała, czy człowiek, który skreślił te zdania, wciąż żyje. Każda kampania uczyła ją tego samego okrutnego rytuału: najpierw wiadomość, potem data, potem szybkie liczenie w pamięci, ile dni minęło od chwili, kiedy Jan trzymał pióro. List był dowodem życia, ale zawsze życia sprzed kilku dni.

Teraz siedziała obok niego. Nie dzieliły ich setki mil. Nie trzeba było czekać na posłańca. A przecież nigdy nie czuła, że jest od niego dalej. Przez okno wpadało czerwcowe światło. Przesuwało się powoli po podłodze i po ścianach komnaty. Z każdą godziną stawało się bardziej złote, a potem coraz słabsze. Marysieńka zaczęła mierzyć czas nie zegarem, lecz oddechem Jana. Jeden. Drugi. Przerwa. Następny. Każda dłuższa cisza sprawiała, że jej palce zaciskały się mocniej. Wieczorem zdołał jeszcze przyjąć duchownego i pożegnać się z synami. W komnacie było coraz więcej ludzi, lecz dla Marii Kazimiery wszyscy stawali się cieniami. Jakub. Aleksander. Konstanty. Twarze poruszały się przy łóżku, ktoś szeptał modlitwy, ktoś zapalał świece. Król, którego rozkazy przesuwały tysiące żołnierzy, leżał bezradny pod ciężarem własnego ciała. Potem przyszły drgawki. Marysieńka nie zapamiętała, kto pierwszy podszedł, kto próbował go przytrzymać, kto uczynił znak krzyża. Pamiętała dźwięk własnego oddechu i jego twarz, na której ból nagle przestał być królewski, bo ból nigdy nie uznaje tytułów. Pamiętała, że chciała do niego mówić, ale zabrakło jej słów. Po tylu latach listów, po tysiącach zdań, które między nimi krążyły, nagle żadne słowo nie wydawało się dostateczne.

Kiedy wszystko się skończyło, przez moment nikt się nie poruszył. Było po ósmej wieczorem. Jan III Sobieski nie żył. Ktoś uklęknął. Ktoś zaczął się modlić. Ktoś inny już myślał o państwie, o bezkrólewiu, o straży, o skarbcu, o listach, które trzeba wysłać jeszcze tej nocy. Śmierć monarchy nigdy nie należała wyłącznie do rodziny. Rzeczpospolita natychmiast upominała się o ciało króla, o jego pieczęcie, o następców, o wszystko to, co pozostawało po człowieku, kiedy człowiek przestawał oddychać. Maria Kazimiera nie myślała o Rzeczypospolitej. Patrzyła na Jana. Na twarz, którą znała jako młodą, dojrzałą i starą. Na człowieka, którego widziała w żupanie, zbroi, królewskim płaszczu i nocnej koszuli. Na mężczyznę, z którym kłóciła się o sprawy wielkie i zupełnie małe. Na ojca swoich dzieci. Na króla, którego sama pomagała tworzyć, i na Jachniczka, którego nie potrzebowała koronować, aby był dla niej ważny. Wiedziała, że od tej chwili każdy będzie mówił o nim inaczej. Kronikarze będą liczyć bitwy. Dworzanie przypomną sobie audiencje. Żołnierze opowiedzą o Wiedniu. Politycy zaczną oceniać jego panowanie. Portreciści zostawią przyszłości twarz wielkiego króla. W kościołach padną słowa o śmierci monarchy i obrońcy chrześcijaństwa. Jan należał już do historii.

Dla niej historia była jednak zbyt mała. Historia nie pamiętała ciepła dłoni. Nie pamiętała sposobu, w jaki człowiek po długiej rozłące zatrzymuje wzrok na ukochanej twarzy, jakby chciał upewnić się, że naprawdę wrócił. Nie pamiętała gniewu z powodu spóźnionego listu ani tego, ile razy jedno z nich przysięgało sobie, że tym razem nie ustąpi. Nie znała ciszy po śmierci dziecka. Nie wiedziała, jak pachniał papier wyjęty spod pieczęci ani jak wyglądała noc, kiedy Marysieńka czekała na wiadomość z pola bitwy. Przesunęła dłonią po jego palcach. Jeszcze niedawno były gorące. Teraz ciepło zaczynało z nich ustępować. I wtedy, pośród wszystkich lat, które mogła przywołać, nie zobaczyła Wiednia. Nie zobaczyła koronacji na Wawelu ani tłumu wołającego „Vivat”. Nie zobaczyła chorągwi, buławy ani królewskiego tronu. Zobaczyła Warszawę. Wiosnę 1655 roku. Dziewczynę, która nie była jeszcze niczyją żoną, i Jana Sobieskiego, który nie był jeszcze królem. Tam należało zacząć.

Rozdział 1

Pierwsze spojrzenie

Warszawa, wiosna 1655 roku

Warszawa pachniała tego ranka rzeką, końmi i mokrym drewnem. Wisła niosła po zimie ciężką, brunatną wodę, a od strony nadrzecznych składów dochodził jednostajny stuk siekier i głosy ludzi, którzy zaczynali pracę wcześniej niż dwór budził się do życia. Nad dachami wisiała delikatna mgła, lecz słońce przebijało ją już miejscami i kładło na murach zamku blade, nierówne plamy. Miasto było niespokojne, choć jeszcze nie potrafiło nazwać własnego niepokoju. Mówiono o wojnie, o Szwedach, o pieniądzach, których znów brakowało, o pospolitym ruszeniu, które zawsze miało być gotowe, a nigdy nie było gotowe naprawdę. Na królewskich korytarzach szeptano jednak ciszej. Tutaj lęk ubierał się w jedwab, przypinał do pasa złotą sprzączkę i nazywał się polityką.

Maria Kazimiera stała przy wysokim oknie i patrzyła na dziedziniec. Z góry ludzie wydawali się mniejsi i prostsi. Woźnica krzyczał na konia. Dwóch paziów biegło z pakunkami pod pachą. Jakiś dostojnik wysiadał z karety, podając rękę słudze z miną człowieka przekonanego, że cały świat istnieje przede wszystkim po to, aby ułatwić mu zejście na ziemię. Marysieńka przyglądała się temu z powagą przez kilka sekund, a potem odwróciła się, bo jedna z Francuzek stojących obok zaczęła poprawiać jej rękaw. Miała czternaście lat i od dawna wiedziała, że na dworze nie wolno wyglądać tak, jak człowiek czuje się naprawdę. Można było być zmęczonym, lecz nie należało ziewać. Można było być złym, lecz gniew trzeba było schować za ukłonem. Można było kogoś nie cierpieć, a mimo to podać mu dłoń z uśmiechem. Tego wszystkiego nauczyła się wcześniej niż wielu dorosłych.

— Nie ruszaj się — powiedziała kobieta po francusku. — Nie ruszam się od całej wieczności. — Od dwóch minut. — Na dworze to prawie to samo. Kobieta spojrzała na nią z naganą, ale w kącikach ust miała uśmiech. Marysieńka znała ten rodzaj spojrzenia. Była jeszcze dzieckiem wtedy, gdy przywieziono ją z Francji do Polski w otoczeniu Ludwiki Marii Gonzagi, i od tamtej pory dorastała pośród kobiet, które jednocześnie ją pilnowały, stroiły, pouczały i kochały. Francja pozostawała wspomnieniem bardziej odziedziczonym niż własnym: brzmieniem języka, smakiem potraw, opowieściami o miejscach, które pamiętała jak obrazy widziane przez mgłę. Polska była natomiast wszystkim, co znała naprawdę — śniegiem, którego kiedyś się bała, szerokimi drogami, ciężkimi futrami, zapachem dymu, gwałtownymi sporami szlachty i dworem królowej, na którym francuski porządek każdego dnia przegrywał małą wojnę z polską swobodą.

Ludwika Maria lubiła ludzi młodych, jeśli dostrzegała w nich użyteczność. Lubiła ich jeszcze bardziej, gdy byli inteligentni. Marysieńkę obserwowała od lat. Uczyła ją, że uroda jest przywilejem krótkotrwałym, nazwisko bywa walutą, a rozum — jeśli kobieta potrafi ukryć go do chwili, w której stanie się potrzebny — może znaczyć więcej niż jedno i drugie. Nie mówiła tego wprost. Królowa rzadko mówiła wprost rzeczy najważniejsze. Wystarczało patrzeć, jak prowadzi rozmowę, komu pozwala stać blisko siebie, komu odmawia spojrzenia i kiedy milczy.

List 1. 20 sierpnia 1654
Ludwika Maria Gonzaga do przełożonej wizytek przy Saint-Jacques w Paryżu. Warszawa. Dwór królowej przed początkiem powieści. Fragment listu z drukowanego wydania. t. I, s. 176. Zob. Aneks listów, list 1.

Tego dnia w jej komnatach zbierało się więcej osób niż zwykle. Marysieńka nie znała przyczyny i nie pytała. Pytania zadawane zbyt wcześnie zdradzały ciekawość, a ciekawość na dworze była rodzajem słabości. Pomagała więc przy drobnych przygotowaniach, przyniosła szkatułkę, podała list, odsunęła się, kiedy weszli sekretarze. Rozmowy toczyły się po polsku i francusku, czasem w obu językach naraz. Imiona posłów, hetmanów i senatorów padały pomiędzy uwagami o pogodzie, tkaninach i czyimś małżeństwie. W tym świecie wielka polityka zawsze potrafiła usiąść obok plotki przy tym samym stole.

Królowa siedziała nieco z boku, w miejscu, z którego widziała wszystkich. Gdy spojrzała na Marysieńkę, wystarczył lekki ruch dłoni. Dziewczyna podeszła. — Dziś będziesz słuchać — powiedziała Ludwika Maria po francusku. Marysieńka opuściła wzrok. — Zwykle słucham, Wasza Królewska Mość. — Nie. Zwykle czekasz, aż inni skończą mówić, żebyś mogła powiedzieć swoje. Maria Kazimiera poczuła, że policzki robią jej się cieplejsze. Królowa uśmiechnęła się ledwie zauważalnie. — Dzisiaj naprawdę słuchaj. — Kogo? — Wszystkich. Najwięcej można dowiedzieć się o człowieku wtedy, gdy sądzi, że nikt go nie obserwuje. Marysieńka skinęła głową i cofnęła się na swoje miejsce. Znała królową dostatecznie dobrze, by wiedzieć, że polecenie nie było przypadkowe. Tego dnia miał pojawić się ktoś, komu należało się przyjrzeć.

Jan Sobieski wszedł bez pośpiechu. Nie dlatego, że chciał zwrócić na siebie uwagę. Przeciwnie — wyglądał jak człowiek, który od dawna nie musiał udowadniać przy każdym kroku, że ma prawo znajdować się w pomieszczeniu. Miał dwadzieścia pięć lat, a na twarzy coś, co dodawało mu kilku więcej. Wojna robiła to z mężczyznami szybciej niż czas. Marysieńka zauważyła najpierw ciemne włosy i wyprostowaną sylwetkę, potem spojrzenie. Nie było ani nieśmiałe, ani dworskie w tym gładkim, pustym znaczeniu, które znała zbyt dobrze. Sobieski patrzył uważnie. Jakby rzeczywiście widział człowieka, z którym rozmawia, zamiast od razu rozglądać się za kimś ważniejszym.

Przywitał królową po polsku, lecz kiedy odpowiedziała mu po francusku, przeszedł na ten język bez wysiłku. Marysieńka uniosła brwi. Akcent miał obcy, ale dobry, znacznie lepszy niż większość polskich panów, którzy po kilku francuskich słowach nabierali przekonania, że stali się mieszkańcami Paryża. Sobieski nie popisywał się nim. Mówił swobodnie, czasem tylko zatrzymując się na chwilę, jakby wybierał dokładniejsze słowo. Wiedziała o nim niewiele. Starosta jaworowski. Syn Jakuba Sobieskiego. Brat Marka, którego śmierć pod Batohem do dziś wymieniano szeptem w rozmowach ludzi pamiętających tamtą rzeź. Żołnierz. Człowiek, który przed wojną jeździł po Europie i widział więcej krajów, niż ona potrafiła sobie dokładnie wyobrazić. Wiedziała też, że królowa interesowała się jego przyszłością. To wystarczało, żeby rozumieć, iż nie jest kolejnym młodym szlachcicem przyjeżdżającym do Warszawy po urząd, pieniądze albo dobrą partię. Jan rozmawiał z Ludwiką Marią o rzeczach, których Marysieńka nie rozumiała jeszcze w pełni. Padały nazwy miejsc, nazwiska dowódców, pytania o ludzi na Rusi, o nastroje wojska i o pieniądze. Sobieski odpowiadał ostrożnie. Nie próbował schlebiać królowej, lecz też jej nie drażnił. Raz powiedział coś, co sprawiło, że Ludwika Maria zmrużyła oczy. Marysieńka spodziewała się, że natychmiast złagodzi zdanie. Nie zrobił tego. Wyjaśnił je tylko spokojniej.

To ją zaciekawiło. Na dworze odwaga często polegała na tym, by człowiek powiedział głośno dokładnie to, co rozmówca chciał usłyszeć. Sobieski najwyraźniej znał inny jej rodzaj. Rozmowa trwała długo. Maria Kazimiera przestała udawać, że zajmuje ją haft leżący na kolanach. Dopiero gdy królowa zwróciła ku niej twarz, przypomniała sobie polecenie i natychmiast spuściła oczy. — Marysieńko. Wstała. — Wasza Królewska Mość? — Pan starosta zna Francję lepiej niż niejeden Francuz, który nigdy nie opuścił Paryża. Możesz wreszcie zapytać kogoś o swoje rodzinne strony, zamiast męczyć mnie po raz setny. W komnacie rozległ się cichy śmiech. Marysieńka spojrzała na królową z miną tak niewinną, jak tylko potrafiła. — Nigdy Waszej Królewskiej Mości nie męczę. — Właśnie dlatego cię lubię. Kłamiesz szybko. Tym razem śmiech był głośniejszy. Marysieńka odwróciła się ku Sobieskiemu. Z bliska wyglądał inaczej niż z drugiego końca komnaty. Mniej posągowo. Pod oczami miał cień zmęczenia. Na jednej dłoni dostrzegła niewielką bliznę. Ukłonił się jej z powagą nieco przesadną wobec czternastoletniej dwórki, i właśnie ta przesada sprawiła, że od razu zrozumiała żart.

— Jestem do usług, mademoiselle. — Naprawdę zna pan Francję? — Na tyle, żeby wiedzieć, że Francuzi mają o niej przesadne mniemanie. Marysieńka spojrzała na niego z niedowierzaniem. — Powiedział pan to przy królowej Francuzce. — Dlatego powiedziałem po francusku. Żeby nie było wątpliwości. Ludwika Maria roześmiała się krótko. — Ostrożnie, panie Sobieski. Jedna Francuzka może panu wybaczyć. Dwie już niekoniecznie. Jan skłonił głowę. — W takim razie liczę na miłosierdzie tej młodszej. Marysieńka nie odpowiedziała od razu. Była przyzwyczajona do komplementów. Mężczyźni na dworze mówili je dziewczętom tak samo automatycznie, jak zdejmowali nakrycie głowy przed królową. Ten jednak nie brzmiał jak komplement. Raczej jak zaproszenie do gry słowami. To jej odpowiadało. — Miłosierdzie trzeba sobie zasłużyć — powiedziała. — A czym? — Prawdą. Jak wygląda Paryż? Sobieski spojrzał na nią przez moment uważniej. Mógł odpowiedzieć łatwo: że jest wielki, piękny, pełen kościołów, pałaców i ludzi. Zamiast tego powiedział:

— Inaczej rano, inaczej wieczorem. Rano pachnie pieczywem, dymem i rzeką. Wieczorem błotem, winem i ludźmi. Najpiękniej wygląda z daleka. Marysieńka uśmiechnęła się. — To nie brzmi jak pochwała. — Najciekawsze miejsca rzadko potrzebują pochwał. — A król? — Który? — Francuski. Jan zawahał się, a królowa uniosła brew. Sobieski dostrzegł to i na jego twarzy pojawił się cień rozbawienia. — Młody — odpowiedział. — I bardzo dobrze otoczony ludźmi, którzy nie pozwalają mu o tym zapomnieć. — To znowu nie jest odpowiedź. — Na dworze najlepsze odpowiedzi są zwykle tymi, których nie wypowiada się do końca. Marysieńka zerknęła na Ludwikę Marię. Królowa nie skomentowała zdania, ale w jej oczach pojawiło się zadowolenie. Dziewczyna zrozumiała, że rozmowa nie była przypadkiem. Królowa pozwalała im mówić, a jednocześnie słuchała każdego słowa. — Był pan w Nevers? — zapytała. — Nie. — Więc nie zna pan mojej Francji.

— To możliwe. — A zatem nie zna pan Francji wcale. Jan przyłożył dłoń do piersi z udawaną powagą. — Zostałem pokonany. — Bardzo szybko jak na żołnierza. — Rozsądny żołnierz wie, których bitew nie należy przeciągać. Tym razem roześmiała się bez pozwolenia. Śmiech wyrwał się z niej lekki i czysty, zanim zdążyła przypomnieć sobie, gdzie stoi. Natychmiast spoważniała, lecz było za późno. Sobieski uśmiechał się. Nie szeroko. Właściwie tylko oczami. Przez krótką chwilę stało się coś dziwnego: komnata pełna ludzi przestała mieć znaczenie. Nie zniknęła. Marysieńka nadal słyszała przesuwane krzesła, szelest sukien i cichy głos sekretarza przy drzwiach. Jednak wszystko to odsunęło się o kilka kroków, jakby pomiędzy nią a resztą świata postawiono przezroczystą zasłonę. Potem ktoś zwrócił się do królowej, Ludwika Maria podniosła dłoń i chwila się skończyła. Sobieski odszedł kilka kroków. Marysieńka usiadła. Spojrzała na haft, który miała przed sobą, i dopiero wtedy zauważyła, że przez cały czas trzymała igłę odwrotnie.

Nie była zakochana. Po latach ludzie lubią dopisywać początkom znaczenie, którego początki nie mają. Jedno spojrzenie staje się przeznaczeniem, pierwsze zdanie zapowiedzią całego życia, przypadek — znakiem. Wiosną 1655 roku Maria Kazimiera nie wiedziała, że mężczyzna stojący kilka kroków dalej będzie kiedyś jej mężem. Jan Sobieski nie mógł wiedzieć, że dziewczyna, która przed chwilą zakpiła z jego znajomości Francji, zostanie kobietą, do której będzie pisał z pola bitwy jak człowiek spragniony powietrza. Wiedzieli tylko tyle, że rozmowa była zbyt krótka.

Po południu dwór rozlał się po zamku jak woda po pochyłym kamieniu. Jedni szli do kaplicy, inni do swoich komnat, jeszcze inni pozostawali w antykamerach, czekając na okazję do rozmowy z kimś ważniejszym. Marysieńka dostała pozwolenie, by odejść. Zamiast wrócić od razu do kobiet z fraucymeru, zatrzymała się przy galerii od strony Wisły. Lubiła to miejsce. Rzeka przypominała jej, że świat istnieje także poza dworem. Płynęła obojętna na królewskie plany, sejmy, małżeństwa i urazy. Ludzie mogli godzinami kłócić się o pierwszeństwo przy stole, a Wisła i tak niosła ku północy gałęzie, kawałki lodu i łodzie.

Usłyszała kroki i odwróciła głowę. Sobieski zatrzymał się, gdy ją zobaczył. — Mademoiselle. — Panie starosto. Przez moment żadne nie powiedziało nic więcej. Tutaj, bez obecności królowej, wcześniejsza swoboda nagle stała się trudniejsza. Marysieńka poczuła to pierwsza. Była dwórką królowej, on dorosłym mężczyzną i żołnierzem. Dwór potrafił zrobić historię z jednego spojrzenia, a plotkę z pół kroku zbyt blisko. Cofnęła się więc nieznacznie, zachowując dystans, którego uczono ją od dziecka. Jan zauważył ten ruch i również nie podszedł bliżej. — Nie chciałem przeszkadzać. — Nie przeszkadza pan. Patrzę na rzekę. — To zajęcie wymagające wielkiego skupienia. — Większego niż rozmowa z większością ludzi tutaj. Uniósł brwi. — Królowa miała rację. — W czym? — Że mówi pani szybko. — Ona mówiła, że kłamię szybko. — Nie chciałem powtarzać tego przy drugim spotkaniu. — Rozsądnie. Stanął przy drugim oknie, na tyle daleko, by nie naruszyć dworskiej przyzwoitości. Przez chwilę oboje patrzyli na Wisłę. Na drugim brzegu ciągnęły się niskie zabudowania i pola. Nie było tam niczego, co mogłoby konkurować z francuskimi pałacami, a jednak Jan patrzył długo.

— Brakowało panu Polski? — zapytała. — Kiedy byłem we Francji? — Tak. Zastanowił się. — Czasami. — Czego? — Tego, że tutaj wszystko jest większe. Rozejrzała się. — Warszawa jest mniejsza od Paryża. — Nie mówię o mieście. O przestrzeni. O drogach. O niebie. We Francji człowiek jedzie od miasta do miasta. Tutaj czasem jedzie cały dzień i widzi tylko las, pola i jedną karczmę, w której jedzenie jest tak złe, że pamięta się je dłużej niż wszystkie pałace. Zaśmiała się cicho. — Tęsknił pan za złą karczmą? — Za tym, że była moja. To zdanie ją zatrzymało. Po raz pierwszy pomyślała, że dla niej sprawa wygląda odwrotnie. Francja była krajem, który miał być jej, choć prawie go nie pamiętała. Polska była krajem, który nie był jej z urodzenia, a jednak znała tu każdy rodzaj zimna, wszystkie zapachy królewskich kuchni, dźwięk polskich kolęd, smak miodu, kurz letnich dróg i ludzi, którzy od lat nazywali ją Francuzką. Nagle poczuła coś, czego wcześniej nie umiała nazwać.

— A jeśli człowiek ma dwa miejsca i żadne nie jest całkiem jego? — zapytała. Jan odwrócił ku niej twarz. Tym razem nie odpowiedział od razu. — Wtedy chyba musi znaleźć człowieka, przy którym przestaje to mieć znaczenie. Powiedział to zwyczajnie, bez dworskiego tonu. Dopiero po chwili jakby sam usłyszał własne słowa i lekko zmarszczył brwi. Marysieńka również zamilkła. Miała czternaście lat, lecz nie była naiwna. Wiedziała, że pewne zdania można wypowiedzieć bez zamiaru, a potem pamiętać je dłużej, niż się powinno. Na końcu galerii pojawiła się jedna z kobiet królowej. Maria Kazimiera natychmiast odsunęła się od okna. — Muszę iść. Jan ukłonił się. — Oczywiście. Minęła go. Zrobiła trzy kroki, potem zatrzymała się i odwróciła. — Panie starosto. — Tak? — Jeśli kiedyś pojedzie pan do Nevers, proszę zapamiętać, jak wygląda. — Dlaczego? — Żeby mógł mi pan powiedzieć. Przez ułamek sekundy na jego twarzy pojawiło się coś bardzo łagodnego.

— Zapamiętam. Odeszła, zanim zdążył powiedzieć więcej. Jan został przy oknie. Patrzył na rzekę, lecz już jej nie widział. Znał podobne chwile z młodości: krótkie spotkania, twarze kobiet, których imiona po kilku miesiącach trzeba było sobie przypominać z wysiłkiem, rozmowy służące wyłącznie temu, by wieczór minął przyjemniej. Tym razem było inaczej, choć sam nie potrafił jeszcze powiedzieć dlaczego. Może dlatego, że Maria Kazimiera niczego od niego nie chciała. Nie pytała o urząd, majątek ani wpływy. Nie próbowała go olśnić. Pytała o miasto, którego nie pamiętała, i o to, czy można tęsknić za miejscem, które nie jest piękne.

Była dzieckiem dworu i wciąż jeszcze bardziej dziewczyną niż kobietą. Jan wiedział o tym aż nazbyt dobrze. Nie pozwolił więc, by ciekawość stała się czymś więcej niż ciekawością. A jednak, schodząc później ze schodów, przypomniał sobie jej pytanie o dwa miejsca i ani jedno własne. Przypomniał sobie także śmiech, którym odpowiedziała na jego kapitulację w sprawie Francji. Ludwika Maria czekała na niego w mniejszej komnacie, kiedy sądził już, że audiencja dobiegła końca. — Panie Sobieski. Zatrzymał się. — Wasza Królewska Mość. Królowa przez chwilę przeglądała jakiś dokument, jakby wezwanie go z powrotem było sprawą zupełnie przypadkową. — Dobrze pan mówi po francusku. — Mój ojciec uważał, że języki przydają się bardziej niż wiele rzeczy, które szlachcic uważa za niezbędne. — Mądry człowiek. — Był nim. Ludwika Maria odłożyła papier. — A moja Marysieńka? Jan spojrzał na królową ostrożniej. — Wasza Królewska Mość pyta, czy mówi po francusku?

— Nie. Wiem, jak mówi. Pytam, co pan o niej sądzi. Sobieski milczał przez chwilę. — Jest bardzo młoda. — To widzę bez pańskiej pomocy. — Inteligentna. — To również wiem. — W takim razie Wasza Królewska Mość nie potrzebuje mojej opinii. Królowa przyjrzała mu się uważnie, po czym uśmiechnęła się tak nieznacznie, że inny człowiek mógłby tego nie zauważyć. — Właśnie dlatego jej potrzebuję. Jan nie odpowiedział. Polityka dworu polegała często na tym, że najważniejsze zdanie wypowiadał człowiek, który milczał. Ludwika Maria pozwoliła ciszy trwać jeszcze moment, a potem wróciła do dokumentu. — Może pan odejść. Ukłonił się i wyszedł. Królowa została sama. Przez chwilę patrzyła na zamknięte drzwi. Znała ludzi i ich ambicje lepiej, niż większość z nich przypuszczała. Wiedziała, że młody Sobieski ma nazwisko, wykształcenie, doświadczenie wojenne i coś jeszcze, czego nie można było nadać urzędem: zdolność skupiania na sobie uwagi bez proszenia o nią. Wiedziała również, że takich ludzi należy mieć blisko, zanim ktoś inny nauczy się korzystać z ich talentów.

Nie planowała w tamtej chwili żadnej wielkiej historii miłosnej. Ludzie, którzy po latach będą o tym pisać, chętnie przypiszą jej więcej przewidywania, niż mógł posiadać ktokolwiek. Ludwika Maria widziała po prostu młodego człowieka wartego zainteresowania i dziewczynę, do której była przywiązana. Dostrzegła też jedno spojrzenie trwające odrobinę dłużej, niż wymagała uprzejmość. Na dworze czasem tyle wystarczało. Wieczorem Marysieńka leżała długo bez snu. Z sąsiednich pomieszczeń dochodziły przytłumione głosy. Ktoś przechodził korytarzem, gdzieś zamknięto drzwi, później zapadła cisza. W świetle pojedynczej świecy sufit wyglądał inaczej niż w dzień. Cienie przesuwały się po nim, gdy płomień drżał od najmniejszego ruchu powietrza. Myślała o Nevers. Nie o Sobieskim — tak przynajmniej powiedziałaby każdemu, kto by zapytał. Myślała o mieście, którego prawie nie pamiętała, i o tym, że ktoś obcy widział więcej Francji niż ona, Francuzka. Próbowała przywołać dziecięce obrazy: fragment domu, twarz, ogród, może schody. Nie była pewna, które wspomnienia były naprawdę jej, a które powstały z opowieści powtarzanych tyle razy, że zaczęły wyglądać jak pamięć.

Potem przypomniała sobie jego słowa. Jeśli człowiek ma dwa miejsca i żadne nie jest całkiem jego, musi znaleźć człowieka, przy którym przestaje to mieć znaczenie. Zmarszczyła nos. Brzmiało zbyt poważnie. Być może nawet głupio. A jednak pamiętała. Po drugiej stronie miasta Jan Sobieski siedział przy stole nad listem, którego od kilku minut nie czytał. Wiosenna noc była chłodna. Z ulicy dochodził stuk końskich kopyt. Przesunął dłonią po twarzy, wrócił wzrokiem do pierwszej linijki i ponownie zgubił sens po kilku słowach. Przed oczami stanęła mu czternastoletnia dwórka królowej, która oświadczyła z całkowitą pewnością, że jeśli nie był w Nevers, nie zna Francji. Uśmiechnął się do siebie. Potem złożył list i zgasił świecę. Na razie było to tylko spotkanie. Kilka zdań. Jedno spojrzenie dłuższe, niż powinno. Za kilka miesięcy Rzeczpospolita miała stanąć w ogniu. Wojska szwedzkie przekroczą granice, miasta będą otwierać bramy, chorągwie zmieniać strony, a ludzie, którzy tego wiosennego dnia przechadzali się po królewskich komnatach, zostaną zmuszeni do wyborów, których jeszcze nie potrafili sobie wyobrazić. Jan pojedzie na wojnę. Dwór będzie uciekał. Warszawa przestanie być miejscem bezpiecznym.

Ale tego wieczoru nic jeszcze się nie wydarzyło. Wisła płynęła spokojnie pod ciemniejącym niebem. W zamku gasły kolejne świece. Miasto zasypiało, nie wiedząc, że kończy się jeden z ostatnich spokojnych dni przed katastrofą. A gdzieś pomiędzy komnatą młodej Francuzki a pokojem starosty jaworowskiego zaczynała istnieć historia, której żadne z nich nie umiało jeszcze nazwać.

Rozdział 2

Wojna pomiędzy nimi

Warszawa, lato 1655 — jesień 1657 roku

Latem Warszawa przestała mówić o wojnie szeptem. Jeszcze wiosną niepokój snuł się po zamkowych korytarzach jak przeciąg, wyczuwalny, lecz niewidoczny; w czerwcu i lipcu miał już twarz posłańców przybywających z północy, zabłocone buty oficerów, mapy rozkładane na stołach i listy, których nie czytano przy otwartych drzwiach. Nazwy miast, rzek i traktów powtarzano z rosnącą częstotliwością. Poznań. Ujście. Wielkopolska. Toruń. Kraków. Każdego dnia ktoś zapewniał, że Szwedów zatrzyma pospolite ruszenie, następnego zaś dnia ktoś inny mówił, że nie ma już czego zatrzymywać, bo kolejni panowie uznali władzę Karola Gustawa. W zamku królewskim ludzie nadal kłaniali się sobie z tą samą przesadną elegancją, kobiety poprawiały rękawiczki i koronki, a podczas wieczerzy podawano srebra jak zawsze. Tylko rozmowy urywały się nagle, gdy drzwi otwierały się zbyt szybko.

Maria Kazimiera nauczyła się wtedy, że strach dorosłych jest bardziej widoczny niż strach dzieci. Dziecko, jeśli się boi, płacze albo szuka ręki kogoś starszego. Dorośli natomiast potrafili się uśmiechać, a równocześnie wydawać rozkazy pakowania szkatuł. Potrafili zapewniać, że król posiada dość wojska, a godzinę później wysyłać klejnoty do bezpieczniejszej rezydencji. Potrafili mówić o honorze Rzeczypospolitej i jednocześnie pytać, który trakt na Śląsk będzie najmniej niebezpieczny, jeśli trzeba będzie uciekać. Marysieńka obserwowała to wszystko z ciekawością podszytą czymś, czego nie chciała nazywać lękiem. Miała czternaście lat, a wojna była dotąd dla niej przede wszystkim słowem używanym przez mężczyzn. Teraz zaczynała rozumieć, że wojna to również kobiety chowające biżuterię w podszyciu sukni, matki liczące dzieci przed wyjazdem i służba wybierająca, które skrzynie zostawić, bo na wóz nie zmieści się wszystko.

Jan Sobieski pojawił się na dworze na krótko, już gotowy do wyjazdu. Marysieńka zobaczyła go najpierw z końca galerii. Szedł szybciej niż zwykle, bez tej swobody człowieka, który ma czas zatrzymać się przy każdej znajomej twarzy. Żupan miał podróżny, nie dworski; przy boku szablę, na ramionach ciemną delię. Rozmawiał z jednym z dworzan króla, ale kiedy ją zauważył, skinął głową i po chwili odłączył się od rozmówcy. — Wyjeżdża pan? — zapytała, choć odpowiedź była oczywista. — Tak. — Na wojnę? — Jeżeli Bóg pozwoli, najpierw do wojska. Wojna sama znajdzie nas później. Wiosną podobna odpowiedź wydałaby się jej dowcipna. Teraz nie uśmiechnęła się. Spojrzała na jego rękawice zatknięte za pas, potem na twarz. Nie wyglądał na przestraszonego. To zirytowało ją bardziej, niż powinno. — Wszyscy mężczyźni mówią o tym tak, jakby jechali na polowanie. — Nie wszyscy. — Pan też. Jan zawahał się. Wokół nich przechodzili ludzie, ktoś niósł rulony papierów, dwóch paziów ciągnęło skrzynię, której najwyraźniej nie należało jeszcze widzieć na korytarzu. Sobieski odsunął się o krok, robiąc miejsce służbie.

— Gdybyśmy mówili o wojnie tak, jak naprawdę o niej myślimy, nie wyjechałby nikt. — A pan jak o niej myśli? — Że śmierdzi mokrą wełną, końskim potem, dymem i strachem. Że człowiek przez pół dnia marzy o wodzie, a kiedy ją znajdzie, często nie nadaje się do picia. Że widzi rzeczy, których później nie potrafi opowiedzieć przy stole. I że ci, którzy najgłośniej krzyczą o chwale, zwykle stoją najdalej od pierwszego szeregu. Marysieńka przyjrzała mu się uważnie. Tego nie spodziewała się usłyszeć. — A mimo to pan jedzie. — Bo jeśli nie pojadą ci, którzy wiedzą, czym jest wojna, zostaną tylko ci, którzy myślą, że jest piękna. Przez moment milczeli. Za oknem świeciło słońce, ale na dziedzińcu ktoś właśnie przyprowadził kilka osiodłanych koni. Jan spojrzał w tamtą stronę, jakby pamiętał o czasie. — Czy się pani boi? — zapytał. Marysieńka uniosła brodę. — Nie.

— To źle. — Dlaczego? — Człowiek, który się nie boi, łatwo robi głupstwa. — W takim razie pan musi być bardzo rozsądny. Uśmiechnął się, lecz tylko na chwilę. — Chciałbym. Chciała powiedzieć coś jeszcze, ale nie wiedziała co. Nie byli sobie bliscy. Kilka rozmów, parę spojrzeń, wspomnienie wiosennego spotkania nie dawały jej prawa prosić, żeby uważał na siebie. Jeszcze mniej prawa miała pytać, kiedy wróci. A jednak sama myśl, że za godzinę może go nie być w Warszawie, wywołała w niej dziwną pustkę. — Niech pan wróci — powiedziała wreszcie, zbyt szybko, żeby zdążyć się powstrzymać. Jan przestał się uśmiechać. Ukłonił się głębiej niż wymagała tego rozmowa z młodą dwórką. — Postaram się. Odszedł, zanim odpowiedziała. Patrzyła za nim do chwili, gdy zniknął za zakrętem galerii. Dopiero potem zorientowała się, że trzyma dłonie zaciśnięte tak mocno, iż paznokcie zostawiły półksiężyce na skórze. Nie wiedziała jeszcze, że kiedy zobaczy go następnym razem, pytanie nie będzie brzmiało, czy wrócił z wojny.

Będzie brzmiało: do kogo wrócił.

* * *

Wrzesień był suchy, a kurz wdzierał się wszędzie. Jan czuł go na języku, między zębami, pod kołnierzem, na powiekach. Pod Żarnowem ziemia dudniła od kopyt, rozkazy mieszały się z krzykiem, a szwedzkie działa pracowały z regularnością, która budziła niechętny podziw. Polska jazda miała odwagę, lecz odwaga nie potrafiła wypełnić luk tam, gdzie brakowało porządku, piechoty, pieniędzy i jednego dowództwa. Jan znał już smak bitew i wiedział, że człowiek w samym środku starcia niewiele rozumie z tego, co dzieje się kilka chorągwi dalej. Dopiero po wszystkim zaczyna się opowiadanie historii: kto zawinił, kto uciekł, kto wytrwał, kto był bohaterem. Podczas walki jest tylko koń, człowiek obok i przeciwnik przed tobą.

Przegrali. Potem przegrali znów. Wojnicz zapamiętał jako dzień, w którym ziemia wydawała się grząska mimo braku deszczu. Wojsko cofało się, rozdzielało, zbierało ponownie. Wszędzie krążyły pogłoski. Król opuścił Kraków. Król jedzie na Śląsk. Król uciekł. Hetmani nie wiedzą, co robić. Hetmani wiedzą, ale wojsko ich nie słucha. Szwedzi są wszędzie. Szwedzi nie są liczni, tylko dobrze dowodzeni. Warszawa stracona. Kraków jeszcze się broni. Kraków już się poddał. Nikt nie był pewien, która wiadomość jest prawdziwa, a mimo to każda potrafiła zmienić decyzję setek ludzi.

Wieczorem Jan siedział przy małym ogniu obok Aleksandra Koniecpolskiego. Nie było w tym nic z rycerskich opowieści. Konie były zmęczone, ludzie brudni, jedzenie zimne. Ktoś w pobliżu przeklinał pod nosem, próbując naprawić zerwany rzemień. Z dalszej części obozu dochodził płacz rannego, który nie chciał, żeby mu odcinano nogę. Koniecpolski rzucił w ogień kawałek drewna. — Ile jeszcze? — zapytał. Jan wiedział, o co chodzi. — Nie wiem. — A ja wiem. Do chwili, kiedy ostatni z nas uzna, że służy już nie państwu, tylko cudzej dumie. — Mówisz o królu. — O kim innym? — Koniecpolski spojrzał na niego spode łba. — Siedem lat wojny. Kozacy. Moskwa. Teraz Szwed. Ziemie na wschodzie przepadają, żołdu nie ma, wojsko chodzi głodne, a majestat? Majestat wyjeżdża za granicę. — Na Śląsk. — Za granicę — powtórzył tamten. — Nie stroń od słowa tylko dlatego, że jest brzydkie. Jan zacisnął szczękę. Myślał o ojcu, o domu, o bracie Marku zamordowanym pod Batohem. Myślał o Rzeczypospolitej, która od lat krwawiła z tylu ran, że coraz trudniej było wskazać tę najgroźniejszą. I myślał o Janie Kazimierzu. Nie nienawidził go. Nienawiść byłaby prostsza. Coraz mniej jednak wierzył, że ten człowiek potrafi jeszcze uratować państwo.

— Karol Gustaw nie przyjechał nas ratować — powiedział. — Oczywiście, że nie. Królowie nigdy nie ratują obcych krajów dla dobroczynności. Ale może z nim przynajmniej da się rozmawiać o wojnie z Moskwą i Kozakami. — A później? — Później będziemy mieli kraj, o który warto się kłócić. Jan spojrzał w płomień. Długo nic nie mówił. — To zdrada — powiedział w końcu. Koniecpolski wzruszył ramionami. — Zdrada kogo? Króla, który nas zostawił? Państwa, które przestało być w stanie zapłacić własnemu wojsku? Czy może zdrada wyobrażenia o świecie, który już nie istnieje? Jan poczuł złość. — Łatwo tak mówić przy ogniu. — A jeszcze łatwiej dać się zabić za cudze błędy i nazwać to honorem. Przez chwilę patrzyli na siebie bez słowa. Jan wiedział, że Koniecpolski nie mówi tylko za siebie. W obozie podobne rozmowy toczyły się od wielu dni. Żołnierze byli zmęczeni, dowódcy rozgoryczeni, a szwedzki król sprawiał wrażenie człowieka, który wie, czego chce i potrafi to osiągnąć. W czasie katastrofy skuteczność bywa bardziej kusząca niż wierność.

Jan wstał. — Dokąd idziesz? — Spać. — Nie odpowiedziałeś. — Bo jeszcze nie wiem, czy odpowiedź, którą mam, jest moją odpowiedzią, czy tylko odpowiedzią człowieka, który od tygodnia przegrywa. Koniecpolski uśmiechnął się krzywo. — To śpij szybko. Jutro możesz już nie mieć luksusu wątpliwości. Nie miał. W następnych dniach wydarzenia przyspieszyły. Listy, narady, koła wojskowe, kolejne wiadomości o królu i kolejnych odstępstwach. Jan znalazł się wśród tych, którzy podpisali deklarację gotowości przyjęcia służby szwedzkiej pod warunkami, które jeszcze pozwalały mówić sobie, że nie oddają Rzeczypospolitej, lecz próbują ją ocalić. Zachowanie wiary katolickiej. Praw szlachty. Odzyskanie utraconych ziem. Słowa na papierze były czyste. Decyzja pod nimi nie była. Kiedy składał podpis, ręka mu nie drżała. Dopiero później, gdy został sam, pomyślał o Warszawie. Nie o królu. O dziewczynie stojącej przy galerii i mówiącej: niech pan wróci. Odwrócił myśl od niej z gniewem. Nie miała nic wspólnego z jego decyzją. Nie był chłopcem i nie potrzebował, aby czternastoletnia dwórka była jego sumieniem.

A jednak tego wieczoru nie zasnął długo.

* * *

Podróż na Śląsk nie przypominała królewskiego przejazdu. Orszak wydłużał się i skracał w zależności od drogi, pogody i strachu. Niektóre wozy grzęzły, inne psuły się, konie padały ze zmęczenia. Ludzie na traktach patrzyli na królewskie karety nie z zachwytem, lecz z mieszaniną ciekawości i wyrzutu. Ucieczka monarchy zawsze wygląda gorzej z pobocza niż z wnętrza karety. Marysieńka siedziała przez wiele godzin naprzeciw starszej dwórki, która modliła się niemal bez przerwy, przesuwając paciorki różańca tak szybko, jakby chciała prześcignąć nieszczęście. Za oknem przesuwały się mokre pola, wsie i lasy. Czasem widać było ludzi prowadzących dobytek w przeciwną stronę. Matkę ciągnącą dziecko za rękę. Mężczyznę z workiem na plecach. Krowę przywiązaną do wozu, na którym leżało wszystko, co zostało z czyjegoś domu. Maria Kazimiera przestała liczyć dni. Wieczorami służba rozstawiała to, co można było rozstawić, a rano wszystko znów składano. Królowa Ludwika Maria znosiła podróż lepiej niż wielu mężczyzn. Była zmęczona, ale nie pozwalała, by zmęczenie stało się argumentem. Dyktowała listy, przyjmowała ludzi, pytała o drogi i posłańców. Gdy ktoś próbował pocieszać ją zbyt łatwym zapewnieniem, że sytuacja wkrótce się odwróci, patrzyła na niego tak, że zwykle przestawał mówić.

Marysieńka podziwiała ją wtedy bardziej niż kiedykolwiek. Królowa straciła stolicę, dwór, bezpieczeństwo i niemal całe państwo, a mimo to każdego ranka wyglądała tak, jakby właśnie zaczynała kolejną partię gry, której wynik nie został jeszcze rozstrzygnięty. W Głogówku zrobiło się zimno szybciej, niż Marysieńka się spodziewała. Kamienne mury zatrzymywały wilgoć, a nie ciepło. Zamek był schronieniem, lecz schronienie nigdy nie jest domem. Dwór próbował odtwarzać dawne rytuały: posiłki o wyznaczonych porach, audiencje, msze, rozmowy, muzykę. Wszystko brzmiało jednak jak przedstawienie wystawiane w teatrze, którego ściany płoną gdzieś poza sceną. Wiadomość o Sobieskim przyszła przy obiedzie. Marysieńka nie siedziała blisko królowej. Usłyszała tylko nazwisko, potem ciszę przy jednym z końców stołu. Ludwika Maria odłożyła łyżkę. Posłaniec mówił cicho, ale po chwili nie było już potrzeby nasłuchiwać. Informacja rozchodziła się szybciej od oficjalnych komunikatów. Koniecpolski. Wiśniowiecki. Sobieski. Szwedzi. Przysięga. Maria Kazimiera poczuła, jak coś ciężkiego opada jej w żołądku. Wbiła wzrok w talerz. Ktoś obok niej powiedział po francusku, że młodzi polscy panowie zawsze wybierają stronę, która w danym tygodniu wydaje się silniejsza. Ktoś inny odpowiedział, że w tym kraju każdy ma własną ojczyznę wielkości swoich dóbr.

— Dosyć — powiedziała królowa. Nie podniosła głosu. Nie musiała. Po posiłku kazała przyprowadzić do siebie kilku zaufanych ludzi. Marysieńka nie należała do tego grona, ale tego wieczoru Ludwika Maria wezwała ją do swojej komnaty. Królowa stała przy stole zastawionym papierami. Nie wyglądała na kobietę pokonaną. Wyglądała na kobietę wściekłą. — Słyszałaś? — zapytała. Marysieńka wiedziała, że udawanie niewiedzy byłoby dziecinne. — Tak, Wasza Królewska Mość. — I co o tym myślisz? Pytanie ją zaskoczyło. — Nie wiem. — To uczciwsza odpowiedź niż większość tych, które dzisiaj usłyszałam. Królowa podeszła do okna. Na zewnątrz było już ciemno. W szybie odbijały się płomienie świec. — Sobieski nie jest głupi — powiedziała. — To właśnie czyni rzecz gorszą. Głupiemu można wybaczyć, że nie rozumie skutków własnych czynów. Człowiekowi rozumnemu trudniej. Marysieńka poczuła potrzebę obrony Jana, choć nie potrafiła powiedzieć, przed czym właściwie. — Może miał powód. Ludwika Maria odwróciła się powoli.

— Każdy ma powód. Zdrada również zawsze ma powód. Czasem nawet bardzo dobry. Słowo uderzyło mocniej, niż Marysieńka się spodziewała. — Król wyjechał. — To ma być usprawiedliwienie? — Nie. Tylko… może oni myślą, że zostali sami. Królowa patrzyła na nią przez dłuższą chwilę. — Mężczyźni uwielbiają wierzyć, że ich decyzje są koniecznością. To pozwala im później spokojnie spać. Pamiętaj o tym. Marysieńka spuściła wzrok. — Czy Wasza Królewska Mość uważa go za zdrajcę? — Dzisiaj? Tak. Jutro może mi być potrzebny. Polityka ma tę nieprzyjemną cechę, że każe rozmawiać z ludźmi, których wczoraj chciało się przekląć. Królowa wróciła do stołu i usiadła. — A ty? — Ja? — Czy ty uważasz go za zdrajcę? Marysieńka chciała powiedzieć, że to bez znaczenia. Że ledwie go zna. Że kilka rozmów nie daje człowiekowi prawa do rozczarowania cudzą decyzją. Zamiast tego powiedziała: — Obiecał wrócić. Ludwika Maria nie uśmiechnęła się.

— Wrócić można na wiele sposobów, dziecko. Tej nocy Marysieńka długo patrzyła na płomień świecy. Była zła na Sobieskiego, ale jeszcze bardziej na siebie. Nie powinno jej obchodzić, komu przysięgał wierność. Nie powinno jej boleć, że człowiek, którego uznała za innego od dworskich samochwałów, zrobił coś, co wszyscy wokół nazywali zdradą. Nie powinno jej też obchodzić, czy żyje. Obchodziło. Nie miała od niego listu. Nie miała prawa oczekiwać listu. Nie byli nawet przyjaciółmi w takim znaczeniu, jakie można by wypowiedzieć głośno. A mimo to przez całą zimę, ilekroć przybywał posłaniec z Polski, zanim usłyszała wiadomość o królu, Szwedach, Warszawie czy Krakowie, w jej głowie pojawiało się jedno nazwisko. Sobieski.

