Bezpłatny fragment - Starożytni Ariowie i Sławianie

Wstęp

Daję wam do ręki pierwszą część starożytnej historii Ariów i Sławian, opisującą dzieje ludów w pierwszym okresie starożytności. Moją poprzednio wydaną książkę w 2025 roku podzieliłem na dwa wątki.

Ze względu na bardzo duży zakres nowego materiału tekstowego, a co za tym idzie, książka miała by ponad 500 stron. Cena pojedynczego egzemplarza była zbyt wysoka, mało osób zdecydowało się jej na zakup. Postanowiłem zrobić małą korektę. Pierwsza część opisuje okres, w którym zaczęły kształtować się pierwsze ziemskie królestwa, od kiedy bogowie stopniowo zaczęli oddawać władzę ludziom. Czyli do około 2200/2100 roku p.n.e. Drugi okres starożytności będzie zaczynał się, od czasów uformowała się Sarmacji aż do końca tej epoki. Druga część opisuje obraz dziejów naszego kraju. Od powstania Sarmacji do końca starożytności, V wiek naszej ery. Powstały dwie odrębne książki.

Czytelnik nie wtajemniczony, z pewnością, ma wąskie rozeznanie w historii starożytnej. Wmawiają nam, że ludzie ze stanu prymitywnego szybko wyewoluowali do rozumnych istot i jakimś trafem potrafili zorganizować, w drugiej fazie starożytności, struktury propaństwowe. Może to częściowo być zbliżone do prawdy. Gdyby Ziemia nie została zasiedlona przez przybyszy z odległych części galaktyki, to nadal nie wytworzyły by się na niej, do tej pory, żadne zorganizowane grupy małp humanoidalnych, które stworzyły by cokolwiek co było by podobne do królestw. To dzięki przybyszom z odległych planet-Ziem z poza naszego układu słonecznego-Jaryły, mogliśmy zostać zaliczeni do cywilizacji rozumnych istot. I żadne teorie ewolucji nie zmienią tego co wydarzyło się w przeszłości na Ziemi. Wszelkie struktury organizacji i życia cywilizacji nie zostały wymyślone na naszej Ziemi. Przybysze i osadnicy tworzyli je według wzorca jaki znali ze swoich pierwotnych miejsc zamieszkania.

Proponuję wam, moi czytelnicy, całkiem nowatorskie spojrzenie na dzieje Europy i Azji. Postanowiłem w miarę dokładnie opisać pierwszą fazę tej epoki. W zasadzie nie spotkałem się by ktoś zdecydował się tak daleko sięgnąć z historią wstecz, by opisać te czasy w sposób wielce zrozumiały. A zarazem by była ona lub miała swoją ciągłość, bez okresów nie naznaczonych historią. Wielu autorów publikacji historycznych skupia się tylko na wąskim przedziale historii.

Analizując dostępne teksty, zauważyłem jak bardzo jednostronnie jesteśmy wprowadzani w historię. Twórcy obecnych publikacji historycznych opierają się tylko i wyłącznie na prozachodniej wersji historii. Jest to, jak ją nazywam, zmorą historyczną, bo opiera się tylko na podaniach i zapisach kronikarskich opartych na tekstach pochodzących z kultur wywodzących się z Basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu i mających korzenie antyczne. Taka historia jest niepełna i narażona na wiele błędów. Dla tego mamy taki a nie inny przekaz historyczny.

Żeby móc powiedzieć, że, historia jaka obecnie jest wykładana została napisana na podstawie większości źródeł dostępnych autorom tych publikacji, powinni oni brać pod uwagę źródła pochodzące z Rosji. Rosja zawsze była brana pod uwagę jako zacofany kraj. Chociaż przed rewolucją miała wielu znamienitych pisarzy. Może też dla tego wiedza ich przodków nie uległa zatarciu. Jest wiele kronik opisujących wydarzenia jakie spotkały ich ziemie w odległych czasach. Znam kilku badaczy historii w Rosji, którzy zbierają informacje o przeszłości by móc je przelać na papier dla potomnych. Największy kraj na świecie ma nam jeszcze bardzo dużo do przekazania. Nie ułatwiła Rosji polityka komunistów, którzy realizowali swój własny pogląd na wiele aspektów życia politycznego i gospodarczego swoich obywateli. Jednak nie można powiedzieć, że, nie możemy brać pod uwagę jedynie historii opartej na źródłach Rosyjskich. Oparcie historii na co najmniej trzech filarach, wschodnim, bliskowschodnim i zachodnim da czytelnikowi o wiele szerszy wgląd w historię niż ten oparty na bliskowschodnio-zachodnim systemie myślenia.

Nie bez przyczyny starożytność zaczynam od około 4000 roku p.n.e.. W tym roku zapadła decyzja Rady Anunaków o stopniowym wygaszaniu ich obecności na Ziemi. Zauważalny jest proces powolnego formowania się pierwszych organizacji propaństwowych w formie królestw niemal na całym świecie. Podjąłem się opisania dziejów starożytnych, bo chcę, by ta książka ujrzała światło dzienne. Obecny obraz czasów starożytnych jest zbyt tendencyjnie omawiany. Nie ma w nim prawie nic o Europie Wschodniej. O Polsce niczego nie piszą. A to wielki błąd. W Europie Wschodniej wszystko się zaczęło. Powstała Federacja Narodów przekształcona w Wielką Scytię jeszcze w eneolicie. Starożytne dzieje Europy omawiane są dopiero od powstania Grecji i Rzymu.

Uważam że, nie powinno się dalej wmawiać nam 1000 lat państwa Polskiego w Piastowskiej Polsce, która niby powstała z niczego. Nasza historia nie zaczyna się od 966 roku a chrzest nie był taki spektakularny jak nam obecni historycy wmawiają. O ile w ogóle coś takiego było. We wspominanym czasie, na naszych ziemiach istniały trzy religie. Nie możemy pisać historii samej Polski czy może Polanii, bo mamy ciągłość historyczną sięgającą starożytności. Należy zatem mówić o Sarmacji, Lechii, Polachii, Scytii i innych nazwach naszego kraju, a także o całej wspólnej, europejskiej populacji Sławian reprezentowanych przez różne plemiona.