* * *

Szwedzi imponowali Janowi przez pierwsze tygodnie dokładnie tym, czego brakowało polskiemu wojsku: porządkiem. Rozkazy docierały tam, gdzie miały dotrzeć. Piechota maszerowała, kiedy kazano jej maszerować. Artyleria nie była dodatkiem ciągniętym za armią, lecz narzędziem używanym z zimną precyzją. Oficerowie zdawali się wiedzieć, gdzie znajdują się ich oddziały. W obozie mniej było improwizacji, więcej regulaminu. Gdyby wojna składała się wyłącznie z marszu wojska po mapie, Jan mógłby uznać, że dokonał rozsądnego wyboru. Wojna jednak nigdy nie zostaje na mapie.

Widział wsie, z których zabierano żywność nie dlatego, że była niezbędna, lecz dlatego, że armia mogła ją zabrać. Widział ludzi zmuszanych do oddawania koni. Widział kościoły, z których żołnierze wynosili rzeczy niemające żadnego znaczenia wojskowego. Nie wszystkie okrucieństwa były szwedzkie; polskie wojsko również potrafiło żyć z kraju tak, że po jego przejściu chłopu zostawały ściany i modlitwa. Jan wiedział o tym aż za dobrze. Ale służba u obcego króla zmieniała perspektywę. Co innego przeklinać własnych rabusiów, co innego patrzeć, jak obcy zachowują się w twoim kraju jak właściciele.

Najgorsza była jednak pewność Szwedów, że Polska już przegrała. Mówili o niej jak o rzeczy podzielonej. Jak o terytorium do uporządkowania. Jak o szlachcie, którą trzeba uspokoić, miastach, które trzeba obsadzić, twierdzach, które trzeba zdobyć. Rzeczpospolita w ich ustach nie była państwem; była zadaniem logistycznym. Pewnego grudniowego wieczoru Jan wszedł do kwatery, w której siedziało kilku polskich oficerów. Na stole stał dzban wina i resztki mięsa. Nikt nie jadł. Jeden z mężczyzn rzucił mu spojrzenie. — Słyszałeś? — Co tym razem? — Częstochowa. Jan zdjął rękawice. — Co z nią? — Bronią się. — Kto? — Mnisi, żołnierze, diabli wiedzą kto. Ale Miller nie wziął klasztoru. Ktoś parsknął śmiechem, lecz w tym śmiechu nie było wesołości. — To już nawet zakonnicy mają więcej uporu niż my. Jan spojrzał na niego ostro. — Uważaj. — Na co? Na prawdę? W izbie zapadła cisza. Jan nalał sobie wina, ale nie wypił. Wieści z południa były coraz bardziej niepokojące dla Szwedów i coraz bardziej niepokojące dla Polaków w ich służbie. Tyszowce. Konfederacja. Powrót Jana Kazimierza. Szlachta zaczynała się ruszać. To, co jesienią wyglądało jak koniec państwa, zimą zaczynało przypominać chwilowe omdlenie.

— Król wraca — powiedział ktoś. Jan patrzył w kielich. — Wiem. — Jeśli wraca król, wraca też przysięga. — Przysięga nie jest płaszczem, który można zdejmować i zakładać zależnie od pogody. — Ty pierwszy powinieneś o tym wiedzieć. To zabolało, ponieważ było prawdziwe. Jan podniósł wzrok. — Dlatego właśnie wiem. Kilka dni później rozmawiał z Koniecpolskim. Tym razem nie siedzieli przy ogniu po przegranej bitwie. Stali w stodole zajętej na kwaterę, a przez szczeliny w deskach wdzierał się śnieg. — Chcę odejść — powiedział Jan. Koniecpolski nie wyglądał na zaskoczonego. — Ja też. — Tak po prostu? — A jak mam odejść? Z fanfarami? — Jesienią mówiłeś, że trzeba ratować kraj. — Jesienią kraj wyglądał na martwy. — A jeśli za pół roku znów będzie wyglądał na martwy? Koniecpolski westchnął. — Wtedy spróbujemy nie być drugi raz takimi głupcami. Jan przeszedł kilka kroków. Gniew, który nosił w sobie od tygodni, nie znajdował ujścia. Chciał obwiniać Koniecpolskiego. Króla. Hetmanów. Szwedów. Własne wojsko. Każdego po kolei. Żadna z tych win nie usuwała jednak jego podpisu spod dokumentu.

— Będą nas nazywać zdrajcami. — Już nazywają. — I będą mieli rację. Koniecpolski oparł się o stół. — Nie wiem. Może. Ale jeśli chcesz przez następne czterdzieści lat czekać, aż ktoś da ci czystą odpowiedź, nie nadajesz się ani do wojny, ani do polityki. Czasami wybierasz źle. Potem pozostaje wybrać lepiej. Jan spojrzał na niego długo. — To ma być pocieszenie? — Nie. Pocieszenia są dla księży i kobiet. Ja ci mówię, co zrobimy. — Kobiety czasem widzą więcej niż my. Koniecpolski uniósł brew. — To nowa filozofia? Jan natychmiast pożałował zdania. — Nic. — A więc jest jakaś kobieta. — Nie ma. — Tym bardziej jest. Jan odwrócił się ku drzwiom. — Zbieraj ludzi. Koniecpolski zaśmiał się cicho. — Tak jest, filozofie. Powrót nie był triumfalny. Nie powinien być. Człowiek, który odchodzi od jednego króla do drugiego, a potem wraca, nie ma prawa oczekiwać bramy przybranej zielenią. Jan wiedział, że musi zapracować na to, by ludzie przestali pamiętać o jego jesiennej decyzji. Najlepszym sposobem była wojna.

W połowie marca był znów po polskiej stronie. Siódmego kwietnia pod Warką dostał okazję, by udowodnić, że wrócił naprawdę. Bitwa zaczęła się od pościgu, przepraw, błota i ruchu tak szybkiego, że wielu ludzi później opowiadało o niej inaczej. Stefan Czarniecki nie przypominał dowódców lubiących długo patrzeć na mapę. Był ruchem. Decyzją. Naciskiem. Jan czuł przy nim tę samą energię, którą podziwiał u Szwedów, lecz pozbawioną chłodu obcej armii. Polskie chorągwie uderzały z furią ludzi, którzy przez kilka miesięcy oglądali własny kraj deptany przez innych. Jan walczył, jakby chciał odrobić każdy dzień spędzony po niewłaściwej stronie. Pod wieczór był brudny od błota i krwi, z których nie cała należała do niego. Koń miał pianę na pysku, ręka od szabli bolała aż do barku. Kiedy wszystko ucichło, a zwycięstwo przestało być ruchem i stało się słowem, Jan zsiadł i przez chwilę stał bez ruchu, patrząc na pole.

Nie czuł ulgi. Zwycięstwo nie cofa decyzji. Może tylko sprawić, że następna będzie lepsza.

* * *

Wiadomość o powrocie Sobieskiego do Jana Kazimierza dotarła do królowej szybciej niż dokładny opis bitwy pod Warką. Ludwika Maria przeczytała list dwukrotnie, po czym podała go jednemu z sekretarzy. — Wiedziałam — powiedziała. Marysieńka siedziała niedaleko, haftując coś, czego od pół godziny prawie nie dotykała igłą. — Wasza Królewska Mość mówiła, że jest zdrajcą. Królowa spojrzała na nią. — I był. — A teraz? — Teraz jest zdrajcą, który zrozumiał, że wybrał źle i może jeszcze stać się użyteczny. Marysieńka skrzywiła się. — To nie brzmi jak przebaczenie. — Bo polityka nie potrzebuje przebaczenia. Potrzebuje pamięci. — A ludzie? — Ludzie potrzebują jednego i drugiego. Dlatego są bardziej kłopotliwi niż państwa. Marysieńka wróciła do haftu. Przez kilka chwil naprawdę próbowała prowadzić igłę równo. — Wygrał pod Warką — powiedziała. — Słyszałam. — Podobno dobrze się bił. — Słyszałam również to. Marysieńka poczuła, że królowa na nią patrzy.

— Co? — Nic. — Wasza Królewska Mość się uśmiecha. — W moim wieku człowiek czasem uśmiecha się bez powodu. — Nie wierzę. — I bardzo dobrze. Na dworze nie wolno wierzyć w bezinteresowne uśmiechy. Królowa wróciła do listów. Marysieńka znów pochyliła się nad haftem. Serce biło jej szybciej, niż powinno. Żył. Wrócił. Nie do niej, oczywiście. Do króla. Do Rzeczypospolitej. Do własnego wojska. Ale słowo „wrócił” miało dla niej ciężar, którego nie potrafiła wyjaśnić. Kilka tygodni później przyszła wiadomość o nominacji Sobieskiego na chorążego koronnego. Tym razem nie zapytała królowej o zdanie. Wiedziała już, że Ludwika Maria zauważa zbyt wiele. Dwór wracał do kraju stopniowo. Nie było jednego dnia, w którym wygnanie nagle się skończyło. Najpierw pojawili się posłańcy z lepszymi wieściami, potem zaczęto mówić o konkretnych drogach i terminach. Ludzie, którzy jesienią pakowali srebra w popłochu, teraz twierdzili, że od początku wiedzieli, iż Szwedzi zostaną wyparci. Marysieńka po raz pierwszy zobaczyła wtedy, jak szybko pamięć potrafi dopasować się do zwycięzcy.

Gdy znów zobaczyła Warszawę, miasto nie przypominało tej Warszawy, którą opuszczała. Ulice były brudniejsze, wiele domów uszkodzonych, ludzie chudsi. Nawet zamek wydawał się inny, jakby mury zapamiętały obcych żołnierzy. Marysieńka stała przy oknie niemal w tym samym miejscu, w którym rok wcześniej obserwowała dziedziniec, lecz nie była już tą samą dziewczyną. Miała piętnaście lat. Wiedziała już, że król może uciec, armia może zdradzić, miasto może zostać zdobyte, a człowiek może dokonać rzeczy, której sam później będzie się wstydził. Sobieskiego zobaczyła dopiero po kilku dniach. Przyszedł na zamek w sprawach wojskowych. Był szczuplejszy, ciemniejszy od słońca, z niewielką blizną przy skroni, której wcześniej nie pamiętała. Chorąży koronny. Tytuł brzmiał poważniej niż starosta jaworowski, ale gdy wszedł do komnaty, w której czekało kilka osób, Marysieńka pomyślała najpierw nie o urzędzie, lecz o tamtym pożegnaniu na galerii. On zobaczył ją niemal od razu. Nie mógł podejść. Było zbyt wielu ludzi. Ukłonił się tylko. Ona odpowiedziała chłodniej, niż zamierzała.

Dopiero późnym popołudniem spotkali się w galerii prowadzącej ku prywatnym komnatom królowej. Tym razem nie było tam prawie nikogo. Jan zatrzymał się pierwszy. — Panno Mario Kazimiero. — Panie chorąży. Tytuł zabrzmiał w jej ustach jak wyrzut. — Widzę, że dwór śląski nie odebrał pani zdrowia. — Za to wojna odebrała panu rozsądek. Jan zamilkł. Marysieńka sama była zaskoczona własną śmiałością, ale skoro zaczęła, nie chciała się cofnąć. — Co pani ma na myśli? — Wie pan. — Chciałbym usłyszeć. — Najpierw walczy pan dla króla Jana Kazimierza. Potem dla króla szwedzkiego. Potem znów dla Jana Kazimierza. Czy żołnierze zawsze zmieniają królów tak często jak konie? Twarz Jana stwardniała. — Nie. — A pan? — Ja zrobiłem to raz. — To ma być pocieszenie? Przez krótką chwilę wyglądał, jakby miał odpowiedzieć ostro. Zamiast tego opuścił wzrok. — Nie. Marysieńka oczekiwała usprawiedliwień. Opowieści o królu, który opuścił kraj. O wojsku bez żołdu. O konieczności ratowania Rzeczypospolitej. O warunkach stawianych Szwedom. Słyszała je już od innych.

Jan powiedział tylko: — Wybrałem źle. Gniew, który przygotowywała przez kilka miesięcy, nagle stracił wygodny cel. — I tyle? — Chce pani, żebym skłamał lepiej? — Chcę zrozumieć. — Ja też chciałem. Dlatego zrobiłem to, co zrobiłem. Myślałem, że król nas porzucił, że państwo się rozpadło, że Szwed przynajmniej zatrzyma Moskwę i Kozaków. Miałem powody. Rozsądne, pięknie brzmiące powody. A potem zobaczyłem, jak wygląda cudzy porządek w naszym kraju. Marysieńka patrzyła na niego uważnie. — Królowa nazwała to zdradą. — Królowa miała prawo. — Pan się nie broni? Jan uśmiechnął się bez wesołości. — Broniłem się wystarczająco długo przed samym sobą. Słowa zawisły między nimi. Marysieńka poczuła coś, czego się nie spodziewała: nie ulgę, lecz szacunek. Mężczyźni na dworze rzadko przyznawali się do błędów. Zwykle przerabiali je na konieczność, a konieczność na zasługę. — Pod Warką dobrze pan walczył — powiedziała ciszej. — Kto pani powiedział?

— Wszyscy. — Wszyscy zawsze wiedzą najlepiej, jak walczyli ci, których nie widzieli. — A źle pan walczył? — Wystarczająco dobrze, żeby przeżyć. — To już drugi raz. — Co? — Obiecał pan wrócić. Jan spojrzał na nią tak, że pożałowała, iż to powiedziała. Nie dlatego, że było niestosowne. Dlatego, że nagle zabrzmiało zbyt prywatnie. — Pamięta pani? — Mam dobrą pamięć. — Ja również. Z dalszego końca galerii dobiegły kroki. Marysieńka odsunęła się o pół kroku. — Muszę iść. — Oczywiście. Minęła go, ale po dwóch krokach usłyszała jego głos. — Panno Mario. Odwróciła się. — Tak? — Dziękuję, że pani nie udawała, iż nic się nie stało. Przez chwilę nie wiedziała, co odpowiedzieć. — Nie umiem dobrze udawać. — To bardzo niebezpieczna wada na dworze. — Wiem. Tym razem uśmiechnęli się oboje. To nie było pojednanie. Jeszcze nie. Ale kiedy Marysieńka szła później do królowej, czuła, że człowiek, którego znała wiosną poprzedniego roku, zniknął. W jego miejsce wrócił ktoś mniej pewny siebie, bardziej zmęczony i przez to prawdziwszy.

Nie wiedziała, że wojna dopiero zaczynała ich uczyć cierpliwości.

* * *

Bitwa pod Warszawą w końcu lipca 1656 roku była dla Jana brutalnym przypomnieniem, że pojedyncze zwycięstwo nie kończy wojny. Trzy dni walk, dym, działa, tłum żołnierzy i koni, szwedzko-brandenburskie szeregi poruszające się z dyscypliną, której znów musiał stawić czoło od przeciwnej strony. Wojska Jana Kazimierza wycofały się. Stolica, dopiero odzyskana, ponownie znalazła się w niebezpieczeństwie. Jan przeklinał, kiedy po wszystkim próbował doprowadzić własną chorągiew do porządku. Wojna miała złośliwe poczucie humoru: człowiek mógł jednego miesiąca wracać jako zwycięzca, by następnego znów liczyć straty.

Marysieńka tymczasem coraz więcej czasu spędzała przy Ludwice Marii. Królowa nie traktowała jej już wyłącznie jak dziewczynki, którą należy dobrze wydać za mąż. Pozwalała jej słuchać części rozmów, czasem zadawała pytania, czasem kazała tłumaczyć listy. Maria Kazimiera zaczynała rozumieć, że polityka nie rozgrywa się jedynie na sejmie i w obozie. Istniała również w pokojach kobiet, w korespondencji, małżeństwach, przysługach, obietnicach i urazach pamiętanych latami. — Nigdy nie lekceważ człowieka tylko dlatego, że jest śmieszny — powiedziała jej kiedyś Ludwika Maria po wyjściu jednego z dostojników. — Śmieszny człowiek z trzema tysiącami żołnierzy nadal ma trzy tysiące żołnierzy. — A jeśli jest głupi? — Tym bardziej trzeba wiedzieć, kto mu podpowiada. Marysieńka zapamiętywała podobne zdania. Nie wiedziała jeszcze, do czego będą jej potrzebne. Czasami myślała, że królowa przygotowuje ją do życia, którego sama nie wybrała. Jan pojawiał się i znikał. Kiedy przyjeżdżał, widywali się na dworze, czasem zamieniali kilka zdań, czasem tylko ukłon. Nie pisali do siebie. Nie był to jeszcze ten czas. Między nimi nie istniało nic, co można by zamknąć w liście bez ryzyka, że papier nazwie rzecz wcześniej, niż oni sami byli gotowi ją nazwać.

List 2. 3 lipca 1656
Pierre des Noyers do Ismaël Boulliau. Częstochowa. Marysieńka w otoczeniu królowej podczas potopu. Fragment listu z drukowanego wydania. list LXVII, s. 196–201; fragment s. 201. Zob. Aneks listów, list 2.

Marysieńka zauważyła jednak, że rozpoznaje jego obecność, zanim go zobaczy. Po zmianie tonu rozmów. Po tym, że ktoś wspominał chorążego. Po śmiechu dochodzącym z sąsiedniej komnaty. Jan zaś coraz częściej łapał się na tym, że wchodząc na zamek, szukał wzrokiem drobnej postaci z ciemnymi włosami, choć miał przed sobą spotkanie z ludźmi o znacznie większym znaczeniu. Nie mówili o tym. Wojna dawała im wygodne usprawiedliwienie. W 1657 roku przyszło nowe zagrożenie. Jerzy II Rakoczy wkroczył do Rzeczypospolitej, a kraj, który ledwie zaczął wypychać Szwedów, znów oglądał obce wojska. Jan ruszył do kolejnej kampanii. Marysieńka przestała pytać, czy wojna się kończy. Zrozumiała, że dla ludzi jej pokolenia wojna nie jest wydarzeniem. Jest pogodą. Wtedy po raz pierwszy usłyszała więcej o Janie Zamoyskim. Sobiepanie. Nazwisko znała oczywiście wcześniej. Zamość znał każdy, kto orientował się choć trochę w sprawach Rzeczypospolitej. Ordynat był bogaty, niezależny, dumny ze swojego nazwiska i twierdzy. W czasie, gdy tylu możnych szukało porozumienia ze Szwedami, on pozostał po stronie Jana Kazimierza, przystąpił do konfederacji tyszowieckiej, a jego Zamość nie otworzył bram przed Karolem Gustawem. Teraz twierdza miała oprzeć się również ludziom Rakoczego.

Królowa mówiła o nim z uznaniem, którego Marysieńka nie słyszała często. — Trudny człowiek — powiedziała Ludwika Maria. — Ale w trudnych czasach przydają się ludzie, którzy nie otwierają bram. — Dlaczego nazywają go Sobiepanem? Królowa spojrzała na nią znad listu. — Bo zachowuje się czasem tak, jakby nad sobą nie miał nikogo. — Nawet króla? — Zwłaszcza króla. Marysieńka roześmiała się. — To musi być nieznośny. — Bywa. W głosie królowej było coś, czego Maria Kazimiera wtedy nie rozpoznała. Ocena. Nie człowieka. Kandydata.

* * *

Jan Zamoyski przyjechał na dwór późną jesienią 1657 roku z takim hałasem, jakby nie odwiedzał króla, lecz zdobywał miasto. Towarzyszyli mu ludzie, konie, służba, skrzynie i zapach mocnego wina, który zdawał się przybywać kilka kroków przed nim. Miał trzydzieści lat, szerokie ramiona, twarz człowieka przyzwyczajonego do jedzenia dobrze i mówienia głośno. Nie był brzydki. Przeciwnie, w pierwszej chwili mógł się podobać: pewność siebie, ruchy żołnierza, łatwy śmiech. Dopiero po kilku minutach człowiek zauważał, że jego pewność siebie prawie nigdy nie ustępuje miejsca uwadze dla innych.

Marysieńka spotkała go podczas wieczerzy wydanej dla kilku wojskowych i dostojników. Sobiepan opowiadał o Zamościu. Robił to barwnie i z dumą. O Szwedach mówił tak, jakby osobiście wyrzucił każdego z nich za mury. O Rakoczym jak o natrętnym gościu, któremu należało zatrzasnąć drzwi przed nosem. Ludzie śmiali się, bo Zamoyski umiał opowiadać. — Twierdza jest jak kobieta — oznajmił w pewnej chwili. — Jeśli dobrze jej pilnować, nie wpuści byle kogo. Kilku mężczyzn roześmiało się głośno. Marysieńka spojrzała na talerz. Ludwika Maria uniosła brew. — Panie podczaszy — powiedziała chłodno — kobiety mają tę przewagę nad twierdzami, że mogą same wybrać, kogo wpuszczą. Zamoyski roześmiał się jeszcze głośniej. — Wasza Królewska Mość zawsze potrafi poprawić metaforę. — Zwłaszcza złą. Przy stole zrobiło się ciszej. Sobiepan jednak nie wyglądał na zawstydzonego. Nalał sobie wina, wychylił kielich i po chwili opowiadał dalej. Marysieńka pomyślała, że to najbardziej niezwykła cecha tego człowieka: obraza ześlizgiwała się po nim, jeśli tylko nie dotykała jego honoru. Mógł być nieokrzesany i śmiać się z reprymendy królowej, lecz wystarczyłoby powiedzieć, że stchórzył pod murami, a zapewne sięgnąłby po szablę.

Później, gdy muzycy zaczęli grać, Zamoyski podszedł do niej. — Panna d’Arquien? Ukłoniła się. — Panie podczaszy. — Mówiono mi, że Francuzki są piękne, ale zwykle przesadzają ci, którzy wracają z Francji. — A teraz? — Teraz widzę, że czasem nie przesadzają. Komplement był poprawny. Ton mniej. Marysieńka uśmiechnęła się grzecznie. — Cieszę się, że mogłam poprawić pańską opinię o wiarygodności podróżników. Zamoyski przyjrzał jej się przez chwilę, jakby dopiero teraz zauważył, że odpowiada mu nie tylko ładna twarz. — Ma pani język. — Zwykle każdy ma. Roześmiał się. — Dobry. To lubię. Nie zapytał, czy ona lubi jego. Ta drobna rzecz powiedziała jej o nim więcej niż cała wieczerza. Wkrótce potem podszedł do nich Sobieski. Jan wrócił z kampanii wyczerpany, ale w dobrym humorze. Pozdrowił Zamoyskiego z uprzejmością żołnierza wobec żołnierza. — Słyszałem, że Zamość znów oparł się wszystkiemu, co chciało wejść bez zaproszenia.

— Mury są po to, żeby ich bronić — odpowiedział Sobiepan. — Nie jak niektórzy panowie, co najpierw przysięgają jednemu królowi, potem drugiemu, a na końcu wracają do pierwszego. Marysieńka zesztywniała. Wokół stało dość ludzi, by zdanie nie mogło uchodzić za przypadek. Jan nie zmienił wyrazu twarzy. — Ma pan rację. Dobrze, że są w Rzeczypospolitej ludzie, którym nigdy nie zdarzyło się pomylić. — Mnie się nie zdarzyło. — Słyszałem. — I dlatego mogę mówić prosto. — Proszę mówić. Przez moment wydawało się, że rozmowa pójdzie w stronę, z której trudno będzie wrócić bez obrazy. Zamoyski jednak spojrzał na Marysieńkę i najwyraźniej uznał, że nie warto urządzać kłótni przy kobiecie. — Innym razem. — Z przyjemnością. Sobiepan odszedł po kolejny kielich. Marysieńka spojrzała na Jana. — Jest zawsze taki? — Jaki? — Jakby wchodził do pomieszczenia szablą przed sobą. Jan uśmiechnął się krótko. — To człowiek odważny.

— Nie pytałam o odwagę. — Wiem. — I? Jan obejrzał się za Zamoyskim. Ten właśnie śmiał się przy drugim końcu sali i klepał kogoś po ramieniu tak mocno, że mężczyzna zachwiał się z kielichem. — I jest przyzwyczajony, że jego nazwisko, pieniądze i twierdza wybaczają mu brak delikatności. — Czyli jest gburem. Jan spojrzał na nią z udawaną powagą. — Panno Mario, takie słowa? — Zna pan lepsze? — Kilka. Nie wypada mi ich przy pani używać. Roześmiała się. Po raz pierwszy od wielu miesięcy Jan usłyszał jej śmiech bez cienia wojny w tle. Patrzył na nią sekundę dłużej, niż powinien. Z drugiego końca sali Ludwika Maria widziała to bardzo dobrze. I widziała też Zamoyskiego. Królowa nie była romantyczką. Uczucie mogło być użyteczne, ale małżeństwo miało znaczenie większe niż serce dwojga młodych ludzi. Sobiepan był właścicielem ogromnego majątku, człowiekiem o nazwisku rozpoznawalnym w całej Rzeczypospolitej i, co w tamtej chwili szczególnie ważne, magnatem, który w czasie potopu nie oddał twierdzy Szwedom. Jeśli dwór chciał go związać ze sobą mocniej, należało znaleźć więź trwalszą niż podziękowanie.

Marysieńka była piękna, młoda, wychowana przy królowej i całkowicie od niej zależna. W polityce takie fakty rzadko pozostają obok siebie przypadkiem.

* * *

Kilka dni później Ludwika Maria kazała Marysieńce zostać po wieczornej modlitwie. Komnata była ciepła, pachniała woskiem i drewnem. Królowa siedziała przy małym stole, a przed nią leżał list. Nie zaczęła od Zamoyskiego. — Podoba ci się Sobieski? — zapytała. Marysieńka poczuła, jak twarz robi jej się gorąca. — Wasza Królewska Mość… — To nie jest odpowiedź. — Lubię z nim rozmawiać. — To również nie jest odpowiedź. — Nie wiem. Królowa odchyliła się na krześle. — Masz szesnaście lat. „Nie wiem” jest jeszcze dopuszczalne. Marysieńka milczała. Po chwili zebrała odwagę. — Dlaczego Wasza Królewska Mość pyta? — Bo dobrze jest wiedzieć, co dzieje się pod własnym dachem. — Nic się nie dzieje. — W takim razie moja rozmowa jest bardzo prosta. Sposób, w jaki to powiedziała, sprawił, że Marysieńka poczuła niepokój. Ludwika Maria wzięła do ręki list. — Jan Zamoyski jest człowiekiem trudnym. — To łagodne określenie.

— Jest również bogaty. Marysieńka uniosła wzrok. — To ma poprawić jego charakter? — Nie. Majątek rzadko poprawia charakter. Czasem pozwala jednak przeżyć charakter właściciela w większym komforcie. — Nie rozumiem. Królowa odłożyła list. — Rozumiesz. Cisza trwała za długo. Marysieńka poczuła chłód mimo ciepła komnaty. — Nie. — Jeszcze niczego nie postanowiłam. — Właśnie pani postanawia. — Rozważam. — Mnie? — Twoją przyszłość. — Z nim? Ludwika Maria wstała. Podeszła do dziewczyny i usiadła obok, nie naprzeciwko. Ten gest, bardziej matczyny niż królewski, przestraszył Marysieńkę jeszcze mocniej. — Posłuchaj mnie. Nie masz wielkiego majątku. Twój ojciec ma nazwisko, ale nie fortunę, która w Polsce otworzyłaby ci wszystkie drzwi. Jesteś przy mnie, masz moje względy, urodę, rozum i pozycję, której wiele kobiet mogłoby ci zazdrościć. Ale żadna z tych rzeczy nie jest wieczna. Muszę myśleć o tym, co będzie z tobą za pięć, dziesięć, dwadzieścia lat.

— I dlatego mam poślubić człowieka, którego nie znoszę? — Powiedziałaś z nim kilka zdań. — Wystarczyło. Królowa westchnęła. — Sobiepan nie jest subtelny. Pije więcej, niż powinien. Lubi kobiety bardziej, niż przystoi mężowi, którego jeszcze nie ma. Jest dumny, uparty i przyzwyczajony do własnej woli. — Wasza Królewska Mość bardzo zachęca. — Nie próbuję cię zachęcić. Próbuję mówić prawdę. Jest też odważny, wierny wtedy, kiedy wielu innych zdradzało, ma pozycję, nazwisko i majątek. Zamość jest jednym z najbezpieczniejszych miejsc w tym kraju. Po tym, co widziałyśmy przez ostatnie dwa lata, bezpieczeństwo nie jest drobiazgiem. Marysieńka zerwała się z miejsca. — Wolę nie być bezpieczna. — To zdanie może wypowiedzieć tylko ktoś, kto jeszcze nie musiał wybierać między bezpieczeństwem a głodem. — Nie chcę go. — Powiedziałam, że niczego nie postanowiłam. — Ale chce pani, żebym zaczęła myśleć, że to rozsądne. Ludwika Maria również wstała. Teraz znów była królową.

— Chcę, żebyś przestała myśleć, że życie będzie pytało cię wyłącznie o to, czego chcesz. Marysieńka poczuła łzy, ale nie pozwoliła im wypłynąć. — A Sobieski? Pytanie padło, zanim zdążyła je zatrzymać. Królowa spojrzała na nią długo. — Co Sobieski? — Powiedziała pani, że widzi, co dzieje się pod własnym dachem. — Widzę młodego mężczyznę, który patrzy na ciebie zbyt długo, i młodą dziewczynę, która słyszy jego kroki, zanim wejdzie do pokoju. To jeszcze nie małżeństwo. Marysieńka nic nie odpowiedziała. — Jan Sobieski ma przed sobą karierę — ciągnęła królowa łagodniej. — Może wielką. Ale na razie ma urząd, ambicję, nazwisko i wojsko, które częściej potrzebuje pieniędzy, niż je przynosi. Zamoyski ma fortunę, ordynację, twierdzę, znaczenie polityczne i powód, by związać się z dworem. — Czyli chodzi o politykę. — Zawsze chodzi również o politykę. — Nawet gdy człowiek ma z kimś spać do końca życia?

Królowa drgnęła, bardziej zaskoczona brutalnością zdania niż jego sensem. — Zwłaszcza wtedy. Marysieńka odwróciła się. Przez kilka chwil obie milczały. — Idź odpocząć — powiedziała w końcu Ludwika Maria. — Nie będziemy dziś więcej o tym mówić. Maria Kazimiera ukłoniła się sztywno i ruszyła ku drzwiom. — Marysieńko. Zatrzymała się. Królowa rzadko używała tego imienia tonem tak miękkim. — Nie jestem twoim wrogiem. Marysieńka nie odwróciła się. — Wiem. Ale tej nocy po raz pierwszy pomyślała, że człowiek może kochać kogoś i mimo to zdecydować za niego o rzeczy, która złamie mu serce.

* * *

Jan nie wiedział o rozmowie. Kilka dni później wyjechał ponownie w sprawach wojskowych. Przed odjazdem znalazł chwilę, żeby przejść przez galerię, gdzie kiedyś pożegnał Marysieńkę przed potopem. Nie spodziewał się jej tam znaleźć. Stała przy oknie i patrzyła na dziedziniec, niemal tak samo jak wiosną 1655 roku, a jednak wszystko było inne. — Czy zawsze żegna mnie pani przy tym samym oknie? — zapytał. Odwróciła się. Wyglądała na zmęczoną. — Może pan zbyt często wyjeżdża. — To możliwe. — Dokąd tym razem? — Najpierw na południe. Potem tam, gdzie każą. — Czyli jak zwykle. — Jak zwykle. Przyglądał jej się przez moment. — Coś się stało? — Wojna trwa od dwóch lat. Wszystko się stało. — Nie o to pytam. Marysieńka chciała powiedzieć mu o królowej. O Zamoyskim. O rozmowie, która od kilku dni chodziła za nią jak cień. Nie mogła. Nic nie było postanowione. A nawet gdyby było, czym właściwie był dla niej Jan Sobieski? Mężczyzną, którego lubiła? Człowiekiem, o którego pytała posłańców? Kimś, kto wrócił z błędu i dzięki temu wydawał jej się bliższy niż wcześniej?

Nie istniało między nimi żadne przyrzeczenie. Nie mogła domagać się ratunku od człowieka, który nie wiedział, że powinien ją ratować. — Nic — powiedziała. Jan nie uwierzył. Było to widać. — Panno Mario… — Naprawdę nic. — Kiedy kobieta mówi „nic” takim tonem, mężczyzna powinien chyba zacząć się bać. — Przed chwilą mówił pan, że strach chroni przed głupstwami. — Widzę, że jednak pamięta pani wszystko. — Niestety. Przez moment oboje się uśmiechnęli, ale uśmiech zgasł szybko. Na dziedzińcu czekał koń Jana. Jeden ze służących poprawiał popręg. — Muszę jechać — powiedział. — Wiem. — Wrócę. Tym razem słowo zabrzmiało inaczej. Nie jak grzeczność. Nie jak obietnica żołnierza wobec młodej dwórki. Jan sam usłyszał tę różnicę i przez chwilę wyglądał, jakby chciał coś dodać. Nie dodał. Marysieńka również nie powiedziała mu, że być może następnym razem, kiedy wróci, jej przyszłość będzie już należała do człowieka, który wchodził do pomieszczeń jak szablą przed sobą.

Jan ukłonił się, odszedł i po kilku minutach wyjechał z zamku. Maria Kazimiera patrzyła z okna, aż zniknął za bramą. Na dziedzińcu zostały tylko ślady końskich kopyt w jesiennym błocie. Dwa lata wcześniej wojna stanęła między nimi jak mur. Teraz mur miał otrzymać imię. Jan Zamoyski.

Rozdział 3

Żona Sobiepana

Warszawa — Zamość, zima i wiosna 1658 roku

Zima wróciła do Warszawy nie tyle śniegiem, ile brudem. Na ulicach leżała szara maź, pod kołami karet rozpryskiwała się woda, a ludzie, którzy jeszcze kilka miesięcy wcześniej uciekali przed wojną, znów zaczęli urządzać bale, targować się o urzędy i rozmawiać o małżeństwach tak, jakby Rzeczpospolita nigdy nie stała na skraju przepaści. Dwór miał osobliwą zdolność zapominania. Po każdym nieszczęściu wracał do swych ceremonii, intryg i rachunków, jak człowiek, który po ciężkiej gorączce wstaje z łóżka i pierwsze, o czym myśli, to czy jego kaftan nie wyszedł z mody. Marysieńka obserwowała ten powrót do normalności z nieufnością. Wojna nauczyła ją, że rzeczy trwałe mogą rozpadać się w kilka dni, a ludzie, których rano nazywa się zdrajcami, wieczorem bywają już potrzebnymi sprzymierzeńcami. Wiedziała też, że na dworze nic nie dzieje się tylko dlatego, że ktoś czegoś pragnie. Nawet uczucie, jeśli miało pecha wejść w drogę polityce, musiało ustąpić miejsca temu, co nazywano rozsądkiem.

Pod koniec stycznia Ludwika Maria wezwała ją do swoich komnat wcześniej niż zwykle. Królowa siedziała przy stole przykrytym ciemnym suknem i przeglądała listy. Nie podniosła głowy od razu. Marysieńka znała ten gest. Znaczył, że rozmowa jest ważna i że jej opiekunka chce najpierw pozwolić ciszy wykonać część pracy. W pomieszczeniu paliło się kilka świec, choć dzień jeszcze się nie skończył. Zza wysokich okien dochodził jednostajny stuk końskich kopyt na zamarzniętym bruku. — Usiądź, Marie. Maria Kazimiera usiadła naprzeciwko. Królowa odłożyła list. — Wiesz, że wojna zmieniła wiele rzeczy. — Tak, Wasza Królewska Mość. — Nie tylko granice i wojska. Ludzi także. Jednych wyniosła, innych ośmieszyła. Pokazała, kto jest użyteczny, a kto tylko głośny. Marysieńka milczała. — Jan Zamoyski okazał się użyteczny. Słowa padły spokojnie, niemal bezbarwnie, a jednak Maria poczuła, jak coś ściska ją pod żebrami. Nie dlatego, że nie spodziewała się tego nazwiska. Właśnie dlatego, że spodziewała się go od jesieni.

— Obronił Zamość — powiedziała. — I nie oddał go Szwedom. Potem nie oddał go Rakoczemu. Człowiek, który posiada taką twierdzę, takie pieniądze i takie nazwisko, nie jest kimś, kogo można pozostawić samemu sobie. — Rozumiem. — Nie, jeszcze nie rozumiesz. Królowa pochyliła się nieco do przodu. — Zamoyski potrzebuje żony. Cisza po tych słowach była krótka, ale w pamięci Marysieńki miała trwać znacznie dłużej niż wiele całych dni. — A dwór potrzebuje Zamoyskiego — dokończyła Maria Kazimiera. W oczach Ludwiki Marii pojawiło się coś, co mogło być aprobatą. — Właśnie. — I dlatego ja mam go potrzebować również. — Nie mów tak. — Jak mam mówić? Królowa przez chwilę przypatrywała jej się w milczeniu. Była kobietą, która nauczyła się panować nad twarzą tak dobrze, że nawet gniew stawał się u niej rodzajem ceremonii. Tym razem jednak w jej spojrzeniu nie było gniewu. Było zmęczenie.

— Masz szesnaście lat — powiedziała. — Nie masz wielkiego nazwiska ani majątku, który mógłby zapewnić ci samodzielność. Masz urodę, wychowanie, języki, rozum i moje przywiązanie. To bardzo dużo. Ale świat nie pozwala kobiecie żyć z samego rozumu. — Mężczyźnie pozwala. — Mężczyzna może zdobyć urząd, majątek, sławę. Kobieta zdobywa pozycję przede wszystkim małżeństwem. Nie podoba mi się to bardziej niż tobie, ale nie mam zwyczaju obrażać się na rzeczywistość tylko dlatego, że jest niesprawiedliwa. Marysieńka odwróciła wzrok ku oknu. — Czy to już postanowione? — Rozmowy są bardzo daleko posunięte. — Czyli tak. — Marie. — Czy pytał o mnie? — Oczywiście. — Jak o konia przed kupnem? — Dosyć. Marysieńka zacisnęła usta. Królowa wstała i obeszła stół. Położyła dłoń na jej ramieniu. — Jest bogaty. Bardzo bogaty. Młody. Odważny. Ma znaczenie i nazwisko, którego nie trzeba nikomu przedstawiać. Będziesz panią Zamościa. Będziesz miała dom, służbę, dochody, własne otoczenie. Nie będziesz jedną z wielu panien czekających na cudzy wybór.

Maria pomyślała, że wszystkie te rzeczy można wyliczyć w jednym oddechu, ponieważ żadna z nich nie jest szczęściem. — A jaki jest? — zapytała. Ludwika Maria nie odpowiedziała od razu. To opóźnienie powiedziało więcej niż każde słowo. — Jest… człowiekiem o silnym charakterze. Marysieńka niemal się uśmiechnęła. — To najgorsze określenie, jakie można usłyszeć o przyszłym mężu. Królowa westchnęła. — Jest przyzwyczajony do swobody. Do własnego zdania. Do towarzystwa mężczyzn, żołnierzy, dworzan. Nie wychowywał się po francusku i nie zawsze mówi tak, jak chciałabyś słyszeć. — Czyli jest gburem. — Powiedziałam: nie zawsze mówi tak, jak chciałabyś słyszeć. — Wasza Królewska Mość właśnie powiedziała to samo, tylko grzeczniej. Ludwika Maria chciała ją skarcić, lecz nie zrobiła tego. Zamiast tego usiadła obok. — Ma wady. Ty też je masz. — Moich przynajmniej nikt nie wychwala jako zalet magnackich. — Nauczysz się z nim żyć. Marysieńka spojrzała jej prosto w oczy.

— A jeśli nie będę chciała? Królowa milczała tak długo, aż odpowiedź stała się oczywista.

* * *

Jan Zamoyski przyjechał do Warszawy w lutym z takim hałasem, jakby nie wjeżdżał do miasta, lecz brał je w posiadanie. Jego orszak wypełnił dziedziniec końmi, służbą i kuframi. Mężczyźni mówili głośno, psy szczekały, ktoś przeklinał woźnicę, który zbyt wolno odsuwał wóz. Sam Zamoyski zsiadł z konia jednym ruchem, odrzucił futrzany płaszcz słudze i rozejrzał się wokół z miną gospodarza wracającego do własnego domu. Był postawnym mężczyzną, nieco cięższym, niż Marysieńka zapamiętała go z poprzednich spotkań, ale wciąż sprawnym i pełnym energii. Miał twarz człowieka, który często się śmieje, lecz nie zawsze z tego samego, z czego śmieją się inni. W obecności króla potrafił być uprzejmy, wobec królowej nawet dworny. Gdy jednak sądził, że nikt ważny nie słyszy, jego język stawał się cięższy, żarty dosadniejsze, a śmiech głośniejszy. Pierwsza dłuższa rozmowa z Marysieńką odbyła się w obecności królowej i kilku dwórek. Zamoyski wszedł, ukłonił się poprawnie, a potem spojrzał na Marię Kazimierę tak otwarcie, że poczuła się bardziej oglądana niż witana.

— A więc to pani — powiedział. Nie „panno Mario”, nie „mademoiselle”. To pani, jakby sprawdzał, czy przedmiot zgadza się z opisem. — To zależy, kogo pan szuka — odpowiedziała. Zamoyski roześmiał się. — Dobrze. Ma język. Mówiono mi. — Mnie mówiono to samo o panu. Jedna z dwórek odwróciła głowę, żeby ukryć uśmiech. Królowa zesztywniała. Zamoyski natomiast wyglądał na zachwyconego. — Będziemy się dogadywać. Marysieńka pomyślała, że ludzie, którzy mówią takie rzeczy po pierwszej wymianie zdań, zwykle nie mają pojęcia, czym jest porozumienie. Usiadł bez pytania, rozparł się wygodnie i zaczął opowiadać o Zamościu. Mówił o murach, arsenale, stajniach, dobrach, pieniądzach, ludziach. O wszystkim mówił tak, jakby sam to stworzył. Dziadek, kanclerz Jan Zamoyski, pojawiał się w jego opowieściach rzadko; łatwiej było odnieść wrażenie, że twierdza wyrosła z ziemi tego samego dnia, którego urodził się Sobiepan. — Zobaczy pani, że nie ma drugiego takiego miasta — powiedział. — Warszawa jest dobra dla królów, senatorów i ludzi, którzy lubią się kłaniać. Zamość jest dla tych, którzy lubią wiedzieć, kto rządzi.

— I kto rządzi? Spojrzał na nią z rozbawieniem. — Pani naprawdę pyta? — Chciałam usłyszeć, jak pan to mówi. — Ja. Wypowiedział to bez wahania. Królowa wtrąciła coś o powinnościach ordynata, próbując nadać rozmowie łagodniejszy kierunek. Zamoyski pozwolił jej mówić, ale jego wzrok wracał do Marysieńki. Nie był spojrzeniem zakochanego mężczyzny. Był spojrzeniem człowieka, któremu spodobało się, że rzecz przeznaczona dla niego ma więcej blasku, niż obiecywano. Kiedy wyszedł, jedna z Francuzek szepnęła Marysieńce: — Przynajmniej nie jest nudny. — Burza też nie jest nudna. — Burza przechodzi. Maria Kazimiera popatrzyła na zamknięte drzwi. — Właśnie tego się obawiam.

* * *

Przygotowania do ślubu ruszyły z szybkością, która nie pozostawiała miejsca na zmianę zdania. Krawcy przynosili tkaniny, złotnicy biżuterię, służba biegała z listami, kuchnie pracowały od świtu. Mówiono o dekoracjach, muzyce, gościach, kolejności wejścia, prezentach. Dwór zamienił przyszłość Marysieńki w widowisko. Najbardziej osobliwa była ceremonia przygotowana w przeddzień ślubu. Ktoś na dworze zapragnął, by wesele nawiązywało do starożytnych obrzędów zaślubin. Maria Kazimiera została więc otoczona symbolami, o których znaczeniu opowiadano jej z powagą godną traktatu. Róże Wenus. Pochodnie. Młodzi paziowie w barwach Zamoyskiego. Światło, które miało prowadzić pannę młodą do nowego życia. Marysieńka pozwalała się czesać, ubierać, prowadzić i podziwiać. Miała wrażenie, że patrzy na siebie z boku. Dziewczyna w kosztownej sukni, z włosami ułożonymi staranniej niż kiedykolwiek wcześniej, nie wyglądała na osobę, której właśnie zabiera się możliwość odwrotu. Wyglądała jak bohaterka obrazu. Dwanaście paziów stało z pochodniami przy drzwiach. Płomienie drżały i rzucały złote światło na ściany. Ktoś poprawił tren. Ktoś inny podał rękawiczki.

— Piękna — powiedziała Ludwika Maria. Marysieńka spojrzała na nią w lustrze. — To wystarczy? Królowa wiedziała, o co pyta. — Czasem musi. Pochód ruszył. Zamoyski czekał w drugim pokoju. Stał pośrodku, ubrany bogato, z miną człowieka, któremu widowisko odpowiada przede wszystkim dlatego, że jego samego stawia w centrum. Kiedy Marysieńka weszła w blasku pochodni, wyprostował się i przez chwilę naprawdę wyglądał na poruszonego. — Na Boga — powiedział ciszej niż zwykle. — Nie oszukano mnie. Maria nie wiedziała, czy miał to być komplement. — Kto miałby pana oszukiwać? — Wszyscy. Ludzie zawsze oszukują przy małżeństwach. — To pocieszająca myśl w przeddzień ślubu. Roześmiał się i podał jej rękę. — Lubię panią. — Jeszcze pan mnie nie zna. — Tym lepiej. Będę miał co odkrywać. Nie odpowiedziała. Pomyślała wtedy o Janie Sobieskim. Nie dlatego, że chciała go przywołać. Wspomnienie przyszło samo, nieproszone: galeria, okno, jesienne błoto na dziedzińcu, jego słowo „wrócę”. Nie wrócił na czas. A może nigdy nie było żadnego „na czas”. Nie złożył obietnicy. Nie prosił jej o nic. Nie miał prawa niczego żądać.

Ona również nie miała prawa czekać. Tak przynajmniej powtarzała sobie przez całą noc.

* * *

Trzeciego marca 1658 roku kaplica zamkowa wypełniła się ludźmi jeszcze przed rozpoczęciem ceremonii. Król Jan Kazimierz był obecny. Ludwika Maria także. Dworzanie szeptali, kobiety przesuwały się w ławach, szeleszcząc sukniami, duchowni przygotowywali się do obrzędu. Z zewnątrz dochodził stłumiony gwar miasta. Maria Kazimiera zapamiętała przede wszystkim światło. Wpadało przez okna ukośnie, zimne i blade, a na złoceniach ołtarza stawało się ciepłe. Później wiele razy próbowała przypomnieć sobie słowa wypowiadane podczas ślubu, ale mieszały się jej z modlitwami, muzyką i biciem własnego serca. Pamiętała natomiast dłonie. Dłoń królowej, która poprawiła jej rękaw. Dłoń kapłana unoszącą się w geście błogosławieństwa. Dłoń Zamoyskiego, szeroką i ciepłą, zaciskającą się na jej palcach trochę za mocno. Kiedy wypowiedziała zgodę, zrobiła to wyraźnie. Nie chciała, żeby ktokolwiek powiedział, że zadrżał jej głos. Po wszystkim Sobiepan pocałował ją w czoło, niemal demonstracyjnie, jakby chciał pokazać zgromadzonym, że jest zadowolony z nabytku. Potem nastąpiły gratulacje, uściski, ukłony, życzenia płodności, zdrowia, synów, długiego życia. Każdy mówił o przyszłości z taką pewnością, jakby właśnie została podpisana umowa z Bogiem.

List 3. 10 marca 1658

Pierre des Noyers do Ismaël Boulliau. Warszawa. Wiadomość o ślubie z Janem Zamoyskim. Fragment listu z drukowanego wydania. list CXLIV, s. 387–388; fragment s. 388. Zob. Aneks listów, list 3.

Fragment listu z drukowanego wydania. list CXLIV, s. 387–388; fragment s. 388. Zob. Aneks listów, list 3.

Podczas uczty Jan Zamoyski pił dużo i szybko. Nie był jedynym. Stoły uginały się od jedzenia, kielichy napełniano bez końca, muzycy grali, rozmowy stawały się coraz głośniejsze. Sobiepan przemawiał, śmiał się, przyjmował toasty, a gdy któryś z jego towarzyszy powiedział coś szczególnie dosadnego, uderzył dłonią w stół tak mocno, że podskoczyły talerze. Marysieńka siedziała obok niego i uśmiechała się, kiedy należało. W pewnej chwili pochylił się do niej. — Za cicho siedzisz. — Ktoś musi równoważyć hałas. — W Zamościu przywykniesz. — Do hałasu? — Do mnie. Wypił kolejny kielich. — Wszyscy przywykają. Później tańczyła z królem. Jan Kazimierz prowadził dobrze, pewnie, z elegancją człowieka, który uczył się tańca na najlepszych dworach Europy. Przez kilka chwil Marysieńka mogła udawać, że to tylko kolejny bal. Muzyka, światło, kroki, ukłony. Nic więcej. — Wyglądasz na zamyśloną — powiedział król. — Nie chcę pomylić kroków, Wasza Królewska Mość.

— Nie pomylisz. — Skąd ta pewność? Jan Kazimierz uśmiechnął się smutno. — Ludzie najczęściej mylą kroki wtedy, kiedy są przekonani, że wiedzą, dokąd idą. Nie wiedziała, czy mówił o tańcu. Po nim tańczyła z innymi. Z Zamoyskim również. Sobiepan poruszał się poprawnie, lecz bez lekkości. Wolał stać mocno na ziemi. Kiedy orkiestra skończyła, a on znów sięgnął po kielich, Marysieńka zobaczyła na drugim końcu sali Jana Andrzeja Morsztyna. Poeta rozmawiał z kimś i obserwował Zamoyskiego z miną, która zapowiadała, że prędzej czy później powstanie z tego wiersz. Miała rację. Nie wiedziała jeszcze tylko, jak bezlitosny będzie jego tytuł.

* * *

Pierwsze dni po ślubie przyniosły Marysieńce coś gorszego niż otwarty konflikt: niezręczność. Sobiepan zachowywał się tak, jakby małżeństwo było nowym elementem jego życia, który należy ustawić w odpowiednim miejscu, a potem wrócić do dawnych przyzwyczajeń. Przed ludźmi potrafił być hojny. Zamawiał dla niej rzeczy, pytał o stroje, pozwalał służbie spełniać życzenia. Kiedy jednak zostawali sami, szybko tracił cierpliwość do rozmowy, która nie dotyczyła jego dóbr, polowań, urzędów lub ludzi, których nie lubił. Marysieńka próbowała opowiadać mu o muzyce. — W Zamościu są muzycy — odpowiedział. — Dobrzy? — Grają. — To nie to samo. — Dla mnie wystarczy, jeśli człowiek wie, kiedy zacząć i kiedy skończyć. Innym razem wspomniała o książkach. — Mam bibliotekę — powiedział. — Czyta pan? — Oczywiście. — Co? Zastanowił się. — Rachunki. Roześmiał się ze swojego żartu przez kilka chwil. Marysieńka nie. — Pani wszystko bierze poważnie — stwierdził. — Nie. Tylko rzeczy, które są dla mnie ważne.

— A ja jestem ważny? Spojrzała na niego. — Jest pan moim mężem. — Nie o to pytałem. — W takim razie nie znam jeszcze odpowiedzi. Zamoyski zmrużył oczy. Przez moment wydawał się zirytowany. Potem wzruszył ramionami. — Przyjdzie. Zawsze mówił tak, jakby czas był jego kolejnym poddanym.

* * *

Wyjazd z Warszawy nastąpił jeszcze w marcu. Orszak był liczny, ciężki, powolny. Wozy z kuframi grzęzły na rozmokłych drogach, konie parskały, służba kłóciła się o noclegi. Zima ustępowała niechętnie. Na polach leżały jeszcze płaty starego śniegu, a rzeki niosły brunatną wodę. Marysieńka jechała w karecie przez wiele godzin dziennie i patrzyła na kraj, który po wojnie wyglądał miejscami jak człowiek po ciężkiej chorobie. Spalone zabudowania, opuszczone wsie, pola, których nikt nie zdołał obsiać. Przy drogach stali ludzie w łachmanach i patrzyli na magnacki orszak z mieszaniną ciekawości oraz obojętności. Dla nich zmiana pani w Zamościu nie znaczyła nic. Królowie, Szwedzi, Rakoczy, konfederacje — wszystkie wielkie słowa historii kończyły się dla nich tym samym: pustą stodołą i podatkiem, który trzeba było zapłacić.

Zamoyski większość drogi pokonywał konno. Wpadał do karety, kiedy padało albo gdy chciał coś powiedzieć, po czym po kilku minutach znów się niecierpliwił. — Nie rozumiem, jak można tyle godzin siedzieć w pudle — stwierdził któregoś dnia. — Nie rozumiem, jak można tyle godzin siedzieć na koniu. — Koń przynajmniej żyje. — Kareta nie próbuje zrzucić jeźdźca. — Dobry koń nie zrzuca. — Dobry mąż też powinien mieć jakieś zalety. Spojrzał na nią, a potem wybuchnął śmiechem. — Będzie z pani pociecha. Po chwili kazał zatrzymać orszak, ponieważ zobaczył przy drodze znajomego szlachcica. Rozmowa przeciągnęła się niemal godzinę. Marysieńka siedziała w karecie i słuchała deszczu uderzającego o dach. Tak właśnie wyglądały pierwsze tygodnie jej małżeństwa: czekanie, aż Jan Zamoyski skończy to, co uważał za ważniejsze.

* * *

Trzydziestego marca ujrzeli Zamość. Miasto wyrosło przed nimi z płaskiego krajobrazu w sposób niemal nierzeczywisty. Mury, bastiony, wieże i dachy układały się w porządek tak wyraźny, że Marysieńka przez chwilę zapomniała o zmęczeniu podróżą. Zamość nie przypominał Warszawy. Nie rozrastał się chaotycznie nad rzeką, nie był zbiorem ulic, pałaców i drewnianych przedmieść posklejanych przez stulecia. Wyglądał jak myśl przełożona na kamień. Zamoyski jechał obok karety i obserwował jej twarz. — No? — zapytał. — Piękny. Wyprostował się w siodle. — Wiedziałem. — Pan wiedział, że mi się spodoba? — Wiedziałem, że jest piękny. Maria uśmiechnęła się mimowolnie. Przy bramie czekali mieszczanie, duchowni, przedstawiciele różnych wspólnot, urzędnicy Akademii Zamojskiej, służba ordynacji. Dzwony biły, ludzie wychodzili przed domy, dzieci przepychały się, żeby zobaczyć nową panią. Przemówienia następowały jedno po drugim. Polskie, łacińskie, uroczyste, pełne porównań do bogiń, cnót i gwiazd, które miały odtąd świecić nad Zamościem jeszcze jaśniej.

Marysieńka przyjmowała ukłony, odpowiadała, uśmiechała się. Z każdą chwilą czuła coraz większy ciężar sukni i własnej roli. Zamoyski natomiast promieniał. Tutaj był u siebie. Każdy ukłon wzmacniał go. Każde „Wasza Mość” brzmiało jak potwierdzenie porządku świata. — Widzisz? — powiedział, gdy wreszcie znaleźli się wewnątrz zamku. — Tutaj człowiek oddycha. Marysieńka spojrzała przez okno na miasto. — Tutaj pan oddycha. — Ty też będziesz. — Mam nadzieję. Nie zauważył różnicy między nadzieją a pewnością. Kilka dni później przedstawiciele miasta i różnych nacji przynieśli jej podarunki. Tkaniny, wyroby rzemieślnicze, kosztowności, rzeczy praktyczne i rzeczy służące wyłącznie do zachwytu. Maria przyjmowała je z wdzięcznością. Najbardziej interesowali ją jednak ludzie: Ormianie, Grecy, Żydzi, kupcy, profesorowie, duchowni, rzemieślnicy. Zamość mówił wieloma językami. Po raz pierwszy pomyślała, że może jednak znajdzie tutaj coś własnego. Wieczorem powiedziała o tym mężowi. — Chciałabym poznać Akademię. — Po co? — Bo istnieje. — Istnieje też cekhauz. Jego też chcesz oglądać?

— Jeśli będzie ciekawy. — Kobiety zawsze chcą oglądać rzeczy, które nie są im potrzebne. — Mężczyźni kupują konie, których nie dosiadają. — Konie zawsze są potrzebne. — Oczywiście. Ton, którym to powiedziała, nie spodobał mu się. — Nie kpi sobie ze mnie. Po raz pierwszy nie mówił żartobliwie. Marysieńka uniosła głowę. — Nie kpię. Odpowiadam. — To nie zawsze jest to samo. — W takim razie musimy się nauczyć rozróżniać. Przez chwilę patrzyli na siebie bez słowa. Zamoyski pierwszy odwrócił wzrok. — Rób z Akademią, co chcesz. Byle mi profesorowie nie przychodzili z rachunkami. To miało być ustępstwo. Marysieńka przyjęła je jak pierwszą małą zdobycz.

* * *

O kobietach dowiedziała się przypadkiem. A może na takich dworach niczego nie dowiadywano się przypadkiem. Służba wiedziała wszystko i mówiła tylko wtedy, kiedy uznawała, że milczenie przestało być opłacalne. Marysieńka miała nową pokojową, miejscową dziewczynę o imieniu Dorota, która poruszała się po zamku bezszelestnie i odpowiadała na pytania możliwie najkrócej. Przez pierwsze dni sprawiała wrażenie przestraszonej. Pewnego wieczoru, gdy pomagała układać rzeczy w jednej z komnat, Maria zauważyła w szafie zapomnianą wstążkę. Nie należała do żadnej z jej sukien. Była jaskrawa, tania i pachniała obcymi perfumami. — Czyja? — zapytała. Dorota zamarła. — Nie wiem, jaśnie pani. — Wiesz. — Mogła zostać po kimś ze służby. — W tej szafie? Dziewczyna spuściła oczy. Marysieńka przez chwilę obracała wstążkę w palcach. — Ile ich było? Dorota pobladła. — Jaśnie pani… — Nie pytam, czy były. Pytam, ile. — Nie umiem powiedzieć. — Mieszkały tutaj? Cisza wystarczyła za odpowiedź.

Maria położyła wstążkę na stole. Słyszała wcześniej plotki. Na dworze królewskim plotki o Sobiepanie krążyły od lat. Kobiety, uczty, pijatyki. Ludzie opowiadali o tym z rozbawieniem właściwym światu, w którym rozwiązłość młodego magnata uważano raczej za dowód temperamentu niż powód do wstydu. Królowa wspomniała o „przyzwyczajeniu do swobody”. Marysieńka dopiero teraz zrozumiała, jak szerokie było to słowo. — Odeszły przed moim przyjazdem? — zapytała. Dorota skinęła głową. — Pan kazał. — Wszystkie? — Tak mówiono. „Tak mówiono.” Najbardziej okrutne zdania na dworach zaczynały się właśnie w ten sposób. Marysieńka podeszła do okna. Na dziedzińcu paliły się pochodnie. Z kuchni dochodził gwar. Gdzieś niżej śmiali się mężczyźni. — Możesz odejść. Dorota skłoniła się i wyszła szybko. Maria została sama. Nie płakała. Złość była łatwiejsza do zniesienia niż upokorzenie. Kiedy później zobaczyła Zamoyskiego, siedział z kilkoma towarzyszami przy stole. Na widok żony uniósł kielich. — O, jest moja Francuzka.

Nie lubiła, kiedy tak ją nazywał. W jego ustach nie było w tym czułości. Było określenie egzotycznego przedmiotu. — Chcę z panem porozmawiać. — To mów. Spojrzała na pozostałych mężczyzn. — Sama. Jeden z nich uśmiechnął się pod wąsem. Zamoyski westchnął teatralnie. — Panowie, żona chce mnie sądzić. — Jeszcze nie wiem — odpowiedziała. — Najpierw muszę poznać zarzuty. Śmiech przy stole ucichł. Sobiepan wstał. — Chodźmy więc. W sąsiedniej komnacie zamknął drzwi. — Co jest? Marysieńka położyła wstążkę na stole. Patrzył na nią przez chwilę, potem wzruszył ramionami. — I? — Czyja jest? — Skąd mam wiedzieć? — Z pańskiej szafy. — To teraz już moja szafa? Myślałem, że twoja. — Proszę nie robić ze mnie idiotki. — Nie robię. — Mieszkały tu kobiety. Tym razem nie zaprzeczył. — Przed ślubem. — Ile? — Co za różnica? — Dla mnie jest. — Dla mnie nie.

Marysieńka poczuła, jak twarz robi jej się gorąca. — Odesłał je pan, bo przyjeżdżała żona? — Oczywiście. — Jak stare meble. — Na Boga, czego chcesz? Żebym trzymał je tutaj po twoim przyjeździe? — Chcę, żeby pan rozumiał, dlaczego mnie to poniża. Sobiepan spojrzał na nią naprawdę zdumiony. — Poniża? To było wcześniej. — Wszyscy tutaj wiedzą. — Ludzie zawsze wiedzą rzeczy, których nie powinni wiedzieć. — I śmieją się. — Niech się śmieją. — Z pana może. Nie ze mnie. Jego twarz stwardniała. — Za bardzo przejmujesz się tym, co mówią ludzie. — Pan za mało. — Jestem Zamoyski. Powiedział to tonem, który kończył większość sporów w jego życiu. Marysieńka patrzyła na niego kilka sekund. — A ja jestem pańską żoną. I nazwisko, które ma pana chronić przed wstydem, teraz noszę również ja. Nie odpowiedział od razu. Przez moment wydawało się, że coś do niego dotarło. Potem sięgnął po wstążkę, rzucił ją do ognia i patrzył, jak materiał ciemnieje w płomieniu.

— Już jej nie ma — powiedział. Marysieńka zrozumiała wtedy coś ważnego: Jan Zamoyski uważał, że problem znika, jeśli usunie się jego ślad.

* * *

Po tej rozmowie Sobiepan przez kilka dni zachowywał się lepiej. Przychodził na wspólne posiłki, pytał, czy czegoś potrzebuje, zabrał ją nawet na przejażdżkę po dobrach. W obecności ludzi był niemal wzorowym mężem. Pokazywał jej stajnie, ogrody, arsenał, spichlerze, opowiadał o dochodach i sporach granicznych. Marysieńka słuchała uważnie. Chciała zrozumieć świat, który miał być jej domem. Najbardziej podobały jej się chwile, kiedy Zamoyski przestawał mówić o sobie. Wtedy ujawniał cechy, których nie można było mu odmówić. Znał swoje dobra. Pamiętał nazwiska dowódców, rozumiał znaczenie twierdzy, potrafił szybko ocenić stan koni i ludzi. Kiedy rozmawiał o obronie Zamościa przed Szwedami, jego głos zmieniał się. Nie przechwalał się tak bardzo. Była w nim pamięć realnego zagrożenia. — Mogłem otworzyć bramy — powiedział kiedyś, stojąc na bastionie. — Wielu otworzyło. — Pan nie. — Nie po to dziad budował to miasto, żeby wnuk oddał je pierwszemu królowi, który przyjdzie z północy.

Marysieńka spojrzała na niego uważniej. — Więc jednak są rzeczy ważniejsze od pana. Sobiepan roześmiał się. — Nie przesadzajmy. Ale tym razem roześmiała się także ona. To były chwile, które czyniły wszystko trudniejszym. Gdyby był wyłącznie głupcem i gburem, można by nim pogardzać bez wysiłku. Nie był. Potrafił być odważny, hojny, nawet zabawny. Potrafił przez godzinę zachowywać się tak, że Marysieńka zaczynała wierzyć, iż królowa miała rację: może można nauczyć się z nim żyć. A potem podczas wieczerzy upijał się, opowiadał ordynarny dowcip przy służbie i śmiał się, kiedy ona czerwieniała ze złości. — We Francji nikt się nie śmieje? — pytał. — Śmieje się. — To dobrze. — Tylko zwykle z czegoś śmiesznego. Wtedy obrażał się jak chłopiec.

* * *

Dziewiętnastego kwietnia był Wielki Piątek. Dzień minął spokojnie. Miasto szykowało się do Wielkanocy, lecz radość świąt miała dopiero nadejść. Kościoły pogrążone były w powadze, rozmowy cichsze, stoły skromniejsze. Wieczorem wiatr wzmógł się nieznacznie. Marysieńka położyła się późno. Obudził ją dzwon. Nie taki jak na nabożeństwo. Dzwon uderzał szybko, nierówno, gwałtownie. Potem usłyszała krzyk. Usiadła na łóżku. Za drzwiami rozległy się kroki. Ktoś wbiegł do przedpokoju, ktoś zawołał służbę. Marysieńka zarzuciła szlafrok i podeszła do okna. Niebo nad częścią miasta było czerwone. Przez kilka sekund nie rozumiała, co widzi. Potem dotarł do niej zapach dymu. — Pożar! — krzyknął ktoś na korytarzu. Drzwi otworzyły się. Dorota była blada. — Jaśnie pani, trzeba się ubrać. — Gdzie się pali? — Rynek. Mówią, że już kilka domów. Marysieńka odsunęła zasłonę szerzej. Płomienie były widoczne ponad dachami. Wiatr niósł iskry. — Gdzie pan? — Już wyszedł. To ją zaskoczyło. Nie zdążyła zapytać o nic więcej.

Ubierała się szybko, bez zwykłych warstw i ceremonii. Służba biegała po komnatach, wynosząc rzeczy, których nikt jeszcze nie kazał wynosić. Jedni mówili, że ogień jest daleko, drudzy, że płonie już część zabudowań przy zamku. W takich chwilach informacja zawsze była albo spóźniona, albo przesadzona. Marysieńka wyszła na korytarz. Z dołu dochodził huk otwieranych drzwi. Dziedziniec pełen był ludzi. Konie wyprowadzano ze stajni, beczki z wodą toczono w stronę bramy, służba przekazywała wiadra. Nad murem przelatywały iskry. — Jaśnie pani, proszę zostać! — zawołał ktoś. Nie została. Na dziedzińcu zobaczyła Zamoyskiego. Nie miał kapelusza ani płaszcza. Wydawał rozkazy tak głośno, że przekrzykiwał dzwony. Dwóch ludzi próbowało powiedzieć mu coś jednocześnie. — Stajnie opróżnić! Wszystkie konie na drugi dziedziniec! Cekhauz zabezpieczyć! Niech niosą wodę od studni i od kanału! Ruszać się, do diabła! Kiedy zobaczył Marysieńkę, twarz mu się zmieniła. — Co ty tu robisz? — To samo co wszyscy. Patrzę, co się dzieje.

— Wracaj do środka. — Nie. — Marie, nie mam teraz czasu na twoje… W tej chwili gdzieś w mieście runął dach. Nad murami uniósł się snop iskier. Ludzie na dziedzińcu krzyknęli. Sobiepan zaklął. — Dorota! Zabierz ją stąd! — Nie jestem kufrem, żeby mnie zabierać. — W tej chwili jesteś moją żoną i masz robić, co mówię. — W takim razie daj mi coś do roboty. Zamoyski spojrzał na nią, jakby dopiero teraz przypomniał sobie, że można jej użyć do czegoś więcej niż reprezentacji. — Dopilnuj, żeby kobiety ze służby nie biegały jak kury bez głów. Niech wynoszą wodę na dziedziniec. I niech nikt nie pakuje klejnotów, dopóki nie będzie trzeba. Rozumiesz? — Doskonale. — I nie wychodź za bramę. — Tego nie obiecuję. — Marysieńka! Po raz pierwszy nazwał ją tak w gniewie. Nie miała czasu zauważyć, że zapamiętała brzmienie tego słowa. Ogień rósł.

Noc z Wielkiego Piątku na Wielką Sobotę zamieniła Zamość w piec. Płomienie przeskakiwały z dachu na dach, drewno trzaskało, ludzie biegli przez rynek z wiadrami i hakami. Dym wciskał się do oczu, gardła, włosów. Mieszczanie wyrzucali z domów skrzynie, pościel, obrazy, garnki, wszystko, co można było unieść. Kobiety płakały. Dzieci krzyczały. Ktoś prowadził krowę przez rynek, ktoś inny ciągnął beczkę, która przewróciła się i potoczyła w stronę rynsztoka. Marysieńka pomagała na dziedzińcu, dopóki nie usłyszała, że płoną stajnie zamkowe. Wtedy pobiegła. Nie za bramę miasta, ale dalej, niż pozwolił jej mąż. Ludzie wyprowadzali konie, oszalałe ze strachu. Jeden wyrwał się chłopcu stajennemu i pognał między ludźmi. Marysieńka uskoczyła pod ścianę. Na chwilę wszystko przesłonił jej dym. — Pani! — krzyknęła Dorota gdzieś z tyłu. Maria zobaczyła młodego chłopca próbującego odwiązać konia, którego uprząż zaplątała się o belkę. Zwierzę rzucało łbem, uderzało kopytami. — Zostaw go! — zawołał ktoś.

Chłopiec nie słuchał. Marysieńka podbiegła o kilka kroków, ale zanim zdążyła zrobić cokolwiek, pojawił się Zamoyski. Odepchnął chłopca, jednym ruchem przeciął rzemień nożem i uderzył konia po zadzie. Zwierzę wyrwało się na wolność. — Oszalałaś?! — wrzasnął na żonę. — Ja? — Mówiłem, żebyś została! — Nie wyszłam za bramę. Przez sekundę patrzył na nią z niedowierzaniem. Potem, w środku pożaru, zaczął się śmiać. — Ty naprawdę jesteś niemożliwa. — A pan naprawdę nie ma czasu na tę rozmowę. Miał. Ogień strawił trzydzieści cztery domy przy rynku. Ucierpiały zabudowania kościelne, dzwonnica, stajnie, cekhauz. Nad ranem miasto było czarne od sadzy. Dym wisiał między kamienicami. Ludzie stali przed tym, co zostało z ich domów, z twarzami tak zmęczonymi, że niektórzy nie mieli już siły płakać. Marysieńka siedziała na stopniu w jednej z zamkowych sieni. Jej suknia była brudna, włosy pachniały dymem, dłonie miała zaczerwienione od noszenia wiader. Zamoyski wszedł o świcie. Wyglądał jeszcze gorzej. Na twarzy miał sadzę, rękaw był rozdarty.

Usiadł obok niej bez słowa. Przez kilka minut patrzyli na ludzi przechodzących przez dziedziniec. — Ilu? — zapytała. — Jeszcze nie wiem. — Domów? — Dużo. — Ludzi? — Nie wiem. Po raz pierwszy odkąd go znała, mówił cicho. Marysieńka podała mu kubek wody. Wypił. — Dobrze pan dowodził — powiedziała. Spojrzał na nią. — Ty też nie uciekłaś. — Dokąd miałam uciekać? — Większość ludzi zawsze znajduje dokąd. Przez chwilę panowała między nimi zgoda tak prosta, że aż bolesna. Maria pomyślała, że być może właśnie taki mógłby być zawsze. Bez kielicha, bez widowni, bez potrzeby imponowania komukolwiek. Człowiek, który w godzinie prawdziwego zagrożenia wie, co robić. Sobiepan spojrzał na jej dłonie. — Zniszczyłaś skórę. — Odrośnie. — Skóra nie odrasta. — W takim razie będę pierwsza. Pokręcił głową. — Francuzka. — Nie nazywaj mnie tak. — Dlaczego? — Mam imię. Milczał chwilę. — Marysieńka.

Tym razem powiedział je inaczej. Nie z gniewem. Nie dla żartu. Było to niemal czułe. I właśnie dlatego zabolało ją bardziej, niż powinno.

* * *

Po pożarze Zamość przez wiele dni pachniał spalenizną. Na rynku sprzątano gruz, naprawiano dachy, liczono straty. Zamoyski chodził po mieście częściej niż zwykle. Rozmawiał z urzędnikami, wydawał polecenia, kłócił się o materiały, pieniądze i ludzi. Marysieńka widziała wtedy jego najlepszą stronę. Trwało to krótko. Gdy najpilniejsze sprawy załatwiono, Sobiepan wrócił do dawnych przyzwyczajeń z ulgą człowieka, który zbyt długo musiał zachowywać powagę. Znów pojawiły się uczty. Znów polowania. Znów wieczory, kiedy wracał późno i nie uważał za konieczne wyjaśniać, gdzie był. Maria nie pytała. Pytania, na które odpowiedź może upokorzyć, zadaje się tylko wtedy, kiedy człowiek jest gotów coś zrobić z prawdą. Ona nie była. Nie miała dokąd odejść. Nie chciała wracać do królowej jako dziewczyna, która po kilku tygodniach przyznaje, że nie potrafiła utrzymać małżeństwa. Nie chciała również dać Zamoyskiemu satysfakcji, że jest delikatną francuską panną, która załamuje się, gdy życie nie przypomina dworskiego baletu.

Zaczęła więc urządzać Zamość po swojemu. Kazała sprowadzać muzykę. Rozmawiała z ludźmi Akademii. Interesowała się teatrem. Uczyła się nazwisk, zależności, zwyczajów miasta. Odwiedzała kościoły. Przyjmowała kobiety, które przychodziły z prośbami. Pisała listy. Czytała. Tworzyła sobie przestrzeń, w której Jan Zamoyski nie był środkiem świata. On początkowo tego nie zauważał. Kiedy zauważył, był zdziwiony. — Ciągle coś robisz — powiedział któregoś wieczoru. — To wada? — Nie wiem. Moja matka nie biegała za profesorami. — Nie jestem pańską matką. — Dzięki Bogu. — W tym przynajmniej się zgadzamy. Sobiepan usiadł naprzeciwko i nalał sobie wina. — Nie lubisz mnie. Była to pierwsza chwila, kiedy powiedział coś tak prostego. Marysieńka odłożyła książkę. — Chce pan prawdy? — Zawsze. — Nie. Lubi pan prawdę tylko wtedy, kiedy jest dla pana wygodna. Zmarszczył brwi. — Znowu zaczynasz. — Pan zapytał. — To powiedz. Maria przez moment ważyła słowa. — Czasami pana lubię.

— Czasami? — Gdy nie próbuje pan być najgłośniejszym człowiekiem w pokoju. Gdy nie traktuje pan ludzi jak służby tylko dlatego, że mogą mieć mniej pieniędzy. Gdy robi pan coś dlatego, że jest słuszne, a nie dlatego, że wszyscy patrzą. — To bardzo długa lista warunków. — Małżeństwo miało być długie. Wypił łyk. — A kiedy mnie nie lubisz? — Kiedy pan pije za dużo. Kiedy mówi pan rzeczy, których nie powiedziałby przy królowej. Kiedy uważa pan, że wszystko można kupić. Kiedy przypomina mi pan, że jestem tutaj dlatego, że tak zdecydowali inni. Jego twarz zrobiła się chłodna. — A Sobieski? Nie poruszyła się. — Co Sobieski? — Jego też zdecydowali inni? Serce uderzyło jej mocniej. — Nie rozumiem. — Rozumiesz doskonale. Nie jestem ślepy. — Nie ma nic do oglądania. — Mam nadzieję. — To groźba? — Ostrzeżenie. Marysieńka wstała. — Niech pan nigdy więcej nie ostrzega mnie przed czymś, czego nie zrobiłam.

— Jesteś moją żoną. — Wiem. Powtarza pan to zawsze, kiedy kończą się argumenty. Zamoyski uderzył kielichem o stół. Wino rozlało się na blat. — Dość! Pierwszy raz naprawdę się go przestraszyła. Nie dlatego, że wstał. Nie dlatego, że był większy i silniejszy. Dlatego, że przez sekundę zobaczyła w jego oczach tę pustą, gorącą złość człowieka, który całe życie dostawał to, czego chciał, i nie nauczył się, co robić z oporem. Nie cofnęła się. To chyba uratowało oboje od gorszej chwili. Sobiepan odwrócił się, zaklął pod nosem i wyszedł. Drzwi zatrzasnęły się za nim. Marysieńka usiadła dopiero wtedy, gdy przestała słyszeć jego kroki. Ręce jej drżały.

* * *

Tej nocy nie spała długo. Nie myślała o Sobieskim tak, jak zarzucał jej mąż. Nie układała w głowie wielkiego romansu, którego jeszcze nie było. Pamiętała go. To wszystko. Pamiętała rozmowy w Warszawie, jego sposób słuchania, to, że potrafił przyjąć odpowiedź bez potrzeby natychmiastowego zwycięstwa. Pamiętała jego powagę, gdy mówił o wojnie, i śmiech, kiedy udało jej się go zaskoczyć. Najbardziej pamiętała jednak rzecz najprostszą. Przy Janie Sobieskim nigdy nie czuła się głupia dlatego, że miała własne zdanie. Przy mężu coraz częściej właśnie tak miała się czuć. To porównanie było niebezpieczne. Wiedziała o tym. Nad ranem wstała i usiadła przy stole. Przez chwilę patrzyła na czystą kartę papieru. Potem zanurzyła pióro w atramencie. Nie napisała do Sobieskiego. Napisała do królowej. List był grzeczny. Zamość był piękny. Mąż zajęty. Miasto odbudowywało się po pożarze. Zdrowie dopisywało. Wszystko układało się należycie. Marysieńka przeczytała te zdania dwa razy. Następnie dopisała kilka słów, których nie zamierzała pokazywać nikomu innemu.

Nie prosiła o ratunek. Jeszcze nie. Złożyła list. Za oknem poranek rozjaśniał Zamość. Na rynku robotnicy zaczynali kolejny dzień odbudowy. Młoty uderzały o kamień. Wozy przewoziły drewno. Miasto podnosiło się z pożaru, ponieważ miasta nie mają innego wyboru. Ludzie czasami też nie mają.

* * *

Pod koniec wiosny Marysieńka znała już rytm Zamościa na tyle dobrze, że przestał ją zaskakiwać. Wiedziała, kiedy otwierają się kramy, o której godzinie dzwony zagłuszają rozmowy, którędy najlepiej przejść z zamku do kolegiaty, w których domach można znaleźć dobrą francuską tkaninę i który profesor Akademii mówi po łacinie tak długo, że nawet księża zaczynają spoglądać na drzwi. Nauczyła się również rytmu męża. Był mniej regularny.

Sobiepan potrafił przez trzy dni zajmować się sprawami ordynacji z energią, która imponowała wszystkim, czwartego zaś zniknąć na polowaniu i wrócić nad ranem z orszakiem równie pijanym jak on. Potrafił wydać znaczną sumę na odbudowę domu mieszczanina, a godzinę później obrazić służącego za źle podane wino. Bywał hojny bez miary i bezmyślnie okrutny w słowach. Nie znosił nudy, ale sam potrafił przez pół wieczoru opowiadać tę samą historię o obronie Zamościa, jeśli przy stole siedział ktoś, kto jeszcze jej nie słyszał.

Marysieńka coraz lepiej rozumiała, dlaczego ludzie nazywali go Sobiepanem. Nie było w tym tylko żartu. On naprawdę był dla siebie panem najwyższym. Prawo, obyczaj, rada, prośba — wszystko uznawał tak długo, jak długo zgadzało się z jego wolą. Jeśli nie, świat powinien był ustąpić. Pewnego dnia wrócił z polowania wcześniej niż zwykle i zastał żonę w jednej z sal z muzykami. Dwóch grało, trzeci stroił instrument. Marysieńka omawiała z nimi francuski utwór, który chciała usłyszeć podczas przyszłego wieczoru. Zamoyski stanął w drzwiach. — Co to? — Muzyka. — Słyszę. Pytam po co. — Żeby jej słuchać. Muzycy spuścili oczy. — Ile to kosztuje? Marysieńka podała sumę. Zamoyski prychnął. — Za tyle można kupić dobrego konia. — Mamy już wiele dobrych koni. — Dobrych koni nigdy za wiele. — Muzyki również. Popatrzył na nią, na muzyków, potem znów na nią. — Niech grają. Była zaskoczona. — Naprawdę?

— Jeśli mam płacić, chcę przynajmniej usłyszeć, za co. Usiadł. Muzycy zaczęli niepewnie. Po kilku taktach Sobiepan przestał się wiercić. Po następnych odłożył kielich. Kiedy skończyli, przez chwilę milczał. — Jeszcze raz — powiedział. Marysieńka nic nie powiedziała. Uśmiechnęła się tylko. To był jeden z tych wieczorów, po których mogła uwierzyć, że wszystko jeszcze da się naprawić. Nazajutrz Zamoyski wyjechał bez pożegnania na kilka dni.

* * *

Pierwszy list od Jana Sobieskiego dotarł do Zamościa później, niż Marysieńka spodziewała się przyznać nawet samej sobie. Nie był listem miłosnym. Nie zawierał słów, które mogłyby skompromitować którekolwiek z nich. Był uprzejmy, ostrożny, niemal zbyt poprawny. Pytał o zdrowie, o podróż, o miasto. Wspominał o sprawach dworu i wojskowych obowiązkach. Między zdaniami jednak było coś, czego nie potrafiła nazwać. Może pamięć. Może ciekawość. Może tylko grzeczność człowieka, który kiedyś rozmawiał z nią częściej niż inni. Przeczytała list trzy razy. Za czwartym razem zirytowała się na siebie i schowała go do szkatuły. Wieczorem wyjęła ponownie. Nie napisała odpowiedzi od razu. Siedziała długo przy stole, słysząc z oddali gwar uczty, którą Sobiepan urządził dla kilku gości. Jego śmiech docierał aż do jej komnat. Był tak głośny, że nie sposób było pomylić go z niczyim innym. Marysieńka dotknęła palcem podpisu Sobieskiego. Wiedziała, że istnieją drzwi, których nie powinno się otwierać, jeśli nie jest się gotowym przejść na drugą stronę.

Wzięła pióro. Odpowiedziała krótko. Zamość jest piękny, napisała. Pożar uczynił wiele szkód, lecz miasto się podnosi. Zdrowie mam dobre. Życie tutaj jest inne niż na dworze. Mam nadzieję, że pan również jest zdrów. Przeczytała. Za chłodne. Dopisała jedno zdanie. Czasami wspominam nasze rozmowy w Warszawie. Patrzyła na nie długo. Potem złożyła list. Nie wiedziała jeszcze, że właśnie zaczyna się coś, co pewnego dnia stanie się najważniejszą korespondencją jej życia. Na razie był to tylko list zamężnej kobiety do dawnego znajomego. Tak przynajmniej chciała o nim myśleć. Z sąsiedniego skrzydła znów dobiegł śmiech Jana Zamoyskiego. Marysieńka zamknęła szkatułę. Wiosna 1658 roku kończyła się w Zamościu powoli. Na rynku wciąż było widać ślady ognia. Świeże belki odcinały się jasnym drewnem od starych murów, a na odbudowanych dachach nie zdążył jeszcze osiąść kurz. Miasto goiło ranę, pozostawiając bliznę. Maria Kazimiera zaczynała rozumieć, że z ludźmi bywa podobnie. Nie każda rana zabija.

Nie każda też znika.

Rozdział 4

Pierwszy list

Zamość — Warszawa — Gdańsk, 1659—1660

Jesień 1659 roku przyszła do Zamościa wcześnie. Rankami mgła stała nad bastionami tak gęsta, że z okien pałacu nie było widać dalszych dachów, a dzwony kolegiaty zdawały się dochodzić z miejsca odległego o wiele mil. Miasto odbudowywało się po pożarze z uporem ludzi, którzy nie mają czasu rozpamiętywać strat. Nowe belki pachniały żywicą, na rynku słychać było młoty, wozy przywoziły kamień, a rzemieślnicy przeklinali deszcz, który wdzierał się pod dachy nieukończonych domów. Zamość odzyskiwał porządek szybciej, niż Maria Kazimiera odzyskiwała przekonanie, że potrafi nazwać własne życie szczęśliwym.

Była już panią jednego z najbogatszych domów Rzeczypospolitej. Jej mąż awansował i nosił teraz tytuł wojewody sandomierskiego. Z zewnątrz wszystko wyglądało tak, jak obiecywała jej kiedyś królowa: małżeństwo wielkie, nazwisko wielkie, majątek wielki, przyszłość zabezpieczona. Listy przychodzące z Warszawy pełne były uprzejmości. Znajome dwórki dopytywały o suknie, zdrowie, gospodarstwo i o to, kiedy znów pokaże się na dworze. Nikt nie pytał, czy wieczorami boi się ciszy bardziej niż hałasu, ani dlaczego coraz częściej siada przy kominku długo po tym, jak służba zgasiła świece w sąsiednich pokojach.

Sobiepan bywał w domu i nie bywał zarazem. Kiedy wracał, cały pałac natychmiast wiedział o jego obecności. Towarzyszył mu tupot butów, szczekanie psów, skrzypienie kufrów, śmiech ludzi, których Maria Kazimiera nie zawsze znała, oraz głos samego Zamoyskiego — głęboki, rozkazujący, nieznoszący sprzeciwu. Potrafił w ciągu jednego wieczoru rozdać służbie więcej pieniędzy, niż niejeden szlachcic widział przez rok, po czym następnego ranka wściec się o źle podaną polewkę. Potrafił przy stole opowiadać z przejęciem o obronie Zamościa i o ludziach, którzy polegli za murami, a chwilę później w obecności żony powiedzieć coś tak grubego, że nawet najbardziej zahartowani towarzysze odwracali wzrok, udając nagłe zainteresowanie kielichem.

Marysieńka nauczyła się wtedy osobliwej sztuki: siedzieć wyprostowana, uśmiechać się właściwie i niczego po sobie nie pokazywać. W Warszawie obserwowała królową wystarczająco długo, by wiedzieć, że twarz kobiety na dworze jest częścią jej stroju. Nie wolno pozwolić, by przeciwnik zobaczył, gdzie boli. Tyle że w Zamościu przeciwnikiem nie miał być jej mąż. Po pierwszym porodzie była słabsza, niż chciała przyznać. Ciało, które dotąd wydawało jej się posłuszne, nagle zaczęło przypominać, że nie jest tylko dodatkiem do sukni i klejnotów. Zdarzały się dni, kiedy budziła się z bólem głowy, znużona jeszcze przed wstaniem z łóżka. Innym razem przeciwnie — ogarniał ją niepokój tak silny, że nie potrafiła usiedzieć. Kazała otwierać skrzynie, przeglądać tkaniny, przesuwać meble, sprowadzać muzykantów. Chciała dźwięku, ruchu, ludzi. Chciała wszystkiego, co nie było milczeniem. W listopadzie kazała zamówić maski weneckie na nadchodzący karnawał. Kiedy ochmistrzyni uniosła brwi, Marysieńka spojrzała na nią tak, jakby decyzja o sprowadzeniu masek z południa Europy była równie oczywista jak zakup mąki.

— Skoro zima zamierza uwięzić nas w murach, trzeba przynajmniej uczynić to więzienie znośnym — powiedziała. — Jego Mość może uznać, że zbytek jest niepotrzebny. Marysieńka roześmiała się krótko. — Mój mąż uznaje za niepotrzebne wyłącznie te wydatki, których nie wymyślił sam. Powiedziała to lekko, ale w głosie zabrzmiało coś, co sprawiło, że ochmistrzyni spuściła oczy. Tego samego dnia Maria Kazimiera długo siedziała nad papierem. Miała napisać do Warszawy w sprawach zwyczajnych: o maskach, o zamówionych wstążkach, o kilku osobach, które mogłyby przywieźć z dworu najnowsze wiadomości. W pewnej chwili pióro zatrzymało się nad kartką. Przypomniała sobie człowieka, którego ostatnio widziała zbyt krótko i o którym myślała częściej, niż miała zamiar przyznać przed samą sobą. Jan Sobieski. Nazwisko nie było zakazane. Nie był kochankiem. Nie był nawet kimś, do kogo nie wypadało napisać. Znali się od lat, spotykali na dworze, rozmawiali. Był chorążym wielkim koronnym, człowiekiem coraz bardziej widocznym w życiu publicznym, a zarazem jednym z niewielu mężczyzn, którzy słuchali jej nie tylko dlatego, że była piękna.

To właśnie było niebezpieczne. Zamoyski mówił do niej często. Sobieski z nią rozmawiał. Wsunęła czystą kartę pod dłoń. Zaczęła od kilku zdań neutralnych. O zdrowiu. O mieście. O odbudowie. O tym, że jesień jest wilgotna. Potem skreśliła pół akapitu, bo zabrzmiał jak raport gospodarski. Zaczęła od nowa. Tym razem napisała o muzyce, którą chciała sprowadzić na karnawał, i o tym, że w Zamościu wszyscy potrafią mówić o fortyfikacjach, lecz mało kto umie rozmawiać o sztuce. Zatrzymała się. To już było bardziej jej. Na końcu dopisała jedno zdanie: „Czasem brak mi Warszawy bardziej dla rozmów niż dla samego dworu”. Przeczytała je trzy razy. Brak mi Warszawy. Mogło znaczyć wszystko. Dla rozmów. To znaczyło już trochę więcej. Złożyła papier, zanim zdążyła się rozmyślić. Nie użyła słowa „tęsknię”. Nie musiała.

* * *

Sobieski otrzymał jej list w Warszawie, dokąd przybył na sejm. Rok 1659 miał w sobie niepokojącą cechę czasu po wielkiej katastrofie: wszyscy mówili, że wojna się kończy, ale nikt nie potrafił jeszcze uwierzyć, że naprawdę można żyć tak jak dawniej. Posłowie spierali się długo, magnaci prowadzili własne rachuby, żołnierze domagali się zaległego żołdu, a Rzeczpospolita próbowała na nowo określić, kto jest wierny, kto był zdrajcą, a komu należy wybaczyć, ponieważ bez jego pomocy nie sposób rządzić. Sobieski uczestniczył w obradach i pracach sejmowych, ucząc się polityki w tej samej szkole, w której większość młodych ludzi szybko traciła złudzenia.

List znalazł między dokumentami przyniesionymi przez służącego. Rozpoznał rękę zanim zobaczył podpis. To go zirytowało. Nie fakt, że rozpoznał pismo, lecz przyjemność, jaką mu to sprawiło. Otworzył kartę i przeczytał powoli. Potem drugi raz, uważniej. Przy zdaniu o Warszawie zatrzymał się dłużej. — Cóż tam takiego? — zapytał Morsztyn, siedzący przy stole z kielichem wina. Sobieski podniósł wzrok. — Nic. — Człowiek nie czyta „niczego” dwa razy. — Ty czytasz swoje wiersze po dziesięć. — Bo wymagają skupienia. — Zwłaszcza od autora. Morsztyn uśmiechnął się bez urazy. Miał ten rodzaj inteligencji, który pozwalał mu czerpać przyjemność nawet z cudzego przytyku, o ile był wystarczająco dobry. — Dama? — zapytał. Sobieski złożył list. — Znajoma. — To najniebezpieczniejszy gatunek damy. — Dlaczego? — Bo przy kochance człowiek przynajmniej wie, że grzeszy. Jan spojrzał na niego chłodno. — Masz dziś wyjątkowo wiele rozumu do rozdania. — Nie każdego dnia mam odpowiednią publiczność.

Sobieski schował list do kaftana. Przez resztę wieczoru próbował o nim nie myśleć. Przeglądał papiery, rozmawiał z ludźmi, słuchał wiadomości o wojsku. W końcu, już późno, kiedy został sam, wyjął kartę jeszcze raz. Czasem brak mi Warszawy bardziej dla rozmów niż dla samego dworu. Znał ją na tyle dobrze, by wiedzieć, że niczego nie pisała przypadkiem. Maria Kazimiera potrafiła być gwałtowna w mowie, lecz gdy brała pióro do ręki, zwłaszcza w sprawach, które mogły zostać przeczytane przez kogoś trzeciego, umiała ukryć dużo pod niewinnym zdaniem. Jej korespondencja zachowała później tę niezwykłą cechę: żywiołowość i dosadność mieszały się w niej z francuskim sposobem myślenia oraz polszczyzną, z którą nie zawsze było jej po drodze. Usiadł przy stole. Nie chciał odpowiadać od razu. Odpowiedział po kwadransie. Napisał, że Warszawa bez pewnych rozmów także bywa pustsza, niż mogłaby się wydawać. Zapytał o zdrowie. O dziecko. O Zamość. O maski, o których dowiedział się z listu. Na końcu dodał:

„Jeśli muzyka ma być dobra, trzeba ją wybierać ostrożniej niż doradców, bo źli doradcy psują państwa, a źli muzykanci cały wieczór”. Przeczytał i uśmiechnął się. To było bezpieczne. Prawie.

* * *

Zimą listy zaczęły pojawiać się częściej. Nie codziennie. Nie nawet co tydzień. Drogi były złe, posłańcy zatrzymywali się po drodze, przesyłki ginęły, a każde pismo musiało przebyć przestrzeń, która w XVII wieku nie mierzyła się w kilometrach, lecz w dniach pogody, stanie koni i bezpieczeństwie gościńca. Czasem Maria Kazimiera otrzymywała dwa listy blisko siebie, a potem przez wiele tygodni nic. Zaczęła rozpoznawać dźwięk kroków służącego przynoszącego pocztę. Najpierw udawała, że czeka na wiadomości z dworu. Potem przestała oszukiwać samą siebie. Pisała do Jana o rzeczach nieważnych. O tym, że jedna z dam przysłała jej wzór nowego rękawa. O tym, że w kuchni pokłócono się o przyprawy. O tym, że zima w Zamościu jest tak biała, iż człowiekowi wydaje się, że świat stracił wszystkie kolory. Jan odpowiadał o sejmie, o podróżach, o koniach, czasem o książkach. O polityce pisał ostrożnie. O ludziach — znacznie mniej ostrożnie.

Właśnie te drobiazgi stawały się najważniejsze. Człowiek nie zakochuje się przecież wyłącznie od wielkich słów. Częściej od tego, że pewnego ranka wie, jakie drugi człowiek miał wczoraj niebo nad głową. Maria Kazimiera zaczęła wiedzieć, kiedy Jan jest zmęczony. Poznawała to po długości zdań. Kiedy był w dobrym humorze, pozwalał sobie na żarty, czasem złośliwe, czasem dziecinne. Kiedy coś go gniewało, pismo stawało się bardziej zwarte, a każde słowo zdawało się naciskać na następne. Jan z kolei nauczył się, że „mam się dobrze” w ustach Marysieńki może znaczyć wszystko od rzeczywistego zdrowia po taki gniew, że lepiej nie pytać. Wiedział, kiedy nudzi się w Zamościu, choć nigdy nie pisała wprost, że jest nieszczęśliwa. Wiedział, że jeśli trzy razy w jednym liście wspomina o muzyce, to w pałacu zapewne znów urządza coś tylko po to, by nie siedzieć sama. Najtrudniej było wtedy, kiedy pisała o mężu. Nie robiła tego często.

Jedno zdanie wystarczało. „Jego Mość wyjechał”. Albo: „Jego Mość powrócił z gośćmi”. W tych słowach nie było skargi. Właśnie dlatego Sobieski czytał je z większym gniewem niż otwarte oskarżenie.