Mamy obecnie wielu historyków piszących historię nie uznawaną przez kręgi akademickie. W ostatnim czasie pojawił się Janusz Bieszk, który jako jeden z pierwszych odważył się pisać historię odbiegającą od obecnie dominujących trendów historycznych. Będąc pasjonatem historii odkrył wiele nieprawidłowości we współczesnych publikacjach historycznych. W swoich książkach pokazuje jak nieprawidłowo została zinterpretowana historia, ta obecnie nazywana akademicką. Poszerzył nasze horyzonty historyczne do XXI wieku p.n.e.

Janusz Bieszk i Waldemar Wróżek prowadzą własne badania zaciekawiając nas coraz to nowszymi publikacjami historycznymi.

Chcę też podziękować naszemu przyjacielowi Waldemarowi Wróżkowi za jego wkład w badaniach tekstów polskich i zagranicznych pisarzy. Już teraz wnosi on do naszej historiografii bardzo duży wkład. Prowadzi stronę na Facebooku o nazwie „Lehia”, gdzie publikuje swoje artykuły historyczne. Jest też współautorem książki „Monety Medale Startery Królestwa Lehii”, oraz autorem I Tomu „Wielka Księga Wed Sławiańsko-Aryjskich”. .

Stan dezinformacji podtrzymywany przez obecnych historyków i cały świat naukowy utrzymuje się do dzisiejszego dnia, chociaż mogliby poszerzyć tą wiedzę, ale jakimś trafem tego nie robią. Wolałbym mylić się pisząc te słowa, lecz obecna wersja historii pisana jest według wiedzy, jakiej trzymają się nasi czołowi historycy. Ten świat nie jest jawny i narażony na różnego rodzaju manipulacje, które uznajemy niejednokrotnie za prawdziwe, bo tylko te są nam znane.

Podkreślałem i będę podkreślał potrzebę pisania historii Lehii, Polanii i Polski od podstaw, taką, jaka ona była. Opartą na kronikach, rękopisach, rocznikach pisanych w okresie kiedy jeszcze istniała Pierwsza Rzeczypospolita oraz wcześniejszych manuskryptów. Tam zapisana jest cała wiedza o naszej odległej historii. Uzupełnieniem niech będą zagraniczne kroniki i wydania historyczne. W okresie zaborów było wielu historyków piszących naszą historię. Kto ich zna? Może tylko austriackiego Lelewela. Polskich autorów nikt nie promuje.

Rozdział I Nasze korzenie

Starożytność zaczyna od momentu przekazaniu władzy ludziom przez Anunaków, czyli wraz z procesem formowania się pierwszych królestw w IV tysiącleciu p.n.e., a skończyła około V wieku n.e. Na samym początku tego okresu wytworzyły się na wschodzie federacje plemienne przekształcone później w królestwa. Jej późniejsza faza jest też znana jako antyk, głównie w kontekście rozwoju pierwszych królestw w Basenie Morza Śródziemnego. W historii powszechnej zapomniano o historii wschodniej Europy. Postanowiłem uzupełnić brakującą część, by każdy z was mógł zapoznać się osobiście i poznać w szerszym kontekście historię Europy.

W dziejach Europy koniec starożytności to początek średniowiecza. Przez to, przed starożytnością powinna być era cywilizacji, zanim obecnej prehistorii. Z perspektywy archeologicznej i technologicznej starożytność zaczęła się w epoce brązu i przechodzi w epokę żelaza.

1. Kultury Archeologiczne

Wchodzimy w czasy bardzo szybkiego rozwoju wielu kultur archeologicznych.

A. Neolit

Kultura Cucuteni-Trypole, zwana była też kulturą ceramiki malowanej. Kompleks Cucuteni-Trypole powstaje około 4800/4500 lat p.n.e. Najpóźniejsze znaleziska pochodzą z 1750 p.n.e. (T. Passek) Kompleks Cucuteni i Trypole umiejscawia się, na rdzennym obszarze eneolitycznych kultur z ceramiką malowaną — na terenie dzisiejszej Mołdawii i Ukrainy oraz pn. Rumunii. Graniczył on w różnym czasie z kulturami: dniepro-doniecką, Sredni Stog, ceramiki grzebykowej, Gumelnita-Karanowo VI, tiszapolgarską, bodrogkereszturską, badeńską oraz kulturą wołyńsko-lubelską ceramiki malowanej. Zasięg występowania stanowisk kultury zamykają na wschodzie rzeki Seret, Prut, Dniestr i Dniepr. Charakterystyczną formą osadnictwa kultury Cucuteni-Trypole były rozległe osady(miasta), których odnaleziono ponad 100, na tarasach w okolicy rzek. Nie były to osady, tylko bardzo duże skupiska ludzi dochodzące do 35 tysięcy mieszkańców. Siedliska złożone były z prostokątnych, długich budynków, wspartych na masywnych słupach, z glinianymi ścianami (zachowały się po nich charakterystyczne zwały polepy). Domy te otaczały zwykle półkoliście lub kolisty plac, na którym czasami znajdował się większy budynek. Bardzo często udaje się wśród budynków wyróżnić warsztaty, co wskazuje na istnienie wśród ludności wyodrębnionej grupy rzemieślników. Odnotowano tylko kilka pojedynczych pochówków na terenie osad. Wyjątkiem jest ponad 20 ciałopalnych grobów cegłowych z Bilcz Złotych, Podole.

Ludność kultury trypolskiej zajmowała się głównie rolnictwem i chowem zwierząt, rozwinęła rzemiosło, potrafiła wytapiać metale, wykorzystywała konia i wóz, budowała parterowe i piętrowe domy, czasem tworzyła ogromne osady liczące do kilkunastu tysięcy mieszkańców.

Specyfiką tej kultury jest to, że była ona zaczątkiem lub dała ona początek do sformowania się obecnych społeczności Ario-Sławiańskich w Europie i w Azji. Stąd wyszły ludy, które mają wspólne korzenie haplogrupy R1a1-M417. Idąc na zachód ludy te pozostawiły po sobie ślad w postaci Kultury Pucharów Lejkowatych docierając aż do Skandynawii, na południu tworząc kulturę Badeńską, przemieszczając się na północ i wschód współtworzą z przedstawicielami haplogrupy R1b Kulturę Grobów Jamowych.

Kultura Bugo-Dniestrzańska to neolityczna kultura Ukrainy rozwijająca się od VI tysiąclecia p.n.e. na terenie dorzecza Bohu i Dniestru. Powstała na podłożu miejscowej ludności mezolitycznej. Była pierwszą kulturą rolniczą na tym terenie. Osady tej kultury położone są zawsze w pobliżu wody lub na wyspach rzecznych. Zabytki to głównie motyki z poroża jelenia, mikrolity i naczynia ceramiczne o stożkowatym dnie, zdobione ornamentem wstęgowym. Najstarsza faza preceramiczna jest znana m.in. ze znalezisk w mieście Soroki. Według Anatola Klosowa, który swoje badania oparł na datowaniu szczątków kopalnych z wykrytą haplogrupą Y-DNA R1a1 kulturę bugo-dniestrzańską stworzył lud sławiański.

Kultura Dniepro-Doniecka to neolityczna kultura archeologiczna dorzecza Dniepru i Donu. Datowana na okres od końca V tys. p.n.e. do końca III tys. p.n.e. Zaliczana do cyklu kultur z ceramiką grzebykowo-nakłuwaną. Ludność osiadła, budowała niewielkie osady złożone z owalnych lub prostokątnych półziemianek. Ceramika ostrodenna, zdobiona odciskami stempli i liniami rytymi. Narzędzia jak i broń krzemienne. Początkowo głównie myślistwo i rybołówstwo, potem hodowla bydła, świń i prawdopodobnie koni. Cmentarzyska duże, rozległe. Groby czasami zbiorowe, szkielety wyprostowane, ułożone na wznak. Wśród źródeł pożywienia upolowanych i zdobytych przez ludność dnieprowsko-doniecką były tury, łosie, jelenie, sarny, dziki, lisy, żbiki, zające, niedźwiedzie i onagery. Ich dieta była przede wszystkim wysokobiałkowa — spożywano mięso, ryby i orzechy.

Stwierdzono wpływy kultury dniepro-donieckiej i kultury Średnego Stogu na kulturę lejkowców. Sugeruje się pochodzenie kultury lejkowców od kultury dniepro-donieckiej, ale jest to bardzo kontrowersyjne.

Kultura Bolszemyska (ros. Большемысская культура) to kultura eneolityczna (4000–3000 lat p.n.e.) łowców pieszych w górach Ałtaju w regionie pomiędzy rzekami Katun, Bija, Irtysz i Ob w południowej Syberii. Eneolityczne zabytki stepowego Ałtaju odkryła w strefie podgórskiej w latach 70. XX w. B.H. Kadikowa, lecz przez pewien czas pozostawały nierozpoznane i zaliczane do neolitycznych. Kultura posiada około 50 znanych zabytków z materiału eneolitycznego. Do tej pory znany jest tylko jeden cmentarz, Wielki Przylądek (po rosyjsku Bolszoj Mys), od którego nazwano kulturę. Kultura charakteryzuje się naczyniami ceramicznymi z dnem spiczastym lub buraczanym, cienkościennymi i dokładnie ubranymi, później wypieranymi przez bardziej grubościenne, zaokrąglone i spłaszczone dno. W zdobnictwie naczyń dominują postrzępione i gładkie linie oraz wzór grzebieniowy, czasem z dekoracjami w postaci siatki, trójkąta i zygzaka. Technika zdobnicza jest zbliżona do pomników Kelteminaru w Azji Środkowej i kultury Afanasiewo w Ałtaju. W rzadkich przypadkach naczynia posiadają zdobienia w formie grzebienia drukarskiego, bardziej typowe dla sztuki chalkolitycznej wschodniego Uralu i regionu Tumen-Ob. Naczynia o grubych ściankach są czasami pokryte wzorami tekstylnymi, rzędami pereł, rzadko dołkami. Odkrycie metalowego szydła w pozostałościach domu pozwoliło na pewne przypisanie kompleksów bolszemyskich do epoki eneolitu. W warstwach eneolitu liczba dwupowierzchni, grotów strzał i dużych płyt jest od pięciu do dziesięciu razy większa w porównaniu z warstwami neolitu.

Kultura Sarazm (tadżycki: Саразм) to starożytne miasto, a także Jamoat w północno-zachodnim Tadżykistanie. Jego początki sięgają IV tysiąclecia p.n.e., a datowanie C14 sięga 3900—2100 p.n.e. i obecnie znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Stanowisko archeologiczne starożytnego miasta Sarazm znajduje się w pobliżu Sohibnazar, wioski położonej na lewym brzegu rzeki Zerawszan, niedaleko granicy z Uzbekistanem. Kultura Sarazm współistniała z wczesną wersją Andronowskiej kultury stepowej w Azji Południowo-Środkowej.