* * *

Sobiepan zauważył zmianę nie dlatego, że czytał jej listy, lecz dlatego, że żona coraz rzadziej próbowała go zatrzymywać. Pewnego styczniowego wieczoru wszedł do jej komnaty bez zapowiedzi. Maria Kazimiera siedziała z książką przy ogniu. Podniosła wzrok, lecz nie wstała. — Znowu czytasz? — Jak widzisz. — Francuskie głupstwa? — Francuskie. — Dziwna rzecz. Człowiek ma w domu żywych ludzi, a woli martwy papier. — Papier rzadziej krzyczy. Zamoyski popatrzył na nią, jakby nie był pewien, czy ma się roześmiać. — W Warszawie nauczyli cię zbyt wiele mówić. — Nie. Nauczyli mnie nie mówić wszystkiego. Podszedł bliżej. Pachniał winem i zimnym powietrzem. Miał na sobie ciężki żupan, jeszcze wilgotny na ramionach od śniegu. — Jutro przyjeżdżają goście. — Ilu? — Nie wiem. — Dziesięciu czy pięćdziesięciu? — Co za różnica? Maria Kazimiera zamknęła książkę. — Dla kuchni znaczna. — Kuchnia jest od tego, żeby sobie radzić.

— Służba także musi wiedzieć, ile przygotować miejsc. — Miejsc ma być tyle, ilu przyjedzie. Patrzyła na niego przez kilka sekund. Czasem rozmowa z Sobiepanem przypominała próbę przesunięcia muru samym spojrzeniem. — Doskonale — powiedziała. — W takim razie każę nakryć dla całej Korony. Jeśli przyjedzie mniej osób, resztę zjedzą psy. Roześmiał się głośno. — O, taka mi się podobasz. To ją zabolało bardziej, niż powinno. Nie dlatego, że był złośliwy. Przeciwnie — dlatego, że naprawdę uważał, iż właśnie odbyli udaną rozmowę małżeńską. — Kto przyjeżdża? — zapytała. Wymienił kilka nazwisk. Przy ostatnim zawahał się odrobinę, a Maria Kazimiera od razu to zauważyła. — I? — Nic. — Janie. — Co? — Jeśli chcesz coś ukryć, nie przerywaj zdania. Jesteś w tym beznadziejny. Zmrużył oczy. — Morsztyn może się zjawić. — Jan Andrzej? — Ten sam. Jeśli go widziałaś ostatnio w Warszawie, to pewnie przywiezie pół dworu w języku.

Morsztyn oznaczał plotki. Plotki oznaczały Warszawę. Warszawa oznaczała wiadomości. O Sobieskim. Maria Kazimiera spuściła wzrok na książkę. — Niech przyjeżdża. — Widzisz? — powiedział Zamoyski. — Już się cieszysz. — Cieszę się na rozmowę z człowiekiem, który umie skończyć zdanie. Sobiepan zmarszczył brwi, ale po chwili znowu się roześmiał. Wyszedł, zostawiając drzwi otwarte. Marysieńka patrzyła za nim długo. Potem odłożyła książkę i wyjęła ze szkatuły list Jana.

* * *

Morsztyn przyjechał dwa dni później. Przy stole mówił tyle, że nawet Zamoyski, który nie należał do ludzi łatwo ustępujących miejsca cudzej obecności, chwilami milkł z rozbawieniem. Opowiadano o sejmie, o Francji, o królowej, o nowych nominacjach. Zamojski coraz bardziej lubił słuchać rzeczy, które potwierdzały jego znaczenie. Miał do tego powody: po wojnie jego pozycja rosła, a wierność okazana Janowi Kazimierzowi podczas potopu nie została zapomniana. — Sandomierz dobrze brzmi — powiedział ktoś. — Wszystko brzmi dobrze, jeśli wypowie się dostatecznie głośno — odparł Morsztyn. Zamoyski uniósł kielich. — To pijmy za mój głos. — Za gardło — poprawił go poeta. — Głos jest narzędziem ducha, gardło wina. Śmiech przeszedł po stole. Maria Kazimiera także się uśmiechnęła, lecz obserwowała Morsztyna. Wiedziała, że jeśli Sobieski jest w Warszawie, Morsztyn musiał go widzieć. Dopiero po kolacji, kiedy część mężczyzn przeszła do innej komnaty, udało jej się zatrzymać poetę na kilka chwil przy galerii.

— Jak Warszawa? — zapytała. — Mokra, droga i przekonana o własnej wielkości. A więc bez zmian. — Królowa zdrowa? — Jak zwykle silniejsza niż połowa jej ministrów. — A chorąży koronny? Morsztyn popatrzył na nią z takim spokojem, że natychmiast pożałowała pytania. — Który? — Sobieski. — Ach. Ten chorąży. — Ilu ich znasz? — W tej chwili tylko jednego, ale chciałem upewnić się, że pytamy o tę samą osobę. — Janie Andrzeju. — Zdrowy. — To wszystko? — Jeśli chcesz wiedzieć więcej, możesz do niego napisać. Spojrzała ostro. Morsztyn pochylił się lekko. — Pani wojewodzino, ja tylko udzielam praktycznych rad. — Jesteś nieznośny. — Dzięki temu ludzie mnie pamiętają. Odszedł, zostawiając ją z uczuciem, że wie więcej, niż powiedział. Wieczorem znalazła przy swojej szkatułce mały zwinięty papier. Nie było podpisu. „Zdrowy. Pytał o Panią”. Marysieńka przeczytała i natychmiast wrzuciła kartkę do ognia. Patrzyła, jak papier czernieje.

Uśmiechała się.

* * *

Wiosna 1660 roku zastała Sobieskiego w drodze na północ. Królowa wezwała go do Prus, gdzie w Oliwie pod Gdańskiem trwały rokowania, które miały zakończyć długą wojnę ze Szwecją. Jan jechał na czele własnego pułku jazdy, a zmiana krajobrazu przynosiła mu ulgę po tygodniach sejmowych rozmów. Polityka miała tę osobliwą właściwość, że człowiek po całym dniu sporów był bardziej zmęczony niż po dziesięciu godzinach w siodle, choć nie zrobił nawet pół mili. Gdańsk zawsze robił na nim wrażenie. Był inny niż Warszawa, Lwów czy Kraków: bogaty w sposób północny, mieszczański, świadomy własnej wartości. Statki przywoziły tu języki, towary i wiadomości z połowy Europy. W karczmach słyszało się niemiecki, niderlandzki, polski, czasem francuski. Domy kupców miały fasady, które mogłyby zawstydzić niejedną rezydencję szlachecką. Miasto pachniało wodą, drewnem, smołą, rybami i handlem. Sobieski bywał w Gdańsku już wcześniej. W latach 1659—1660 towarzyszył królewskiej parze także podczas wizyt u słynnego astronoma Jana Heweliusza. Tym razem, wychodząc po jednym z takich spotkań, długo patrzył w niebo nad dachami.

Heweliusz mówił o gwiazdach jak o czymś, co można zmierzyć. Jan pomyślał, że to pocieszające. Są rzeczy, które człowiek może nazwać, policzyć i nanieść na mapę. Uczucia do nich nie należą. List od Marysieńki czekał na niego w gospodzie. Otworzył go zanim zdjął rękawice. Pisała o przygotowaniach do przedstawienia. „Skoro w Zamościu brak teatru, trzeba go stworzyć” — zaczynała. Dalej opowiadała o pomyśle wystawienia „Cyda” Corneille’a. Sobieski znał sztukę. Trudno było jej nie znać komuś, kto miał za sobą podróże po Francji i interesował się literaturą. Historia Rodriga i Chimeny była opowieścią o uczuciu, które nie może istnieć w prostym świecie. Miłość walczyła z honorem, obowiązek z pragnieniem, a człowiek miał wybierać pomiędzy tym, co winien rodzinie, a tym, czego chce serce. Jan przeczytał fragment listu ponownie. Roześmiał się cicho. — Oczywiście — powiedział do pustego pokoju. — Oczywiście wybrałaś właśnie to. Odpisał tego samego wieczoru.

„Cyd jest wyborem niebezpiecznym dla ludzi, którzy zbyt wiele myślą o obowiązku i sercu. Uważaj, Pani, aby publiczność nie zaczęła szukać podobieństw tam, gdzie ich nie ma”. Zawahał się, po czym dopisał: „Albo gdzie są”. Skreślił ostatnie trzy słowa. Jeszcze nie.

* * *

W Zamościu przygotowania do przedstawienia pochłonęły Marysieńkę bez reszty. Po raz pierwszy od miesięcy wstawała rano z poczuciem, że dzień ma kształt. Trzeba było znaleźć ludzi zdolnych nauczyć się tekstu, przygotować miejsce, kostiumy, światło, muzykę. Kiedy ktoś powiedział, że to tylko zabawa, spojrzała na niego z oburzeniem. — Zabawa także może być wykonana dobrze albo źle. Chciała dobrze. Wybór „Cyda” nie był przypadkiem, choć sama przed sobą udawała, że kierowała się wyłącznie wartością sztuki. W 1660 roku przedstawienie zorganizowane z jej inicjatywy stało się pierwszą znaną realizacją dramatu francuskiego pochodzenia na ziemiach Rzeczypospolitej. Dla Marii Kazimiery teatr nie był tylko rozrywką. Był kawałkiem Francji przeniesionym między mury miasta, w którym nadal czuła się trochę jak cudzoziemka. Sobiepan początkowo przyjął pomysł obojętnie. — Ile to będzie kosztować? — Mniej niż twoje ostatnie polowanie. — To niewiele mówi. — Właśnie dlatego odpowiedziałam w ten sposób. Popatrzył na nią podejrzliwie.

— Będą goście? — Jeśli ich zaprosisz. — Dużo? — Jeśli zaprosisz dużo. — To zróbmy porządnie. W tej jednej rzeczy potrafili się zgodzić. Zamoyski nie rozumiał może, dlaczego żonie zależy na Corneille’u, ale doskonale rozumiał znaczenie widowiska, które można pokazać innym. Jeśli już coś robiono w Zamościu, powinno być większe niż u sąsiada. W następnych tygodniach pałac zamienił się w miejsce prób. Ktoś zapominał tekstu. Ktoś inny mówił go tak źle po francusku, że Marysieńka łapała się za głowę. Suknie przerabiano. Świece ustawiano i przestawiano. Muzykanci kłócili się o tempo. Służący nie wiedzieli, czy wolno przejść przez salę, czy właśnie odbywa się scena, podczas której każdy ruch w tle doprowadza panią wojewodzinę do rozpaczy. Marysieńka rozkwitała. Jan Zamoyski patrzył na nią pewnego popołudnia z progu. Stała pośrodku sali, trzymając w dłoni kartkę. Włosy miała upięte niedbale, kilka pasm wymknęło się przy skroniach. Mówiła szybko po francusku, potem po polsku, poprawiała pozycję jednego z wykonawców i niemal jednocześnie kazała przynieść inną tkaninę na dekorację.

Była piękna. Nie w taki sposób, w jaki była piękna na dworze, kiedy wszystko w jej stroju podporządkowano temu, by ludzie patrzyli. Teraz była żywa. Skupiona. Zapomniała, że ktoś może ją obserwować. Przez krótką chwilę Zamoyski zobaczył w niej coś, czego na co dzień nie rozumiał. Podszedł. — Będzie z tego coś? Odwróciła się. — Jeśli nikt mi nie przeszkodzi. — Ja przeszkadzam? — Na razie stoisz. — Czyli dobrze mi idzie. Uśmiechnęła się mimo siebie. Sobiepan podszedł jeszcze bliżej. — Ładna jesteś, kiedy się złościsz. Uśmiech zniknął. — Janie, nie teraz. — A kiedy? Rozejrzała się. Ludzie wokół nagle odkryli mnóstwo zajęć wymagających patrzenia w przeciwną stronę. — Wieczorem porozmawiamy. — Wieczorem będziesz zmęczona. — Teraz jestem zajęta. Zamoyski nie lubił, gdy cokolwiek okazywało się ważniejsze od jego woli. Na twarzy pojawił mu się cień zniecierpliwienia. — To mój dom. Maria Kazimiera wyprostowała się.

— A ja jestem twoją żoną, nie jednym z mebli w tym domu. W sali zapadła cisza tak wyraźna, że słychać było trzask świecy. Zamoyski spojrzał na nią długo. Potem roześmiał się. — Francuzka. Powiedział to jak zarzut i komplement jednocześnie. Odwrócił się i wyszedł. Marysieńka patrzyła za nim przez chwilę. Potem uniosła kartkę. — Jeszcze raz od początku sceny — powiedziała. Głos miała spokojny. Dopiero wieczorem, kiedy została sama, ręce zaczęły jej drżeć. Napisała do Jana. Nie opisała kłótni. Napisała tylko: „Są ludzie, którzy uważają, że dom daje im prawo do wszystkiego, co znajduje się pod jego dachem”. Sobieski zrozumiał.

* * *

Rokowania w Oliwie ciągnęły się, ale wszyscy wiedzieli, że wojna nie może trwać bez końca. Szwedzi byli wyczerpani. Rzeczpospolita także. Państwa, które jeszcze kilka lat wcześniej zdawały się gotowe rozszarpać Polskę na kawałki, teraz liczyły koszty, podpisywały układy i zmieniały wrogów szybciej, niż zwykły człowiek mógł nauczyć się nowych nazwisk. 3 maja 1660 roku podpisano pokój w Oliwie, kończący polsko-szwedzką część wojny, która przeszła do pamięci jako potop. Wieczorem Gdańsk był pełen rozmów. Jedni mówili o zwycięstwie, inni o kompromisie, jeszcze inni już zastanawiali się, kto na pokoju zarobi. Sobieski wyszedł z zatłoczonej komnaty i przez chwilę stał przy otwartym oknie. Wojna, która zniszczyła tyle życia, kończyła się podpisem. Pomyślał o latach, które minęły od pierwszego spotkania z Marią Kazimierą. Wiosna 1655. Miała wtedy czternaście lat. Teraz była żoną innego człowieka, matką, wojewodziną. On sam zdążył zdradzić króla, wrócić do jego obozu, walczyć, awansować, przeżyć więcej, niż rozsądnie było oczekiwać w kilku latach.

A jednak kiedy przychodził jej list, znów czuł coś z tamtego pierwszego zdziwienia. Jakby świat, mimo wszystkich wojen, potrafił zachować jedną rzecz w stanie niemal niezmienionym. Wyjął z kieszeni ostatnią kartę od niej. Nie powinien był jej nosić przy sobie. Nosił.

* * *

„Cyd” wystawiono w Zamościu w atmosferze, która na kilka godzin przemieniła pałac. Świece odbijały się w polerowanych powierzchniach, tkaniny ukrywały fragmenty ścian, muzycy przygotowywali instrumenty. Przybyli goście. Szelest sukien mieszał się z odgłosem kroków i cichych rozmów. Maria Kazimiera chodziła jeszcze przed rozpoczęciem od grupy do grupy, poprawiając to, czego nikt poza nią nie uważał za warte poprawy. Sobiepan miał doskonały humor. — Jeśli coś pójdzie źle — powiedział do żony — każę zamknąć drzwi i powiemy, że tak miało być. — To twoja metoda na całe życie? — Działa. — Tylko dla ciebie. — To wystarczy. Spojrzała na niego. Był przystojny w ten ciężki, magnacki sposób, który dobrze wyglądał na portretach. Silny, szeroki w ramionach, pewny miejsca, jakie zajmował w świecie. Obok niego Maria Kazimiera miała wszystko, czego mogła oczekiwać młoda kobieta wydana za wielkiego pana. Poza poczuciem, że ktoś naprawdę ją zna. Przedstawienie rozpoczęło się.

Marysieńka usiadła obok męża. Słuchała słów, które znała niemal na pamięć. Honor. Miłość. Obowiązek. Rodzina. Wierność. Nagle sztuka przestała być literaturą. Stała się lustrem ustawionym zbyt blisko. Chimena kochała człowieka, którego powinna odrzucić. Rodrigo musiał czynić rzeczy sprzeczne z własnym pragnieniem, ponieważ obowiązek mówił głośniej niż serce. Maria Kazimiera siedziała nieruchomo. Pomyślała o Janie Sobieskim. Nie dlatego, że chciała. Właśnie dlatego, że próbowała nie myśleć. Obok Sobiepan poruszył się znudzony. — Długo jeszcze? — szepnął. Spojrzała na niego. — Dopiero się zaczęło. — Wszyscy tu cierpią. — To dramat. — Mogliby cierpieć szybciej. Odwróciła głowę. Miała ochotę się roześmiać i płakać jednocześnie. Po przedstawieniu goście gratulowali gospodarzom. Sobiepan przyjmował pochwały tak, jakby sam napisał sztukę. Marysieńka uśmiechała się, odpowiadała, tłumaczyła, słuchała komplementów. Dopiero bardzo późno mogła wrócić do swojej komnaty. Na stole czekał list. Poznała pieczęć. Serce uderzyło szybciej. Prawie roześmiała się z ironii chwili.

Rozdarła wosk. Jan pisał z północy. O pokoju. O Gdańsku. O ludziach. O tym, że jeśli jej Cyd odniósł sukces, oczekuje pełnej relacji, ponieważ nie ufa ocenom osób, które chodzą do teatru wyłącznie po to, by zostać zauważone. Na końcu znajdowało się zdanie: „Zazdroszczę wszystkim, którzy mogli słuchać sztuki tam, gdzie Pani była”. Maria Kazimiera przycisnęła list do stołu. To nadal można było wytłumaczyć uprzejmością. Tyle że oboje od dawna przestali wierzyć w takie wyjaśnienia.

* * *

Granica przesuwała się niepostrzeżenie. Najpierw pisali dlatego, że się znali. Potem dlatego, że mieli sobie coś do powiedzenia. Później zaczęli mieć sobie coś do powiedzenia dlatego, że pisali. Każdy list tworzył następny. Maria Kazimiera przyłapywała się na tym, że zapamiętuje zdarzenia nie dla siebie, lecz po to, by mu je opisać. Kiedy ktoś przy stole powiedział coś zabawnego, myślała: Jan by się z tego śmiał. Kiedy w ogrodzie zakwitły pierwsze kwiaty, zastanawiała się, czy na północy wiosna jest równie późna. Kiedy Sobiepan wrócił pewnej nocy pijany i zasnął w ubraniu na ławie, zamiast czuć gniew, poczuła niemal chłodną obojętność. To ją przestraszyło. Gniew w małżeństwie oznacza jeszcze oczekiwanie. Obojętność jest groźniejsza. Następnego ranka Zamoyski obudził się z ciężką głową i równie ciężkim humorem. Służący krążyli wokół niego ostrożnie. — Wody — powiedział. Podano. Wypił i skrzywił się. — Co to jest? — Woda — odpowiedziała Marysieńka.

List 4. [1659]
Maria Kazimiera Zamoyska do Jana Sobieskiego. Zamość. Fragment listu z drukowanego wydania. t. I, cz. 1, nr 13, s. 150–151. Zob. Aneks listów, list 4.

— Smakuje jak woda. — To jej główna wada. Popatrzył na nią nieprzytomnie. — Ty nigdy nie masz kaca? — Najpierw trzeba mieć powód. — To znajdź. — Mam męża. Powodów mi nie brakuje. Przez chwilę nie rozumiał. Potem zaśmiał się tak głośno, że złapał się za skronie. — Zabijesz mnie kiedyś tym językiem. — Nie. Wino zrobi to szybciej. Powiedziała zbyt ostro. Jego twarz stężała. — Uważaj. Dwa słowa wystarczyły, by zmienić atmosferę. Maria Kazimiera położyła łyżkę. — Na co? — Na to, jak do mnie mówisz. — A ty uważasz na to, jak żyjesz? — Jestem u siebie. — To powtarzasz zawsze, kiedy nie masz odpowiedzi. Zamoyski wstał tak gwałtownie, że krzesło uderzyło o podłogę. Służba zamarła. — Nie będziesz mnie pouczać przed ludźmi. Marysieńka poczuła strach. Nie dała go po sobie poznać. — W takim razie nie dawaj mi powodu. Patrzyli na siebie.

Potem Sobiepan odwrócił się i wyszedł. Drzwi zatrzasnęły się z hukiem. Marysieńka siedziała jeszcze chwilę nieruchomo. Dopiero gdy została sama, zorientowała się, że jej dłonie są lodowate. Przez pięć dni Marysieńka nie pisała do Sobieskiego, powstrzymując pragnienie, które stało się zbyt silne.

* * *

Jan zauważył ciszę po dwóch tygodniach. Początkowo tłumaczył ją drogą. Potem pogodą. Potem zajęciami. W końcu przestał udawać przed sobą, że nie czeka. Każdego dnia pytał o pocztę w sposób tak obojętny, że służący musiał być głupcem, by nie zauważyć, jak bardzo mu zależy. Kiedy list wreszcie przyszedł, Jan otworzył go natychmiast. Był krótki. Marysieńka pisała o zdrowiu i o tym, że w domu „wszystko jest jak zwykle”. Sobieski przeczytał te słowa kilka razy. Wiedział już, że w jej języku „jak zwykle” nie oznacza nic dobrego. Usiadł i zaczął pisać odpowiedź. „Nie wiem, czy wolno mi pytać”. Skreślił. „Jeżeli coś Panią martwi…” Skreślił. Zaczął trzeci raz. „Gdyby Pani kiedykolwiek potrzebowała człowieka, który potrafi tylko słuchać, proszę pamiętać, że znam przynajmniej tę jedną sztukę”. Zostawił. Nie było w tym wyznania. Było coś bardziej niebezpiecznego. Obietnica obecności.

* * *

List przyszedł w dzień deszczowy. Marysieńka przeczytała go stojąc przy oknie. Za szybą ogród był szary. Woda spływała po szkle nierównymi drogami. Gdyby Pani kiedykolwiek potrzebowała człowieka, który potrafi tylko słuchać… Zamknęła oczy. Nie płakała. Od dawna nauczyła się płakać rzadko. Ale właśnie wtedy po raz pierwszy dopuściła do siebie myśl, że Jan Sobieski jest dla niej kimś, kim nie powinien być. Nie kochankiem. Nie jeszcze. Nie człowiekiem, z którym planowała przyszłość. Nie była nawet pewna, czy wolno jej użyć słowa „miłość”. Był miejscem. Miejscem, do którego szła myślami, kiedy własny dom stawał się zbyt ciasny. To było więcej niż sympatia i mniej niż zdrada. Najniebezpieczniejsze rzeczy często zaczynają się właśnie pomiędzy nazwami. Usiadła przy stole. Odpisała: „Słuchanie jest sztuką rzadszą niż mówienie. Niech jej Pan nie traci”. Zatrzymała pióro. Dopisała: „Może mi być kiedyś potrzebna”.

* * *

Latem 1660 roku Jan wrócił z północy bardziej zmęczony polityką niż wojną. Pokój nie przyniósł spokoju. Rzeczpospolita nadal miała innych przeciwników, skarb był pusty, wojsko niespokojne, a wielcy panowie coraz odważniej liczyli przyszłe korzyści. Sobieski coraz częściej widział, że państwo może wygrać bitwę i przegrać rok następny, jeśli ludzie kierujący nim nie potrafią zdobyć się na zgodę. W Warszawie spotkał Marysieńkę po kilku miesiącach korespondencji. Nie było w tym spotkaniu nic, co kronikarz uznałby za warte zapisania. Dwór pełen był ludzi. Królowa przyjmowała gości. Ktoś mówił o poselstwie. Ktoś inny o wojsku. Damy przesuwały się między komnatami, mężczyźni kłaniali się, służba otwierała drzwi. Jan zobaczył Marię Kazimierę z daleka. Zatrzymał się na ułamek sekundy. Wyglądała inaczej niż w listach. To było absurdalne, ale właśnie tak pomyślał. W listach była głosem. Dowcipem. Złością. Zdaniem urwanym w połowie. Pytaniem, na które odpowiadał po nocy. Teraz znów była ciałem, ruchem, suknią, twarzą.

I żoną Jana Zamoyskiego. Podeszła. — Panie chorąży. — Pani wojewodzino. Ukłonili się sobie z doskonałą poprawnością. Przez chwilę oboje milczeli. Potem Marysieńka uśmiechnęła się. — Widzę, że na północy nie zapomniał Pan mówić. — Bałem się, że po tylu listach zabraknie nam tematów. — To byłby pierwszy przypadek, kiedy papier wyczerpał rozmowę. — A jednak teraz nie wiem, co powiedzieć. — To nowość. — Pani też milczy. — Ja się zastanawiam. — Nad czym? — Czy w listach jest Pan odważniejszy. Jan spojrzał jej w oczy. — Zdecydowanie. Jej uśmiech zadrżał. W tym momencie ktoś zawołał ją z drugiej strony komnaty. — Muszę iść. — Wiem. Nie ruszyła się od razu. — Cyd się udał — powiedziała. — Wiedziałem. — Skąd? — Pani nie pozwoliłaby, żeby było inaczej. — To źle o mnie świadczy. — Przeciwnie. Odeszła. Jan patrzył za nią o sekundę za długo.

Morsztyn, który właśnie pojawił się obok, westchnął. — Mówiłem ci, że znajome są niebezpieczne. — Odejdź. — Z przyjemnością. Jeszcze pomyślisz, że słucham.

* * *

Wieczorem dwór tańczył. Maria Kazimiera zawsze lubiła taniec. Ruch dawał jej poczucie wolności, którego brakowało w wielu innych częściach życia. W muzyce nie trzeba było tłumaczyć, dlaczego robi się krok w prawo albo obraca. Reguły istniały, ale służyły pięknu, nie posłuszeństwu. Sobiepan był tego dnia w dobrym humorze. Pił, lecz nie za dużo. Rozmawiał z ludźmi, których znaczenie uznawał. Raz nawet zatańczył z żoną, ciężej niż ona, ale z wystarczającą godnością, by nikt nie mógł się uśmiechnąć. Sobieski obserwował ich z drugiego końca sali. Nie powinien. Obserwował. Zamoyski pochylił się do żony i powiedział coś, czego Jan nie usłyszał. Marysieńka odpowiedziała. Jej twarz była uprzejma. Zbyt uprzejma. Jan znał już tę twarz z listów, choć listy nie miały twarzy. Zazdrość przyszła nagle i była tak nierozumna, że aż go zawstydziła. To jej mąż. Ma prawo z nią tańczyć. Ma prawo stać przy niej. Ma prawo wrócić z nią do tych samych komnat.

Jan wypił wino zbyt szybko. Morsztyn podał mu drugi kielich. — Nie. — Sądziłem, że potrzebujesz. — Właśnie dlatego nie. Po chwili Marysieńka znalazła się niedaleko. Nie patrzyła na niego. Rozmawiała z jedną z dam. Jan także na nią nie patrzył. Przez następne pół godziny oboje doskonale wiedzieli, gdzie znajduje się drugie.

* * *

Spotkali się następnego dnia w galerii, przypadkiem albo w sposób, który później oboje nazywali przypadkiem. Było rano. Dwór jeszcze nie nabrał pełnego hałasu. Przez okna wpadało chłodne światło. Marysieńka szła sama. Jan nadchodził z przeciwnej strony. Zatrzymali się. — Wczoraj był Pan ponury — powiedziała. — Wczoraj byłem zmęczony. — Nieprawda. — Pani wie lepiej? — Z listów wiem, jak wygląda Pańskie zmęczenie. Jan milczał. To jedno zdanie uświadomiło mu, jak daleko zaszli. Nikt inny na świecie nie potrafił powiedzieć mu, jak wygląda jego zmęczenie z listów. — Byłem zazdrosny — powiedział. Słowo zawisło między nimi. Maria Kazimiera przestała się uśmiechać. — Nie powinien Pan. — Wiem. — Jestem mężatką. — Wiem. — A jednak Pan mówi takie rzeczy. — Pani zapytała. — Mogłeś skłamać. Pierwszy raz przeszła z „Pan” na „ty”. Oboje to usłyszeli. Jan zrobił krok bliżej. — Mogłem. — Dlaczego nie skłamałeś?

— Bo w listach też coraz mniej kłamiemy. Opuściła wzrok. Za drzwiami na końcu galerii słychać było czyjeś kroki. Marysieńka cofnęła się. — Nie pisz mi o tym. — O czym? — O zazdrości. — Dobrze. — Ani o tym, co dziś powiedziałeś. — Dobrze. — I nie patrz na mnie tak przy ludziach. Jan niemal się uśmiechnął. — Jak? Spojrzała na niego ostro. — Właśnie tak. Odeszła. Jan został sam. Po raz pierwszy od wielu miesięcy był naprawdę szczęśliwy. I naprawdę przerażony.

* * *

Potem znów przyszła odległość. Życie dworu rozrzucało ludzi po kraju. Obowiązki Sobieskiego prowadziły go tam, gdzie potrzebne było wojsko albo jego nazwisko. Zamoyski zabierał żonę lub zostawiał ją w Zamościu zależnie od własnych planów. Królowa pisała, wzywała, polecała. W Polsce nikt ważny nie należał wyłącznie do siebie. Listy zaczęły znaczyć jeszcze więcej. Nie miały jeszcze późniejszego, rozbudowanego języka szyfrów. Nie byli jeszcze Astreą i Celadonem. To przyjdzie później wraz z francuskimi romansami i koniecznością ukrywania treści przed ciekawymi oczami. Już teraz jednak powstawała między nimi osobna przestrzeń, której nikt trzeci nie rozumiał do końca. Marysieńka pewnego dnia napisała o Sobiepanie tylko jedno słowo, żartobliwe i złośliwe. Jan odpowiedział innym. Tak zaczynał się język, który z czasem stanie się ich tarczą. W późniejszej korespondencji Zamoyski otrzyma od nich cały zestaw przezwisk, wśród których znajdą się określenia równie mało pochlebne jak „Fujara”, „Koń” czy „Makrela”. Humor ratował to, czego nie potrafili zmienić.

Czasem śmiali się z ludzi, ponieważ nie wolno im było krzyczeć.

* * *

Pewnego wieczoru pod koniec 1660 roku Maria Kazimiera siedziała sama przy małym stole. Zamość spał pod pierwszym śniegiem. W kominku dogasał ogień. Przed nią leżało kilka listów. Nie powinna była trzymać ich razem. Wiedziała o tym. Gdyby ktoś znalazł szkatułę, większość treści dałoby się jeszcze obronić. Nie było w nich jawnego wyznania. Nie było planów spotkań w tajemnicy. Nie było obietnic zdrady. Ale człowiek, który przeczytałby wszystkie po kolei, zrozumiałby coś znacznie gorszego. Zobaczyłby zmianę. Pierwszy list był uprzejmy. Drugi cieplejszy. Trzeci już oczekiwał odpowiedzi. W piątym pojawiały się rzeczy, o których nie mówiła innym. W kolejnych Jan wiedział, kiedy była chora, kiedy zła, kiedy samotna. Nie było jednego momentu, w którym przekroczyli granicę. Granica rozpuściła się pod stopami. Maria Kazimiera wzięła jeden z listów i zbliżyła do płomienia świecy. Papier zatrzymał się kilka centymetrów od ognia. Wystarczyłoby chwilę poczekać. Jedna iskra, potem druga. Atrament zniknąłby wraz z papierem. Mogłaby spalić wszystkie. Zakończyć coś, zanim otrzyma nazwę.

Trzymała list tak długo, aż poczuła ciepło na palcach. Potem cofnęła rękę. Złożyła papier. Schowała go z powrotem. Nie była jeszcze gotowa nazwać tego miłością. Była natomiast pewna czegoś innego. Jutro znów będzie czekać na posłańca.

* * *

W tym samym czasie, wiele mil dalej, Jan Sobieski siedział nad własnym listem. Napisał trzy strony i żadna mu się nie podobała. Za dużo polityki. Za mało jej. Zgniótł pierwszą kartę. Drugą odłożył. Trzecią zaczął od nowa. „Nie wiem, czy przyzwyczajenie do listów jest rzeczą dobrą”. Zatrzymał pióro. „Człowiek bowiem zaczyna od wiadomości, potem czeka na charakter pisma, później na jedno zdanie, a w końcu zauważa, że cały dzień mierzy od jednego posłańca do następnego”. Przeczytał. To było zbyt wiele. Powinien skreślić. Nie skreślił. Dopisał: „Jeśli jest w tym jaka wina, pocieszam się, że nie ponoszę jej sam”. Podpisał. Zapieczętował. Kiedy wosk stwardniał, długo patrzył na pieczęć. Wojna ze Szwecją dobiegła końca. Państwo próbowało wrócić do porządku. Ludzie odbudowywali domy, urzędy, majątki i dawne ambicje. Jan Sobieski także budował coś od nowa. Tyle że nie wiedział jeszcze, czy powstaje dom, czy pożar. Wiedział tylko, że wszystko zaczęło się od kilku zdań na papierze.

Od pierwszego listu, który nie powinien był znaczyć nic. A znaczył coraz więcej.

Rozdział 5

Astrea i Celadon

Pielaskowice — Zamość — Warszawa, sierpień-wrzesień 1661

Sierpień 1661 roku był suchy i ciężki. Nad polami wokół Pielaskowic wisiał kurz, a ziemia pękała pod końskimi kopytami tak, jakby od tygodni czekała na deszcz, który nie nadchodził. Jan Sobieski wrócił z objazdu dóbr przed południem, zrzucił rękawice na stół i przez chwilę stał przy otwartym oknie, patrząc na drogę ginącą między łanami. Mógłby przysiąc, że niczego nie oczekuje. Nie czeka na posłańca, nie wypatruje znajomego konia, nie nasłuchuje stukotu kół. Powtarzał to sobie z taką stanowczością, że nawet jemu samemu zaczynało brzmieć jak kłamstwo.

Na stole, obok map i rachunków, leżała książka oprawiona w skórę. Nie była jego. Otrzymał ją kilka dni wcześniej, wraz z listem, którego nie przeczytał od razu. Najpierw długo oglądał pieczęć. Potem rozciął ją ostrożniej, niż wymagał papier. Na końcu, dopiero kiedy został sam, rozłożył list na biurku i czytał go kilka razy, zatrzymując się przy miejscach, które nie powinny znaczyć nic szczególnego, a jednak za każdym razem znaczyły więcej.

Książka była częścią „Astrei”, francuskiego romansu Honoriusza d’Urfé, tak rozległego, że można było spędzić z nim pół lata i nadal nie dojść do końca. Maria Kazimiera wypożyczyła mu tom z biblioteki własnego męża. Sam fakt miał w sobie coś przewrotnego, czego nie potrafił nie zauważyć. Czytał opowieść o pasterzach, którzy zamiast pilnować stad rozprawiali o miłości z powagą senatorów debatujących nad wojną; o kobietach wystawiających uczucia mężczyzn na próby; o kochankach, którzy potrafili przez sto stron cierpieć z powodu jednego spojrzenia. Jeszcze kilka lat wcześniej wyśmiałby podobną lekturę. Teraz pochłaniał ją wieczorami i z irytacją odkrywał, że niektóre zdania są mu bliższe, niż chciałby przyznać.

— Chorąży wielki koronny czyta o pasterzach — odezwał się człowiek stojący przy drzwiach. Jan podniósł wzrok. — Jeżeli powtórzysz to przy stole, wyślę cię do prawdziwych owiec. — Wolałbym konie. — Tym bardziej powód, byś milczał. Służący uśmiechnął się i wyszedł. Jan odprowadził go spojrzeniem, po czym wrócił do książki. Czytał jeszcze chwilę, ale słowa zaczęły mu się rozmywać. Astrea odtrącała Celadona. Celadon cierpiał. Wszystko było zbyt piękne i zbyt niedorzeczne, a zarazem w niepokojący sposób prawdziwe. Bo czy on sam nie robił od miesięcy dokładnie tego samego? Nie ważył każdego zdania Marysieńki? Nie zastanawiał się, czy krótszy list oznacza chłód, czy jedynie pośpiech? Czy nie potrafił z jednego „proszę o pamięć” zbudować nadziei na cały tydzień, a z braku odpowiedzi — całej nocy bez snu?

Zamknął tom. Na okładce położył dłoń tak, jakby książka mogła być winna temu, co działo się z nim od dwóch lat. — Przeklęte pasterstwo — mruknął. Potem sięgnął po papier.

* * *

W Zamościu Maria Kazimiera siedziała przed lustrem, podczas gdy jedna z pokojowych poprawiała jej włosy. W odbiciu widziała nie tylko siebie, lecz także otwarte drzwi do sąsiedniego pokoju, stół nakryty do późnego obiadu i dwóch służących, którzy co kilka minut przechodzili korytarzem z minami ludzi zajętych czymś niesłychanie ważnym. Sobiepan wrócił tego dnia przed świtem. Spał do południa, potem kazał podać mięso, wino i pieczone ptactwo, po czym oznajmił, że wieczorem przyjdzie kilku znajomych. „Kilku” w języku Jana Zamoyskiego oznaczało czasem czterech ludzi, czasem czterdziestu.

— Mocniej — powiedziała Marysieńka. Pokojowa ściągnęła wstążkę przy włosach. — Tak, pani? — Jeszcze trochę. — Będzie bolało. — Tym lepiej. Będę miała o czym myśleć przy stole. Dziewczyna spuściła oczy. Maria Kazimiera zauważyła to w lustrze i uśmiechnęła się, choć bez wesołości. W domu męża każdy nauczył się rozpoznawać ton, którego lepiej nie komentować. Na komodzie leżał list od Sobieskiego. Złożony dwukrotnie, ukryty pod małym modlitewnikiem. Nie było w nim nic, co można by nazwać wyznaniem. Właśnie dlatego był niebezpieczny. Słowa, których człowiek nie wypowiada wprost, mają czasem większą siłę od tych, które można mu potem wytknąć. „Książka jest winna temu, że dziś o świecie myślę gorzej, a o pewnej osobie lepiej”. Tylko tyle. Czytała to zdanie kilkanaście razy. Wiedziała, o jakiej książce pisał. Wiedziała również, kim była „pewna osoba”. Mogła udawać przed wszystkimi. Przed sobą nie potrafiła już tak łatwo. Drzwi otworzyły się bez pukania.

Jan Zamoyski wszedł w rozpiętym żupanie, jeszcze z zaczerwienionymi oczami po zbyt krótkim śnie. Był duży, ciężki w ruchach, ale nie ociężały. W jego sposobie poruszania się pozostało coś z żołnierza, który potrafił w jednej chwili przejść od śmiechu do rozkazu. Spojrzał na żonę, potem na lustro, a na końcu na stół. — Co to za księga? Marysieńka nie drgnęła. — Modlitewnik. — Nie o to pytam. Przeszedł kilka kroków i podniósł tom leżący przy oknie. Była to inna francuska książka, której nawet nie zdążyła zacząć. — Znowu te wasze historie — prychnął. — We Francji wszyscy tyle czytają, bo nie mają nic lepszego do roboty? — Nie wszyscy. — A ty masz. — Co takiego? Uśmiechnął się w sposób, którego nie lubiła. — Męża. Pokojowa cofnęła dłonie od jej włosów. Marysieńka spojrzała na nią w lustrze. — Zostaw nas. Dziewczyna dygnęła i niemal uciekła.

Sobiepan rzucił książkę na stół. — Wieczorem przyjdą ludzie. Ubierz się dobrze. — Zawsze jestem ubrana dobrze. — Wiesz, co mam na myśli. — Nie. Ale zapewne zaraz mi wyjaśnisz. Zmrużył oczy. Zdarzały się chwile, kiedy jej język go bawił. Innym razem ten sam język doprowadzał go do wściekłości. Nigdy nie wiedziała wcześniej, który z dwóch mężów wszedł do pokoju. Tym razem roześmiał się. — Chcę, żeby cię widzieli. Nie po to mam francuską żonę, żeby chować ją w alkowie. — To uspokajające. Przez chwilę sądziłam, że chcesz mojego towarzystwa. — Towarzystwa? — prychnął. — Kobieta jest najlepszym towarzystwem, kiedy nie pyta o rzeczy, które jej nie dotyczą. Powiedział to bez złości, jak człowiek wyrażający prawdę równie oczywistą jak to, że po zimie przychodzi wiosna. Potem odwrócił się i wyszedł. Marysieńka przez chwilę patrzyła na zamknięte drzwi. Dopiero kiedy została sama, wyciągnęła spod modlitewnika list Sobieskiego.

„Książka jest winna temu…”. Przesunęła palcem po słowach. — Nie — szepnęła. — Książka niczemu nie jest winna.

* * *

Wieczorem Sobiepan był w doskonałym humorze. Przy stole siedziało dwanaście osób, choć zapowiedział „kilku”. Jedzono długo. Podawano wołowinę, dziczyznę, ryby, pasztety i słodkie potrawy, których Marysieńka prawie nie dotknęła. Zamoyski pił szybko, ale nie tracił przytomności. Przeciwnie, im więcej wypijał, tym wyraźniej chciał być centrum wszystkiego. Opowiadał o polowaniach, wojnie, koniach, sporach z sąsiadami i kobietach, których imion nie wymieniał, lecz których opisy były aż nazbyt szczegółowe. Dwóch młodych szlachciców śmiało się głośniej, niż wymagał dowcip. Starszy mężczyzna po prawej stronie Marysieńki patrzył w talerz. — A ty, moja pani — zwrócił się nagle Zamoyski do żony — czemu tak cicho siedzisz? We Francji kobiety podobno gadają bez końca. — Widocznie przywiozłam do Polski wyjątek. Kilku gości uśmiechnęło się ostrożnie. — Powiedz nam coś po francusku. — Co? — Cokolwiek. Niech panowie wiedzą, że za granicę jechać nie trzeba. Marysieńka spojrzała na niego. Przez ułamek chwili miała ochotę odmówić. Potem powiedziała po francusku spokojnie:

— „Są ludzie, którzy chcą posiadać wszystko, czego nie potrafią zrozumieć”. Przy stole zapadła cisza. Zamoyski zmarszczył brwi. — Co powiedziałaś? — Że cieszę się z tak znakomitego towarzystwa. Jeden z obecnych, który znał francuski, zakaszlał nagle w kielich. Marysieńka spojrzała na niego i przez moment oboje wiedzieli, że on wie. Mężczyzna opuścił wzrok. Sobiepan był zadowolony. — Widzicie? — powiedział. — Żona jak z królewskiego dworu. Marysieńka uśmiechnęła się. Pomyślała o Janie Sobieskim i o tym, że on zrozumiałby każde słowo. Ta myśl była bardziej intymna niż dotyk.

* * *

Jan przeczytał pierwszy tom „Astrei” w cztery dni. Drugi zaczął natychmiast. W sierpniu i wrześniu 1661 roku rzeczywiście czytał francuskie romanse z zapałem, który u wojskowego mógłby wydawać się zaskakujący, gdyby nie pamiętać, że Sobieski od młodości znał języki, podróżował po Europie i miał szerokie zainteresowania daleko wykraczające poza wojnę. Czytał rano przed wyjazdem, wieczorem po kolacji i nocą, kiedy dom cichł. Czasami odkładał książkę tylko po to, żeby natychmiast pisać do Marysieńki. Innym razem pisał na marginesie własne uwagi, po czym skreślał je, bo brzmiały zbyt podobnie do rzeczy, których nie powinien był myśleć o cudzej żonie. Najbardziej drażnił go Celadon. Był cierpliwy. Zbyt cierpliwy. Cierpiał z godnością, podporządkowywał się ukochanej, przyjmował jej gniew jak wyrok. Jan uważał podobne zachowanie za niedorzeczne, po czym odkrywał, że sam spędził pół godziny nad jednym zdaniem, aby przypadkiem nie urazić Marysieńki. „Nie jestem Celadonem” — napisał kiedyś na pustym skrawku papieru.

Popatrzył na zdanie. Dopisał pod spodem: „Niestety”. Zgniótł kartkę i wrzucił do ognia. Następnego dnia przyszedł list. Marysieńka pisała o książce. Nie o uczuciu. To wystarczyło. „Czy znalazł Waszmość w naszych pasterzach kogoś, z kim zechciałby się utożsamić?” Jan roześmiał się tak głośno, że pies leżący pod stołem podniósł łeb. Odpisał natychmiast. „Jeżeli mam być pasterzem, proszę mi przynajmniej pozwolić wybrać pasterkę”. Zatrzymał pióro. Za śmiało. Dopisał: „Choć obawiam się, że najpiękniejsze są zwykle najmniej łaskawe”. To także było zbyt wiele. Skreślił „najpiękniejsze”. Potem przywrócił słowo nad linią. Był chorążym wielkim koronnym, człowiekiem, któremu powierzano chorągwie, ludzi i sprawy publiczne. Na polu potrafił zdecydować w kilka chwil, czy trzeba nacierać, czy ustępować. Przy liście do Marysieńki zachowywał się jak student przed pierwszym egzaminem. Zapieczętował wiadomość dopiero po północy. Rano otworzył ją ponownie. Przeczytał. Dodał jedno zdanie. „Może zresztą nie powinienem wybierać. Są wybory, które dokonują się wcześniej niż rozum zdąży się na nie zgodzić”.

Tym razem nie skreślił.

* * *

Odpowiedź przyszła po sześciu dniach. „Celadon zawsze cierpiał najbardziej wtedy, gdy sam sobie wymyślał powody do cierpienia”. Jan czytał to zdanie stojąc przy oknie. Na zewnątrz padał pierwszy od tygodni deszcz. Woda spływała po szybach, a ziemia pachniała tak intensywnie, że zapach docierał aż do pokoju. „Celadon”. Uśmiechnął się: nazwała go Celadonem, nie Waszmością ani panem chorążym. Tak zaczęło się coś, czego później nie potrafili już zatrzymać. Pseudonimy miały ich chronić. Z czasem stały się językiem, w którym mogli być bardziej szczerzy niż pod własnymi imionami. Jan bywał Celadonem, Beaulieu, Jesienią, Prochem, Orondatem i Sylwandrem; Maria Kazimiera — Astreą, Jutrzenką, Różą, Kleopatrą, Esencjami. Nazwy zmieniały się zależnie od nastroju, sytuacji, miejsca i tego, kto mógł przechwycić list. Najpierw traktowali to jak grę. „Celadon donosi Astrei, że pasterze w jego okolicy są równie głupi jak senatorowie”. „Astrea odpowiada, że senatorowie przynajmniej noszą lepsze suknie”. „Celadon prosi o więcej owoców”.

„Astrea oznajmia, że owoce dojrzewają tylko dla cierpliwych”. Listy stały się „konfiturami” albo „owocami”. Miłość — „pomarańczami”. Zdrowie — „odorem”. Warszawski dwór otrzymał nazwę „Boisko”, a Paryż i Wersal bywały „Zaczarowanym Pałacem”. Najwięcej nazw dostał jednak Sobiepan. Maria zaczęła ostrożnie. „Koń” wydał jej się stosunkowo łagodny. Jan uznał, że zbyt łagodny. „Fujara” była lepsza. Potem pojawiły się „Makrela”, „Fontanna” i „Dosia”. Nie wszystkie przezwiska były równie eleganckie, ale właśnie to sprawiało, że Marysieńka czasem śmiała się nad listem tak mocno, iż musiała zakrywać usta dłonią, żeby nikt w sąsiednim pokoju nie usłyszał. W małżeństwie, w którym coraz mniej rzeczy było jej własnych, otrzymała nagle całe ukryte państwo. Nikt poza nimi nie znał jego granic.

* * *

Na początku września Maria Kazimiera przyjechała do Warszawy. Dwór królewski od pierwszego dnia przypomniał jej, czym różni się życie od istnienia. W Zamościu każdy korytarz prowadził ostatecznie do Sobiepana, jego interesów, jego gości albo jego nastrojów. W Warszawie świat był większy. Królowa Ludwika Maria potrafiła przed południem rozmawiać o małżeństwie francuskiej księżniczki, podczas obiadu o wojnie, wieczorem o obsadzie urzędu, a między jednym a drugim znaleźć czas, żeby zauważyć źle dobraną koronkę u dwórki. Na dworze nic nie było drobne. Suknia mogła być deklaracją. Miejsce przy stole — polityką. Milczenie — groźbą.