Kultura Niemeńska to kultura archeologiczna (3900—1000 lat p.n.e.) powstała być może jeszcze w okresie mezolitu na terenach zachodniej Białorusi, południowej Litwy i Mazur (dorzecza Niemna, Wili, Prypeci i Narwi). Najintensywniej obecna była w dorzeczu Niemna. Znaleziska z kręgów tej kultury na Litwie i w Polsce wydatowano na koniec V tysiąclecia p.n.e.. Wg encyklopedii Brezillona jej występowanie datuje się na IV — II tysiąclecie p.n.e. Kultura niemeńska stanowiła połączenie kontynuacji kultury świderskiej z wpływami kultur z terenów Niżu Rosyjskiego. Jej genezę wiąże się zwłaszcza z oddziaływaniami kultury dniepro-donieckiej. W skład inwentarza kulturowego wchodziły postświderskie krzemienne groty lancetowate, drapacze, rylce i siekierki. Do charakterystycznych artefaktów należą szpiczastodenne naczynia. Wyróżnia się dwie fazy kulturowe: faza I — z ceramiką typu Dubiczaj (Litwa) i Kamień (Białoruś), faza II — z ceramiką typu Dobryj Bor (Białoruś) i Sośnia (Polska). Neolityczna kultura niemeńska należy do kręgu kultur z ceramiką grzebykowo-dołkową. Charakteryzowała ją gospodarka myśliwsko-rybacko-zbieracka. Tylko w najpóźniejszych zespołach na terenie Białorusi znaleziska archeologiczne potwierdziły hodowlę bydła, świni i konia.

Kultura Pucharów Lejkowatych rozwijała się między 4300/3700–2800/1900 p.n.e., uważana za prapolską z haplogrupą R1a1, Gdy Kultura Pucharów Lejkowatych (KPL) rozszerzała swój zasięg zajmując środkową Europę, w jej centrum, na Kujawach około 3700 r. p.n.e. zaczyna tworzyć się nowa Kultura Amfor Kulistych (KAK).

Była to nasza rodzima kultura, która swoim zasięgiem objęła przybyłą, znad Dunaju oraz ze wschodu, ludność zasiedlającą brzegi Wisły, Odry oraz Łaby.

Archeolodzy uważają, że budowniczymi najstarszych w Polsce długich grobowców ziemnych byli przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Około 3700 lat p.n.e. społeczności, te podobnie jak inne ludy, zaczęły budować wielkie megality. Początkowo były to konstrukcje bezkomorowe. Do nich należą grobowce kujawskie. Potem budowano grobowce komorowe. Konstruktorom chodziło o stworzenie pustej komory — przestrzeni dla zmarłego, którego nie przykrywała pierwotnie ziemią z nasypu grobowca. Podstawowym materiałem budowlanym dla wszystkich konstrukcji megalitycznych była ziemia i skały, okazjonalnie także drewno. Największe skupiska grobowców megalitycznych znamy z obszaru Pomorza Zachodniego i Środkowego, Małopolski oraz Kujaw i terenów przyległych do nich na zachodzie i północy. Ekipa archeologów z Wydziału Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu namierzyła pierwsze grobowce kujawskie w Wielkopolsce. Archeolodzy poinformowali „National Geograhic Polska” o wykryciu kilkanaście kilometrów na zachód od Soboty w Sierpówku w gminie Szamotuły być może nawet czterech cmentarzysk tego typu.

Kultura Amfor Kulistych w latach 3700–2300 p.n.e. Pierwsze ślady KAK pochodzą z terenów centralnej Polski, z Kujaw. Wyniki badań archeologicznych określają jej początki około roku 3700 p.n.e. W ciągu kolejnych lat przedstawiciele KAK rozszerzyli swój zasięg na zachód sięgając dawnej granicy kultury KPL położonej w dorzeczu Łaby. KAK sięgnęła brzegu Dniepru, co stworzyło alternatywny szlak między Bałtykiem a Morzem Czarnym włączając rzekę Bug i właśnie Dniepr.

W badaniach archeologicznych widać wyraźny wpływ Kultury Pucharów Lejkowatych na KAK. Widać tu podobną technologię obróbki kamienia, analogiczne formy amfor, ich ornamentyka. Pochówki często są lokalizowane w tych samych miejscach co cmentarzyska KPL (czasem nawet wkopywane w nasypy grobowców KPL). Przetrwała tu także tradycja samej konstrukcji grobów megalitycznych wyrażana występowaniem różnych konstrukcji kamiennych (groby korytarzowe, skrzynkowe, w obstawach kamiennych lub przykryte brukami) przykrytych ziemnym nasypem. W czasie rozprzestrzeniania się Kultury Amfor Kulistych, na północy, nad brzegiem Bałtyku oraz na Żuławach Wiślanych ludność, poza rybołówstwem, hodowlą i polowaniem na foki, zajmuje się również bursztyniarstwem.

Grupy ludności KAK z regionów bursztynowych osiągnęły wysoki poziom specjalizacji grupowej w zakresie pozyskiwania i obróbki kruszcu. We wsi Niedźwiedziówka, na obszarze o powierzchni 1 km2 powstało prawie tysiąc pracowni bursztyniarskich tworząc tym samym najstarszy i największy na świecie ośrodek przetwórstwa bursztynu. Rosnący popyt na bursztyn wśród ludności spoza stref jego występowania wzmocnił komunikację między regionami. Ozdoby bursztynowe pojawiają się w zespołach grobowych zarówno KAK jak i trwającej jeszcze KPL. Docierają także na południe w okolice Sandomierza, gdzie dominuje lokalna kultura Złocka kształtowana pod wpływem KPL, KAK i następującej później Kultury Ceramiki Sznurowej (KCSZ). Eksploatowanie bursztynu przez ludności wspomnianych kultur (KPL, KAK i KCSZ) pozwoliło na wypracowanie i powstanie na wybrzeżu lokalnej kultury Rzucewskiej, której ludność kontrolowała bogaty w bursztyn pas wybrzeża i prowadziła dalekosiężną jego wymianę. Bursztyn bałtycki zaczął docierać także na południową stronę Karpat.

Kultura ceramiki dołkowo-grzebykowej (lub grzebykowo-dołkowej) — zespół neolitycznych kultur wywodzący się ze stref lesistych Europy Północno-wschodniej od 4200 roku p.n.e., w Polsce trwała między ok. 3100 p.n.e. a 1600 p.n.e.

Nazwa pochodzi od charakterystycznych zdobień na naczyniach o ostro zakończonych dnach. Były to rzędy poziomych dołków, wykonywane wielozębnym, grzebieniastym narzędziem. Przedstawiciele tej kultury wykorzystywali prymitywną technologię do wykonywania ceramiki — prawdopodobnie garncarstwo było stosunkowo nową umiejętnością przyswojoną przez tę ludność.

Była to kultura z gospodarką mezolityczną, rolnictwo albo było wykorzystywane w minimalnym stopniu, albo w ogóle. Lepiej była rozwinięta hodowla. Występowała w strefie leśnej i lasostepowej. Ludność tej kultury prowadziła koczowniczy (lub półkoczowinczy) tryb życia, zamieszkiwali w szałasach lub jurtach rzadziej w półziemiankach. Polowali na wszelkiego rodzaju zwierzynę leśną, uprawiali rybołówstwo.

Krzemionki Opatowskie. Kopalnie krzemienia pasiastego, eksploatowane w latach ok. 3900–1600 p.n.e., są jednymi z najważniejszych w Europie. W neolicie minerał ten wydobywany był przez ludność kultury pucharów lejkowatych i kultury amfor kulistych, a w epoce brązu — kultury mierzanowickiej. Część wydobytego krzemienia była przetwarzana w okolicznych osadach i rozprowadzana na odległość nawet 660 km. Najpopularniejszymi produktami były czworościenne siekiery i dłuta. W sąsiedztwie pola górniczego zrekonstruowano domostwa z końca neolitu i początków epoki brązu.

B. Eneolit

Eneolit zwany także chalkolitem lub epoką miedzi, to, okres przejściowy między kulturami archeologicznymi neolitu i brązu, w którym u ludów neolitycznych pojawiły się pierwsze użytkowe wyroby z metalu, głównie z miedzi (narzędzia, broń, ozdoby), obok pozostających wciąż w powszechnym użyciu narzędzi wyrabianych z krzemienia i in. kamienia. Czas trwania eneolitu był zróżnicowany terytorialnie. Na ziemiach dzisiejszej Polski pierwsze wytwory z miedzi pojawiły się w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. w kulturze lendzielskiej i grupach kultury polgarskiej, jednak w porównaniu z terenami naddunajskimi i południowoeuropejskimi są to znaleziska niezbyt liczne i głównie z importu. Znane są również ślady rodzimego odlewnictwa i kucia miedzi (Złota k. Sandomierza). Powstaje w Europie Federacja Narodów.

Kultura Badeńska inaczej zwana kulturą ceramiki promienistej, wykształciła się w latach 3700—2500 p.n.e. — kultura młodszego

eneolitu z kręgu kultur naddunajskich szeroko rozpowszechniona w środkowej Europie od połowy IV do połowy III tysiąclecia p.n.e. Kultura Badeńska rozwinęła się na podłożu kultury Vinča na terenie Austrii, Węgier, Czech, Słowacji i płd. Polski. Ludność kultury badeńskiej zajmowała się hodowlą i uprawą roli, wytwarzała narzędzia krzemienne i kamienne, ceramikę zdobioną charakterystycznymi żłobionymi rowkami rozprowadzanymi promieniście, broń i ozdoby z miedzi. W kulturze tej upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Nazwana od miasta Baden w Austrii.

Na północy powstała kultura amfor kulistych. Ze wschodu przybyły ludy, które stworzyły kulturę ceramiki sznurowej. Na zachodzie występowała kultura pucharów lejkowatych, która przeplatała się z kulturą badeńską na Śląsku, Małopolsce i na Węgrzech.

Osady kultury badeńskiej były budowane na terenach wysoko położonych, często otaczane fortyfikacjami, niekiedy nawet murami kamiennymi (np. Hlinsko na północnych Morawach). Domy budowano małe, jednorodzinne, zakończone absydą. Wewnątrz obiektów mieszkalnych znajdowały się kopulaste piece. Wokół domostw spotyka się trapezowate jamy, służące za spichlerze do przechowywania ziaren zbóż.

Obrządek grzebalny obejmował zarówno groby szkieletowe, jak i ciałopalne. Znane są też groby zbiorowe w osadach, często w jamach odpadkowych, rzadkie kurhany i pochówki zwierzęce. Zmarłych grzebano niespalonych w pozycji skurczonej, niekiedy wraz ze zwierzętami. Znane są wypadki ciałopalenia z użyciem popielnic twarzowych, a także groby symboliczne. Obok grobów ludzi ze zwierzętami pociągowymi (bydło), symbolizującymi zaprzęg, występują groby samych zwierząt.. Obrządek grzebalny obejmował zarówno groby szkieletowe, jak i ciałopalne.

Kultura Ezero, (3300 — 2700 lat p.n.e.) występująca na obszarze obecnej Bułgarii. Nazwa kultury wywodzi się od eponimicznej osady w wzgórzach Ezero w Bułgarii. Kultura Ezero jest interpretowana przez archeologów jako część szerokiego kompleksu kulturowego występującego na obszarze Bałkanów oraz dorzecza Dunaju. Kultura Ezero charakteryzowała się występowaniem osad obronnych, rozwiniętym rolnictwem, uprawą winnej latorośli oraz hodowlą. Ludność tej kultury posiadała również umiejętności związane z metalurgią.

Kultura Kemi-Oba — wywodzi się z obszaru Krymu i okolic, datowana na okres od około końca 3700—2200 p.n.e. kultura rozciągała się na północno-zachodniej ścianie Morza Azowskiego, dolnego Bohu i Dniepru oraz na Krymie. Kultura Kemi Oba częściowo pokrywa się z kulturą katakumbową.

Gospodarka opierała się zarówno na hodowli bydła, jak i rolnictwie. Posiadała własną, charakterystyczną ceramikę, która jest uważana za bardziej wyrafinowaną niż ceramika sąsiednich kultur.