Marysieńka znała ten język od dziecka. I właśnie dlatego od razu zauważyła Jana. Stał przy jednym z okien w rozmowie z dwoma mężczyznami. Nie widział jej. Miał na sobie ciemny żupan i delię spiętą wysoko pod szyją. Włosy nosił inaczej niż kilka lat wcześniej. Twarz wydawała się szczuplejsza. Dorósł do własnej powagi, pomyślała, a potem skarciła się za to, że przygląda mu się zbyt długo. Królowa zauważyła wszystko. — Patrzysz, jakbyś chciała sprawdzić, czy człowiek z listów istnieje naprawdę — powiedziała po francusku. Marysieńka odwróciła głowę. — Patrzyłam na okno. — Oczywiście. Ludwika Maria uśmiechnęła się lekko. Była kobietą, której niewiele należało tłumaczyć. Jeszcze mniej warto było przed nią ukrywać, jeśli sama postanowiła coś dostrzec. — Sobieski jest nam potrzebny — powiedziała ciszej. Marysieńka poczuła, że wszystkie miękkie słowa kończą się w jednej chwili. — Wiem. — Nie tylko on. Zamoyski również. — To trudniejsze.

— Dlatego proszę ciebie. Plan dworu królewskiego, aby doprowadzić do elekcji następcy jeszcze za życia Jana Kazimierza, dzielił Rzeczpospolitą i budził gwałtowny opór części szlachty. Tak zwana elekcja vivente rege miała zabezpieczyć sukcesję, ale przeciwnicy widzieli w niej zamach na wolną elekcję. Ludwika Maria, wychowana w świecie europejskich dworów dynastycznych, uważała polski zwyczaj oczekiwania ze wszystkim aż do śmierci monarchy za źródło chaosu. Wielu Polaków uważało jej pomysł za źródło jeszcze większego niebezpieczeństwa. Marysieńka znajdowała się dokładnie pomiędzy tymi światami. — Jan nie lubi, kiedy ktoś próbuje prowadzić go za rękę — powiedziała. Królowa uniosła brew. — Jan? Dopiero po chwili Marysieńka zrozumiała. — Pan Sobieski. — Oczywiście. W głosie Ludwiki Marii nie było kpiny. To było gorsze. Była tam cierpliwość kobiety, która zapisuje sobie informację na później. — Porozmawiaj z nim — poleciła. — Jest rozsądniejszy, niż udaje. A z mężem także. Marysieńka nie odpowiedziała.

Królowa spojrzała na nią dłużej. — Nie każę ci czynić niczego, czego sama nie uznasz za stosowne. Było to jedno z tych dworskich zdań, które oznaczały dokładnie przeciwieństwo tego, co mówiły. Marysieńka dygnęła. — Rozumiem. — Wiem, moje dziecko. Właśnie dlatego cię proszę.

* * *

Pierwsza rozmowa Marysieńki z Sobieskim odbyła się w obecności siedmiu osób. Druga — pięciu. Trzecia — trzech. Dopiero przy czwartej zostali sami na tyle, na ile dwoje ludzi na królewskim dworze mogło kiedykolwiek zostać samych. Było późne popołudnie. Korytarz prowadzący ku jednej z mniejszych komnat opustoszał po nabożeństwie. Za oknami Warszawa tonęła w miękkim, wrześniowym świetle. Na dziedzińcu ktoś prowadził konie. Z dołu dochodziło szczekanie psa. Jan szedł obok niej wolniej, niż wymagała droga. — Astrea jest dzisiaj niezwykle milcząca — powiedział po francusku. Marysieńka nie spojrzała na niego. — Astrea nie zna żadnego człowieka o tym imieniu. — Szkoda. Celadon mówił o niej bardzo dobrze. — Celadon jest postacią fikcyjną. — To mu daje przewagę nad większością ludzi na dworze. Uśmiechnęła się mimo woli. — Nie powinieneś używać tych nazw tutaj. — Dlaczego? — Bo jeśli ktoś usłyszy… — Pomyśli, że rozmawiamy o książce.

— A nie rozmawiamy? Zatrzymał się. Ona zrobiła jeszcze krok, zanim również stanęła. Przez moment patrzyli na siebie w ciszy. — Nie wiem — odpowiedział. To był pierwszy raz, kiedy jedno z nich powiedziało prawdę bez osłony. Marysieńka poczuła nagle, że korytarz jest za wąski. — Królowa chce, żebyś poparł jej plany. Jan parsknął cicho. — A więc jednak polityka. — Jest wszędzie. — Nawet tutaj? — Szczególnie tutaj. — I dlatego ze mną rozmawiasz? Pytanie zabrzmiało łagodnie. Właśnie przez to zabolało. Marysieńka spojrzała mu prosto w oczy. — Nie obrażaj mnie. — Nie chciałem. — Chciałeś. — Chciałem usłyszeć odpowiedź. — To nie to samo. — Dla człowieka, który od tygodnia czeka na jedno zdanie, czasem to samo. Zacisnęła dłonie na wachlarzu. — Nie jestem odpowiedzialna za to, co robisz z moimi listami. — Wiem. — Ani za to, ile razy je czytasz. — Tego nie wiesz.

— Wiem aż za dobrze. Zapadła cisza. Jan uśmiechnął się bardzo nieznacznie. — A więc wiesz. Poczuła, że sama zastawiła na siebie pułapkę. — Powinnam iść. — Marysieńko. Jej imię zatrzymało ją skuteczniej niż dotyk. Nie „pani wojewodzino”. Nie „Astreo”. Nie żadna z nazw, za którymi się ukrywali. Marysieńko. Odwróciła się. Jan spoważniał. — Nie chcę, żebyś myślała, że dwór albo królowa mają cokolwiek wspólnego z tym, dlaczego piszę. — A dlaczego piszesz? Teraz to on zamilkł. Z dołu dobiegł śmiech kilku ludzi. Ktoś wszedł na schody. Czas się kończył. Jan powiedział cicho: — Gdybym potrafił odpowiedzieć krótko, nie potrzebowałbym tylu listów. Marysieńka odwróciła się i odeszła, zanim mógł zobaczyć, że się uśmiechnęła.

* * *

Przez następne dni nie pisali do siebie. Byli w tym samym mieście, co okazało się znacznie trudniejsze niż dzielące ich mile. Kiedy Jan był daleko, list dawał im bezpieczną przestrzeń. Można było pisać nocą, skreślać, poprawiać, odkładać odpowiedź. W Warszawie widzieli się przy stole, podczas nabożeństw, audiencji i rozmów. Każde słowo wypowiedziane przy innych miało podwójne znaczenie. Każde spojrzenie trwało albo zbyt krótko, albo o sekundę za długo. Marysieńka zaczęła rozumieć, że ukrywanie uczucia nie polega na tym, by nie patrzeć na człowieka. Polega na tym, by patrzeć na wszystkich dokładnie tak samo. To było niemal niemożliwe. Sobiepan pojawił się na dworze po kilku dniach. Wjechał do Warszawy z takim hałasem, jakby miasto należało do niego, a on wracał do własnego domu. Przywiózł ludzi, konie i trzy psy, z których jeden podczas pierwszego wieczoru wyrwał się słudze i wpadł do korytarza prowadzącego ku komnatom królowej.

Zamoyski uznał to za znakomity dowcip. Marysieńka nie. Jan obserwował ich podczas kolacji. Sobiepan siedział obok żony. Mówił dużo, jadł jeszcze więcej, co pewien czas pochylał się ku Marii Kazimierze i rzucał jej jakieś zdanie. Raz położył rękę na jej ramieniu, jakby chciał przypomnieć wszystkim, do kogo należy. Jan poczuł coś, czego nie lubił w sobie. Nie była to zwykła zazdrość. Zazdrość można było wyśmiać. To było poczucie niesprawiedliwości, a ono bywa znacznie bardziej niebezpieczne, bo człowiek bardzo łatwo myli własne pragnienie z prawem do sądzenia innych. Sobiepan powiedział coś do żony. Marysieńka odpowiedziała. Zamoyski roześmiał się i nalał sobie wina. Jan nie słyszał słów. Wystarczyło mu, że widział, jak zmieniła się jej twarz. Uśmiech pozostał, oczy nie. — Patrzysz na niego, jakbyś planował bitwę — odezwał się ktoś obok. Jan odwrócił głowę. — Na kogo? — Właśnie dlatego pytam. — Patrzę na stół. — Oczywiście.

Jan wypił wino. Tego wieczoru nie podszedł do Marysieńki ani razu. Następnego ranka otrzymał od niej kartkę z jednym zdaniem. „Celadon był wczoraj równie pogodny jak listopad”. Odpisał: „Celadon zobaczył złą pogodę i nie potrafił udawać, że świeci słońce”. Jej odpowiedź przyszła jeszcze tego samego dnia. „Nie każda chmura jest burzą”. „Nie każda. Niektóre jednak stoją człowiekowi nad głową od lat”. Po tej wiadomości milczała do wieczora. Jan żałował własnych słów po dziesięciu minutach. Po godzinie był na siebie wściekły. Po dwóch zaczął układać przeprosiny. O zachodzie otrzymał list. „Astrea nie potrzebuje, żeby Celadon ratował ją przed deszczem. Wystarczy, żeby pamiętał, że ona także moknie”. Przeczytał to zdanie dwa razy. Potem trzeci. Usiadł. W tym jednym zdaniu było więcej prawdy niż we wszystkich jego pretensjach. Nie miała do niego należeć dlatego, że jej małżeństwo było złe. Nie miała stać się nagrodą za to, że on rozumiał ją lepiej.

List 5. 15 lipca [1661]
Maria Kazimiera Zamoyska do Jan Sobieskiego. Park (oznaczenie miejsca w liście). Fragment listu z drukowanego wydania. t. I, cz. 1, nr 31, s. 185–187. Zob. Aneks listów, list 5.

Mógł ją kochać. Nie dawało mu to prawa do niej. Ta świadomość była bolesna, ale właśnie ona odróżniała uczucie od posiadania. Wziął pióro. „Celadon przeprasza. Nie za deszcz. Za to, że przez chwilę uznał cudze niebo za swoje”. Nie dopisał niczego więcej.

* * *

Maria Kazimiera przeczytała przeprosiny przed snem. W komnacie paliły się dwie świece. Sobiepan nie wrócił jeszcze z wieczerzy u znajomych. Miała przed sobą rzadką godzinę, w której nikt niczego od niej nie chciał. List Jana leżał na jej kolanach. „Cudze niebo”. Dotknęła tych słów kciukiem. Zamoyski nigdy nie przepraszał w taki sposób. Kiedy był zbyt gwałtowny, następnego dnia przysyłał klejnot albo tkaninę. Kiedy nie wracał na noc, zachowywał się rano tak, jakby nie istniała żadna rzecz wymagająca wyjaśnienia. Gdy powiedział coś grubego, śmiał się, jeśli się obrażała. Był hojny tam, gdzie można było zapłacić, i skąpy tam, gdzie potrzebne było jedno słowo. Jan potrafił spędzić godzinę nad trzema zdaniami. Ta różnica była niebezpieczna. Nie dlatego, że świadczyła źle o Sobiepanie. Dlatego, że świadczyła zbyt dobrze o Janie. Marysieńka wstała i podeszła do okna. Warszawa była ciemna. Nad dachami widziała kilka świateł, dalej tylko czarne niebo.

Przypomniała sobie Francję z dzieciństwa, choć coraz częściej nie wiedziała, które obrazy są prawdziwym wspomnieniem, a które powstały z opowieści innych ludzi. Pamiętała język. Zapach. Pewien ogród. Suknię matki. Potem Polskę. Królową. Dwór. Lata, w których uczono ją, że przyszłość dziewczyny jest drogą wybieraną przez tych, którzy wiedzą lepiej. Wybrano jej męża. Nie wybrano jej uczuć. Może właśnie dlatego były pierwszą rzeczą, która naprawdę należała do niej. Usiadła przy stole i odpisała: „Astrea przyjmuje przeprosiny. Niebo pozostaje cudze, lecz deszcz czasem pada na dwoje ludzi jednocześnie”. Zawahała się. Dopisała: „I wtedy dobrze wiedzieć, że drugi człowiek także go czuje”. Złożyła list. Nie użyła słowa „miłość”. Nie musiała.

* * *

Ich szyfr rozrastał się przez kolejne tygodnie. Początkowo chodziło o ostrożność. Później stał się wspólną zabawą, a w końcu czymś jeszcze bardziej intymnym: prywatnym sposobem opisywania świata. W epoce, w której list mógł zostać przechwycony, otwarty przez sługę, pokazany krewnemu albo wykorzystany politycznie, podobne kamuflowanie treści miało praktyczny sens. Ale w przypadku Jana i Marysieńki szyfr robił coś więcej. Pozwalał im stworzyć rzeczywistość, w której Sobiepan nie był wojewodą sandomierskim, lecz Makrelą, dwór nie był dworem, lecz Boiskiem, a miłość nie była grzechem, zdradą ani skandalem — była pomarańczami.

„Pomarańcze dziś kwaśne” — pisał Jan, kiedy czuł się odtrącony. „Bo Celadon zrywa je niedojrzałe” — odpowiadała. „Celadon umrze z głodu”. „Celadon jada zbyt dobrze, żeby ktokolwiek w to uwierzył”. „Astrea jest okrutna”. „Astrea jest rozsądna”. „To prawie to samo”. „Tylko dla mężczyzny”. Czasem śmiali się tak, jakby byli dziećmi. Czasem po jednym zdaniu milczeli przez dwa dni. Niektóre listy były pełne polityki. Inne zdrowia. Jeszcze inne drobiazgów, które dla nikogo poza nimi nie miały znaczenia: czy padało, kto przyjechał, co jadła, czy boli ją głowa, czy koń Jana kuleje, czy książka była dobra. Z czasem właśnie te szczegóły stały się najważniejsze. Miłość nie rosła między wielkimi deklaracjami. Rosła między pytaniami: „Czy spałaś?”, „Czy kaszel minął?”, „Czy dotarłaś bezpiecznie?”, „Dlaczego nie piszesz?”. W tym ostatnim pytaniu Jan osiągnął mistrzostwo. Jeśli list spóźniał się o dzień, pisał drugi. Jeśli o dwa — trzeci. Jeśli odpowiedź była krótka, analizował ją jak traktat międzynarodowy.

Marysieńka zaczęła mu to wypominać. „Celadon jest najbardziej niecierpliwym pasterzem we Francji”. „Celadon nie jest we Francji”. „Tym gorzej dla Francji”. „A dla Astrei?” Tym razem odpowiedź nie przyszła od razu. Kiedy nadeszła, składała się z czterech słów: „Dla Astrei jeszcze gorzej”. Jan nosił ten list przy sobie przez tydzień.

* * *

Któregoś wieczoru Ludwika Maria poprosiła Marysieńkę, żeby została po kolacji. Królowa siedziała przy stole zastawionym papierami. Świece wypalały się nierówno. Na krześle obok leżał list z Francji, jeszcze otwarty. — Zamknij drzwi — powiedziała. Marysieńka wykonała polecenie. — Mówiłaś z Sobieskim? — Tak. — I? — Nie lubi projektu elekcji za życia króla. — Tego nie trzeba było odkrywać. Połowa kraju go nie lubi. — Nie jest przeciwnikiem dlatego, że chce nim być. Obawia się tego, co stanie się później. Królowa spojrzała na nią uważnie. — Dobrze go rozumiesz. Marysieńka poczuła znajome ukłucie niepokoju. — Rozmawiamy. — Widzę. — Wasza Królewska Mość… Ludwika Maria uniosła dłoń. — Nie zamierzam cię spowiadać. Od tego są inni. Mnie interesuje, czy potrafisz przekonać człowieka, którego inni nie potrafią przekonać. — Nie chcę go oszukiwać. — Nikt tego od ciebie nie wymaga. — Chcesz, żebym wykorzystała jego… życzliwość. Królowa odchyliła się w krześle.

— Moje dziecko, na dworze każdy wykorzystuje wszystko. Nazwisko. Majątek. urodę. przyjaźń. pamięć. wdzięczność. gniew. Jeśli czegoś nie używasz, ktoś inny użyje tego przeciw tobie. Marysieńka milczała. — Ale — dodała królowa łagodniej — jest jedna rzecz, której nie należy marnować dla polityki. — Jaka? — To, co zdarza się człowiekowi raz. Maria Kazimiera patrzyła na nią bez słowa. Ludwika Maria sięgnęła po następny dokument. — Możesz odejść. — Wasza Królewska Mość… — Powiedziałam, że nie będę cię spowiadać. Marysieńka dygnęła i wyszła. Na korytarzu zatrzymała się przy oknie. Po raz pierwszy pomyślała, że może królowa nie tylko widzi więcej, niż mówi. Może pamięta także więcej, niż chce pamiętać.

* * *

Jan spotkał Marysieńkę dwa dni później w ogrodzie. Nie było to spotkanie umówione. Tak przynajmniej oboje postanowili je później nazywać. Wrześniowe słońce stało nisko. Liście zaczynały żółknąć na brzegach. Maria Kazimiera spacerowała z jedną z kobiet ze swego otoczenia, kiedy służąca została przywołana przez kogoś z dworu. Jan pojawił się od strony alei kilka chwil później. — Przypadek — powiedział. — Oczywiście. — Nie wyglądasz na przekonaną. — Ponieważ od tygodnia spotykam cię przypadkiem wszędzie. — Warszawa jest mała. — Warszawa ma tysiące ludzi. — Jeden mnie szczególnie interesuje. Spojrzała na niego ostrzegawczo. — Janie. Zatrzymał się. Było to pierwsze „Janie” wypowiedziane bez tytułu, bez obecności innych, bez żartu. Nie odpowiedział od razu. — Powiedz jeszcze raz. — Nie bądź dzieckiem. — Dzieci proszą o mniej. — Właśnie tego się obawiam. Poszli dalej. Przez kilka kroków milczeli. — Królowa mówiła ze mną — powiedział. Marysieńka westchnęła.

— Oczywiście. — Powiedziała, że mam słuchać rozsądnych ludzi. — I co zrobiłeś? — Zapytałem, gdzie ich znaleźć. Roześmiała się. — Pewnego dnia twoja ironia zaprowadzi cię do nieszczęścia. — Jest kilka innych rzeczy, które zrobią to wcześniej. — Na przykład? Spojrzał na nią. Nie musiał odpowiadać. Marysieńka zatrzymała się przy kamiennej balustradzie. Za nią ogród schodził ku rzece. Powietrze pachniało wilgotną ziemią i dymem. — Nie możemy tak długo — powiedziała. — Jak? — Udawać, że wszystko jest książką. Jan spoważniał. — Myślałem, że właśnie książka pozwala nam mówić prawdę. — Pozwala nam nie nazywać jej po imieniu. — To czasem jedyny sposób. — Do kiedy? Nie znalazł odpowiedzi. Marysieńka odwróciła twarz ku ogrodowi. — Jestem żoną innego człowieka. — Wiem. — Za każdym razem, kiedy piszę do ciebie, wiem to lepiej. — Ja też. — Nie. Ty wiesz, że jestem żoną innego. Ja nią jestem.

Te słowa uciszyły go całkowicie. — Masz rację — powiedział po chwili. — Nie chcę mieć racji. — A czego chcesz? Zamknęła oczy. Tego pytania bała się najbardziej. — Chcę, żebyś nie pytał. — Dobrze. Spojrzała na niego zaskoczona. — Tak po prostu? — Jeżeli prosisz. — I nic więcej? — Wszystko więcej jest właśnie tym, o co zabroniłaś mi pytać. Przez moment chciała się roześmiać i rozpłakać jednocześnie. — Jesteś nieznośny. — To już lepiej niż listopad. — Pamiętasz każde zdanie? — Twoje? Prawie. — To nie jest zdrowe. — Odor Celadona jest doskonały. Zaśmiała się mimo siebie. I właśnie w tym śmiechu napięcie pękło. Nie zniknęło. Stało się łagodniejsze. Poszli dalej obok siebie, nie dotykając się ani razu. Marysieńka pomyślała, że nigdy nie czuła czyjejś obecności tak mocno właśnie dlatego, że nie wolno było jej dotknąć.

* * *

Kilka dni później Sobiepan znalazł tom „Astrei”. Nie był to ten sam tom, który Marysieńka pożyczyła Janowi, lecz następny. Leżał otwarty w jej komnacie, kiedy Zamoyski wszedł bez zapowiedzi. — Znowu to? Wziął książkę do ręki. — Tak. Przerzucił kilka stron. — Pięciu ludzi rozmawia tu o miłości przez pół strony i żaden nie zabiera się do rzeczy. — To może być dla ciebie doświadczenie edukacyjne. Spojrzał na nią. — Co? — Nic. Rzucił książkę na łóżko. — Dziwne rzeczy lubicie wy, Francuzki. — Ty lubisz polowania. — Polowanie ma sens. — Dla jelenia zapewne mniejszy. Zamoyski prychnął. — Wiesz, czego ci trzeba? — Nie mogę się doczekać. — Dziecka, które przeżyje. Wtedy przestaniesz zajmować sobie głowę pasterzami. Uderzył w miejsce, które bolało bardziej, niż mógł wiedzieć. Marysieńka znieruchomiała. Sobiepan zauważył zmianę w jej twarzy, lecz zamiast się cofnąć, wzruszył ramionami. — Nie patrz tak. Mówię, jak jest.

— Wyjdź. — Co? — Powiedziałam: wyjdź. — To mój pokój, mój dom i moja żona. — W takim razie zostaw sobie pokój i dom. Ja proszę o chwilę. Jego twarz stwardniała. Przez moment myślała, że wybuchnie. Ale Zamoyski tylko się uśmiechnął — zimno, bez humoru. — Pamiętaj czasem, komu zawdzięczasz tę całą wielkość, Marysieńko. — Wielkość? — Nazwisko. Pozycję. To, że każdy otwiera przed tobą drzwi. Podeszła krok bliżej. — Drzwi otwierano przede mną, zanim zostałam twoją żoną. Odwrócił się. — I dlatego jesteś taka dumna. Królowa cię rozpuściła. — Nie. Królowa nauczyła mnie tylko rozpoznawać, kiedy ktoś myli dumę z godnością. Wyszedł trzaskając drzwiami. Marysieńka została sama. Długo stała bez ruchu. Potem usiadła na skraju łóżka i podniosła książkę z podłogi. Jedna kartka zagięła się przy upadku. Wygładziła ją starannie. Było w tym coś absurdalnego: troszczyła się o papier, bo nie wiedziała, co zrobić z własnym sercem.

Tego wieczoru napisała do Jana tylko trzy słowa: „Astrea ma dość”. Odpowiedź nadeszła tak szybko, jak tylko mógł przyjść posłaniec. „Celadon jest”. Nic więcej. Nie „jest przy tobie”. Nie „jest gotów”. Po prostu: jest. Marysieńka przycisnęła kartkę do ust. Nie płakała. To było gorsze.

* * *

W kręgach dworskich we Francji modne były wówczas gry językowe, portrety charakterów, zaszyfrowane aluzje i wyobrażone „krainy czułości”, w których uczucia przedstawiano jak miejsca na mapie. Maria Kazimiera znała ten sposób myślenia od młodości i potrafiła przenosić go do własnej korespondencji. Dla Jana, wychowanego między polskim dworem, wojną i europejskimi podróżami, ten świat był zarazem obcy i fascynujący. Pewnego wieczoru narysowała mu mapę. Nie prawdziwą. Na małym arkuszu papieru poprowadziła rzekę, nad którą napisała „Niecierpliwość”. Po jednej stronie zaznaczyła las „Podejrzeń”, po drugiej wzgórza „Zazdrości”. Dalej narysowała mały most. Pod nim: „Rozsądek”. Na drugim brzegu znajdował się ogród. „Zaufanie”. Na samym końcu kartki narysowała niewielki dom. Nie podpisała go. Jan otrzymał mapę dwa dni później. Przyglądał jej się długo. Potem wziął pióro i dopisał na odwrocie: „Celadon zgubił drogę przy Zazdrości, prawie utonął w Niecierpliwości, ale jeśli Astrea pozwoli, będzie szukał mostu”. Dodał małą strzałkę wskazującą dom.

„A to?” Kiedy kartka wróciła do Marysieńki, spojrzała na pytanie. Wahała się bardzo długo. W końcu napisała jedno słowo. „Kiedyś”. Po raz pierwszy pozwolili sobie wyobrazić przyszłość. Nie powiedzieli, jaka ma być. To było jeszcze zbyt niebezpieczne. Ale od tej chwili wiedzieli, że oboje widzą ten sam dom na końcu mapy.

* * *

Jan stał się bardziej ostrożny w obecności innych, lecz mniej ostrożny na papierze. W listach potrafił pisać rzeczy, których nie powiedziałby głośno nawet samemu sobie. O tęsknocie. O strachu, że Marysieńka wróci do Zamościa i z czasem nauczy się życia bez niego. O tym, że jej milczenie jest dla niego gorsze niż zła wiadomość. O zazdrości wobec człowieka, którego nie szanował, a który posiadał wobec prawa wszystko, czego Jan pragnął. Czasem następnego ranka wstydził się własnej szczerości. Nigdy jednak nie przestawał pisać. Marysieńka odpowiadała inaczej. Była oszczędniejsza. Potrafiła jednego dnia napisać zdanie, które dawało mu nadzieję, a następnego schować się za żartem. Nie robiła tego z okrucieństwa. Musiała kontrolować więcej. Każdy krok kobiety był oceniany inaczej niż krok mężczyzny. Jan mógł mieć reputację człowieka zakochanego i nadal pozostać człowiekiem. Ona mogła jednym błędem stać się przede wszystkim cudzołożnicą. Wiedziała o tym. On dopiero się uczył.

— Dlaczego nie odpowiadasz na wszystko? — zapytał podczas jednego z krótkich spotkań. — Odpowiadam na to, na co mogę. — A na resztę? — Na resztę odpowiadam milczeniem. — Trudno je czytać. — To dobrze. — Marysieńko… — Janie, ty możesz pozwolić sobie na luksus nieostrożności. Ja nie. — Nigdy nie pozwolę, żeby coś ci się stało przeze mnie. Spojrzała na niego niemal ze smutkiem. — Właśnie powiedziałeś coś, czego żaden człowiek nie może obiecać. — Mogę próbować. — Próbuj więc od tego, żeby nie pisać mi pięciu listów, gdy nie odpowiem przez dwa dni. — Czterech. — Pięciu. — Jeden był tylko kartką. — To nadal list. — Nie według prawa. — Na szczęście dla ciebie nie jestem trybunałem. — Niestety. Przed trybunałem można się bronić. Uśmiechnęła się. — A przede mną? Jan popatrzył na nią długo. — Nie chcę. Odwróciła wzrok. Znów zrobił to, czego najbardziej się bała: odpowiedział zbyt dobrze.

* * *

Pod koniec września „Astrea” wróciła do biblioteki Zamoyskiego. Jan nie chciał jej oddawać. Trzymał tom na stole jeszcze jeden dzień po tym, jak posłaniec miał go zabrać. Potem drugi. W końcu sam zapakował książkę w płótno. Przed zamknięciem otworzył ją jeszcze raz na przypadkowej stronie. Czytał o rozłące. Roześmiał się bez humoru. — Oczywiście. Przez chwilę miał pokusę, żeby coś napisać na marginesie. Jedno zdanie. Znak. Cokolwiek, co Marysieńka mogłaby znaleźć. Nie zrobił tego. Książka należała do jej męża. Ta myśl wystarczyła, by wszystko stało się nieznośne. Do paczki dołożył osobną kartkę. „Oddaję Astreę Astrei. Celadonowi nie jest już potrzebna, bo odkrył, że książka nauczyła go tylko nazw dla rzeczy, które znał wcześniej”. Zawahał się. Dopisał: „Jednej jednak nazwy nadal brakuje”. Marysieńka otrzymała paczkę w Warszawie. Otworzyła ją sama. Przeczytała kartkę. „Jednej jednak nazwy nadal brakuje”. Wiedziała, jakiej. Tego wieczoru nie odpisała. Następnego również. Jan czekał.

Trzeciego dnia otrzymał wiadomość tak krótką, że w pierwszej chwili sądził, iż posłaniec zgubił drugą kartę. „Nie wszystkiemu trzeba dawać imię, żeby było prawdziwe”. Usiadł. Przez kilka minut nie ruszał się z miejsca. Potem odwrócił kartkę i napisał na odwrocie: „A jeśli człowiek potrzebuje prawdy bardziej niż nazwy?” Odpowiedź przyszła następnego dnia. „Wtedy musi być gotów zapłacić za nią cenę”. Jan czytał te słowa bardzo długo. Wiedział, że nie mówi już o książkach.

* * *

Cena zaczęła ujawniać się szybciej, niż oboje chcieli. Sobiepan stawał się podejrzliwy nie dlatego, że znał treść korespondencji, lecz dlatego, że znał własną żonę wystarczająco dobrze, by zauważyć zmianę. Marysieńka częściej milczała przy stole. Czasem uśmiechała się bez powodu. Innym razem była nieobecna nawet wtedy, gdy patrzyła prosto na niego. — Masz kogoś na tym swoim dworze? — zapytał któregoś wieczoru. Powiedział to tonem pół żartu. Marysieńka poczuła, że serce uderzyło jej raz mocniej. — Mam królową. — Nie o nią pytam. — W takim razie pytasz niegrzecznie. — Jestem twoim mężem. — To nie usprawiedliwia wszystkiego. — W małżeństwie? Prawie wszystko. Usiadł naprzeciwko niej. — Za dużo listów dostajesz. — Jestem związana z dworem. — Za dużo się przy nich uśmiechasz. — Może dwór pisze zabawniej niż ty mówisz. Jego twarz zmieniła się. Marysieńka od razu wiedziała, że poszła za daleko. Sobiepan pochylił się nad stołem.

— Uważaj. Jedno słowo. Bez krzyku. Właśnie dlatego było groźniejsze. Marysieńka nie odsunęła się. — Na co? — Żebyś nie zapomniała, gdzie jesteś. — Nie zapominam ani na chwilę. Patrzyli na siebie długo. W końcu Zamoyski wstał. — Dobrze. Wyszedł. Maria Kazimiera została przy stole. Dopiero po kilku minutach zauważyła, że ściska serwetę tak mocno, iż paznokcie wbiły się jej w dłoń. Tego wieczoru spali osobno. Nazajutrz Sobiepan zachowywał się tak, jakby nic się nie wydarzyło. To było jego najokrutniejsze przyzwyczajenie. Nie pozwalał ranom nawet uzyskać własnego imienia.

* * *

Jan dowiedział się o rozmowie dopiero kilka dni później. Marysieńka napisała niewiele. „Koń zaczyna słyszeć kopyta innych koni”. W pierwszej chwili roześmiał się z konstrukcji zdania. Potem zrozumiał. Przestał się śmiać. Chodził po pokoju przez kilka minut. Myśl o tym, że Zamoyski może czytać jej listy, śledzić posłańców albo urządzić scenę, budziła w nim gniew. Jeszcze gorsza była świadomość, że każda jego odpowiedź może zwiększyć ryzyko. Usiadł do pisania. „Celadon zamilknie, jeśli Astrea tego chce”. Napisał. Skreślił. Napisał ponownie. „Jeśli moje słowa przynoszą ci niepokój, nie będę pisał”. To brzmiało lepiej. Dopisał: „Ale nie myl mojego milczenia z obojętnością. Nie potrafiłbym jej udawać nawet dla twojego bezpieczeństwa. Mogę jedynie udawać ciszę”. Wysłał. Odpowiedź przyszła następnego dnia. „Nie proszę o ciszę. Proszę o rozwagę”. Niżej: „I o pamięć”. Jan odetchnął. To ostatnie słowo znaczyło więcej niż wszystko inne.

* * *

Jesień zbliżała się do Warszawy. Dni stały się krótsze. Rano nad Wisłą wisiała mgła, a wieczorami w komnatach wcześniej zapalano świece. Dwór nadal żył polityką. Rozmawiano o przyszłości tronu, o pieniądzach, wojsku, opozycji i Francji. Maria Kazimiera wykonywała swoje zadania, rozmawiała z ludźmi, przekazywała królowej nastroje i opinie. Była czymś więcej niż ozdobą fraucymeru. Od dawna obserwowała mechanizmy władzy z bliska, a Ludwika Maria potrafiła wykorzystywać inteligencję swoich kobiet do budowania nieformalnych sieci wpływu. Jan również był coraz głębiej wciągnięty w życie publiczne. A jednak w środku tego wszystkiego istniała druga historia, niewidoczna dla większości. Przebiegała pomiędzy posłańcem a pieczęcią. Między jednym spojrzeniem przy stole a drugim na korytarzu. Między słowami „Astrea” i „Celadon”. Któregoś chłodnego wieczoru spotkali się po nabożeństwie. W kościele zostało niewiele osób. Marysieńka klęczała jeszcze przez chwilę, kiedy inni zaczęli wychodzić. Jan stał dalej, nie podchodząc. Gdy wstała, znalazł się obok niej.

Nie powiedzieli nic. Wyszli w stronę krużganka. — Myślałam o tym, co napisałeś — zaczęła. — O czym? — Że prawda jest ważniejsza od nazwy. Jan czekał. — Myślę, że się mylisz — powiedziała. — To się zdarza. — Rzadko to przyznajesz. — Przy tobie częściej. Nie uśmiechnęła się. — Jeśli czegoś nie nazwiemy, możemy przez lata udawać, że nie istnieje. — A jeśli nazwiemy? — Wtedy nie będzie odwrotu. Jan patrzył na nią w milczeniu. — Marysieńko… — Nie tutaj. — Gdzie więc? Spojrzała ku wnętrzu kościoła. Świece migotały przed ołtarzem. — Jeśli kiedykolwiek mamy powiedzieć prawdę — szepnęła — nie chcę, żeby była tylko na papierze. Jan poczuł, jak coś zmienia się w tej chwili bez jednego gestu. — Co masz na myśli? Marysieńka odwróciła się ku niemu. Nie wyglądała już jak dziewczyna z Warszawy sprzed sześciu lat. Była kobietą po małżeństwie, porodach, stracie, upokorzeniach i latach uczenia się, że za każdą decyzję ktoś wystawi jej rachunek.

— Kiedyś napisałeś, że są wybory, które dokonują się wcześniej, niż rozum zdąży się na nie zgodzić. — Pamiętasz? — Pamiętam więcej, niż sądzisz. — I? — Może rozum wreszcie powinien się dowiedzieć, co wybraliśmy. Jan nie poruszył się. Marysieńka spojrzała jeszcze raz w stronę ołtarza. — Nie dzisiaj — powiedziała. — Ale niedługo. — Marysieńko… — Nie pytaj. — Tym razem muszę. Spojrzała na niego. — O co? — Czy się boisz? Przez moment wydawało się, że odpowie żartem. Nie odpowiedziała. — Tak. Jan skinął głową. — Ja też. — To dobrze. — Dlaczego? — Bo tylko głupcy nie boją się rzeczy, które mogą zmienić całe życie. Ruszyła w stronę wyjścia. Jan został jeszcze chwilę. Na ołtarzu dopalała się świeca. Knot pochylił się, płomień drgnął i znów się podniósł. Przez wiele miesięcy ukrywali się za książką. Astrea i Celadon pozwolili im mówić to, czego Jan Sobieski i Maria Kazimiera Zamoyska powiedzieć nie mogli.

Ale każda maska ma swój kres. Wkrótce mieli stanąć przed ołtarzem już nie jako bohaterowie francuskiego romansu. Nie mieli jeszcze prawa nazwać się mężem i żoną. Mieli jednak wypowiedzieć słowa, po których żadne z nich nie potrafiło już wrócić do tego, kim było wcześniej.

Rozdział 6

Obrączki

Warszawa, jesień 1661

Warszawa przyjęła jesień wilgocią. Deszcz osiadał na dachach i kamieniach Krakowskiego Przedmieścia, ściekał po szybach zamkowych komnat, zbierał się w koleinach tak głębokich, że koła karet zanurzały się w nich niemal po osie. Wisła płynęła ciężka, brunatna i zimna. Wczesne zmierzchy sprawiały, że już po południu w oknach zapalano świece, a korytarze Zamku Królewskiego pachniały mokrą wełną, dymem, woskiem i perfumami ludzi, którzy przybywali na dwór z całej Rzeczypospolitej. W tym wilgotnym mieście Jan Sobieski czuł się jednak osobliwie lekko. Nie dlatego, że sprawy państwa szły dobrze. Nie szły. Nie dlatego, że wojsko było spokojne. Nie było. I nie dlatego, że wiedział, co uczyni jutro. Tego nie wiedział najbardziej.

Marysieńka była w Warszawie. Od kilku tygodni sama ta myśl wystarczała, aby wszystkie inne sprawy ustępowały o krok. Nie znikały. Sobieski zbyt długo żył między listami wojskowymi, instrukcjami, pieniędzmi, sejmami i wieściami z granic, by naprawdę przestać o nich myśleć. Ale przesuwały się na dalszy plan. Zamiast mapy widział czasem jej twarz. Zamiast odpowiedzi na pismo wojskowe układał zdanie, które chciałby jej powiedzieć. Zamiast spać, zastanawiał się, czy nazbyt krótka odpowiedź, którą otrzymał poprzedniego dnia, była oznaką ostrożności, gniewu, czy tylko zmęczenia.

To ostatnie drażniło go najbardziej. Potrafił dowodzić ludźmi. Potrafił ocenić, czy przeciwnik blefuje, czy szykuje uderzenie. Potrafił patrzeć na ruch chorągwi i przewidywać, gdzie za godzinę będzie walka. Przy niej tracił tę pewność. Jedno jej spojrzenie potrafiło przekreślić cały porządek, jaki zbudował w głowie przez noc. Tego ranka otrzymał wiadomość krótką do granic przyzwoitości. „Będę u królowej po nieszporach”. Bez podpisu. Bez żadnego z ich imion. Bez konfitur, bez owoców, bez Jutrzenki, bez Astrei. Tylko jedno zdanie. Mógłby je przeczytać każdy i nie znaleźć w nim niczego. Jan znalazł wszystko. Schował kartkę do wewnętrznej kieszeni żupana i przez pół dnia dotykał jej nieświadomie dłonią, jakby sprawdzał, czy wciąż tam jest.

* * *

Maria Kazimiera siedziała przy oknie w komnacie królowej i udawała, że słucha rozmowy o elekcji vivente rege. Ludwika Maria mówiła szybko, z energią kobiety, która nie przyjmowała do wiadomości, że Rzeczpospolita ma własne zdanie na temat tego, co powinno się wydarzyć po śmierci Jana Kazimierza. Na stole leżały listy. Jeden z Francji, drugi od człowieka, którego Marysieńka nie znała, trzeci otwarty i przyciśnięty srebrnym kałamarzem, aby nie zwijał się od wilgoci. Królowa przesuwała po nich palcem, wymieniając nazwiska, urzędy i sumy z pamięci.

— Tego można przekonać — powiedziała. — Tamten będzie się targował. Ten jest głupcem, ale głupcy bywają pożyteczni, jeśli ich próżność jest większa niż rozsądek. Marysieńka uniosła oczy. — A jeżeli rozsądek jest większy? — W Polsce? — Ludwika Maria spojrzała na nią i uśmiechnęła się krótko. — Nie przesadzajmy z cudami. Dwie damy stojące pod ścianą zachowały kamienne twarze. Maria Kazimiera znała królową na tyle dobrze, by wiedzieć, że podobne zdania wypowiadała przy świadkach tylko wtedy, gdy świadków uważała za swoich. — Zamoyski? — zapytała królowa. Marysieńka odwróciła wzrok ku oknu. — Zamoyski pozostaje Zamoyskim. — To nie jest odpowiedź. — To jedyna odpowiedź, jaka w jego przypadku zawsze jest prawdziwa. Królowa odłożyła pismo. — Powinnaś mieć na niego większy wpływ. Marysieńka uśmiechnęła się bez wesołości. — Wasza Królewska Mość przecenia małżeństwo. — Nie. Przeceniłam jego. To zdanie zawisło między nimi. Maria Kazimiera spojrzała na królową. Było w twarzy Ludwiki Marii coś, czego nie widziała często: cień przyznania się do błędu. To ona przecież zdecydowała, że młoda Francuzka wychowana przy jej dworze powinna zostać żoną jednego z najbogatszych ludzi Rzeczypospolitej. Małżeństwo miało być świetne. Nazwisko Zamoyskich, majątek, pozycja, bezpieczeństwo. Wszystko, czego można było życzyć dziewczynie bez własnej wielkiej fortuny.

Wszystko oprócz szczęścia. — Nie mówię, że źle zrobiłam — dodała królowa natychmiast, jakby sama myśl o przyznaniu się do winy stała się niewygodna. — Wtedy była to najlepsza możliwość. — Oczywiście. — Nie mów do mnie tym tonem. — Jakim? — Francuskim. Marysieńka parsknęła śmiechem. Ludwika Maria także się uśmiechnęła, ale po chwili spoważniała. — Sobieski jest w Warszawie. Serce Marii Kazimiery uderzyło mocniej. Nie poruszyła się. — Wiem. — Oczywiście, że wiesz. Królowa nie patrzyła już na listy. Patrzyła tylko na nią. — Marysieńko. — Wasza Królewska Mość? — Nie każ mi pytać o rzeczy, o które nie chcę pytać. Maria Kazimiera poczuła chłód mimo ciepła kominka. — Nie rozumiem. — Rozumiesz doskonale. Przez chwilę obie milczały. Królowa była dla niej kimś więcej niż monarchinią. Opiekunką. Patronką. Kobietą, która sprowadziła ją do Polski, ukształtowała jej gusta, nauczyła rozumieć dwór, wpoiła przekonanie, że w świecie rządzonym przez mężczyzn kobieta przegrywa tylko wtedy, gdy pozwoli sobie odebrać możliwość działania. Ale Ludwika Maria była również politykiem. Wszystko, nawet przyjaźń, potrafiła oglądać z dwóch stron: tej ludzkiej i tej użytecznej.

— Jan jest moim przyjacielem — powiedziała Marysieńka. — Mężczyzna, który pisze do kobiety tak często jak on do ciebie, nie chce być jej przyjacielem. — Czy Wasza Królewska Mość czyta moje listy? — Nie muszę. Patrzę na niego, kiedy wchodzisz do sali. Marysieńka odwróciła twarz. — Nie ma w tym niczego, czego należałoby się obawiać. — W takim razie właśnie zaczęłam się obawiać. — Dlaczego? — Bo ludzie zawsze mówią „nie ma czego się obawiać” tuż przed tym, jak zrobią rzecz, której będą żałować przez dziesięć lat. Marysieńka chciała odpowiedzieć, ale królowa podniosła dłoń. — Nie moralizuję. Nie jestem do tego odpowiednią osobą. Chcę tylko, żebyś pamiętała, że jesteś żoną Zamoyskiego, Sobieski jest człowiekiem publicznym, a na tym dworze ściany mają uszy nawet wtedy, gdy nie mają okien. — Pamiętam. — Nie. Ty wiesz. To nie to samo. Ludwika Maria wzięła do ręki kolejny list.

— A teraz powiedz mi, czy Sobieski podpisze to, czego od niego potrzebujemy. Marysieńka opuściła oczy. Tak właśnie działał dwór. Człowiek mógł usłyszeć ostrzeżenie dotyczące własnego serca, a chwilę później zostać zapytany, czy potrafi wykorzystać to serce do zdobycia podpisu pod politycznym projektem. — Porozmawiam z nim. — Wiem. Królowa zanurzyła pióro w atramencie. — Tego właśnie się obawiam.

* * *

Po nieszporach Jan czekał w bocznej galerii, gdzie okna wychodziły na Wisłę. Miejsce wybrał źle. Było zbyt chłodne, zbyt widoczne i zbyt blisko komnat królowej. Wybrał je jednak dlatego, że Marysieńka przechodziła tędy prawie zawsze. Pojawiła się później, niż się spodziewał. Najpierw usłyszał kobiece głosy. Potem kroki. Dwie damy przeszły obok niego, skłoniły się i zniknęły za drzwiami. Dopiero po nich wyszła ona. Miała ciemną suknię, niemal bez ozdób, tylko perły przy szyi. Włosy upięte wysoko. Nie wyglądała jak Astrea. Nie wyglądała jak bohaterka romansu. Wyglądała jak wojewodzina sandomierska, kobieta świadoma, że każdy jej ruch może zostać zapamiętany przez kogoś, kto będzie umiał uczynić z niego plotkę. Jan skłonił się. — Pani wojewodzino. — Panie chorąży. Minęła go. Nie ruszył się przez kilka sekund. Potem poszedł za nią. — To wszystko? Nie zatrzymała się. — Co wszystko? — „Panie chorąży”. — A czego się spodziewałeś?

— Nie wiem. Od rana miałem czas, żeby wymyślić kilka rzeczy. — To niedobrze. Mężczyźni, którzy mają zbyt dużo czasu na myślenie, robią się niebezpieczni. — Kobiety także. — Kobiety są niebezpieczne bez przygotowania. Spojrzał na jej profil i uśmiechnął się. Dopiero wtedy zauważył, że ona nie odpowiada uśmiechem. — Co się stało? — Nic. — To słowo jest dziś bardzo popularne. — Janie. Sposób, w jaki wypowiedziała jego imię, odebrał mu ochotę do żartów. Zatrzymali się przy oknie. Za szybą deszcz przestał padać, lecz dachy nadal błyszczały wilgocią. Na dole przejechała kareta. Konie prychnęły, koła zgrzytnęły na kamieniach. — Królowa wie — powiedziała cicho. Jan poczuł, jak wszystko w nim się napina. — Co wie? — Nie udawaj przy mnie głupiego. Nie masz do tego talentu. — Powiedziała coś? — Tyle, żeby powiedzieć wszystko. — Jest przeciwna? Marysieńka spojrzała na niego gwałtownie. — Przeciwna czemu?

Nie odpowiedział. — Właśnie — powiedziała. — Nawet my nie potrafimy tego nazwać, a ty pytasz, czy królowa jest temu przeciwna. — Ja potrafię nazwać. — Nie tutaj. — W takim razie gdzie? — Nigdzie. Ruszyła dalej. Dogonił ją. — To ma być odpowiedź? — Tak. — Na jak długo? — Janie, jestem żoną. — Wiem. — Nie. Ty także wiesz. Tak jak ja. Ale wiedzieć i pamiętać to nie to samo. Zatrzymała się tak nagle, że prawie na nią wpadł. — Mój mąż żyje. Te trzy słowa były prostsze niż wszystko, co pisali przez ostatnie miesiące. Nie było w nich Astrei, Celadona, pomarańczy ani konfitur. Był tylko fakt. Jan odwrócił wzrok. — Wiem. — Więc nie pytaj mnie, gdzie mamy rozmawiać o tym, czego nie powinniśmy mówić. — A jeżeli to, czego nie powinniśmy mówić, jest jedyną rzeczą, o której chcę mówić? — Wtedy jesteś egoistą.

— Możliwe. — To nie była pochwała. — Nie oczekiwałem pochwały. Marysieńka zacisnęła usta. Przez chwilę Jan pomyślał, że odejdzie. Nie odeszła. — Czy ty w ogóle rozumiesz — powiedziała — czego ode mnie chcesz? — Tak. — Nie. Gdybyś rozumiał, nie odpowiadałbyś tak szybko. — Chcę, żebyś wiedziała, że nie ma innej. — To wiem. — I że nie będzie. Tym razem na jej twarzy coś się zmieniło. Nie radość. Raczej strach. — Nie mów tego. — Dlaczego? — Bo słowa istnieją także wtedy, kiedy później chcemy je cofnąć. — Nie chcę ich cofać. — Dziś. — Nigdy. Marysieńka zamknęła oczy na krótką chwilę. — Nie używaj przy mnie słowa „nigdy”. — A jakiego mam użyć? — Żadnego. — To niemożliwe. — W takim razie naucz się niemożliwego. Odeszła. Jan nie poszedł za nią. Tym razem wiedział, że gdyby uczynił choć jeden krok, powiedziałby za dużo.