Praktyką pochówków było układanie szczątków na boku, z ugiętymi kolanami, w dołach, wyłożonych kamieniami cysternach lub grobach o konstrukcji szachulcowej zwieńczonych kurhanem. Szczególnie interesujące są rzeźbione kamienne stele lub menhiry, które pojawiają się również jako wtórne w pochówkach w kulturze Jamnaja. Przedmioty metalowe importowano z kultury majkopskiej. Sugerowano silne powiązania z sąsiednią nakładającą się grupą Dolnej Michajłowki.

Osady otwarte, długotrwałe ale i ślady krótkotrwałych pobytów sezonowych w jaskiniach. Ludność prowadziła intensywną gospodarkę hodowlaną, głównie bydła, koni i kóz. Znano też rolnictwo. Narzędzia głównie z kości, krzemienia (nawiązujące do miejscowego mezolitu) ale i miedzi i brązu. Ceramika zdobiona motywami geometrycznymi. Groby kurhanowe, u podstawy otoczone kręgami kamiennymi, ze stelami. Zmarłych składano w kamiennych komorach, czasami w drewnianych trumnach od środka malowanych.

Kultura Botai wywodzi się z terenu dzisiejszego północnego Kazachstanu, datowana na lata ok. 3700–3100 p.n.e. Nazwa pochodzi od miejscowości Botai w Kazachstanie. Zdaniem naukowców ludzie związani z tą kulturą jako jedni z pierwszych na świecie udomowili konie. Badania tej kultury przeprowadzali Sandra Olsen i Alan Outran. Odkryto ślady ponad 160 chat i konstrukcji przypominającej zagrodę dla zwierząt. Przebadano także szkielety końskie znajdując dowody na udomowienie konia (szczuplejsze nogi, kości grzbietowe nosiły ślady dźwigania ciężarów), na szkliwie zębów wykryto charakterystyczne ślady po wędzidle. Dodatkowo w naczyniach wykryto resztki kobylego mleka. Ludzie związani z kulturą Botai tworzyli proste naczynia z ceramiki. Nie ma dowodów na istnienie metalurgii w osadach Botai. Narzędzia wytwarzano z kości kamiennych i końskich, przy czym w produkcji narzędzi kamiennych przesunięto się z mikrolitów poprzednich kultur nomadów myśliwskich na większe biface. Ceramika tej kultury miała proste kształty, większość przykładów była szara i nieszkliwiona. Dekoracje mają charakter geometryczny, występują w nim kreskowane trójkąty i romby oraz motywy schodkowe. Jako motywy dekoracyjne wykorzystywano także punkty i koła.

Kultura Grobów Jamowych ukształtowała się na wschód i południe od tej społeczności datowana na około 3300–2600 r. p.n.e., w jej północno zachodniej części dominuje haplogrupa R1a, zaś w południowo wschodniej części przewagę ma R1b. Nazwa pochodzi od typowego pochówku szkieletowego pod kurhanem w jamie grobowej. Według badań DNA z zachowanych szkieletów, kultura grobów jamowych stanowi trzecią i ostatnią fazę kolonizacji Europy przez współczesnego człowieka 4500 lat temu z terenów dzisiejszej zachodniej Rosji i Ukrainy napłynęli przybysze reprezentujący kulturę grobów jamowych i skolonizowali Europę Środkowo-Wschodnią.

Kultura Połtawska (2700–2100 p.n.e.) rozwijała się na stepach w regionie Uralu i rzeki Toboł. Kultura połtawska stanowiła gałąź kultury grobów jamowych, która przeniosła się na wschód pomiędzy 2800–2600 r. p.n.e.

Kultura Ceramiki Sznurowej od około 3100/2900 r. p.n.e. do około 2300/1800 r. p.n.e., podczas badań tej kultury natrafiano na szczątki kości z materiałem genetycznym R1a1 (ang. Corded Ware). Kultura ta odgrywa istotną rolę w rozważaniach nad pochodzeniem Praindoeuropejczyków, ponieważ wykazuje ona silne powiązania z niewątpliwie już indoeuropejskimi kulturami z epoki brązu. DNA ludzi tej kultury częściowo pokrywa się z DNA ludzi z kultury grobów jamowych z możliwym udziałem nurtu kurhanowego kultury pucharów dzwonowatych (na podstawie znalezisk R1a z Eulau sprzed 4600 lat).

Kultura Afanasjewska rozwijająca się nad górnym Jenisejem i w Ałtaju, datowana na lata 3000—1700 p.n.e. Nazwa pochodzi od stanowiska Afanasjewska Gora w Rosji. Nad brzegami rzek zachowane ślady osad należące do ludu prowadzącego gospodarkę pastersko-myśliwską. Hodowano głównie bydło rogate, konie i owce. podobieństwa i możliwość utworzenia kultury afanasjewskiej przez ludność napływającą z Europy Wschodniej (kultura grobów jamowych). Tereny kultury afanasjewskiej częściowo zajmuje później kultura andronowska.

Wczesna Kultura Andronowska została rozpoznana przez rosyjskich archeologów w okolicach Orenburga już około 3700 lat p.n.e. i zaliczona została do epoki miedzi.

Kargalińskie kopalnie, położone sześćdziesiąt kilometrów od Orenburga, zostały zbadane przez rosyjskich archeologów w 1995 roku, którzy odkryli, że ponad 3 tysiące lat p.n.e. na południowym Uralu powstało największe centrum starożytnej metalurgii. Należy więc początek kształtowania się kultury Andronowskiej przenieś do eneolitu na co najmniej 3500 lat p.n.e. Potwierdzenie tej tezy znalazłem w innym źródle. History of metallurgy in the Urals; Historia metalurgii na Uralu wyróżnia się dla historyków i ekonomistów jako odrębny etap w historii przemysłu i obejmuje okres od IV tysiąclecia p.n.e. do dnia dzisiejszego. Powstanie okręgu górniczego jest związane z historią metalurgii Uralu. Geografia metalurgii Uralu obejmuje terytoria współczesnego Kraju Permskiego, Obwodu Swierdłowskiego, Udmurcji, Baszkortostanu, Obwodu Czelabińskiego i Obwodu Orenburskiego. Pierwszy okres produkcji metalurgicznej na Uralu datuje się na 4 i 3 tysiąclecie p.n.e.. W epoce brązu wśród pasterskich plemion Uralu rozwinęła się prymitywna metalurgia miedzi i brązu. W tym okresie rozpoczął się rozwój złóż rudy miedzi Kargalińskich, położonego wzdłuż rzek Kargalka i Jangiz.

Kultura Grobów Katakumbowych obejmowała swoim zasięgiem europejskie obszary stepowe. Kultura grobów katakumbowych wykształciła się na bazie kultury grobów jamowych, przy silnych impulsach kaukaskich, zwłaszcza wywodzących się ze środowiska północno kaukaskich ośrodków metalurgicznych. Mowa jest nawet o przybyciu do ludności kultury grobów katakumbowych metalurgów-odlewników z obszarów kaukaskich. Kulturę grobów katakumbowych według lat skalibrowanych datuje się na okres 2800–2000 lat p.n.e., przy czym największy rozwój tej jednostki kulturowej miał swoje miejsce w latach 2200–2000 p.n.e. Centrum rozwoju omawianej kultury lokalizuje się na stepach rozciągających się na prawobrzeżu dolnego Donu. Ludność kultury grobów katakumbowych opanowała strefę stepową od dolnej Wołgi na wschodzie, aż po dorzecze dolnego Dniestru na zachodzie. Na południu docierała na przedgórza Kaukazu, opanowała także stepową część Krymu. Ku północy ludność ta przenikała w strefę leśno-stepową i leśną, postępując m.in. w górę Dniepru, gdzie przyczyniła się do rozprzestrzeniania się kaukaskich i stepowych wyrobów metalurgicznych w środowisku środkowodnieprzańskiej kultury ceramiki sznurowej i wśród ludów o tradycjach kultur ceramiki dołkowo-grzebykowej.

Najbardziej charakterystyczną cechą kultury katakumbowej były jednak jej pochówki: szkieletowe, skurczone na boku lub wyprostowane. Składano je w niszach („katakumbach”) wydrążonych w bocznych ścianach pionowych szybów wejściowych, zamykanych belkami lub płytami kamiennymi. Około 10% pochówków to wyposażone w broń pochówki wojowników, o wysokiej randze społecznej. Liczne są także pochówki brązowników-odlewników, wyposażone w tygle, łyżki lejnicze, formy odlewnicze i dysze do miechów.

Kultura Fatianowska (2900 — 2500/1000 lat p.n.e.) rozwijająca się w centralnej części Europy Wschodniej począwszy od III tysiąclecia p.n.e. Znana jest z grobów odkrytych w dolinach Oki i Wołgi, stanowisko eponimiczne w Fatianowie (k. Jarosławla) odkryto w 1875. Zaliczana jest do europejskich kultur ceramiki sznurowej, tym charakterystycznym sposobem (oraz nacięciami) zdobiono amfory o kolistym brzuścu i wazy z wysoką szyjką. Ludność trudniła się hodowlą (bydła, owiec, świń i koni). Zmarłych chowano na prawym boku z podgiętymi nogami, bogato wyposażano w topory bojowe z gładzonego kamienia, potem miedzi i brązu. Brak powiązań z innymi kulturami neolitycznymi tego rejonu wskazuje na przybycie półkoczowniczych twórców tej kultury z innych terenów. Znane są długotrwałe osady tej grupy z drewnianymi, prostokątnymi domami. Cmentarzyska początkowo płaskie, potem kurhanowe. Podstawą gospodarki była dobrze rozwinięta hodowla i rolnictwo.

Genetycy uważają, że najbardziej prawdopodobnymi źródłami migracji przedstawicieli kultury fatianowskiej był obszar dystrybucji kultury amfor kulistych na terytorium współczesnej Ukrainy i Polski, lub kultury trypolskiej na Ukrainie. Jeśli chodzi o przedstawicieli kultury fatianowskiej, ich grupy mitochondrialnego DNA zostały wcześniej znalezione w populacjach kultury ceramiki sznurowej w różnych regionach Europy. Osobliwością jest to, że wszyscy mężczyźni, u których określono haplogrupę chromosomu Y, należeli do linii R1a — nie do linii R1a1-Z283 typowej dla Europy, ale do linii R1a2-Z93, która jest obecnie rozpowszechniona w środkowej i południowej części Azji.

Kultura Połtawska (2700–2100 p.n.e.), rozwijała się na stepach w regionie Uralu i rzeki Toboł. Kultura połtawska stanowiła gałąź kultury grobów jamowych, która przeniosła się na wschód pomiędzy 2800–2600 r. p.n.e. Kilka grodzisk pochodzących z czasów kultury Sintaszta-Pietrowka zostało wybudowanych na wcześniejszych grodziskach lub w pobliżu grobów pochodzących z okresu kultury połtawskiej. Dodatkowo motywy pochodzące z kultury połtawskiej występują na ceramice pochodzących z okresu późniejszej kultury Sintaszta-Pietrowka.

W Skandynawii współistniały dwie bardzo różniące się kultury. Jedna z nich to lokalna neolityczna kultura pucharów lejkowych, która sięgała Jutlandii, Skandynawii, Niemiec, Polski, Holandii aż po Wołyń i Podole. Druga zaś to skandynawska odmiana znanej z terenu Polski kultury ceramiki sznurowej.