* * *

Wieczorem napisał do niej sześć listów. Pierwszy podarł po trzech zdaniach. Drugi po jednym. Trzeci był tak rozsądny, że rozzłościł go bardziej od dwóch poprzednich. Czwarty zaczynał się od Astrei i kończył Celadonem, ale kiedy przeczytał go ponownie, wydał mu się tchórzliwy. Piąty był najkrótszy. „Nie poślubię innej”. Patrzył na te słowa długo. Potem zgniótł kartkę. Szóstego nie zaczął. Siedział przy stole, słuchając deszczu, który znowu uderzał o okno. W komnacie paliły się dwie świece. Jedna już się kończyła, wosk spływał szerokim językiem po lichtarzu. Obok leżała „Astrea”. Nie otworzył jej tego wieczoru. Powieść była bezpieczna, dopóki można było ukrywać się za jej bohaterami. Teraz Celadon zaczynał mu przeszkadzać. Nie chciał już być człowiekiem, który cierpi w lesie i czeka na znak. Chciał uczynić coś, co miałoby wagę poza papierem. Co? Na to pytanie nie znał odpowiedzi. Nie mógł jej poślubić. Nie mógł żądać, by porzuciła męża.

Nie mógł publicznie powiedzieć, że kocha wojewodzinę sandomierską. Mógł odejść. Myślał o tym najdłużej. Wyjechać. Wrócić do wojska. Znaleźć sobie zajęcie tak brutalne i męczące, aby wieczorem zasypiać, zanim zdąży o niej pomyśleć. Przyjąć kolejną kampanię, kolejne poselstwo, kolejną drogę. Pozwolić, by czas zrobił to, czego on zrobić nie potrafił. Niemal się roześmiał. Czas. Od dwóch lat próbował przekonać samego siebie, że czas coś zmieni. Zmienił. Było gorzej.

* * *

Kilka dni później Sobiepan przyjechał do Warszawy. Miasto dowiedziało się o tym szybciej niż jego żona. Najpierw na dziedziniec zajechały wozy. Potem konie. Potem ludzie. Jan Zamoyski podróżował tak, jakby każde miejsce, do którego wjeżdżał, miało obowiązek natychmiast zrozumieć, że przybył ktoś ważny. Gdy sam pojawił się w zamkowych komnatach, miał na sobie bogaty żupan, ciężki pas i minę człowieka, który nie zamierzał przepraszać ani za błoto na butach, ani za hałas, ani za własne istnienie. Marysieńka dowiedziała się o jego przyjeździe od pokojowej. — Pan wojewoda jest na dole. Zamknęła oczy. — Sam? Dziewczyna zawahała się. — Z ludźmi. To mogło znaczyć wszystko. — Trzeźwy? Jeszcze dłuższe milczenie. Marysieńka spojrzała na nią. — Rozumiem. Sobiepan wszedł do jej komnaty pół godziny później. Nie zapukał. Nigdy nie pukał. Pocałował ją w policzek z rozmachem człowieka, który odgrywa czułość dla własnej przyjemności, po czym rozejrzał się wokół.

— Warszawa ci służy. — A tobie droga nie. — Droga służy każdemu mężczyźnie. Człowiek przynajmniej wie, po co jedzie. — Dokąd jechałeś? — Tutaj. — Pytam po co. Uśmiechnął się. — Już tęskniłem za twoim językiem. Podszedł do stołu, podniósł srebrne pudełko, obejrzał je i odłożył nie tam, gdzie leżało. — Królowa cię ciągle trzyma przy sobie? — Nie jestem więźniem. — Czasem mam wrażenie, że jesteś bardziej jej żoną niż moją. Marysieńka spojrzała na niego chłodno. — Królowa przynajmniej ze mną rozmawia. Zamoyski zaśmiał się głośno. — Ach, Francuzko. Zawsze musisz ukuć. — Tylko kiedy ktoś dotyka. Podszedł bliżej. Przez moment jego twarz była tak blisko, że poczuła wino. — Uważaj — powiedział. Nie głośno. — Warszawa lubi kobiety dowcipne, dopóki dowcip nie dotyczy męża. — A Zamość lubi mężów niewiernych, dopóki żona o tym nie mówi? Uśmiech zniknął. To trwało tylko chwilę.

Potem wzruszył ramionami. — Kobiety zawsze robią z łoża cały świat. — Mężczyźni zwykle mówią tak wtedy, kiedy cudze łoża interesują ich bardziej niż własne. Zamoyski patrzył na nią długo, po czym nalał sobie wina bez pytania. — Przyjdziemy wieczorem do królowej. — My? — Jestem twoim mężem. Czasem dobrze, żeby ludzie sobie o tym przypomnieli. Marysieńka poczuła zimno. Nie dlatego, że powiedział coś niezwykłego. Dlatego, że powiedział rzecz oczywistą.

* * *

Jan zobaczył ich razem tego samego wieczoru. Zamoyski wszedł do sali pierwszy, szeroki w ramionach, pewny siebie, z dłonią opartą na rękojeści szabli nie dlatego, że jej potrzebował, lecz dlatego, że lubił gesty, które przypominały innym, kim jest. Marysieńka szła pół kroku za nim. Sobieski poczuł coś tak gwałtownego, że przez moment przestał słyszeć rozmowę człowieka stojącego obok. Zazdrość była uczuciem poniżającym. Wiedział o tym. Nic to nie pomagało. Zamoyski pochylił się do żony i powiedział coś do jej ucha. Marysieńka odpowiedziała krótko. Sobiepan roześmiał się i położył dłoń na jej plecach. Jan odwrócił wzrok. — Panie chorąży? — odezwał się ktoś. — Słucham. — Pytałem o wojsko. — Wojsko zawsze chce pieniędzy. — Tego nie trzeba było pytać. — W takim razie po co pan pytał? Mężczyzna zaśmiał się, sądząc, że Sobieski żartuje. Jan nie żartował. Niepłacone wojsko było w 1661 roku jednym z tych problemów, które potrafiły w jednej chwili przestać być kwestią ksiąg rachunkowych, a stać się zagrożeniem dla całego państwa. Sobieski znał gniew żołnierzy. Znał ich argumenty. Wiedział, ile miesięcy służyli bez żołdu i jak łatwo człowiek, który jeszcze wczoraj walczył w imieniu Rzeczypospolitej, jutro może uznać, że Rzeczpospolita pierwsza złamała umowę.

Tego wieczoru jednak nawet konfederacje wojskowe wydawały się prostsze niż małżeństwo Zamoyskich. Sobiepan zauważył go po kilku minutach. — Sobieski! Jan musiał podejść. — Panie wojewodo. Zamoyski objął go za ramię z rubaszną serdecznością. — Dawnośmy nie pili. — To można naprawić. — Wiedziałem, żeś człowiek rozsądny. Marysieńka patrzyła na nich obu. Jan skłonił jej się tak, jak należało. — Pani wojewodzino. — Panie chorąży. Te same słowa co kilka dni wcześniej. Tym razem bolały bardziej. — Moja żona zrobiła się tu nadzwyczaj poważna — powiedział Zamoyski. — Może ty ją rozweselisz. Na dworze podobno wszyscy umiecie mówić o niczym przez pół nocy. Marysieńka zesztywniała. Jan uśmiechnął się. — To rzadka sztuka. Pan wojewoda opanował ją bez dworu. Przez ułamek sekundy nikt się nie poruszył. Potem Zamoyski ryknął śmiechem. — Dobre! — uderzył Jana w ramię. — Dlatego cię lubię. Marysieńka spuściła oczy, ale Sobieski zobaczył cień uśmiechu.

I właśnie ten cień był niebezpieczniejszy od całej ich korespondencji.

* * *

Później, kiedy muzyka zagłuszyła rozmowy, spotkali się przy drzwiach prowadzących do małej komnaty obok galerii. Nie planowali tego. Przynajmniej Marysieńka chciała w to wierzyć. Jan stał tam sam, z kielichem, którego niemal nie tknął. — Powinieneś być przy mężu — powiedziała. — Twoim? — Nie bądź złośliwy. — Przed chwilą mnie pochwalił. — Nie zrozumiał. — Tym bardziej wartościowa pochwała. Marysieńka oparła dłoń o framugę. — Jesteś zazdrosny. To nie było pytanie. Jan spojrzał na nią. — Tak. Odpowiedział tak prosto, że zabrakło jej przygotowanej riposty. — Nie masz prawa. — Wiem. — A jednak jesteś. — Tak. — I to ci wystarcza? — Nie. Przesunęła wzrokiem po sali za jego plecami. Nikt nie zwracał na nich uwagi. Albo wszyscy udawali, że nie zwracają. — Janie, właśnie dlatego musimy być ostrożni. — Jestem zmęczony ostrożnością. — Ja nie mogę się nią zmęczyć. — Dlaczego wszystko, co najcięższe, ma przypadać tobie?

— Bo to ja jestem mężatką. — A ja jestem człowiekiem, który cię kocha. Powiedział to wprost, bez Astrei, szyfru i osłony papieru. Maria pobladła. Jan zrozumiał, że przekroczył granicę, zanim jeszcze skończył zdanie. — Nie — powiedziała. — Marysieńko… — Nie tutaj. — Ale słyszałaś. — Właśnie dlatego mówię „nie”. Odwróciła się. Chwycił ją za dłoń. Nie mocno. Wystarczająco, żeby zatrzymać. Spojrzała na jego palce. Puścił natychmiast. — Przepraszam. — Nie dotykaj mnie tutaj. — Dobrze. — I nie mów tego tutaj. — Dobrze. — I nie patrz na mnie tak przy nim. Jan milczał. — To też ma być „dobrze”. — Tego nie obiecam. Marysieńka niemal się roześmiała, lecz oczy miała wilgotne. — Jesteś niemożliwy. — Powiedziałaś, żebym nauczył się niemożliwego. Tym razem uśmiechnęła się naprawdę. Tylko na sekundę. Potem odeszła.

* * *

Następnego dnia nie przyszedł żaden list. Ani kolejnego. Trzeciego dnia Jan zaczął się zastanawiać, czy zniszczył wszystko jednym zdaniem. Czwartego był tego pewien. Piątego rankiem zjawił się chłopiec z małym pakunkiem zawiniętym w płótno. — Od kogo? — Nie wiem, panie. Jan zamknął drzwi, zanim rozwinął materiał. W środku leżała książka. „Astrea”. Ta sama część, którą wcześniej zwrócił. Pomiędzy stronami znalazł wąski pasek papieru. „Celadon mówi za dużo”. Tylko tyle. Jan usiadł. Czytał zdanie kilka razy. Potem odwrócił kartkę. Na drugiej stronie znajdowały się dwa słowa. „Ale słyszałam”. Przez dłuższą chwilę siedział bez ruchu. Następnie sięgnął po pióro. Nie napisał listu. Napisał tylko: „Nie cofnę”. I wsunął kartkę dokładnie w to samo miejsce.

Tak narodził się między nimi rytuał, który był jednocześnie zabawą, obroną i coraz bardziej nieudolnym sposobem ukrywania tego, co stawało się oczywiste. Ich korespondencja obrastała pseudonimami, znakami i słowami niewinnymi dla obcego oka. Listy mogły być „konfiturami”, miłość „pomarańczami”, a osoby z ich otoczenia otrzymywały przezwiska, których złośliwość musiała czasem wynagradzać sam fakt, że nie można było o nich mówić otwarcie. Z czasem szyfr stał się tak rozbudowany, że ich świat zaczął istnieć równolegle do rzeczywistego. W jednym Jan był chorążym wielkim koronnym, Maria Kazimiera żoną wojewody sandomierskiego, a Zamoyski jednym z najpotężniejszych magnatów kraju. W drugim byli Celadonem i Astreą, a cały dwór zamieniał się w zbiór stworzeń, przedmiotów i smaków, których prawdziwe znaczenie znało tylko dwoje ludzi.

Problem polegał na tym, że świat wymyślony stawał się dla nich prawdziwszy od pierwszego.

* * *

Kilka dni później spotkali się w ogrodzie należącym do jednej z rezydencji przy Krakowskim Przedmieściu. Drzewa były już prawie nagie. Mokre liście przyklejały się do ścieżek. Powietrze pachniało ziemią i dymem. Marysieńka przyszła z jedną zaufaną kobietą, która po chwili oddaliła się na tyle, by pozostawić im pozór prywatności, ale nie skandal. Jan czekał pod lipą. — To bardzo nierozsądne miejsce — powiedziała. — Dlatego je wybrałem. — Nie widzę związku. — Rozsądnych miejsc szukają ludzie, którzy mają rozsądne zamiary. — A ty nie masz? — Od pewnego czasu nie. Podeszła bliżej. — Chcę z tobą porozmawiać poważnie. — Brzmi niebezpiecznie. — Janie. — Dobrze. Zamilkł. Marysieńka przez chwilę patrzyła na mokre gałęzie. — To, co powiedziałeś wtedy na zamku… — Nie cofnę. — Wiem. Napisałeś. — Żebyś nie miała wątpliwości. — Ja mam same wątpliwości. — Co do mnie? — Do wszystkiego. Odwróciła się ku niemu.

— Co będzie za rok? Nie odpowiedział od razu. — Nie wiem. — Za pięć? — Nie wiem. — Za dziesięć? — Nie wiem. — A mówisz „nigdy”. Jan zrobił krok w jej stronę. — Nie wiem, gdzie będę za dziesięć lat. Mogę być martwy. Mogę być na wojnie. Mogę nie mieć niczego. Ale wiem jedną rzecz. — Nie mów. — Dlaczego ciągle mi zabraniasz? — Bo ja muszę potem żyć z tym, co powiesz. To zdanie zatrzymało go skuteczniej niż krzyk. Marysieńka odetchnęła. — Nie jestem wolna. I nie wiem, czy kiedykolwiek będę. Zamoyski może żyć czterdzieści lat. Może przeżyć ciebie. Może przeżyć mnie. Co wtedy zrobisz ze swoim „nigdy”? — Zachowam je. — To piękne zdanie. — Nie chcę, żeby było piękne. — Ale jest. I dlatego mu nie ufam. Jan zacisnął szczękę. — Czego ode mnie chcesz? — Prawdy. — Mówię prawdę.

— Prawda na dziś nie jest prawdą na całe życie. — Więc daj mi sposób, żeby ci to udowodnić. Marysieńka spojrzała na niego. Długo. Jakby słowa, które za chwilę wypowie, już od pewnego czasu istniały w jej myślach i tylko czekały na właściwy moment. — Nie wiem, czy istnieje taki sposób. — Znajdę. — Nie wszystko można zdobyć uporem. — To akurat wiem od ciebie. Uśmiechnęła się smutno. — Jesteśmy źli w tej historii. — Nie. — Jestem cudzą żoną, Janie. — Wiem. — A ty kochasz cudzą żonę. — Wiem. — Więc nie mów „nie”. Jan patrzył na nią bez ruchu. — Dobrze — powiedział w końcu. — Jesteśmy źli. Zmarszczyła brwi. — Tak łatwo przyznajesz? — Nie. Po prostu wolę być zły z tobą niż dobry bez ciebie. Marysieńka odwróciła się, ale za późno. Zobaczył uśmiech. — To najgorsza rzecz, jaką mogłeś powiedzieć.

— A jednak się śmiejesz. — Z bezradności. — Przyjmę. Tego dnia nie dotknęli się ani razu. Kiedy odchodziła, Jan pomyślał, że nigdy nie był jej bliżej.

* * *

Na dworze polityka nie znała podobnych subtelności. Królowa potrzebowała ludzi. Potrzebowała podpisów, deklaracji, obietnic. Plan elekcji następcy jeszcze za życia Jana Kazimierza miał zabezpieczyć państwo przed bezkrólewiem i otworzyć drogę kandydatowi sprzyjającemu Francji, ale dla wielu szlachciców pachniał zamachem na wolną elekcję. Im mocniej dwór naciskał, tym mocniej rosła opozycja. Sobieski znalazł się po stronie dworu. Nie tylko przez Marysieńkę. Byłoby zbyt łatwo wyjaśnić jego polityczne wybory jedną kobietą. Wierzył, że Rzeczpospolita po latach wojen potrzebuje silniejszego porządku. Widział z bliska, jak łatwo państwo rozpada się między ambicjami magnatów, konfederacjami wojska, pustym skarbem i sejmami, które potrafią kończyć się bez decyzji. Ale obecność Marysieńki sprawiała, że wszystko stawało się bardziej osobiste. Któregoś wieczoru Ludwika Maria zatrzymała go po naradzie. — Pani Zamoyska mówi, że można na panu polegać. Jan skłonił głowę. — Mam nadzieję, że Jej Królewska Mość nie potrzebuje opinii pani Zamoyskiej, by ocenić moją służbę.

Królowa uniosła brwi. — Dotknęłam czułego miejsca? — Nie. — Zatem dwóch. Jan milczał. Ludwika Maria obeszła stół. — Lubię pana, Sobieski. — To zaszczyt. — Proszę nie kłamać tak źle. Lubię pana, bo jest pan zdolny, a zdolnych ludzi jest mniej niż herbów. Dlatego powiem coś raz. Jan spojrzał na nią. — Marysieńka nie jest głupia. — Nigdy tak nie uważałem. — Pan czasem jest. — To już mniej łaskawe. — Nie jestem od łaski. Jestem od ostrzeżeń. Podeszła bliżej. — Zamoyski może być grubianinem, rozpustnikiem i człowiekiem, który własnej żony nie potrafi uszanować. Nadal jest Zamoyskim. Nadal ma przyjaciół. Nadal ma nazwisko. Nadal ma ludzi, którzy dla jego interesu uczynią rzeczy, których pan nie przewidzi. — Rozumiem. — Nie. Pan jest zakochany. Zakochani rozumieją wszystko dopiero po katastrofie. Jan poczuł gniew. — Jej Królewska Mość mówi o pani Zamoyskiej jak o dziecku. — Przeciwnie. Gdybym uważała ją za dziecko, pilnowałabym jej sama. Mówię panu, bo wiem, że nie zdołam.

Przez chwilę patrzyli na siebie w milczeniu. — Czy mam odejść? — zapytał Jan. Królowa westchnęła. — Gdyby pan potrafił, już by pana tu nie było. Odwróciła się. — Proszę tylko nie zmusić mnie kiedyś do wybierania między wami a państwem. Jan skłonił głowę. — Nie zmuszę. — To była właśnie jedna z tych obietnic, których zakochani nie powinni składać.

* * *

Sobiepan wyjechał z Warszawy po kilkunastu dniach. Przed odjazdem pokłócił się z żoną. Powód był błahy. Prawdziwy powód nie. Chciał, żeby wracała z nim do Zamościa. Marysieńka odmówiła, tłumacząc, że królowa potrzebuje jej na dworze. Zamoyski uznał to za kaprys. Ona nazwała jego żądanie nudą przebraną za władzę. On odpowiedział czymś tak ordynarnym, że pokojowa stojąca w sąsiednim pomieszczeniu udawała potem, że niczego nie słyszała. — Jesteś moją żoną — powiedział w końcu. — Wiem. Przypominasz mi o tym zawsze wtedy, kiedy nie masz innego argumentu. — Nie potrzebuję argumentu. — Właśnie to jest problem. Zamoyski przeszedł kilka kroków po komnacie. Był czerwony na twarzy, ale trzeźwy. Marysieńka wolała go pijanego. Alkohol czynił go głośniejszym. Trzeźwość potrafiła uczynić go zimnym. — Ludzie gadają — powiedział. Po raz pierwszy naprawdę się przestraszyła. — Ludzie zawsze gadają. — O tobie. — Tym bardziej nic nowego. — I o Sobieskim.

Nie drgnęła. Miała wrażenie, że całe ciało składa się teraz z wysiłku, by nie drgnąć. — Jan Sobieski jest człowiekiem dworu. — Jest człowiekiem, który za często znajduje się tam, gdzie ty. — Warszawa nie jest Zamościem. Tu ludzie spotykają się częściej niż raz na miesiąc. Sobiepan patrzył na nią. — Ładny jest? Marysieńka poczuła wściekłość. — Nie będę prowadzić z tobą takiej rozmowy. — Pytam żonę. — A ja odmawiam mężowi. Zamoyski podszedł bliżej. — Uważaj, Marysieńko. Nie lubiła, gdy ją tak nazywał. To zdrobnienie w jego ustach brzmiało jak coś pożyczonego. — Na co? — Na siebie. — To ja powinnam powiedzieć to tobie. — Ja nie mam nic do stracenia. — Każdy ma. — Nie każdy tyle co ty. Wyszedł, zamykając drzwi tak cicho, że Marysieńka wolałaby usłyszeć trzask. Nie poruszyła się. Potem podeszła do stołu, otworzyła szkatułkę i wyjęła list Jana.

Nie czytała go. Trzymała tylko papier w dłoni. Po raz pierwszy ich szyfr przestał wydawać się zabawą.

* * *

Przez następny tydzień nie spotkała Sobieskiego ani razu sam na sam. Pisywali ostrożniej. Krócej. Więcej było w listach pytań o zdrowie, drogę, pogodę i ludzi. Mniej pomarańczy. Mniej Astrei. Mniej Celadona. Im bardziej próbowali wrócić do rozsądku, tym wyraźniej czuli, że coś się zmieniło. Jan pisał nocami. Potem poprawiał listy rano, wykreślając zdania, które wydawały mu się zbyt gorące. Zdarzało się, że po wykreśleniu zostawały tylko dwa akapity i pozdrowienie. Marysieńka robiła podobnie. Ich ostrożność miała paradoksalny skutek: każde pozostawione słowo ważyło więcej. „Proszę dbać o zdrowie”. Znaczyło: boję się o ciebie. „Niech Celadon nie gniewa się na milczenie”. Znaczyło: nie mogłam napisać. „Pomarańcze są drogie”. Znaczyło: kochanie cię kosztuje mnie więcej, niż wiesz. Szyfr dawał bezpieczeństwo tylko przed obcymi. Przed nimi samymi nie chronił już wcale.

* * *

Dzień, który później oboje mieli pamiętać przez lata, zaczął się zwyczajnie. Było chłodno. Nad Warszawą wisiała niska warstwa chmur. Jan od rana uczestniczył w rozmowach, których niemal nie pamiętał wieczorem. Ktoś mówił o wojsku. Ktoś o podatkach. Ktoś o kandydacie francuskim. Ktoś o ludziach, których należało pozyskać. Wszystko było ważne i wszystko wydawało mu się odległe. Przed południem otrzymał wiadomość. Nie list. Jedno zdanie przekazane ustnie przez zaufaną osobę. „Jeżeli chcesz powiedzieć to przed Bogiem, przyjdź”. Jan nie zapytał dokąd. Wiedział. Karmelici bosi mieli swój klasztor przy Krakowskim Przedmieściu i od lat pozostawali blisko dworu. Ich warszawska świątynia nosiła jeszcze ślady czasu wojny i przebudowy; obecny monumentalny wygląd kościoła miał dopiero nadejść. W 1661 roku miejsce było inne niż to, które miały oglądać późniejsze pokolenia — surowsze, mniej ukończone, bliższe pamięci o zniszczeniach potopu. Jan szedł pieszo. Mógł pojechać. Nie chciał. Potrzebował drogi. Każdy krok miał mu powiedzieć, czy powinien zawrócić.

Nie zawrócił. Deszcz nie padał, ale powietrze było pełne wilgoci. Przed domami leżało błoto. Minął kupca zamykającego okiennice, kobietę prowadzącą dziecko za rękę, dwóch szlachciców kłócących się o konia. Miasto żyło obok niego zupełnie obojętne na to, że za kilkanaście minut człowiek może uczynić rzecz, która zmieni mu życie. Przed wejściem zatrzymał się. Nie z lęku przed Bogiem. Z lęku przed własną pewnością. Bo nagle zrozumiał, że nie przychodzi tu pod wpływem chwili. Nie był pijany. Nie był po kłótni. Nie wrócił z bitwy. Nie stał nad grobem. Nie był człowiekiem, który potrzebuje wielkiego gestu, by zagłuszyć rozpacz. Wiedział, co robi. To było bardziej przerażające. Wszedł.

* * *

W kościele panował półmrok. Kilka świec paliło się przed ołtarzem. Ich światło drżało na ścianach. Pachniało woskiem, wilgotnym kamieniem i kadzidłem, które pozostało po wcześniejszym nabożeństwie. Gdzieś dalej przesunął się zakonnik. Słychać było szelest habitu. Marysieńka stała z boku. Miała na sobie ciemny płaszcz i kaptur. Bez klejnotów. Bez pereł. Bez dworskiej oprawy wyglądała młodziej i poważniej zarazem. Jan zatrzymał się kilka kroków od niej. — Przyszedłeś. — Kazałaś. — Nie kazałam. — W takim razie prosiłaś. — Też nie. — Marysieńko. Spojrzała na ołtarz. — Chciałam wiedzieć, czy przyjdziesz. — Jestem. — To nie odpowiedź. — Na jakie pytanie? Odwróciła się do niego. — Czy naprawdę rozumiesz, co chcesz zrobić? Jan spojrzał na nią spokojnie. — Nie. Zaskoczył ją. — Nie? — Nie można rozumieć całego życia przed jego przeżyciem. — Wtedy po co tu jesteś? — Bo rozumiem wystarczająco dużo. Marysieńka spuściła oczy.

— Ja nie mogę ci niczego przyrzec. — Wiem. — Mam męża. — Wiem. — Mogę nigdy nie być wolna. — Wiem. — Możesz mnie znienawidzić za kilka lat. — Tego nie wiem. Uniosła głowę. Jan zrobił krok bliżej. — Ale mogę ci przyrzec, że nie poślubię innej. Marysieńka zadrżała. — Nie mów tego lekko. — Dlatego przyszedłem tutaj. Spojrzała na ołtarz. — Przed Bogiem? — Przed tobą. Przed Bogiem. Przed samym sobą. Wybierz kolejność. — Nie żartuj. — Nie żartuję. Zapadła cisza. W oddali odezwał się dzwon. Jeden ton, potem drugi. Jan zdjął rękawicę. — Marysieńko, ja nie wiem, co będzie z nami. Nie wiem, czy będziemy kiedyś mogli żyć tak, jak chcemy. Nie wiem, ile wojen jeszcze przyjdzie, ile razy wyjadę i czy za każdym razem wrócę. Nie wiem, czy Zamoyski będzie żył rok, czy trzydzieści lat. Nie wiem, co uczyni dwór, twoja rodzina, moja rodzina ani cała Rzeczpospolita. Ale wiem, czego ja nie uczynię.

Jej oczy napełniły się łzami. — Nie wezmę innej kobiety za żonę. Nie było księdza stojącego między nimi jak przy prawdziwym ślubie. Nie było aktu, który dawałby im prawa. Nie było zgody rodzin, muzyki, świadków ani wesela. Była obietnica, która z punktu widzenia prawa niczego nie zmieniała, a dla nich zmieniała wszystko. To właśnie późniejsze przekazy i ich własna korespondencja utrwaliły pod nazwą „ślubów karmelitańskich”. Marysieńka patrzyła na niego długo. — Janie… — Nie musisz odpowiadać tym samym. — To niesprawiedliwe. — Dlaczego? — Bo dajesz mi coś, czego ja nie mogę dać tobie. — Nie daję, żeby dostać. — Wszyscy dają, żeby dostać. — W takim razie chcę jednej rzeczy. — Jakiej? — Żebyś pamiętała. Zamknęła oczy. Łza spłynęła jej po policzku. Jan wyciągnął rękę, ale zatrzymał ją w połowie. W kościele nawet gest wydawał się głośniejszy. Marysieńka sama starła łzę. — Nienawidzę cię — wyszeptała.

— Wiem. — Nie wiesz. — Wiem wystarczająco. Roześmiała się przez łzy. — Przestań to mówić. — Dobrze. — I tego też. Przez chwilę stali naprzeciw siebie bez słów. Potem Maria Kazimiera zdjęła pierścień. Nie obrączkę małżeńską. Mały pierścień, który nosiła na drugiej dłoni. Trzymała go między palcami. — Nie mogę dać ci słowa, którego oczekujesz. — Nie oczekuję. — Ale mogę dać ci coś, żebyś wiedział, że słyszałam. Wyciągnęła rękę. Jan nie poruszył się. — Weź. Wziął pierścień. Metal był ciepły od jej dłoni. Jan spojrzał na własne palce. Zdjął jeden ze swoich pierścieni i podał jej. Marysieńka zawahała się. — To szaleństwo. — Tak. — Tym razem możesz się zgodzić. — Wreszcie. Wzięła pierścień. Wymiana pierścieni stała się później jednym z najbardziej charakterystycznych elementów opowieści o ich ślubach karmelitańskich. Nie były to jednak obrączki małżeńskie w sensie prawnym. Nie czyniły z Marii Kazimiery wolnej kobiety ani z Jana jej męża. Były znakiem prywatnej przysięgi — niebezpiecznym właśnie dlatego, że dla dwojga ludzi znaczył więcej niż dla świata.

Marysieńka zacisnęła dłoń wokół jego pierścienia. — Co teraz? Jan spojrzał na nią. — Nic. — Nic? — Wrócisz do królowej. Ja wrócę do swoich spraw. Będziemy pisali. Będziemy się kłócili. Ty będziesz mi zabraniała mówić rzeczy, a ja będę je mówił. — Brzmi okropnie. — A jednak przyszłaś. — Jeszcze mogę wyjść. — Wyjdziesz. — I to cię nie przeraża? — Przeraża. — Nie wyglądasz. — Nauczyłem się przy wojsku. Marysieńka spojrzała na pierścień w dłoni. — Nie jestem nagrodą za cierpliwość, Janie. — Nigdy tak o tobie nie myślałem. — Nie jestem też twoją przyszłą żoną tylko dlatego, że dziś coś przyrzekłeś. — Wiem. — I nie masz prawa wymagać ode mnie… — Marysieńko. Zamilkła. — Niczego od ciebie nie wymagam. — Jeszcze. — Jeszcze — powtórzył z cieniem uśmiechu. Pokręciła głową. — Jesteś nieznośny. — To już ustaliliśmy. Przez kilka sekund patrzyli na siebie.

Nie pocałował jej. Później, przez lata, Jan miał pamiętać właśnie to. Nie pocałunek, którego nie było, lecz odległość kilkunastu centymetrów, której żadne z nich nie przekroczyło. Ich najbardziej nierozsądna obietnica została złożona w chwili zadziwiająco powściągliwej. Jakby oboje rozumieli, że istnieją granice, których nie wolno przekroczyć nawet wtedy, kiedy przekroczyło się już wszystkie inne.

* * *

Wyszli osobno. Marysieńka pierwsza. Jan został jeszcze chwilę w kościele. Usiadł w ławie i otworzył dłoń. Pierścień leżał na niej jak rzecz zwyczajna. Niewielki kawałek metalu. Nie było na nim niczego, co mogłoby powiedzieć przypadkowemu człowiekowi: oto obietnica życia. Założył go na palec. Był odrobinę za mały. Uśmiechnął się. Przez moment pomyślał, że powinien się modlić. Nie wiedział o co. O przebaczenie? O cierpliwość? O śmierć człowieka, który stał między nimi? Ta ostatnia myśl była tak brzydka, że natychmiast ją odrzucił. Nie chciał śmierci Zamoyskiego. Chciał życia Marysieńki. Problem polegał na tym, że oba pragnienia mogły kiedyś zostać przez los połączone. Jan pochylił głowę. — Boże — powiedział cicho. — Nie każ mi zostać człowiekiem, którego sam będę się wstydził. To była jedyna modlitwa, na jaką potrafił się zdobyć.

* * *

Marysieńka wróciła na zamek przed zmierzchem. Pierścień Jana schowała pod rękawiczką. Całą drogę czuła go na palcu. Był cięższy od biżuterii, którą nosiła na balach, choć ważył mniej niż większość z niej. Przy wejściu na zamek zdjęła go i ukryła w małej sakiewce wszytej pod suknią. To również wydawało się znaczące. Jego pierścień mógł być przy niej tylko wtedy, kiedy nikt go nie widział. Królowa zauważyła zmianę natychmiast. — Gdzie byłaś? — W kościele. Ludwika Maria podniosła oczy znad pisma. — Modliłaś się? Marysieńka zawahała się. — Próbowałam. Królowa patrzyła na nią tak długo, że Maria Kazimiera poczuła, jak serce zaczyna bić szybciej. — Sama? — Wasza Królewska Mość przesłuchuje mnie teraz jako królowa czy jako przyjaciółka? — Jako kobieta, która widzi, że druga kobieta wygląda tak, jakby właśnie zrobiła coś bardzo mądrego albo bardzo głupiego. — A jak odróżnić? — Po skutkach. Niestety zwykle za późno.

Marysieńka usiadła. Nie miała zamiaru mówić. Powiedziała prawie wszystko. Nie szczegóły. Nie słowa. Nie miejsce pierścienia. Ale wystarczająco, by Ludwika Maria zrozumiała. Królowa wstała i podeszła do okna. — Przysiągł? Marysieńka milczała. — To znaczy, że przysiągł. — Nikogo nie skrzywdziliśmy. Królowa odwróciła się gwałtownie. — Nie mów takich zdań, jeśli chcesz, żebym traktowała cię poważnie. Maria Kazimiera pobladła. — Nie uczyniłam niczego przeciw… — Jesteś żoną. On jest zakochany. Złożył ci obietnicę przed ołtarzem. Naprawdę uważasz, że nikt nie może przez to ucierpieć? Marysieńka spuściła wzrok. Królowa podeszła bliżej. — Nie potępiam cię. — Brzmi inaczej. — Bo nie będę cię pocieszać kłamstwem. Kochasz go? Marysieńka zacisnęła dłonie. To pytanie padło wreszcie bez zasłony. — Tak. Pierwszy raz powiedziała to komuś innemu. Słowo było ciche. A jednak po nim cała komnata wydawała się inna. Ludwika Maria usiadła naprzeciwko. — On ciebie? — Tak. — Tego akurat nie trzeba pytać.

Przez chwilę żadna się nie odzywała. — Co mam zrobić? — zapytała Marysieńka. Królowa uśmiechnęła się smutno. — Gdybym wiedziała, jak urządzać ludzkie serca równie łatwo jak polityczne stronnictwa, byłabym najpotężniejszą kobietą Europy. — Więc nic? — Więc żyć. — To wszystko? — To jest zwykle najtrudniejsze. Marysieńka dotknęła miejsca pod suknią, gdzie ukryła pierścień. Królowa zauważyła ruch. Nie zapytała.

* * *

Jan tej nocy nie spał. Nie z niepokoju. Ze szczęścia, które było zbyt wielkie, by można było mu ufać. Kilka razy wstał, podchodził do świecy i oglądał pierścień. Czuł się absurdalnie. Jak młodzieniec, który pierwszy raz otrzymał wstążkę od dziewczyny. Miał trzydzieści dwa lata. Widział śmierć. Walczył. Był ranny. Bywał na europejskich dworach. Znał ludzi, którzy decydowali o wojnie i pokoju. A jednak mały pierścień potrafił sprawić, że uśmiechał się sam do siebie. Nad ranem napisał list. Tym razem nie używał wielu szyfrów. Pisał o tym, że będzie pamiętał. O tym, że nie żąda odpowiedzi. O tym, że jeśli przyjdzie mu kiedyś zwątpić, ma prawo przypomnieć mu ten dzień. Jednego zdania nie wysłał. Napisał je, potem wykreślił tak mocno, że pióro przebiło papier. „Jesteś już bardziej moją żoną niż wszystkie kobiety, które mógłbym poślubić”. Wiedział, że było piękne. Wiedział również, że było okrutne. Marysieńka miała męża.

Nie mógł wymazać go zdaniem.

* * *

Sobiepan dowiedział się o niczym. Tak przynajmniej sądzili. W Zamościu zajmował się swoimi sprawami. Polował, przyjmował gości, doglądał majątku, podróżował, bawił się i żył z rozmachem człowieka, któremu fortuna daje złudzenie, że konsekwencje są problemem biedniejszych. Jego małżeństwo istniało dla niego jak jedna z posiadłości: ważne, reprezentacyjne i wymagające uwagi tylko wtedy, kiedy zaczynało sprawiać kłopot. Nie był jednak głupcem. Plotki docierały również do Zamościa. Na razie były mgliste. Sobieski bywa przy królowej. Sobieski rozmawia z panią wojewodziną. Sobieski otrzymuje listy. Pani wojewodzina dużo czasu spędza na dworze. Nic, czego nie można było wyjaśnić polityką. A polityka była najwygodniejszym parawanem ich uczucia. Marysieńka wiedziała o tym i czuła wstyd. Bo rzeczywiście pośredniczyła w sprawach królowej. Rzeczywiście próbowała wpływać na męża i Sobieskiego. Rzeczywiście listy mogły dotyczyć dworu, kandydatów, urzędów i ludzi. To, że pomiędzy nimi znajdowały się pomarańcze, było już ich tajemnicą.

* * *

Pod koniec jesieni Jan musiał wyjechać. Wiadomość przyszła nagle, jak większość wiadomości, które w jego życiu oznaczały drogę. Marysieńka przyjęła ją spokojnie. — Na długo? — Nie wiem. — Oczywiście. — Mogę spróbować wrócić wcześniej. — Nie obiecuj rzeczy, na które nie masz wpływu. — Od kilku tygodni zabraniasz mi wszystkich dobrych obietnic. — Zostawiam ci tylko te, których możesz dotrzymać. Stali w niewielkiej komnacie przy pokojach królowej. Drzwi były uchylone. To było celowe. Jan dotknął pierścienia na palcu. Marysieńka zauważyła. — Nosisz go. — Miałem nie? — Nie wiem. — Zaczynam podejrzewać, że to twoja ulubiona odpowiedź. — Jest uczciwsza od większości twoich. Jan uśmiechnął się. — A mój? Marysieńka rozejrzała się i dopiero potem wsunęła dłoń pod fałd sukni. Wyjęła pierścień zawieszony na cienkiej wstążce. Nie nosiła go na palcu. Nosiła go przy ciele. Jan przestał się uśmiechać. — Tak jest bezpieczniej — powiedziała.

— Oczywiście. — Nie patrz tak. — Jak? — Jakbyś za chwilę miał powiedzieć coś pięknego i nierozsądnego. — Miałem. — Nie mów. — Dobrze. Marysieńka westchnęła. — Teraz żałuję. — Wiedziałem. — Nie bądź zadowolony. — Jestem nieznośny. Sama mówiłaś. Za drzwiami przeszedł ktoś. Oboje umilkli. Kroki oddaliły się. — Janie. — Tak? — Wróć. Nie prosiła, by uważał, pisał ani pamiętał o niej. Powiedziała tylko: „Wróć”. Jan skinął głową. — To mogę obiecać, że spróbuję. — Wreszcie nauczyłeś się mówić rozsądnie. — Nie przyzwyczajaj się. Odeszła pierwsza. Jak zwykle.

* * *

Pierwszy list po wyjeździe Jana przyszedł po kilku dniach. Marysieńka otworzyła go sama. Był długi. Zbyt długi jak na człowieka, który twierdził, że ma mnóstwo spraw. Pisał o drodze, ludziach, koniach, pogodzie. Narzekał na błoto. Żartował z człowieka, który zgubił kapelusz przy przeprawie. Pytał o zdrowie królowej i jej własne. Dopiero pod koniec pojawiała się jedna linijka. „Pierścień jest ze mną”. Marysieńka przeczytała ją dwa razy. Potem przycisnęła papier do ust. Nie pocałowała listu. Przynajmniej tak powiedziałaby, gdyby ktoś zapytał.

* * *

Ich przysięga niczego nie rozwiązała. To było najważniejsze odkrycie następnych tygodni. Nie zmieniła Zamoyskiego. Nie uczyniła Marii Kazimiery wdową. Nie dała Janowi praw. Nie uciszyła plotek. Nie zatrzymała polityki. Nie sprawiła, że odległość stała się mniejsza. Nie uleczyła zazdrości. Przeciwnie. Nadała wszystkiemu większą wagę. Każdy list był teraz listem człowieka, który przysiągł. Każde milczenie było milczeniem po przysiędze. Każda kłótnia dotykała czegoś, co w kościele wydawało się nienaruszalne. Jan szybko odkrył, że uroczyste słowa nie czynią człowieka lepszym. Nadal bywał zazdrosny. Nadal gniewał się, kiedy Marysieńka nie odpisywała. Nadal próbował odczytywać znaczenia tam, gdzie ich nie było. Ona nadal potrafiła zranić go jednym chłodnym zdaniem. Nadal bała się przyszłości bardziej, niż była gotowa przyznać. I nadal żyła pod jednym nazwiskiem z człowiekiem, którego coraz trudniej było jej uważać za coś więcej niż przeszkodę pomiędzy własnym życiem a tym, którego pragnęła. To było niebezpieczne. Zbyt łatwo przemienić człowieka w przeszkodę.

Zbyt łatwo zapomnieć, że przeszkoda oddycha, mówi, śmieje się, walczy, choruje i ma własne prawo do życia. Marysieńka wiedziała o tym. Dlatego modliła się czasem za Sobiepana. Nie o miłość do niego. Tego nie potrafiła. O to, żeby nie zaczęła pragnąć jego śmierci.

* * *

Zimą wróciła do Zamościa. Droga była długa. Śnieg leżał na polach, a wiatr wciskał się do karety przez najmniejsze szczeliny. Im dalej od Warszawy, tym bardziej świat stawał się cichy. Marysieńka miała czas na myślenie. Za dużo czasu. Pierścień Jana wisiał przy jej szyi, ukryty pod ubraniem. Dotykała go czasem przez materiał. Nie jak talizman. Jak pytanie. W Zamościu Sobiepan przywitał ją w dobrym humorze. Był trzeźwy. Ogolony. Ubrany starannie. Kazał przygotować kolację i przez pierwszą godzinę zachowywał się niemal tak, jak zachowywałby się mąż, którego mogła kiedyś polubić. Pytał o Warszawę. O królową. O ludzi. O plotki. Nie pytał o Sobieskiego. To niepokoiło ją bardziej niż pytanie. Dopiero przy końcu kolacji odłożył nóż. — Mówią, że chorąży wielki koronny jest bardzo wiernym człowiekiem dworu. Marysieńka napiła się wina. — Jest. — Królowej szczególnie? — Królowi także. — Tobie? Kielich zatrzymał się w połowie drogi do stołu.

Marysieńka spojrzała na męża. Sobiepan uśmiechał się. Nie wiedziała, ile wie. — Jest moim znajomym. — Ach. — Co znaczy „ach”? — Nic. Francuskie kobiety lubią słowa. Polscy mężowie czasem wolą patrzeć. — I co zobaczyłeś? — Żonę, która coraz chętniej mieszka w Warszawie. — Zamość nie daje mi wielu powodów, żeby za nim tęsknić. — Mało ci? — Czego? — Wszystkiego. Rozłożył ręce. Sala. Srebro. służba. Dom. Miasto. Majątek. Cały świat Zamoyskich. Marysieńka patrzyła na niego. — Właśnie tego nie rozumiesz. — Czego? — Że „wszystko” nie jest rzeczą, którą można człowiekowi wyliczyć. Zamoyski prychnął. — Zawsze musisz mówić jak książka? — Tylko kiedy rozmawiam z człowiekiem, który nie słucha zwykłych zdań. Wstał od stołu. Marysieńka pomyślała, że wybuchnie. Nie wybuchł. Podszedł do niej i położył dłoń na oparciu krzesła. — Nie rób ze mnie głupca. Tym razem nie było w jego głosie alkoholu ani rubaszności.

Było ostrzeżenie. — Nie robię. — To dobrze. Pochylił się. — Bo głupiec może wybaczyć. Człowiek ośmieszony zwykle nie. Wyprostował się i wyszedł. Maria Kazimiera siedziała przy stole długo po jego odejściu. Pierwszy raz naprawdę zrozumiała, że ich miłość może mieć cenę, której nie zapłacą tylko oni.

* * *

Przez dwa dni nie pisała. Trzeciego sięgnęła po papier i pominęła szyfr, który dotąd pozwalał ukrywać uczucia. Napisała tylko, że wszystko musi się zmienić. Że powinien pisać rzadziej. Że nie może prowokować pytań. Że ich obietnica ma sens tylko wtedy, jeśli potrafią ją ochronić przed własną nieostrożnością. Na końcu dodała: „Nie wolno nam uczynić z miłości rzeczy podłej”. Długo patrzyła na zdanie. Potem złożyła list. To był jeden z tych momentów, w których Maria Kazimiera była silniejsza od historii, jaką później lubiono o niej opowiadać. Nie była kobietą niesioną wyłącznie przez namiętność. Wiedziała, że uczucie nie usprawiedliwia wszystkiego. Wiedziała także, że granica między wielką miłością a wielkim egoizmem potrafi być cienka. Jan odpowiedział po kilku dniach. List był krótszy, niż się spodziewała. „Masz rację”. Potem kilka zdań o sprawach zwyczajnych. Na samym końcu: „Obrączka jest ze mną”. Marysieńka uśmiechnęła się. Pierwszy raz nazwał jej pierścień obrączką.

Nie poprawiła go.

* * *

Zima zamknęła drogi śniegiem. W Zamościu wieczory były długie. Sobiepan urządzał uczty, grał, pił, wyjeżdżał i wracał. Marysieńka czytała. Czasem grała. Czasem uczestniczyła w towarzystwie, które ją nudziło. Czasem godzinami siedziała przy oknie, patrząc na biel za szybą. Miłość do Jana nie uczyniła jej codzienności łatwiejszą. Uczyniła ją trudniejszą, bo pokazała, że może istnieć inny rodzaj bliskości. To było jak nauczyć człowieka muzyki, a potem kazać mu żyć w domu, w którym wszyscy krzyczą. Sobiepan nie był stale okrutny. Właśnie to komplikowało wszystko. Zdarzały się dni, kiedy przynosił jej prezent. Kiedy opowiadał coś zabawnego. Kiedy wracał z polowania i pamiętał, by zapytać o jej zdrowie. Kiedy przy stole bronił jej przed czyimś prostackim żartem. Kiedy potrafił być hojny bez wyrachowania. Gdyby był potworem każdego dnia, łatwiej byłoby go nienawidzić. Był człowiekiem. Grubym w obyczajach, niewiernym, skupionym na sobie, przyzwyczajonym do władzy i własnej bezkarności, lecz człowiekiem.

Marysieńka czasem patrzyła na niego i zastanawiała się, czy w innym życiu mogliby się nauczyć siebie nawzajem. Potem przypominała sobie Jana. I wiedziała, że pytanie nie ma już znaczenia.

* * *

Pod koniec roku otrzymała od Sobieskiego paczkę. Nie było w niej nic kosztownego. Mała książeczka. Kilka zasuszonych liści. I list. „Dla Astrei, która uważa, że Celadon mówi za dużo. Niech więc tym razem mówią rzeczy nieme”. Roześmiała się. Sobiepan był tego dnia poza domem. Mogła pozwolić sobie na śmiech. Przesunęła palcami po liściach. Były kruche, brązowe, zwyczajne. Jan napisał, gdzie je zebrał. Przy drodze, podczas postoju. Pomyślał o niej. To właśnie takie rzeczy kochała najbardziej. Nie klejnoty. Nie wielkie deklaracje. Nie obietnicę złożoną przed ołtarzem. Fakt, że gdzieś w chłodny dzień, pośród drogi i obowiązków, zobaczył liść i pomyślał: Marysieńka. Zamknęła oczy. Pierścień leżał przy jej sercu. Świat nadal nazywał ją Marią Kazimierą Zamoyską. Prawo nadal czyniło ją żoną Sobiepana. Dwór widział w niej wojewodzinę, królowa narzędzie polityki, rodzina córkę, ludzie piękną Francuzkę, o której można było plotkować. Tylko jeden człowiek nazywał ją Astreą. I tylko przy nim miała wrażenie, że każde z tych imion jest prawdziwe, a jednak żadne nie wystarcza.

* * *

Gdy rok 1661 dobiegał końca, żadne z nich nie mogło wiedzieć, jak długo przyjdzie im czekać. Nie wiedzieli o chorobach, które jeszcze nadejdą. O podróży Marysieńki do Francji. O kolejnych listach, kłótniach, zazdrości, nadziei i zwątpieniu. Nie wiedzieli, że Zamoyski będzie żył jeszcze kilka lat. Nie wiedzieli, że pewnego dnia jego śmierć otworzy drzwi, przed którymi Jan stał teraz jak człowiek skazany na cierpliwość. Nie wiedzieli, że przyjdzie noc, kiedy ich tajemnica stanie się małżeństwem. Ani dzień, kiedy to małżeństwo stanie się publiczne. Ani chwila, kiedy na ich głowach pojawią się korony. Ani wrzesień, w którym Jan napisze do niej spod Wiednia jako człowiek, którego imię będzie znała cała Europa. Wiedzieli tylko tyle, ile człowiek może wiedzieć o własnym życiu w chwili, kiedy je przeżywa. Że są rozdzieleni. Że się kochają. Że złożyli obietnicę, której świat nie uznawał. I że każde z nich miało przy sobie pierścień drugiego.

Dla ludzi były to dwa kawałki metalu. Dla nich — pierwsza wspólna rzecz, której nikt im nie dał i której nikt nie mógł im odebrać bez ich zgody. Marysieńka zgasiła świecę. W ciemności dotknęła palcami wstążki przy szyi. Daleko od niej Jan zrobił tej samej nocy coś podobnego: obrócił niewielki pierścień na palcu i pomyślał, że miłość jest dziwnym rodzajem wojny. W prawdziwej wojnie człowiek pragnie zwycięstwa. W tej chciał tylko, żeby oboje przetrwali.

List 6. 8 grudnia 1661
Jan Sobieski do Katarzyny Radziwiłłowej. Jaworów. Rodzinne troski u schyłku 1661 roku. Fragment listu z drukowanego wydania. t. I, cz. 1, nr 32, s. 187–188. Zob. Aneks listów, list 6.

Rozdział 7

Francja

Warszawa — Paryż, kwiecień-listopad 1662

Człowiek przekonuje się, że naprawdę wyjeżdża, dopiero kiedy jego życie zaczyna mieścić się w skrzyniach. Marysieńka patrzyła na nie od świtu. Stały otwarte pod ścianą, ciężkie, okutane żelazem, z wiekami opartymi o boazerię. Jedna była przeznaczona na suknie, druga na bieliznę i koronki, trzecia na książki, nuty oraz drobiazgi, które dla służby nie miały żadnego znaczenia, a dla niej stanowiły dowód, że człowiek może zabrać ze sobą kawałki własnego świata. W czwartą wkładano srebra, szkatułki i klejnoty. Przy piątej kłóciły się dwie kobiety, ponieważ żadna nie potrafiła zdecydować, czy ciężki płaszcz podróżny powinien leżeć na wierzchu, czy pod futrami.

Maria Kazimiera siedziała przy oknie i nie pomagała im wcale. Na kolanach trzymała list, którego nie zamierzała zabierać w skrzyni. Ten miał podróżować przy niej. W kieszeni sukni, przy skórze, blisko pierścienia zawieszonego na wstążce. Za oknem Warszawa była szara od kwietniowego deszczu. Woda spływała z dachów, Wisła wyglądała jak szeroka wstęga ołowiu, a przejeżdżające ulicą wozy rozcinały błoto głębokimi koleinami. Miasto po zimie nie potrafiło jeszcze zdecydować, czy chce pachnieć wiosną, czy nadal dymem, mokrym drewnem i końmi. Marysieńka znała ten zapach. Był zapachem Polski, której kiedyś nie rozumiała, potem nauczyła się jej, a teraz nie była pewna, czy od niej ucieka, czy tylko na chwilę odsuwa się na tyle daleko, by móc znowu oddychać.

Wyjazd do Francji miał służyć zdrowiu i spotkaniu z rodziną. Tak należało mówić. Tak zapisano. Tak tłumaczono go tym, którzy mieli prawo pytać i tym, którzy tego prawa nie mieli, lecz pytali jeszcze natarczywiej. Była zmęczona. Naprawdę. Ciało od kilku lat zdradzało ją z uporem. Ciąże, gorączki, osłabienie, utracone dzieci, dolegliwości, których lekarze nie umieli nazwać jednym pewnym słowem — wszystko to zostawiło w niej ślad. Bywały ranki, gdy podnosiła się z łóżka z wysiłkiem kobiety o wiele starszej, a godzinę później tańczyła, śmiała się, wydawała polecenia i nie pozwalała nikomu zobaczyć, że przez moment musiała oprzeć dłoń o stół, by odzyskać równowagę. Zawsze tak robiła. Choroba miała tę wadę, że nazbyt chętnie stawała się cudzą wiedzą, cudzą troską, a potem cudzą władzą.

Nie chciała dawać jej nikomu. Zwłaszcza Sobiepanowi. — Tę szkatułę zostawić — powiedziała. Jedna ze służących odwróciła się zdziwiona. — Wasza Miłość kazała ją przygotować. — Zmieniłam zdanie. — Ale klejnoty… — Nie wszystkie klejnoty muszą jechać do Paryża, żeby Polska uwierzyła, że tam jadę. Kobieta skłoniła głowę i odsunęła szkatułę. Marysieńka niemal się uśmiechnęła. Plotka już żyła, choć koła karety nie ruszyły jeszcze z miasta. Wiedziała, że ludzie będą liczyć skrzynie, wymyślać sumy, przysięgać, że zabrała złoto męża, srebra męża, pieniądze męża, ludzi męża i być może jeszcze dach z zamojskiego pałacu, jeśli tylko dałoby się go przywiązać do powozu. W Rzeczypospolitej magnacki wyjazd nigdy nie był zwykłą podróżą. Był przedstawieniem. Im bogatszy człowiek, tym więcej widzów uważało, że zna prawdziwy sens każdego jego gestu.

Po kilku tygodniach kronikarze mieli pisać o jej wyjeździe z taką pewnością, jakby sami stali przy skrzyniach i przeliczali pieniądze. Jedna z krążących wersji mówiła nawet o siedemdziesięciu tysiącach zabranych wbrew woli męża. Marysieńka nie mogła jeszcze znać tych słów, lecz znała świat, który je wyda. Drzwi otworzyły się gwałtownie. Nie musiała podnosić głowy. Tylko jeden człowiek wchodził do jej komnat w taki sposób, jakby drzwi były przeszkodą obrażającą jego pozycję. Jan Zamoyski zatrzymał się na środku pokoju. Miał na sobie strój podróżny, choć nie wybierał się z nią. Szeroki pas opinał brzuch, przy boku wisiała szabla, a twarz była zaczerwieniona nie wiadomo czy od chłodu, pośpiechu, czy wina wypitego wcześniej, niż przystało na porę dnia. Spojrzał na skrzynie, potem na żonę, wreszcie ponownie na skrzynie. — Pół Zamościa wywozisz? Marysieńka złożyła list i wsunęła go pod dłoń. — Zamość może spać spokojnie. Mury zostawiam.

— Dobrze, bo trudno byłoby je zmieścić na promie. Parsknął własnym żartem i podszedł do stołu. Bez pytania podniósł pokrywę jednej ze szkatułek. Marysieńka patrzyła, jak przegląda jej rzeczy. Nie robił tego z podejrzliwości. To byłoby prostsze. Robił to z nawyku człowieka, który uważał, że przedmioty należące do żony należą tym samym do niego, a prywatność jest dziwactwem właściwym biednym ludziom, niemającym nic cennego do oglądania. — Dużo bierzesz. — Jadę na długo. — Jak długo? — Tego nie wiem. Dopiero wtedy spojrzał na nią naprawdę. — To odpowiedź żony? — To odpowiedź chorej kobiety, która nie wie, jak długo potrwa leczenie. — Francuzi cię uleczą tańcem. — Może. Polscy lekarze próbują od kilku lat i jak dotąd ich największym sukcesem jest to, że wciąż mają co leczyć. Sobiepan roześmiał się głośno.

Marysieńka znała ten śmiech. Przy stole porywał innych. Po winie stawał się jeszcze głośniejszy. Ludzie śmiali się razem z nim, zanim zdążyli zrozumieć dowcip, bo przy Janie Zamoyskim lepiej było śmiać się o sekundę za wcześnie niż o sekundę za późno. Potrafił być hojny, gdy miał dobry humor, i nieznośny, gdy go nie miał. Potrafił rozdać w jeden wieczór sumę, za którą szlachcic żyłby rok, a nazajutrz wybuchnąć gniewem o drobiazg. Jego świat miał jednego stałego mieszkańca: jego samego. Wszyscy inni przychodzili i odchodzili zgodnie z potrzebą chwili.

— Na sejmie mówią, że z Francji wracają kobiety chudsze, bardziej blade i dwa razy droższe — powiedział. — Jeśli wrócisz taka, każę lekarzom dopłacić. — A jeśli nie wrócę? Pytanie uciszyło go na moment. Nie dlatego, że się przestraszył. Marysieńka zobaczyła raczej irytację człowieka, któremu podsunięto możliwość, której nie planował. — Wrócisz. — Skąd ta pewność? — Bo tu jest twój dom. Przesunęła wzrokiem po pokoju. — Jest? Jego twarz stwardniała. — Nie zaczynaj. — Nie zaczynam. Pytam. — Masz nazwisko, majątek, służbę, powozy, klejnoty. Czego ci brak? Jan Sobieski przemknął jej przez myśl tak szybko, że aż zabolało. — Niczego, czego mógłbyś mi dać. Zamoyski spojrzał na nią długo. Był wystarczająco inteligentny, by usłyszeć to, czego nie powiedziała. I wystarczająco dumny, by udawać, że nie usłyszał. — Jedź więc do swoich Francuzów — rzucił. — Tylko nie przywoź mi połowy Paryża. Odwrócił się i ruszył ku drzwiom.

— Janie. Zatrzymał się. — Miałeś jechać ze mną. Nie odwrócił głowy. — Mam sprawy w Warszawie. — Zawsze masz sprawy. — A ty zawsze masz pretensje. Wyszedł. Marysieńka patrzyła na zamknięte drzwi, dopóki jedna ze służących nie upuściła przypadkiem pudełka z wstążkami. Dopiero wtedy wstała. Nie była pewna, czy czuje ulgę, gniew, czy upokorzenie. Prawdopodobnie wszystko naraz. Z czasem człowiek przyzwyczaja się do rzeczy, które kiedyś uważał za niemożliwe do zniesienia. To nie znaczy, że przestają boleć. Zaczynają tylko boleć znajomo. Podeszła do lustra. Miała dwadzieścia lat. Czasami wydawało jej się, że przeżyła już dwa życia. Pierwsze należało do dziewczynki przywiezionej z Francji na polski dwór. Drugie do Marii Kazimiery Zamoyskiej, żony jednego z najbogatszych ludzi Rzeczypospolitej. A gdzieś między nimi żyła Astrea. Ta, która miała pierścień Jana Sobieskiego ukryty przy sercu.

* * *

Spotkali się ostatni raz dwa dni przed jej wyjazdem. Nie w ogrodzie, nie w kościele i nie w żadnym z miejsc, które później dobrze wyglądałyby w opowieści o wielkiej miłości. Wąski pokój na uboczu królewskich apartamentów pachniał kurzem, starym drewnem i świecą, która paliła się zbyt blisko przeciągu. Za ścianą ktoś przesuwał meble. Korytarzem przechodzili dworzanie. Ich czas mierzyły kroki obcych ludzi. Jan wszedł pierwszy. Marysieńka pojawiła się po kilku minutach. Kiedy zamknęła drzwi, przez chwilę żadne z nich się nie odezwało. Sobieski przyglądał się jej jak człowiek, który chce nauczyć się twarzy na pamięć. Nie było w tym spojrzeniu dawnej lekkości. Od jesieni wszystko się zmieniło. Obrączki, przyrzeczenia i szyfr uczyniły ich więź jednocześnie mocniejszą i bardziej niebezpieczną. Dopóki flirtowali słowami, mogli udawać przed sobą, że igrają. Teraz każde z nich wiedziało, że stawką nie jest zabawa. — Nie patrz tak — powiedziała. — Jak?

— Jakbym już nie żyła. — Jedziesz do Francji. — To nie to samo. — Dla mnie niewiele się różni. Uśmiechnęła się słabo. — Celadon dramatyzuje. — Astrea wyjeżdża. — Astrea wróci. — Kiedy? — Nie wiem. — Wszyscy dzisiaj odpowiadają mi w ten sposób. — Kogo jeszcze pytałeś? — Boga. Spojrzała na niego uważniej. — I co odpowiedział? — Nic. Dlatego przyszedłem do ciebie. Podeszła bliżej. — Janie. Było coś szczególnego w tym, jak wypowiadała jego imię bez świadków. Na dworze był panem Sobieskim, chorążym wielkim koronnym, człowiekiem określonym przez urząd, ród i obowiązki. W jej ustach pozostawał Janem. Jedno krótkie słowo odzierało go ze wszystkiego, czym osłaniał się przed światem. — Nie mogę zostać — powiedziała. — Wiesz o tym. — Wiem. — Muszę zobaczyć rodziców. Muszę spróbować się leczyć. Muszę… — Uciec od niego. Zamilkła. — Tego nie powiedziałam. — Nie musisz.

— A ty nie musisz mówić wszystkiego, co myślisz. — Przy tobie właśnie muszę. Odwróciła się do okna. Za szybą deszcz rozmazywał dachy Warszawy. — On będzie mówił, że uciekłam. — Niech mówi. — Ludzie będą mówić gorzej. — Ludzie mówią gorzej, nawet kiedy człowiek siedzi nieruchomo. — Tobie łatwo. Jan drgnął. — Łatwo? — Jesteś mężczyzną. Jeśli kochasz cudzą żonę, nazwą cię namiętnym. Jeśli cudza żona kocha ciebie, nazwą ją rozpustnicą. Nie odpowiedział od razu. — Masz rację. Odwróciła się zaskoczona. Spodziewała się obrony, żartu, złości. Nie prostego przyznania. — I to wszystko? — Co mam powiedzieć? Że świat jest sprawiedliwy, skoro oboje wiemy, że nie jest? Podszedł bliżej. — Mogę tylko obiecać, że nie dołożę ci ciężaru dlatego, że sam źle znoszę rozłąkę. Marysieńka uniosła brwi. — Jak długo zamierzasz dotrzymać tej obietnicy? — Do pierwszego listu. Roześmiała się. To był dźwięk, za którym miał tęsknić bardziej, niż sobie wyobrażał.

— Pisz do mnie — powiedział. — Będę. — Często. — Zobaczymy. — Marysieńko. — Nie mogę pisać codziennie. — Co drugi dzień. — Janie. — Co trzeci. — Będę pisać, kiedy będę mogła. — To najgorsza odpowiedź ze wszystkich. — Musisz nauczyć się cierpliwości. — Uczę się jej odkąd cię znam. Znowu zamilkli. Potem Marysieńka sięgnęła pod suknię i wyciągnęła cienką wstążkę. Na jej końcu zawieszony był niewielki pierścień. Jan patrzył na niego bez słowa. — Zabieram — powiedziała. — Myślałem, że schowasz. — Schowam. Przy sobie. — A jeśli ktoś zobaczy? — Powiem, że należy do kogoś, kto nie umie pisać krótkich listów. — Wtedy każdy w Rzeczypospolitej zgadnie. — We Francji nie. Dotknął pierścienia opuszką palca. Nie pocałował jej. Nie pozwalał sobie na to często. W ich sytuacji każdy gest miał własny ciężar, a bliskość była bardziej niebezpieczna niż słowa, bo nie pozostawiała miejsca na udawanie, że chodzi tylko o przyjaźń. Zamiast tego ujął jej dłoń i przyłożył ją do ust.

— Wracaj. — Wrócę. — Obiecaj. — Nie zmuszaj mnie do obiecywania rzeczy, nad którymi nie mam władzy. Spojrzał jej w oczy. — W takim razie obiecaj, że będziesz chciała wrócić. Tym razem odpowiedziała natychmiast. — To mogę. Kiedy wyszła, Jan został sam w pokoju jeszcze przez kilka minut. Na korytarzu czyjeś kroki oddalały się w stronę schodów. Wiedział, że za dwa dni usłyszy inne: konie, wozy, służbę, zamykane skrzynie, pożegnania. Nie wiedział tylko, że prawdziwa rozłąka nie zacznie się wtedy, gdy zniknie jej kareta. Zacznie się w chwili, kiedy napisze pierwszy list i będzie musiał czekać na odpowiedź.

* * *

Wyjechała w kwietniu. Warszawa została za nią najpierw jako wieże i dachy, potem jako szara linia, wreszcie jako myśl. Podróż długo nie miała w sobie nic romantycznego. Błoto, koła grzęznące na drogach, zimne noclegi, spóźnione konie, przeprawy, pakunki, rachunki, służba, która chorowała wtedy, kiedy była najbardziej potrzebna. Europa na mapie wyglądała jak kolorowe królestwa oddzielone cienkimi liniami. Europa oglądana z karety była przede wszystkim drogą: złą albo gorszą. Marysieńka lubiła jednak momenty, gdy rankiem ruszali dalej. W pierwszych minutach podróży wszystko wydawało się możliwe. Człowiek nie był jeszcze tam, skąd wyjechał, ani tam, dokąd zmierzał. Znajdował się pomiędzy. Dla kobiety, która od lat żyła pod nazwiskiem męża, owo „pomiędzy” miało smak wolności. Wieczorami pisała. Nie zawsze do Jana. Czasem do rodziny, czasem w sprawach majątkowych, czasem do ludzi, od których zależała wygoda dalszej drogi. Ale list do Sobieskiego był jedynym, który odkładała na koniec, jak deser, którego nie należało zjadać przedwcześnie.

Ich szyfr rozrastał się wraz z odległością. Paryż i francuski dwór potrafili stać się „Zaczarowanym Pałacem”, miłość „pomarańczami”, a listy „konfiturami”. Zamoyski miał cały katalog mniej pochlebnych imion — od Fujary po Makrelę i Fontannę. Marysieńka potrafiła napisać całe zdanie tak, by dla obcego oka brzmiało jak brednia, a Jan rozumiał je natychmiast. Było w tym coś więcej niż ostrożność. Tworzyli wspólny kraj. Bez granic. Bez sejmu. Bez prawa, które mówiło, czyją żoną była. Jedynym obywatelstwem tego kraju była zdolność zrozumienia, dlaczego pomarańcza może znaczyć więcej niż owoc. W jednym z przydrożnych zajazdów Marysieńka siedziała późnym wieczorem przy niewielkim stole. Świeca kopciła. Pokój był zimny, mimo że w kominku dogasało drewno. Kobieta ze służby spała już w sąsiednim pomieszczeniu. Maria Kazimiera obracała pióro między palcami. „Celadonowi…” Skreśliła. „Temu, który narzeka, zanim miną trzy dni…” Skreśliła i to. W końcu napisała prościej. „Niech Jesień nie sądzi, że Jutrzenka zapomniała, gdzie wschodziła najchętniej”.

Przeczytała zdanie dwa razy i uśmiechnęła się. Potem dopisała kilka zdań o drodze, o zdrowiu, o tym, że źle śpi i że tęskni za dobrym chlebem bardziej, niż wypada Francuzce przyznać. Ani razu nie napisała „kocham”. Nie musiała.

* * *

Jan otrzymał pierwszy list późno. Zbyt późno według własnej miary, która w sprawach Marysieńki nie miała nic wspólnego z kalendarzem. Posłaniec przywiózł kilka pism. Sobieski przejrzał pieczęcie, dostrzegł znajomą rękę i natychmiast odłożył wszystkie pozostałe. Człowiek czekający na wiadomość od ukochanej staje się egoistą z przyczyn całkowicie naturalnych. Państwo mogło poczekać kilka minut. Przeczytał list raz. Potem drugi. Za trzecim razem zaczął szukać w nim rzeczy, których nie było. Czy słowo „tęsknię” powinno znaleźć się wcześniej? Dlaczego o zdrowiu napisała tak krótko? Dlaczego wspomniała o jednym ze swoich francuskich krewnych, a nie wspomniała o pierścieniu? Czy „Jutrzenka” była użyta czulej niż poprzednio, czy może właśnie chłodniej? Dlaczego zakończyła list bez zwykłego żartu? Sapieha, który znał go wystarczająco dobrze, by rozpoznawać objawy, patrzył na niego przez chwilę znad kielicha. — Zła wiadomość? — Nie. — To czemu wyglądasz, jakby Turcy stali pod Lwowem? Jan złożył papier.

— Nic mi nie jest. — To choroba bardzo rozpowszechniona w twoim otoczeniu. Wszyscy mówią, że nic im nie jest, a potem robią głupstwa. — Nie robię głupstw. Sapieha spojrzał na list. — Jeszcze. Jan schował go do kieszeni. — Pij. — Właśnie piję. Ty czytasz. — To pożyteczniejsze. — Nie dla zdrowia. — Od kiedy jesteś lekarzem? — Od kiedy ty zostałeś poetą. Jan rzucił mu spojrzenie, które na polu bitwy mogłoby kończyć rozmowę. Sapieha tylko się uśmiechnął. — Jedzie do rodziny — powiedział po chwili. — To dobrze. — Wiem. — Będzie się leczyć. — Wiem. — Jest daleko od Zamoyskiego. Sobieski spojrzał na niego. — Wiem. — A jednak jesteś niezadowolony. — Jest daleko również ode mnie. Sapieha westchnął. — Tego już nawet wino nie naprawi. Jan nie odpowiedział. Wieczorem odpisał sześć stron. Następnego ranka dopisał dwie.

* * *

Francja przyszła do Marysieńki najpierw językiem. Im bliżej była rodzinnych stron, tym częściej słyszała francuski nie jako język dworu, lecz ulicy, kłótni, targu, żartu, modlitwy i przekleństwa. Po latach spędzonych w Polsce odkryła, że mowa dzieciństwa potrafi wzruszyć człowieka bardziej niż krajobraz. Pierwszego dnia, kiedy usłyszała dwie przekupki sprzeczające się o cenę warzyw, przystanęła tak nagle, że idąca za nią służąca niemal na nią wpadła. — Co się stało, pani? — Nic. Słuchała jeszcze chwilę. — Po prostu zapomniałam, że ludzie mogą kłócić się po francusku o rzeczy tak mało ważne. Paryż był większy, głośniejszy i brudniejszy, niż zachowała go pamięć. Dziecięce wspomnienia mają skłonność do czyszczenia ulic. Teraz widziała błoto, rynsztoki, ciasnotę, wozy blokujące przejazd, służących przeciskających się między końmi, eleganckie karety i żebraków stojących kilka kroków od siebie. Miasto pachniało dymem, pieczywem, wilgocią, perfumami, ściekami i skórą. Nad tym wszystkim unosiło się poczucie, którego brakowało jej w Warszawie: że tutaj cały świat chce patrzeć w jedną stronę.

Na młodego Ludwika XIV. Francja była teatrem, a król jej najjaśniejszym światłem. Marysieńka znała dwór. Znała ceremoniał. Widziała królowe, królów, posłów, magnatów i ludzi przekonanych, że sposób, w jaki trzymają kapelusz, jest sprawą państwową. Mimo to francuski świat dworski działał inaczej. Bardziej świadomie. Tutaj gest nie tylko coś oznaczał. Tutaj gest był przedstawieniem samego znaczenia. Nie pojawiła się jednak w Paryżu jako wielka pani, której wszystkie drzwi otwierają się same. To zabolało ją bardziej, niż chciała przyznać. W Polsce była wojewodziną sandomierską, ordynatową zamojską, kobietą bliską królowej. W Paryżu pozostawała córką rodziny, która miała dobre nazwisko, kontakty, ambicje i znacznie mniej pieniędzy, niż wymagały wszystkie trzy rzeczy naraz. Musiała zabiegać o względy, czekać, prosić, przypominać o sobie. Dwór francuski nie pytał z zachwytem, kim jest Jan Zamoyski. Zamość był daleko. Ogromne polskie dobra nie pachniały tu tak intensywnie złotem. Pierwszego wieczoru w domu rodzinnym matka objęła ją długo.

Marysieńka była przygotowana na pytania. Zamiast nich poczuła rękę przesuwającą się po jej plecach i usłyszała ciche: — Schudłaś. Te dwa słowa niemal ją złamały. — W Polsce wszyscy mówią, że wyglądam dobrze. — W Polsce są uprzejmi. — Polacy? Matka odsunęła ją od siebie i obejrzała twarz córki. — W takim razie kłamią z innych powodów. Marysieńka uśmiechnęła się, ale oczy zaszły jej łzami. — Nie płacz — powiedziała matka. — Nie płaczę. — To rodzinne. Wszystkie kobiety d’Arquien płaczą tylko wtedy, gdy nikt nie powinien tego zauważyć. — A mężczyźni? — Wydają pieniądze, których nie mają, i nazywają to honorem. Marysieńka roześmiała się przez łzy. Po raz pierwszy od dawna śmiech nie wymagał ostrożności.

* * *

Pierwsze tygodnie w Paryżu przyniosły jej to, czego potrzebowała bardziej niż lekarstw: ruch. Nie bezczynność. Nie siedzenie w ciemnym pokoju i wsłuchiwanie się w ciało. Ruch. Lekcje tańca, śpiewu, gry na gitarze, wizyty, rozmowy, przymiarki, muzyka. Z zapałem ćwiczyła taniec, śpiew i grę na gitarze, a o swoich postępach opowiadała Janowi w listach. Taniec był dla niej szczególną formą wolności. Na sali nie była żoną Sobiepana, cudzą ukochaną, pionkiem królowej ani kobietą, o której plotkowała Warszawa. Była ciałem podporządkowanym rytmowi. Stopa, obrót, dłoń, spojrzenie, krok. Muzyka wymagała skupienia tak całkowitego, że przez kilka minut nie zostawało miejsca na lęk. — Jeszcze raz — powiedział mistrz. Marysieńka poprawiła ustawienie ramion. — Za szybko. — Muzyka nie czeka. — Muzyka zawsze czeka. To tancerz się spieszy. — W Polsce mówią odwrotnie. — W Polsce źle tańczą. — Nie zna pan wszystkich Polaków. — Czy muszę? Spojrzała na niego tak, że natychmiast zrozumiał, iż posunął się o jedno zdanie za daleko.

— Od początku — powiedział. Zagrano ponownie. Tym razem Marysieńka wykonała figurę bezbłędnie. Wieczorem napisała do Jana, że jej nauczyciel twierdzi, iż jest pojętna. Odpowiedź przyszła po czasie. „Nie ufam ludziom, którzy dotykają dłoni Astrei pod pozorem nauki”. Czytała to zdanie przy śniadaniu i parsknęła śmiechem tak nagle, że ojciec podniósł wzrok znad talerza. — Dobra wiadomość? — Bardzo poważna. — Polityczna? — Najpoważniejsza z możliwych. Chorąży wielki koronny obawia się francuskich tancmistrzów. Ojciec przyjrzał jej się chwilę. — Sobieski? Uśmiech zniknął. — Znasz jego urząd. — Znam więcej rzeczy, niż dzieciom się wydaje. — Nie jestem dzieckiem. — To właśnie mówią dzieci, zanim życie udowodni im coś przeciwnego. Marysieńka odłożyła list. — Nie chcę rozmawiać o Janie. — W takim razie nie powinnaś się uśmiechać, kiedy czytasz jego listy. — Ojcze. — Nic nie powiedziałem. — Właśnie powiedziałeś wszystko. Ojciec westchnął i nalał sobie wina, choć było jeszcze wcześnie.

— Jesteś zamężna. — Wiem. — Twój mąż jest bogaty. — To wiem jeszcze lepiej. — I wpływowy. — O tym przypomina wszystkim codziennie. — Nie żartuj. — Jeśli przestanę żartować, będę musiała zacząć krzyczeć. Ojciec odstawił kielich. Przez chwilę wyglądał starzej. — Czy jest z tobą źle? Marysieńka odpowiedziała dopiero po dłuższej chwili. — Nie bije mnie, jeśli o to pytasz. — Nie o to. — Daje mi pieniądze. Daje ludzi. Daje dom. Daje wszystko, co łatwo pokazać obcym. — A czego nie daje? Popatrzyła na list Sobieskiego. — Siebie. Ojciec odwrócił wzrok. Była to odpowiedź zbyt prosta, by można ją było naprawić radą.

* * *

Paryskie życie miało swój rytm. Rano przychodzili ludzie od interesów. Później nauczyciele, krawcy, muzycy. Popołudnia należały do wizyt. Wieczory do teatru, muzyki, kolacji i rozmów, które przeciągały się tak długo, aż świece zaczynały wyglądać jak skamieniałe wodospady wosku. Marysieńka przypomniała sobie również francuski zwyczaj przyjmowania gości blisko łoża, w przestrzeni zwanej ruelle, gdzie najbardziej prywatne miejsce domu potrafiło zmienić się w salon rozmowy, plotki i polityki. Pierwszy raz po powrocie do Francji wydało jej się to niemal absurdalne. W Polsce nauczyła się, że sypialnia wielkiej pani bywa oczywiście miejscem reprezentacji, lecz tutaj ludzie potrafili rozmawiać o małżeństwach, wojnach, nowych sztukach i cudzych romansach kilka kroków od poduszek gospodarzy, jakby intymność była jeszcze jednym rodzajem dekoracji. Pewnego popołudnia siedziała oparta o poduszki, podczas gdy dwie znajome Francuzki rozprawiały o skandalu, którego bohaterów Marysieńka ledwie znała. Jedna mówiła z zachwytem, druga z oburzeniem, obie z dokładnością ludzi, którzy nie byli obecni przy żadnym z opisywanych wydarzeń.

— Ona uciekła do niego — powiedziała pierwsza. — Nie uciekła. Wyjechała do ciotki. — A on przypadkiem wyjechał tego samego dnia? — Przypadki bywają bardzo romantyczne. Obie się roześmiały. Marysieńka milczała. — A pani? — zapytała jedna z nich. — W Polsce kobiety uciekają dla miłości? Maria Kazimiera uniosła filiżankę. — W Polsce drogi są tak złe, że zanim kobieta ucieknie, zdąży się rozmyślić. Śmiech uratował ją od odpowiedzi. Ale później, kiedy została sama, pytanie wróciło. Czy uciekła? Nie od Polski. Od męża? Może. Do Jana? Nie. Był przecież jeszcze dalej niż przedtem. Od siebie? To najtrudniejsze. Paryż dawał jej swobodę, której potrzebowała, ale zarazem zdejmował z niej wymówki. W Zamościu mogła mówić sobie, że jest nieszczęśliwa, bo otacza ją obcy kraj, obcy język, mąż o grubych obyczajach, zamknięte mury i ludzie, którzy obserwują każdy ruch ordynatowej. Tutaj była wśród swoich. Mówiła własnym językiem. Tańczyła. Słuchała muzyki. Widziała rodzinę.

List 7. 22 czerwca [1662]
Maria Kazimiera Zamoyska do Jana Sobieskiego. Paryż.  Fragment listu z drukowanego wydania. t. I, cz. 1, nr 41, s. 198–200. Zob. Aneks listów, list 7.

A wieczorami tęskniła za Polakiem. To było najgorsze i najpiękniejsze odkrycie tej podróży. Jan nie był pocieszeniem zastępującym szczęście. Był częścią tego, bez czego szczęście przestało jej wystarczać.

* * *

Sobieski w Polsce stawał się coraz gorszym korespondentem w najlepszym znaczeniu tego słowa. Pisał długo. Pisał często. Pisał wtedy, kiedy powinien spać, jeść albo zajmować się rzeczami, za które płacono mu urzędem i reputacją. Słudzy nauczyli się, że list opatrzony pewnymi znakami trzeba dostarczać natychmiast. Jan nauczył się rozpoznawać odgłos posłańca na dziedzińcu, podobnie jak żołnierz rozpoznaje trąbkę własnej chorągwi. Kiedy listów nie było, stawał się nieznośny. — Minęło dziewięć dni — powiedział pewnego wieczoru. — Od czego? — zapytał Sapieha. — Od ostatniej wiadomości. — Wojna wybuchła? — Nie. — Król umarł? — Nie. — Turcy przekroczyli granicę? — Nie. — W takim razie jest nadzieja, że przeżyjemy dziesiąty. Jan spojrzał na niego ponuro. — Nie rozumiesz. — Rozumiem doskonale. Dlatego piję, zanim zaczniesz czytać mi własne listy. — Nigdy ci ich nie czytam. — Dzięki Bogu. Jan przeszedł do okna. Wieczór był ciepły. Gdzieś na podwórzu stajenny krzyczał na chłopca. Zapach końskiego potu mieszał się z kurzem.

— Może jest chora — powiedział. — Może tańczy. — To miało mnie uspokoić? — Nie. Jan odwrócił się. Sapieha uniósł kielich. — Miało ci przypomnieć, że życie istnieje również wtedy, kiedy nie pisze do ciebie listu. — Wiem. — Nie wyglądasz. Sobieski nie odpowiedział. Później tej nocy napisał do Marysieńki list, którego rano nie wysłał. Był zbyt pełen wyrzutów. Zbyt zazdrosny. Zbyt podobny do listu człowieka, który uważa, że miłość daje mu prawo do każdej godziny drugiej osoby. Przeczytał go przy dziennym świetle i spalił. Napisał drugi. Łagodniejszy. Prawie rozsądny. Na końcu i tak dopisał, że Astrea mogłaby pamiętać o człowieku pozostawionym w kraju, w którym nawet pomarańcze smakują gorzej, odkąd ona wyjechała. To zostawił.

* * *

Lato w Paryżu było ciepłe, ciężkie od zapachów i obietnic. Marysieńka odzyskała nieco sił. Policzki nabrały koloru. Potrafiła tańczyć dłużej bez zmęczenia. Wieczorami grała na gitarze, choć twierdziła, że instrument brzmi pięknie głównie wtedy, kiedy ktoś inny na nim gra. Rodzina zaczęła mówić, że podróż zrobiła jej dobrze. Ona sama nie była tego pewna. Ciało można oszukać na kilka tygodni. Duszę jeszcze krócej. Pewnego dnia zaproszono ją na widowisko. Francuski dwór uwielbiał spektakl. Polowanie mogło stać się przedstawieniem, przedstawienie polityką, kolacja demonstracją hierarchii. Zwierzęta, muzyka, komedia, taniec — wszystko układało się w jeden wielki obraz kraju, który chciał wierzyć, że jego król jest centrum świata. Marysieńka obserwowała to z mieszaniną zachwytu i chłodnej uwagi. Była za młoda, kiedy opuszczała Francję, by rozumieć mechanizm dworu. Teraz widziała go wyraźniej. Bliskość monarchy była walutą. Jedno spojrzenie mogło wynieść człowieka wyżej niż rok rozsądnej pracy. Brak spojrzenia potrafił zranić bardziej niż jawna odmowa.

Przez pewien czas próbowała przypomnieć o swojej rodzinie i własnej pozycji. Nie zawsze przynosiło to efekt. Tego wieczoru, po powrocie, usiadła przed lustrem i zaczęła zdejmować perły. — Wasza Miłość jest smutna — powiedziała służąca. — Jestem zmęczona. — Było pięknie. — To nie to samo, co być szczęśliwym. Służąca nie odpowiedziała. Marysieńka zdjęła ostatni kolczyk. W lustrze zobaczyła kobietę w drogim stroju, w pokoju pełnym rzeczy, za które inni oddaliby rok życia. Przypomniała sobie Zamość. Potem Warszawę. Potem wąski pokój, gdzie Jan trzymał jej dłoń i prosił tylko: wracaj. Sięgnęła po papier. Pisała długo. Tym razem nie o tańcu. Nie o dworze. Nie o sukni. Napisała mu, że człowiek może wrócić do miejsca, z którego pochodzi, i odkryć, że nie wrócił do domu. Potem przez chwilę patrzyła na zdanie. Dopisała: „Może dom jest tam, gdzie ktoś wie, czego nie umiesz powiedzieć”. Nie skreśliła.

* * *

List dotarł do Jana w dzień tak zwyczajny, że później nie pamiętał niczego poza nim. Nie pamiętał pogody. Nie pamiętał, z kim jadł. Nie pamiętał, jakie pisma leżały na stole. Pamiętał tylko jedno zdanie. Przeczytał je raz i przestał oddychać na chwilę. Nie było wyznaniem. Było czymś trudniejszym. Wyznanie można wypowiedzieć w uniesieniu. Człowiek mówi „kocham”, ponieważ czuje za dużo i musi dać temu ujście. Zdanie Marysieńki było spokojne. Prawie chłodne. Dlatego właśnie miało większą siłę. Jan odsunął krzesło. Przez dłuższy czas chodził po pokoju z listem w dłoni. Potem usiadł i napisał tylko kilka słów. „Jeśli tak jest, wróć do domu”. Przeczytał. Zmarszczył brwi. Dopisał: „Nie do Polski. Do mnie”. Tego listu również długo nie wysyłał. Bał się własnej odwagi bardziej niż cudzej. W końcu zapieczętował papier.

* * *

Plotki z Polski docierały do Francji wolniej niż listy Jana, ale żyły dłużej. Marysieńka słyszała, że wyjechała bez zgody męża. Że zabrała fortunę. Że Sobieski miał ruszyć za nią. Że zamierzają osiąść we Francji. Że wszystko było ułożone wcześniej. Że królowa pomaga. Że królowa jest przeciwna. Że Zamoyski zamierza sprowadzić ją siłą. Że Zamoyski wcale się nią nie przejmuje. Najgorsze w plotkach nie było to, że kłamały. Najgorsze, że każda zawierała okruch prawdy. Tak, wyjechała bez niego. Tak, powierzała niektóre sprawy ludziom, którym ufała bardziej niż mężowi. Tak, Sobieski myślał o Francji. Tak, ona sama nieraz wyobrażała sobie życie, w którym polskie prawo, zobowiązania i nazwisko Zamoyskich zostają za granicą. Ale między myślą a czynem istniała przepaść. I nad tą przepaścią stało jedno słowo: małżeństwo. Pewnego wieczoru matka znalazła ją przy oknie. — Znowu list? Marysieńka nie zaprzeczyła. — Od niego? — Tak. — Kochasz go?

Pytanie padło bez wstępu. Maria Kazimiera zacisnęła palce na papierze. — Czy to ważne? — Najbardziej, jeśli niczego nie można z tym zrobić. Marysieńka spojrzała na matkę. — Kocham. Pierwszy raz powiedziała to tak po prostu. Bez szyfru. Bez Astrei. Bez pomarańczy. Bez żartu. Słowo wydało się w pokoju zaskakująco małe. Matka zamknęła oczy na moment. — A Zamoyski? — Jest moim mężem. — Nie o to pytam. — Wiem. — Czy kochałaś go kiedykolwiek? Marysieńka długo szukała odpowiedzi. — Chciałam. To wystarczyło. Matka usiadła. — To może być gorsze niż nienawiść. — Co? — Chcieć pokochać człowieka i nie móc. Marysieńka odwróciła się do okna. — Czasem myślę, że gdybym spotkała Jana później… — Nie myśl tak. — Dlaczego? — Bo człowiek torturuje się rzeczami, które nie mają odpowiedzi. „Gdybym”. „Gdyby on”. „Gdyby wtedy”. To słowa bez końca. — A co mam robić? — Żyć z tym, co jest.

Marysieńka uśmiechnęła się gorzko. — Właśnie to robię od czterech lat.

* * *

Zamoyski pisał rzadziej niż Sobieski i zupełnie inaczej. Jego listy dotyczyły pieniędzy, ludzi, majątków, terminów, ruchów dworu. Kiedy pytał o zdrowie, robił to w jednym zdaniu między dwiema sprawami gospodarczymi. Marysieńka nie oczekiwała od niego poezji. Nigdy nie oczekiwała. Ale różnica między listami obu mężczyzn stawała się tak wyraźna, że czasem niemal ją zawstydzała. Jan Sobieski potrafił zazdrościć jej tancmistrza. Jan Zamoyski potrafił zapomnieć zapytać, czy gorączka ustąpiła. A jednak to drugi miał prawo spać przy niej. W listach do Jana nie zawsze siliła się na dworską delikatność. Zdarzało jej się określać męża tak dosadnie, że nawet Sobieski musiał czytać te słowa z mieszaniną zdumienia i satysfakcji. Jan przeczytał te słowa z uczuciem tak gwałtownym, że sam się go przestraszył. Nie była to radość. Nie chciał, by cierpiała. Ale gdzieś pod troską istniała okrutna ulga: nie kocha go. Człowiek zakochany potrafi wstydzić się własnego szczęścia.

Sobieski wstydził się wtedy bardzo.

* * *

Pod koniec lata zdrowie Marysieńki zaczęło znowu się pogarszać. Najpierw pojawiło się zmęczenie. Nie takie, które przechodzi po śnie. Ciężkie, lepkie, przywiązujące ręce do ciała. Taniec przestał przynosić ulgę. Po kilku figurach serce biło zbyt szybko. Gitara wydawała się cięższa. Wieczorami bolała ją głowa, rano budziła się z uczuciem, jakby noc zamiast odpoczynku zostawiła w niej jeszcze większe wyczerpanie. Lekarze zalecali spokój. Marysieńka nienawidziła tego słowa. Spokój oznaczał łóżko. Łóżko oznaczało myślenie. Myślenie oznaczało Jana, Zamoyskiego, utracone dzieci, Polskę, przyszłość, której nie potrafiła nazwać. Wyjechała do wód. Lekarze skierowali ją do wód, od których oczekiwano ulgi w dolegliwościach ciągnących się miesiącami. Marysieńka pojechała z nadzieją, lecz jej ciało odpowiedziało na kurację zupełnie inaczej, niż obiecywano. Początkowo próbowała żartować. — Jeśli woda ma taki smak, choroba powinna uciec ze strachu — powiedziała po pierwszej dawce. Lekarz nie uznał tego za zabawne. Po kilku dniach nie żartowała już wcale.

Pojawiła się gorączka. Potem bóle żołądka. Nocami budziła się spocona, z sercem walącym jak po biegu. Czasem ogień zdawał się iść od brzucha ku gardłu. Innym razem marzła tak mocno, że trzeba było dokładać koce mimo ciepłego powietrza. Najbardziej bała się nie bólu. Bała się bezsilności. Choroba odbierała jej wszystko, czym zwykle walczyła ze światem: cięty język, ruch, elegancję, kontrolę. W łóżku nie była wojewodziną. Nie była Astreą. Była młodą kobietą o rozpalonym czole, która nie potrafiła utrzymać kubka bez drżenia ręki. Wróciła do Paryża słabsza. Jesień przyszła wcześnie.

* * *

W Polsce Jan nie wiedział jeszcze, jak źle jest. Listy zaczęły przychodzić rzadziej. Najpierw uznał to za kaprys. Potem za zajęcia. Potem za ostrożność. Wreszcie przeczytał jedno zdanie o gorączce i przestał udawać przed sobą, że chodzi o cokolwiek innego. Napisał natychmiast. Nie otrzymał odpowiedzi. Napisał ponownie. Cisza. Trzeciego listu nie kończył przez dwa dni, bo każde zdanie wydawało mu się złe. „Moja Astreo, jeśli jesteś chora…” Skreślił. Wiedział, że jest chora. „Marysieńko, napisz choć jedno słowo…” To zostawił. Potem dopisał, że jeśli nie ma siły, niech każe komuś napisać za siebie. Że nie potrzebuje długiego listu. Że wystarczy znak. Że wystarczy jedno słowo: żyję. Na końcu, wbrew wcześniejszym postanowieniom, napisał wszystko. Że boi się. Że odległość jest teraz nie do zniesienia. Że oddałby miesiące własnego życia za jeden dzień, w którym mógłby siedzieć przy jej łóżku i wiedzieć, czy oddycha spokojnie. Że nie chce od niej czułości, odpowiedzi, obietnic.

Tylko życia. Zapieczętował list. Przez chwilę trzymał go w dłoni. — Jedź — powiedział do posłańca. — I nie oszczędzaj koni bardziej niż trzeba.

* * *

Dziesiątego listopada Marysieńka była chora od niemal trzech tygodni. Paryż za oknem istniał bez niej. To wydawało się niemal obrazą. Wozy przejeżdżały ulicą. Dzwony wybijały godziny. Ludzie jedli, śmiali się, kłócili, umawiali na kolacje. Gdzieś odbywał się spektakl. Gdzieś ktoś tańczył. Gdzieś młody człowiek pisał list miłosny, pewien, że największym nieszczęściem świata jest brak odpowiedzi przez dwa dni. Marysieńka leżała i liczyła oddechy. Gorączka odbierała czasowi porządek. Dzień przechodził w noc, noc w sen, sen w majaczenie, a potem znów przychodziło światło. Czasem wydawało jej się, że znajduje się w Zamościu. Słyszała odległy śmiech Sobiepana i czuła gniew tak prawdziwy, że próbowała wstać. Innym razem była dzieckiem we Francji i ktoś wołał ją po imieniu z końca ogrodu. Najczęściej jednak widziała Jana. Nie w zbroi. Nie na koniu. Nie jako chorążego. Stał w wąskim pokoju w Warszawie i mówił: wracaj. Pewnego ranka lekarz powiedział coś cicho do matki. Marysieńka nie dosłyszała słów, ale zobaczyła twarz.

— Nie patrz tak — wyszeptała. Matka podeszła do łóżka. — Jak? — Jakbym miała umrzeć. To zdanie było znajome, choć nie wiedziała skąd. Może już kiedyś powiedziała je Janowi. Matka poprawiła kołdrę. — Nie umrzesz. — Nie możesz wiedzieć. — Jestem twoją matką. Wolno mi wiedzieć rzeczy bez dowodów. Marysieńka zamknęła oczy. — Chcę napisać. — Komu? Nie odpowiedziała. Matka nie pytała drugi raz. Przyniesiono papier, deskę do pisania i atrament. Marysieńka próbowała usiąść. Świat zachwiał się natychmiast. Musiano podłożyć więcej poduszek. Ręka drżała. — Mogę napisać za ciebie — powiedziała matka. — Nie. — Nie masz siły. — Mam tyle, ile trzeba. Pierwsza litera wyszła krzywo. Druga jeszcze gorzej. Pisała powoli. Nie upiększała niczego. Nie miała siły na dworskie formuły. Opisała gorączkę, bezsenność, palące dolegliwości, gwałtowne wymioty i to, jak źle zniosła leczenie. Kiedy skończyła, atrament w kilku miejscach rozmazał się pod dłonią.

— To wszystko? — zapytała matka. Marysieńka spojrzała na kartę. Nie. Nie wszystko. Wcale nie napisała, że się boi. Nie napisała, że nocami dotyka pierścienia. Nie napisała, że jeśli umrze tutaj, najbardziej boli ją myśl, iż Jan dowie się o tym od kogoś obcego. Nie napisała, że słowo „wrócę”, które wypowiedziała w Warszawie, teraz wydaje się nie obietnicą, lecz modlitwą. Dopisała na końcu jedno krótkie zdanie szyfrem. Tylko dla niego. Potem odłożyła pióro. — Teraz wszystko.

* * *

Jan przeczytał list stojąc. Za pierwszym razem nie zrozumiał połowy słów. Nie dlatego, że pismo było niewyraźne. Dlatego, że umysł odmawiał przyjęcia ich znaczenia. Gorączka. Bezsenność. Ból. Wymioty. Ogień. Trzy tygodnie. Usiadł. Przeczytał jeszcze raz. Czuł zimno w dłoniach. Wojna nauczyła go rzeczy, których nie chciał wiedzieć. Widział ludzi z rozciętymi brzuchami, strzaskanymi kończynami, twarzami rozpoznawalnymi tylko dzięki pierścieniom i ubraniu. Widział śmierć szybką i śmierć, która przychodziła godzinami. Nauczył się działać, kiedy inni panikowali. W bitwie strach można było zamienić w rozkaz. Teraz nie miał komu rozkazać. Francja była daleko. Nie mógł wjechać do Paryża na czele chorągwi i pokonać gorączki szarżą. Nie mógł zagrozić lekarzom szablą, by zaczęli wiedzieć więcej. Nie mógł nawet dotknąć jej dłoni. Siedział więc z papierem w ręce, całkowicie bezbronny. Sapieha wszedł bez pukania. Zobaczył twarz Jana i przestał żartować. — Co się stało? Sobieski podał mu list. Tamten nie wziął.

— Powiedz. — Jest bardzo chora. — Marysieńka? Jan skinął głową. — Jak bardzo? — Nie wiem. To „nie wiem” było gorsze od każdej odpowiedzi. Sapieha usiadł naprzeciw. — Chcesz jechać. — Tak. — Możesz? Jan nie odpowiedział. Obaj znali prawdę. Urzędy, sprawy wojskowe, dwór, pieniądze, odległość, pora roku. Podróż nie była przekroczeniem ulicy. Nawet gdyby ruszył natychmiast, mógł przybyć długo po wszystkim. — Napisz — powiedział Sapieha. Jan spojrzał na niego z gniewem. — Napisz — powtórzył tamten. — To jedyna rzecz, którą możesz teraz zrobić szybciej niż koń. Sobieski długo siedział nieruchomo. Potem przyciągnął papier.

* * *

List Jana dotarł do Paryża w dzień, kiedy gorączka po raz pierwszy nieco opadła. Marysieńka nadal była słaba. Włosy miała niedbale związane, twarz bladą, dłonie zbyt lekkie na kołdrze. Obok łóżka stała filiżanka, której nie chciała dotknąć, bo sam zapach naparu wywoływał mdłości. Matka przyniosła kopertę. — Z Polski. Marysieńka wyciągnęła rękę szybciej, niż pozwalały siły. — Daj. — Mogę przeczytać. — Nie. — Oczywiście. Matka uśmiechnęła się prawie niedostrzegalnie i wyszła. Maria Kazimiera przez chwilę trzymała list na piersi. Nie otwierała. Absurdalnie bała się, że będzie w nim gniew. Że Jan napisze, iż nie odpowiedziała zbyt długo. Że będzie zazdrosny. Że jego własny lęk przebierze się w wyrzut, jak zdarzało mu się wcześniej. W końcu złamała pieczęć. Czytała powoli. Pierwsza strona była spokojna. Druga mniej. Na trzeciej Jan przestał udawać. Nie pisał jak urzędnik. Nie pisał nawet jak Celadon. Pisał jak człowiek, który boi się utraty jedynej osoby, przed którą nie chce udawać silnego.

Marysieńka czytała i czuła, jak oczy napełniają się łzami. Jan prosił, by nie trudziła się długą odpowiedzią. Nie potrzebował pięknych słów ani ich zwykłych konfitur; chciał tylko wiedzieć, że żyje i że kiedyś opowie mu resztę już nie na papierze. Przycisnęła papier do ust. Płakała cicho. Nie ze smutku. Nie tylko. Z ulgi, że gdzieś bardzo daleko istnieje człowiek, dla którego samo jej istnienie jest wiadomością wystarczającą.

* * *

Kilka dni później potrafiła już usiąść bez pomocy. Paryż za oknem był zimny i mokry. Drzewa traciły ostatnie liście. Wozy rozchlapywały błoto. Na szybach osiadała para. Marysieńka trzymała gitarę, ale nie grała. Palce wciąż były za słabe. Na stoliku leżały dwa listy Jana. Obok pierścień. Zdjęła go ze wstążki i obracała w dłoni. Po raz pierwszy od wyjazdu nie myślała o nim jak o obietnicy wspólnej przyszłości. Przyszłość była zbyt wielkim słowem dla kogoś, kto kilka dni wcześniej nie wiedział, czy zobaczy następny ranek. Pierścień był czymś prostszym. Dowodem, że pewnego jesiennego dnia dwoje ludzi stanęło przed sobą i powiedziało: wybieram ciebie, choć świat nie pozwala mi jeszcze tego wyboru spełnić. Nie wiedziała, czy świat kiedykolwiek pozwoli. Zamoyski żył. Był jej mężem. Prawo, Kościół, rodziny, majątki i polityka stały między nią a Janem jak ściana zbudowana przez ludzi, którzy nie znali ich obojga, a jednak mieli władzę nad ich losem.

Mogła umrzeć przed zmianą czegokolwiek. Jan mógł umrzeć na wojnie. Sobiepan mógł żyć jeszcze trzydzieści lat. Francja mogła stać się jej domem albo miejscem, z którego znów będzie uciekać. Nic nie było pewne. I właśnie dlatego położyła pierścień na palcu. Tylko na chwilę. Był odrobinę za duży. Patrzyła na niego długo. Potem przysunęła papier. Tym razem napisała bez szyfru pierwsze zdanie. „Żyję”. Zatrzymała pióro. Uśmiechnęła się. Dopiero w drugim zdaniu wróciła Astrea. Bo świat mógł wymagać od nich ostrożności. Mógł rozdzielić ich granicami, małżeństwem, urzędami i tysiącem mil złej drogi. Mógł sprawić, że każde słowo będzie wędrować tygodniami. Nie potrafił jednak zabronić jednego. Żeby na końcu tej drogi ktoś czekał.

Rozdział 8

Cudze małżeństwo

Zamość — Ukraina — Gdańsk, 1663—1664

Kiedy wraca się do domu po ciężkiej chorobie, człowiek spodziewa się, że znajome ściany przyniosą ulgę. Marysieńka przekonała się, że ściany nie mają pamięci ani litości. Zamość przyjął ją tak samo jak przed wyjazdem: murem, bramą, dźwiękiem kół na bruku i zapachem dymu, który w chłodniejsze dni wisiał nisko nad dachami. Z daleka miasto było niemal doskonałe, geometryczne, obronne, pewne siebie. Z bliska nosiło ślady ludzi: błoto w koleinach, osmolone belki, popękane tynki, krzyki przekupek, tętent koni, ciężkie wozy i dzieci przepychające się pomiędzy służbą. Wszystko wydawało się mniejsze niż w jej pamięci, lecz może to nie miasto się zmniejszyło. Może to ona wróciła z Francji zbyt słaba, zbyt chuda i zbyt świadoma tego, jak szybko ciało potrafi odmówić posłuszeństwa.

Gdy wysiadła z karety, przez chwilę zakręciło jej się w głowie. Oparła dłoń o drzwiczki i zaczekała, aż ziemia przestanie falować. Jedna z kobiet ruszyła w jej stronę, ale Marysieńka zatrzymała ją gestem. Nie chciała, żeby pierwszą rzeczą, jaką zobaczy Sobiepan, była żona podtrzymywana pod ramiona jak staruszka. Nie musiała długo czekać. Jan Zamoyski pojawił się w sieni w rozpiętym żupanie, z kielichem w dłoni i w towarzystwie dwóch mężczyzn, którzy na widok wojewodziny natychmiast spoważnieli. Sobiepan nie spoważniał. Przeciwnie, zmrużył oczy i patrzył na nią przez kilka sekund z miną człowieka oglądającego konia, którego kupił przed laty i właśnie odkrył, że zwierzę straciło połowę dawnej masy. — Na Boga, Marysieńko — powiedział. — Francuzi cię głodzili czyś sama postanowiła wrócić bez ciała? Jeden z towarzyszy spuścił wzrok. Drugi udawał zainteresowanie gobelinem. Marysieńka zdjęła rękawiczki bardzo powoli. — Miło cię widzieć, mężu. — Mnie ciebie też, tylko mniej cię zostało.

Roześmiał się z własnego dowcipu. Kiedyś podobne słowa doprowadziłyby ją do łez albo do gwałtownej odpowiedzi. Teraz poczuła jedynie zmęczenie. Paryska gorączka wypaliła w niej coś, czego nie umiała nazwać. Człowiek, który przez trzy tygodnie budzi się z myślą, że może nie doczekać wieczora, nie ma już wielkiej cierpliwości do cudzej głupoty. — Lekarze kazali mi odpoczywać. — Lekarze zawsze każą odpoczywać. Dzięki temu mogą brać pieniądze za nicnierobienie. Chodź. Każę podać kolację. — Nie jestem głodna. — To widać. Odwrócił się pierwszy. Marysieńka patrzyła za nim i pomyślała, że można przeżyć pół Europy, gorączkę, bezsenne noce i strach przed śmiercią, a potem wrócić dokładnie do tego samego miejsca, z którego się uciekło. Po powrocie do Polski rzeczywiście długo nie odzyskiwała dawnej siły; sama pisała, że ubyło jej niemal połowy ciała, a nawracające gorączki nie ustępowały.

* * *

Pierwszej nocy nie spała. Nie z powodu choroby. Nie z powodu podróży. Nie z powodu zimna, choć komnata długo nie chciała się nagrzać. Sobiepan chrapał obok niej. Marysieńka leżała nieruchomo, odwrócona twarzą do zasłon łoża, i słuchała ciężkiego oddechu męża. Jeszcze kilka miesięcy wcześniej pisała Janowi o tym upokorzeniu z brutalną szczerością: o grubym człowieku śpiącym z nią na jednej poduszce, o bliskości, która nie miała nic wspólnego z czułością, o małżeństwie, w którym wspólne łoże stało się bardziej więzieniem niż schronieniem. Teraz słowa wracały do niej w ciemności jak coś zbyt prawdziwego, by dało się je cofnąć. Poruszyła dłonią pod kołdrą i dotknęła palca, na którym nie było pierścienia Jana. Nie mogła go nosić tutaj. Trzymała go w szkatułce pomiędzy drobiazgami przywiezionymi z Francji, owinięty w kawałek miękkiej tkaniny, jakby metal również można było zranić. Wiedziała, że to śmieszne. Wiedziała, że jeszcze bardziej śmieszne jest przypisywanie kilku gramom złota znaczenia większego niż całemu małżeństwu zawartemu przed ołtarzem. A jednak obrączka Zamoyskiego ciążyła jej na dłoni bardziej niż tamten ukryty pierścień.

Sobiepan poruszył się we śnie. Marysieńka zesztywniała. Po chwili jego oddech znów stał się równy. Patrzyła w ciemność i myślała o Janie. Nie o jego twarzy. Nie o pocałunku. Nie o obietnicach. O jego piśmie. O sposobie, w jaki litery pochylały się w prawo, gdy pisał szybko. O słowach skreślanych i zastępowanych innymi. O zdaniach, które potrafiły zaczynać się od spraw wojskowych, przejść do pieniędzy, potem do zazdrości, a kończyć błaganiem o kilka słów od niej. W listach Jan bywał wszystkim tym, czym nie pozwalał sobie być przed ludźmi: niepewnym, drażliwym, czułym, małostkowym, wielkodusznym i bezradnym. Sobiepan był inny. Sobiepan nie prosił. Brał. Nawet ciszę uważał za coś, co mu się należy.

* * *

Następne tygodnie układały się w rytm, którego Marysieńka znała aż nazbyt dobrze. Śniadanie. Msza. Rozmowy z oficjalistami. Goście. Polowanie. Wieczerza. Wino. Karty. Krzyk. Śmiech. Muzyka, jeśli ktoś pamiętał, żeby sprowadzić muzykantów. Gniew, jeśli służba podała nie to mięso albo zbyt późno przyniosła świece. Następnego dnia to samo, tylko w innej kolejności. Sobiepan potrafił być hojny. To należało mu oddać. Gdy chciał, sypał pieniędzmi bez rachunku, obdarowywał ludzi, urządzał uczty, kazał otwierać piwnice, dawał konie, futra, złote monety. Potrafił też śmiać się tak serdecznie, że przez chwilę łatwo było zapomnieć, iż ten sam człowiek godzinę wcześniej upokorzył sługę za drobne przewinienie. Na wojnie wykazywał odwagę, a Zamościa bronił z uporem godnym lepszego człowieka. Marysieńka wiedziała o tym wszystkim. Problem polegał na tym, że cnota publiczna nie ogrzewa małżeńskiego łoża.

Mężczyzna mógł być wierny królowi i niewierny żonie. Mógł bronić twierdzy i nie umieć obronić własnego domu przed pogardą. Mógł być panem tysięcy ludzi i pozostać niewolnikiem każdej zachcianki. Jan Zamoyski po powrocie z wojny i jeszcze przed małżeństwem z Marysieńką zasłynął w Zamościu rozwiązłym trybem życia; przed sprowadzeniem młodej żony miał odprawić kobiety utrzymywane wcześniej przy swoim dworze, lecz małżeństwo nie zmieniło jego obyczajów na długo. Pewnego wieczoru Marysieńka zastała go przy stole z trzema kompanami. Na podłodze leżał przewrócony puchar, pies zlizywał wino spływające po desce, a Sobiepan opowiadał historię tak grubą, że jeden z młodszych szlachciców czerwienił się bardziej niż kobieta, o której mówiono. Marysieńka stanęła w drzwiach. Zamoyski dostrzegł ją pierwszy. — O, Francja przyszła. — Widzę, że Polska dobrze się bawi. — Polska zawsze dobrze się bawi, jeśli jej Francja nie przeszkadza. — Miałeś dziś rozmawiać ze mną o rachunkach z majątków.

— Jutro. — Wczoraj też mówiłeś: jutro. — To znaczy, że jestem konsekwentny. Mężczyźni zaśmiali się ostrożnie. Marysieńka nie. — Wyjdźcie — powiedziała. Sobiepan uniósł brwi. — To moi goście. — W takim razie niech twój gość posprząta po psie, a drugi niech zabierze ten dzban, zanim obaj się w nim utopicie. Zapadła cisza. Sobiepan przyglądał jej się przez chwilę, po czym wybuchnął śmiechem. — Widzicie? — zawołał. — Wróciła z Paryża chudsza, ale język został ten sam. Marysieńka odwróciła się i wyszła. Dopiero w swojej komnacie poczuła, że drżą jej dłonie. Nie ze strachu. Ze wstydu. Najgorsze w nieszczęśliwym małżeństwie nie było to, że dwoje ludzi się kłóciło. Najgorsze było to, że po pewnym czasie nawet kłótnia przestawała cokolwiek znaczyć.

* * *

* * *

Było w zamojskim domu jedno pomieszczenie, do którego Marysieńka prawie nie wchodziła. Nie zamykano go na klucz. Nie było takiej potrzeby. Służba wiedziała, że należy sprzątać tam cicho, nie przestawiać rzeczy bez pytania i nigdy nie wspominać o nim przy stole. W środku stała niewielka kołyska. Zbyt piękna jak na przedmiot, którego przeznaczenie okazało się tak krótkie. Drewno miało delikatne rzeźbienia, na obrzeżu ktoś wymalował drobne kwiaty. Obok leżał kawałek dziecięcej wstążki, tak mały, że można go było ukryć w zaciśniętej dłoni. Marysieńka weszła tam pewnego ranka bez żadnego powodu. A przynajmniej tak sobie powiedziała. W rzeczywistości od kilku dni śniła o dzieciach. Nie miały we śnie twarzy. Były ciężarem w ramionach, ciepłem, którego nie dało się zatrzymać, płaczem nagle urwanym w połowie. Budziła się wtedy przed świtem z dłońmi przyciśniętymi do piersi i przez pierwszą sekundę nie pamiętała, ile lat minęło ani które dziecko właśnie utraciła.

Zamknęła drzwi. Podeszła do kołyski. Najokrutniejsze w śmierci małego dziecka było to, że świat prawie się nie zmieniał. Tego samego dnia kuchnia gotowała. Konie trzeba było nakarmić. Posłańcy przyjeżdżali. Urzędnicy pytali o podpisy. Słońce wschodziło z taką samą bezwstydną regularnością. Tylko matka wiedziała, że wydarzyło się coś, po czym żaden dzień nie powinien już wyglądać zwyczajnie. Maria Kazimiera i Jan Zamoyski doczekali się córek, lecz żadna nie dożyła dorosłości; wszystkie zmarły w dzieciństwie, a małżeństwo nie pozostawiło żyjącego potomstwa. Marysieńka usiadła na krześle. Była kiedyś przekonana, że dziecko może uratować małżeństwo. Tak mówiły kobiety. Tak sugerowali ludzie starsi, którzy mieli gotową radę na każde cudze nieszczęście. Mąż staje się łagodniejszy, kiedy bierze niemowlę na ręce. Żona przestaje myśleć o własnych kaprysach. Dom nabiera celu. Dwoje obcych ludzi otrzymuje wreszcie coś, co należy do nich obojga. Może czasami tak było. W jej domu śmierć dzieci niczego nie naprawiła. Dodała tylko jeszcze jeden pokój, w którym nie należało mówić głośno.

Usłyszała za plecami skrzypnięcie drzwi. Sobiepan stał w progu. Nie wszedł od razu. Marysieńka otarła policzek, choć nie zauważyła wcześniej, że płacze. — Czego chcesz? Zamoyski spojrzał na kołyskę. Nie odpowiedział. Po raz pierwszy od bardzo dawna wydawał się jej stary, choć przecież nie był stary. Nie było w nim hałasu ani pewności siebie. Tylko zmęczenie. — Szukałem cię — powiedział. — Znalazłeś. Podszedł kilka kroków. Marysieńka czekała na dowcip. Na niezręczność. Na próbę ucieczki w gniew. Nic nie nastąpiło. Sobiepan położył dłoń na brzegu kołyski. — Też czasem tu przychodzę. Spojrzała na niego zaskoczona. — Ty? — Myślisz, że niczego nie czuję? Chciała powiedzieć: często właśnie tak myślę. Nie powiedziała. Przez chwilę byli mężem i żoną nie dlatego, że połączył ich ślub, majątek, królowa czy nazwisko. Połączyła ich strata. — Mogło być inaczej — powiedział Zamoyski. Marysieńka patrzyła na jego dłoń spoczywającą na drewnie.

— Mogło. — Gdyby żyły… Nie dokończył. Ona również nie chciała kończyć za niego. Ta chwila nie uczyniła z Sobiepana dobrego męża. Nie unieważniła zdrad, grubiaństwa, nocy, podczas których wracał pijany, ani wszystkich razy, kiedy traktował ją jak rzecz należącą do domu. Ale odebrała Marysieńce wygodne przekonanie, że jest zbudowany wyłącznie z wad. To bolało bardziej. Łatwo kochać człowieka dobrego. Łatwo nienawidzić złego. Najtrudniej żyć obok kogoś, kto potrafi przez godzinę być człowiekiem, którego można by żałować, a następnego dnia znów stać się człowiekiem, od którego chce się uciec. Sobiepan odsunął rękę. — Nie mów nikomu, że mnie tu widziałaś. Marysieńka niemal się uśmiechnęła. — Zepsułoby ci opinię. Spojrzał na nią i przez moment w jego oczach pojawiło się coś przypominającego dawną sympatię. — Właśnie. Wyszedł. Marysieńka została jeszcze chwilę. Potem wstała, zamknęła kołyskę dłonią, choć nie miała żadnej pokrywy, i pomyślała z przerażającą jasnością, że człowiek może współczuć własnemu mężowi i nadal kochać innego.

To było chyba najcięższe z jej przewinień. Jan otrzymał jej list kilka tygodni później. Był w drodze, wśród ludzi, koni, błota i spraw, które dla wszystkich wokół wydawały się ważniejsze niż jedna kartka papieru. Odszedł od ognia, zanim ją otworzył. Zawsze tak robił. Nie dlatego, że miał w listach coś do ukrycia — miał — lecz dlatego, że nie znosił czytać Marysieńki cudzymi oczami. Pierwsze zdania były spokojne. Zdrowie. Pogoda. Zamość. Kilka słów o Francji. Później pojawił się szyfr. Astrea. Celadon. Pomarańcze. Fujara. Jan czytał wolno. Im dłużej czytał, tym mocniej zaciskał szczękę. Nie cierpiał Zamoyskiego. Nie cierpiał go w sposób, którego nie potrafił usprawiedliwić polityką, honorem ani rozsądkiem. Sobiepan miał w sobie wszystko to, co Jan uważał za najgorszą odmianę wielkopaństwa: poczucie, że bogactwo jest rozgrzeszeniem, nazwisko zastępuje charakter, a kobieta po ślubie staje się częścią ruchomości domowych. Jednocześnie Sobieski wiedział, że zazdrość czyni go niesprawiedliwym. Zamoyski nie był tchórzem. W czasie potopu nie sprzedał się Szwedom. Bronił swojej twierdzy. Potrafił być lojalny wobec króla, gdy wielu innych kalkulowało.

To tylko pogarszało sprawę. Łatwiej nienawidzić człowieka całkowicie nikczemnego. — Zła wiadomość? — zapytał stojący kilka kroków dalej oficer. Jan złożył kartkę. — Nie. — Dobra? Sobieski spojrzał na niego. — Tym bardziej nie. Schował list pod kaftan. Nocą odpowiedział. Zaczął od gniewu, potem połowę skreślił. Napisał, że nie może znieść myśli o niej z tamtym człowiekiem. Skreślił. Napisał, że powinien mieć więcej rozumu. Skreślił. Napisał, że skoro przyrzekł jej nie poślubić innej, dotrzyma słowa, choćby miał zostać najstarszym kawalerem w całej Koronie. Tego nie skreślił. Na końcu dopisał tylko: — Nie każ mi przestać czekać. Przez chwilę patrzył na zdanie. Potem złożył list. Wiedział, że jest niesprawiedliwy. To nie od Marysieńki zależało, czy Zamoyski przestanie być jej mężem. Ale miłość rzadko zadowala się tym, co sprawiedliwe.

* * *

Wiosna i lato 1663 roku przyniosły Rzeczypospolitej nowe przygotowania wojenne. Król Jan Kazimierz zamierzał ruszyć na wschód, w głąb ziem podporządkowanych carowi. Sobieski, chorąży wielki koronny, dostał zadanie, które postawiło go znów daleko od tego wszystkiego, czego pragnął dla siebie. W sierpniu armia ruszyła z okolic Lwowa. Na przedzie maszerował Jan z około sześciotysięcznym zgrupowaniem kawalerii; cała wyprawa liczyła około dwudziestu czterech tysięcy ludzi, a marsz szybko ujawnił zmęczenie, brak pieniędzy i napięcia w wojsku. Przed wyjazdem pisał do Marysieńki częściej niż zwykle. Nie każdy list dochodził. Nie każdy posłaniec wracał. Nie każdy dzień dawał czas na papier. Ale kiedy tylko mógł, Jan pisał. Z obozu. Z postoju. Z miejsca, którego nazwy Marysieńka nigdy wcześniej nie słyszała. O koniach. O ludziach. O królu. O zmęczeniu. O chłodzie. O drodze. O tym, że nie jest tak odważny, jak wszyscy sądzą, ponieważ człowiek, który niczego nie ma do stracenia, może igrać ze śmiercią, lecz człowiek czekający na jedną kobietę zawsze ma do stracenia wszystko.

Marysieńka czytała te listy w Zamościu. Czasami przychodziły po trzy naraz. Czasami przez dwa tygodnie nie przychodził żaden. Wtedy była najgorsza. Nie dla służby. Dla siebie. Wyobraźnia wymyślała rzeczy straszniejsze niż rzeczywistość. Koń bez jeźdźca. Szabla w błocie. Człowiek leżący twarzą w śniegu. Ktoś obcy przeglądający jego rzeczy i znajdujący listy, których nie powinien czytać. Kiedy pewnego popołudnia posłaniec pojawił się na dziedzińcu, Marysieńka zeszła po schodach tak szybko, że służąca krzyknęła za nią, żeby uważała. List był zabrudzony. Żył. To wystarczyło. Dopiero w komnacie przeczytała resztę.

* * *

Sobiepan zaczął zauważać listy. Nie ich treść. Marysieńka nie była tak nierozważna. Zauważał częstotliwość, pośpiech służby, sposób, w jaki jego żona potrafiła znikać z komnaty zaraz po przyjeździe posłańca. Pewnego dnia wszedł bez pukania. Marysieńka zdążyła wsunąć kartkę pod książkę. — Co czytasz? — Książkę. — Od kiedy książki przyjeżdżają konno? Spojrzała na niego. Zamoyski podszedł bliżej. Nie był pijany. To czyniło go bardziej niebezpiecznym. — Daj. — Nie. — Powiedziałem: daj. — Usłyszałam. Wyciągnął rękę. Marysieńka położyła dłoń na książce. Przez kilka sekund patrzyli na siebie bez słowa. — Od niego? — zapytał. Nie musiał mówić nazwiska. — Mam wielu korespondentów. — Ale tylko jeden sprawia, że bledniesz, kiedy list nie przychodzi. Serce uderzyło jej mocniej. Sobiepan uśmiechnął się bez wesołości. — Myślisz, że jestem głupi? Marysieńka mogła odpowiedzieć. Miała nawet gotowe trzy odpowiedzi. Żadnej nie wypowiedziała. — Nie — powiedziała w końcu. — Myślę, że jesteś moim mężem.

— To brzmi gorzej. — Sam sobie odpowiedz, dlaczego. Jego twarz stwardniała. — Pamiętaj, czyje nazwisko nosisz. — Właśnie o tym pamiętam każdego dnia. Odszedł od stołu i przez chwilę krążył po komnacie. Wreszcie zatrzymał się przy oknie. — Sobieski nic ci nie da. Marysieńka nie odpowiedziała. — Słyszysz? Nic. Będzie jeździł z wojskiem, kłaniał się królowej, zabiegał o urzędy, a ty będziesz siedzieć tutaj i czytać jego papierki jak panienka z romansu. — Skończyłeś? — Jeszcze nie. Jeśli uczynisz ze mnie pośmiewisko… Odwrócił się. Marysieńka wstała. Była od niego drobniejsza, słabsza, ciągle jeszcze zbyt chuda po chorobie. A jednak w tej chwili wydała mu się większa. — Nie potrzebuję Jana Sobieskiego, żebyś robił z siebie pośmiewisko — powiedziała cicho. Zamoyski podszedł tak blisko, że poczuła na twarzy jego oddech. Przez sekundę sądziła, że ją uderzy. Nie zrobił tego. Zaśmiał się krótko. — Francuska żmija.

— Polski pan. Wyszedł, trzaskając drzwiami. Dopiero wtedy Marysieńka wyjęła list spod książki. Dłonie drżały jej tak mocno, że nie mogła go rozłożyć.

* * *

Na wschodzie zima przyszła wcześniej, niż Jan chciał. Drogi twardniały nocą, rozmiękały w dzień i znów zamarzały przed świtem. Ludzie zasypiali przy ogniskach w ubraniach sztywnych od błota. Konie chudły. Racje malały. Kłótnie o żołd były równie groźne jak nieprzyjaciel. Sobieski nauczył się, że wojna ma dwa oblicza. Jedno istnieje na obrazach: chorągwie, szarże, rozkazy, dym i zwycięski dowódca. Drugie pachnie końskim potem, krwią, zgniłą słomą, przemoczonym kożuchem i strachem człowieka, który nie wie, czy następnego ranka będzie miał co jeść. Do końca grudnia jego oddziały działały niezwykle ruchliwie, zdobywając lub podporządkowując dziesiątki miejscowości; przekazy mówią o pięćdziesięciu dwóch zajętych punktach, zanim otrzymał rozkaz połączenia się z głównymi siłami. W jednym z miasteczek znalazł porzucony dom. Na stole leżała drewniana zabawka. Koń z jedną nogą krótszą. Jan podniósł ją, obejrzał i odłożył dokładnie w to samo miejsce. Tego wieczoru nie potrafił pisać Marysieńce o zwycięstwach.

Napisał o ciszy. O tym, że ludzie uciekają przed wojskiem niezależnie od tego, czy na sztandarach widzą własne herby, czy cudze. O tym, że król może na mapie przesuwać granice jednym ruchem dłoni, lecz każda mila tej granicy jest czyimś polem, domem, studnią i grobem. Potem długo patrzył na kartkę. Dopisał: — Chciałbym pewnego dnia obudzić się tam, gdzie nie trzeba niczego zdobywać. Nie napisał gdzie. Oboje wiedzieli.

* * *

Marysieńka przeżyła zimę 1663 roku w stanie, który z zewnątrz wyglądał jak zwykłe życie wojewodziny. Przyjmowała ludzi. Czytała. Doglądała spraw. Pisała. Modliła się. Bywała na dworze, gdy wymagały tego interesy. Uśmiechała się, kiedy należało. Słuchała cudzych rozmów o polityce. Odpowiadała na pytania dotyczące Francji. Udawała, że Zamość jest jej domem. W środku żyła pomiędzy dwoma listami. Sobiepan również żył po swojemu. Coraz rzadziej próbował udawać małżeńską czułość. Jeżeli czegoś od niej chciał, żądał. Jeżeli jej obecność była potrzebna przy gościach, stawali obok siebie jak para dobrze dobranych figur na kominku. Ona w jedwabiu, on w bogatym kontuszu, oboje z tym samym nazwiskiem, oboje uśmiechnięci, oboje osobno. Czasami Marysieńka patrzyła na nich w lustrze i zastanawiała się, czy właśnie tak wygląda większość wielkich małżeństw. Może szczęście było luksusem dla ludzi bez majątków. Może książęta i wojewodowie żenili się po to, by łączyć ziemie, a nie dłonie.

Może dwór Ludwiki Marii nauczył ją za dużo francuskich romansów i za mało polskiej cierpliwości. A potem przychodził list Jana i wszystkie te rozsądne myśli rozpadały się od pierwszego zdania.

* * *

Na początku 1664 roku wyprawa moskiewska zaczęła grzęznąć nie tylko w śniegu, ale i w polityce. Wielkie plany nie przyniosły wielkiego rozstrzygnięcia. Armia była zmęczona. Zaopatrzenie zawodziło. Marsz w głąb państwa carów nie zakończył się zwycięstwem, którego oczekiwał Jan Kazimierz. Sobieski wracał starszy, choć minęło zaledwie kilka miesięcy. Nie przybyło mu siwych włosów. Przybyło rzeczy, o których nie chciał opowiadać. Kiedy po raz pierwszy po powrocie zobaczył Marysieńkę, nie rzucili się sobie w ramiona. Było zbyt wielu ludzi. Warszawa potrafiła zmienić każdy gest w plotkę szybciej, niż człowiek zdążył opuścić komnatę. Spotkali się wśród innych, w świetle świec, pod spojrzeniami tych, którzy niczego nie wiedzieli i tych, którzy wiedzieli aż za dużo. Jan skłonił się jak przed wojewodziną sandomierską. Marysieńka podała mu dłoń jak chorążemu wielkiemu koronnemu. — Witaj, panie Sobieski. — Wasza Miłość. Dotknął ustami jej palców. Tylko ona poczuła, że zatrzymał usta odrobinę za długo.

Tylko on zauważył, że nie cofnęła ręki od razu. Cała ich miłość zmieściła się w jednej sekundzie, której nikt poza nimi nie powinien był dostrzec. Później znaleźli kilka minut sam na sam. Nie w sypialni. Nie w ukrytej alkowie. W pustej galerii, gdzie przez okna wpadało zimne światło. Marysieńka pierwsza dotknęła jego twarzy. — Schudłeś. Jan roześmiał się cicho. — Ty nie masz prawa tego mówić. — Ja już przytyłam. — Kłamiesz. — Niewiele. Patrzył na nią tak długo, że uśmiech zniknął jej z twarzy. — Myślałem, że nie wrócę — powiedział. — Ja też. — O mnie? — O sobie również. Jan objął jej dłoń. — Marysieńku… — Nie. — Co nie? — Nie mów teraz niczego, czego potem nie będziemy mogli spełnić. — Już wszystko powiedzieliśmy. — Właśnie dlatego. Przez chwilę stali w ciszy. — On wie — powiedziała w końcu. Jan zesztywniał.

— Co wie? — Wystarczająco dużo, żeby podejrzewać resztę. — Skrzywdził cię? Pytanie padło natychmiast. Zbyt szybko. Marysieńka spojrzała na niego. — Nie tak, jak myślisz. — Jeśli choć raz… — Janie. — Jeśli podniesie na ciebie rękę… — Co zrobisz? Wyzwiesz męża swojej ukochanej? Zabijesz go? A potem opowiesz całej Rzeczypospolitej, dlaczego? Nie odpowiedział. Marysieńka ścisnęła jego palce. — Właśnie dlatego musimy mieć więcej rozumu niż on. Jan odwrócił głowę. — Mam dość rozumu dla całej Korony. Tylko nie dla ciebie. Uśmiechnęła się smutno. — To mamy podobny kłopot.

* * *

Wiosną Marysieńka coraz częściej mówiła o wyjeździe. Francja znowu pojawiała się w rozmowach jak otwarte drzwi. Nie była rajem. Po ostatnim pobycie pamiętała gorączkę, lekarzy, wody, bezsenność i strach. Ale była daleko od Zamościa. Daleko od wspólnej poduszki. Daleko od ludzi, którzy liczyli jej listy i obserwowali każdy ruch. Sobiepan przyjął pomysł z irytacją. — Znowu Francja? — Tak. — Co cię tam ciągnie? Marysieńka spojrzała na niego znad filiżanki. — Rodzina. — Masz rodzinę tutaj. — Naprawdę? Zamoyski zacisnął usta. — Nie zaczynaj. — To ty zapytałeś. — Ludzie gadają. — Ludzie zawsze gadają. — O tobie i Sobieskim też. Marysieńka odstawiła filiżankę. — W takim razie powinieneś mniej słuchać ludzi, a więcej własnej żony. — Moja żona najchętniej mówi mi, że chce wyjechać. — Może powinieneś zapytać dlaczego. — Właśnie pytam. — Nie. Ty pytasz, żeby się pokłócić. Gdybyś chciał usłyszeć odpowiedź, musiałbyś przez chwilę milczeć.

Sobiepan wstał. — Jedź. Jedź do swoich Francuzów. Tylko pamiętaj, że wrócisz jako Zamoyska. Marysieńka patrzyła na niego spokojnie. — Tego właśnie nie potrafię zapomnieć.

* * *

W czerwcu 1664 roku dotarła do Gdańska. Miasto pachniało morzem, smołą, rybami, mokrym drewnem i pieniędzmi. Tutaj języki mieszały się szybciej niż towary: polski, niemiecki, holenderski, francuski, łacina kupców i urzędników. Marysieńka lubiła porty. Miały w sobie obietnicę, której nie dawały drogi lądowe. Droga zawsze gdzieś prowadziła. Morze mogło prowadzić wszędzie. W czerwcu 1664 roku Maria Kazimiera rzeczywiście odbyła z Gdańska morską podróż do Francji; był to jej kolejny wyjazd w czasie małżeństwa z Zamoyskim. Stała na nabrzeżu i patrzyła na statek. Nie był piękny. Był praktyczny. Miał ją zabrać stąd. To wystarczyło. Jedna ze służących narzekała na zapach. Druga bała się morza. Marysieńka słuchała ich półuchem. Pod płaszczem, w małej sakiewce przy ciele, miała list Jana. Ostatni przed podróżą. Nie otwierała go jeszcze. Chciała przeczytać na statku, kiedy ląd zacznie się oddalać. Jakby kilka mil wody mogło uczynić słowa bezpieczniejszymi. Kiedy żagle wreszcie napełniły się wiatrem, Gdańsk zaczął maleć. Wieże zamieniały się w pionowe kreski. Ludzie na nabrzeżu w plamy koloru. Brzeg w cienką linię.

Marysieńka usiadła pod osłoną i wyjęła list. Jan pisał o polityce, której miała serdecznie dość. O królu. O Lubomirskim. O urzędach. O tym, że Rzeczpospolita potrafi człowieka wciągnąć w spór tak głęboko, iż zapomina, od czego wszystko się zaczęło. Dopiero na końcu napisał o niej. Że jeśli morze ma ją od niego oddzielić, niech przynajmniej nie odważy się jej zatrzymać. Marysieńka przeczytała zdanie trzy razy. Potem schowała list. Morze było spokojne. Pierwszego dnia.

* * *

Na drugim zaczęła żałować wszystkich romantycznych myśli o podróżach morskich. Statek kołysał się jak pijany Sobiepan wracający z uczty. Marysieńka, która przetrwała febrę, wody lecznicze, karety i polskie drogi, leżała blada i przyrzekała sobie, że jeśli przeżyje, nigdy więcej nie nazwie morza pięknym. Służąca, która wcześniej bała się najbardziej, znosiła podróż najlepiej i miała dość rozsądku, żeby z tego nie żartować. Trzeciego dnia Marysieńka znów mogła siedzieć. Patrzyła na wodę. Nie było murów. Nie było zamku. Nie było męża. Nie było Jana. Była sama ze swoim nazwiskiem. Maria Kazimiera Zamoyska. Czasami myślała, że człowiek otrzymuje nazwisko jak ubranie uszyte przez innych. Nosi je publicznie, ponieważ wszyscy tego oczekują, nawet jeśli uwiera pod pachami, jest zbyt ciężkie albo nigdy nie pasowało. De la Grange d’Arquien. Zamoyska. Kim byłaby potem? Nie pozwalała sobie kończyć tej myśli. Zabobonnie bała się nawet wyobrażać śmierć Sobiepana. Nie dlatego, że go kochała. Dlatego, że śmierć człowieka nie powinna być życzeniem drugiego człowieka, nawet jeśli stoi pomiędzy nim a szczęściem.

A jednak gdzieś na samym dnie serca istniało pytanie, którego nienawidziła. Jak długo?

* * *

* * *

Francja przyjęła ją inaczej niż poprzednio. Za pierwszym razem przyjechała chora i spragniona rodzinnego języka. Teraz przywiozła ze sobą doświadczenie kobiety, która już wiedziała, że zmiana kraju nie zmienia życia. Paryż miał nadal ten sam ruch, te same karety, to samo zamiłowanie do widowisk i nowości. W salonach rozmawiano o Królu Słońce, o teatrze, wojnie, małżeństwach, modzie, skandalach i ludziach, którzy jeszcze wczoraj byli ważni, a dziś przestawali być zapraszani. Marysieńka siedziała wśród tego świata jak osoba powracająca do dawnej sukni. Wszystko było znajome. Nic już nie leżało tak samo. Jednego wieczoru przy stole znalazła się obok starszej krewnej, która obserwowała ją przez pół kolacji z uważnością właściwą ludziom przekonanym, że milczenie jest tylko grzeczniejszą odmianą przesłuchania. — Jesteś szczęśliwa w Polsce? — zapytała wreszcie. Marysieńka uniosła kielich. — To bardzo francuskie pytanie. — Dlaczego? — Bo we Francji ludzie pytają o szczęście, jakby było częścią kontraktu małżeńskiego.

— A w Polsce? — Pytają o majątek, dzieci i zgodę rodzin. Krewna uśmiechnęła się. — Nie odpowiedziałaś. — Zauważyłam. — Twój mąż podobno jest niezwykle bogaty. — Jest. — Ma wielkie dobra. — Ma. — Znaczenie. — Niewątpliwie. — Więc? Marysieńka spojrzała na nią. — Właśnie wymieniłaś wszystko poza nim samym. Starsza kobieta zamilkła. Po chwili powiedziała ciszej: — Jest ktoś inny? Marysieńka poczuła znajome ukłucie pod żebrami. — W każdym małżeństwie jest ktoś inny. Czasem matka, czasem król, czasem spowiednik, czasem ambicja. — Nie o to pytam. — Wiem. — I? Marysieńka odłożyła serwetę. — I dlatego ci nie odpowiem. Wstała wcześniej od stołu. W swojej komnacie znalazła list, który przyszedł tego samego dnia. Od Jana. Przeczytała go jeszcze w płaszczu. Potem drugi raz bez płaszcza. Trzeci raz siedząc przy oknie. Jan pisał, że ludzie zaczęli mówić o urzędach odebranych Lubomirskiemu. Pisał niechętnie, jakby sama możliwość objęcia czegoś po człowieku skazanym była rodzajem zdrady. Marysieńka znała go wystarczająco dobrze, by rozumieć, że ambicja w nim istnieje. Udawanie, że jej nie ma, byłoby równie fałszywe jak udawanie, że Sobiepan nie ma żadnych zalet.

Jan chciał znaczyć więcej. Chciał dowodzić. Chciał być potrzebny. Chciał, żeby jego nazwisko wymawiano z szacunkiem. Ale chciał również wierzyć, że dochodzi do tego własną drogą. Marysieńka wzięła pióro. „Nie bój się wielkości tylko dlatego, że inni zdobywają ją brudnymi rękami” — napisała. Zatrzymała się. Dopisała: „Bój się jedynie dnia, w którym uznasz, że wolno ci być gorszym człowiekiem dlatego, że jesteś większym panem.” Przeczytała zdanie i pomyślała o Sobiepanie. Być może dlatego nie skreśliła ani słowa.

* * *

Kilka dni później ojciec zapytał ją, kiedy wraca do Polski. Nie był to człowiek, który zwykle rozpoczynał rozmowy od spraw najtrudniejszych. Tym razem jednak zrobił to niemal natychmiast, jakby wcześniej długo układał pytanie. — Nie wiem — odpowiedziała. — Mąż czeka? Marysieńka uśmiechnęła się bez wesołości. — Mąż posiada cierpliwość wyłącznie wtedy, kiedy sam wybiera, na co czeka. — Nie możesz zostać tutaj bez końca. — Wiem. — Jesteś Zamoyską. To nazwisko znowu. We Francji brzmiało obco. Ciężej. Jak słowo zapożyczone z języka, którego nikt przy stole nie potrafił poprawnie wymówić. — Wiem, kim jestem — powiedziała. Ojciec przyjrzał jej się. — Nie. Właśnie tego nie wiesz. Marysieńka chciała się obrazić. Zamiast tego poczuła, że słowa trafiły zbyt blisko prawdy. — A ty wiesz? — Jesteś moją córką. — To za mało. — Dla ojca wystarcza. — Dla kobiety nie. Usiadł naprzeciw niej. — Ten Sobieski.

Marysieńka znieruchomiała. — Co z nim? — Nie pytaj mnie, skąd wiem. Mam córkę od tylu lat, że rozpoznaję nazwisko, którego nie wypowiada, kiedy chciałaby je wypowiedzieć najbardziej. Odwróciła twarz do okna. — Nie mogę o tym rozmawiać. — Zatem jest o czym. — Ojcze. — Nie będę cię sądził. Spojrzała na niego. — Wszyscy sądzą. — Świat jest zbudowany z ludzi, którzy najchętniej wydają wyroki w sprawach, których sami nie musieli przeżyć. Marysieńka spuściła wzrok. — Kocham go. Powiedziała to po francusku. Pierwszy raz przed kimkolwiek z własnej rodziny. Nie zabrzmiało jak wyznanie. Zabrzmiało jak fakt. Ojciec milczał długo. — A on ciebie? — Tak. — Jesteś tego pewna? Marysieńka pomyślała o tysiącach mil papieru między nimi. O pierścieniu. O złości. O zazdrości. O jego absurdalnych pytaniach, czy nadal go kocha, zadawanych czasem w tym samym liście, w którym opisywał rozmieszczenie wojska. — Tego jednego jestem pewna.

— W takim razie masz jeszcze większy kłopot, niż sądziłem. Zaśmiała się mimo woli. — Dziękuję za pocieszenie. — Pocieszenie jest dla ludzi, którzy mogą zmienić rzeczywistość słowami. Ja mogę ci tylko powiedzieć, żebyś nie pomyliła miłości z pozwoleniem na zniszczenie siebie. Marysieńka spojrzała na niego uważnie. To zdanie zapamiętała. Wieczorem, kiedy pisała do Jana, nie wspomniała o rozmowie. Napisała jedynie, że tęskni. Czasami jedno słowo dźwiga więcej niż cała prawda. Jan nie miał morza. Miał politykę. Jesienią 1664 roku jeździł jako królewski poseł na sejmiki ruskie. Podróżował z orszakiem tak znacznym, że trudno było udawać skromnego wysłannika: źródła wspominają o około sześciuset konnych towarzyszących mu w tej misji. Na sejmiku w Sądowej Wiszni wybrano go posłem na sejm. Jednocześnie sprawa Jerzego Sebastiana Lubomirskiego rozdzierała szlachtę i dwór. Sobieski znalazł się w położeniu niewygodnym nawet jak na człowieka przyzwyczajonego do sprzeczności. Lubomirski był potężny, popularny wśród części szlachty, a dla Jana nie był po prostu nazwiskiem z politycznej listy. Łączyła ich przeszłość, wojsko, pamięć Beresteczka i osobiste zobowiązania.

Dwór jednak chciał złamać marszałka. Królowa chciała zwycięstwa. Król chciał posłuszeństwa. Rzeczpospolita chciała wszystkiego naraz. Jan jechał od dworu do dworu i słuchał ludzi mówiących o wolności tak długo, aż czasami zastanawiał się, czy ktokolwiek jeszcze pamięta, że wolność nie polega na tym, by każdy robił wyłącznie to, czego sam chce. Marysieńka pisała z Francji. Jej listy były dla niego jedyną sprawą, której nie potrafił sprowadzić do politycznego rachunku. Pewnego wieczoru, po całym dniu rozmów, znalazł w korespondencji kartkę od niej. Czytał przy świecy. Pisała o pogodzie. O rodzinie. O morzu, którego znienawidziła. O zdrowiu. O francuskich sukniach, które tym razem interesowały ją mniej niż dawniej. O tym, że ludzie pytają, czy wróci do Polski. Potem pojawiło się jedno zdanie: „Nie wiem, gdzie jest mój dom.” Jan odłożył list. Przez długi czas siedział bez ruchu. Wreszcie wziął pióro. Napisał: „Tam, gdzie będę ja.” Popatrzył. Skreślił.

Napisał jeszcze raz. „Chciałbym, żeby kiedyś był tam, gdzie będę ja.” Tego nie skreślił.

* * *

Sejm końca 1664 roku zamienił polityczny konflikt w otwartą przepaść. Lubomirski został oskarżony, osądzony i skazany na utratę urzędów, infamię oraz konfiskatę dóbr; zanim wyrok mógł go dosięgnąć, opuścił kraj. Jan nie cieszył się. Widział zbyt wiele upadków, by czerpać przyjemność z kolejnego. Ale wraz z wyrokiem pojawiły się urzędy. Laska marszałkowska. Buława. Nazwiska zaczęły krążyć po pokojach szybciej niż plotki o romansach. Nazwisko Sobieskiego pojawiało się często. Dla wielu był naturalnym kandydatem: wojskowo doświadczony, związany z dworem, coraz bardziej znany. Dla Jana każda taka rozmowa brzmiała jednak jak rachunek wystawiony za cudzy upadek. Pamiętał Lubomirskiego z Beresteczka. Pamiętał, że kiedyś zawdzięczał mu życie. Nie chciał budować własnej wielkości na człowieku, który został właśnie wyrzucony poza nawias państwa. Był jeszcze drugi powód. Marysieńka. Królowa rozumiała ten powód aż nazbyt dobrze. — Możesz zrobić wielką karierę — powiedziała mu podczas jednej z rozmów. — Wielka kariera jest rzeczą, którą najlepiej podziwiać z daleka.

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 49.99
drukowana A5
za 149.99
drukowana A5
Kolorowa
za 197.79