Kultura Grobów Jednostkowych (KGJ) — eneolityczna kultura archeologiczna występująca na terenie Jutlandii, północno-wschodnich Niemiec oraz w północno-zachodniej Polsce (Pomorze, Wielkopolska, Kujawy). Rozwijała się pomiędzy 2800 a 2300 p.n.e. Istnieje duże zróżnicowanie rytuałów pogrzebowych. Najczęściej spotykane są pochówki pod kurhanowe, megalityczne oraz groby płaskie Występują pochówki szkieletowe i ciałopalne. Znajdowane są też groby wanienkowate, groby okrągłe oraz pochówki w trumnach drewnianych, ponadto występują kamienne obudowy komory grobowej. W Jutlandii i Niemczech groby są pojedyncze, natomiast w Polsce spotyka się groby zbiorowe. Stanowiska archeologiczne; Modliborzyce, Ciechrz, Kuczkowo, Krusza Zamkowa, Podgaj, Pikutkowo, Murzynno.

Celtowie oddzielili się od reszty społeczności Ariosławiańskiej w czasie zbliżonym do powstania kultury KGJ. Był to początek rozłamu między społecznościami przybyłymi na te ziemie ze wschodu. Według mojej analizy, po pewnym czasie z KGJ wydzieliła się grupa ludów nazwana później celtycką.

Kultura Vučedol-Zók — kultura archeologiczna wczesnej epoki brązu na Bałkanach. Kultura ta datowana jest na 2600–2300/2200 p.n.e. Ukształtowała się w dorzeczu środkowego Dunaju na terenach zajmowanych dawniej przez kulturę badeńską. Wpływy tej kultury sięgały w górę Dunaju, aż do Austrii, dosięgały także środkowych Czech. Znane są z tej kultury osiedla obronne wznoszone na wzgórzach, takie jak tell Vučedol, od którego swoją nazwę wzięła cała kultura. Na stanowisku tym mamy wyraźnie wyodrębniony od reszty osady akropol, wiążący się ze sferami sacrum lub z najbogatszą ludnością (elitaryzm). W osiedlach budowano czworoboczne budynki mieszkalne, niekiedy nawet w typie megaronu. Na terenach południowych panował szkieletowy obrządek pogrzebowy, a zmarłych układano w pozycji skurczonej. Osoby pochowane trzymają dość często naczynie w dłoniach tak jak w kulturze badeńskiej. Natomiast na pozostałych terenach rozprzestrzeniało się ciałopalenie. Spotykamy tam groby popielnicowe i bezpopielnicowe jamowe. Groby często znajdują się w osadach, pomiędzy zabudowaniami.

Poważne zmiany w kulturze Vučedol-Zók zostały spowodowane przez napływ ludności kultury pucharów dzwonowatych. Przynieśli oni ze sobą nowe zwyczaje i inwentarz, a także doprowadzili do znacznego ożywienia kontaktów między ludnością we wczesnej epoce brązu. Napływ ten doprowadził do wykształcenia się nowych kultur: Nagyrév, Kisapostag i Hatvan. Datuje się je już na okres A1, według chronologicznego podziału Paula Reineckego, czyli na lata 2300/2200–1950 p.n.e.

Kultura Harappa (2600 do 1800 lat p.n.e.) Właściwa cywilizacja doliny Indusu była kulturą typowo miejską, a ośrodki wiejskie pomimo tego, że bardzo liczne miały znaczenie drugorzędne. Na podstawie przeprowadzonych badań wyodrębniono cztery typy zespołów urbanistycznych (i osad) różniących się wielkością, która jak się wydaje odzwierciedlała również ich pierwotną hierarchię:

Największe miasta (od 80 do 100 ha powierzchni) Harappa i Mohendżo-Daro — czasami uważane za miasta stołeczne a także Dholawira, Rakhigari, Ganweriwala 32 miasta średniej wielkości (20 ha) wśród nich najlepiej przebadane: Kalibangan i portowy Lothal ośrodki mniejsze (do 3 ha) osady wiejskie (do 1 ha)

Badanie haplogrup ludności Indii wykazało intensywne występowanie wśród najwyższych kast wschodnioeuropejskiej męskiej haplogrupy R1a1 oraz równomierne, niezależne od kasty, występowanie haplogrup kobiecych typowo indyjskich. Dowodzi to męskiego charakteru napływowego substratu europejskiego, który zaczął opanowywać Indie ok. 1500 roku p.n.e., a więc w czasie obecności na tych ziemiach Ariów. W okresie postępujących przemian ekonomiczno-społecznych po ok. 1900 roku p.n.e. pojawia się coraz więcej pochówków całopalnych z popiołami umieszczonymi w dużych urnach.

C. Epoka brązu

Wkraczając w epokę brązu przechodzimy do czasów, w których powstało państwo sarmackie. W tym okresie od ok. 2300 roku p.n.e., z już istniejących kultur wykształcają się kolejne nowe i bardziej rozwinięte kultury:

Unietycka, nazwa pochodzi od stanowiska Únětice pod Pragą. Wpływ na rozwój stanowisk owej kultury miały kultura pucharów dzwonowatych oraz kultura ceramiki sznurowej, obie związane z wkroczeniem ludności indoeuropejskiej do nie stepowej części Europy.

Datowanie tej kultury przypada na lata 2300—1600/1500 p.n.e.. Wpływ na rozwój stanowisk owej kultury miała kultura ceramiki sznurowej. Stanowiska tej kultury znane są z terenów Moraw, Czech, Słowacji, Niemiec, i terenów Polski. Osiedla duże, ulokowane w miejscach niekiedy trudno dostępnych, łatwych do obrony. Budowano domostwa drewniane o konstrukcji słupowej. Jednym najciekawszych artefaktów przypisanych tej kulturze jest dysk z Nebry przedstawiający obraz nieba.

Przedstawiciele kultury unietyckiej byli rolnikami i hutnikami, którzy zamieszkiwali otwarte osady budowane w miejscach łatwych do obrony. Na lokalizację wybierano miejsca trudno dostępne, których cechy naturalne czyniły je łatwymi do obrony. Nie było więc potrzeby wznoszenia umocnień. Osiągnęli wysoki poziom w dziedzinie wytapiania i obróbki brązu, a należy wspomnieć, że wykonywali też przedmioty ze złota. Budowane z drewna domostwa charakteryzowały się konstrukcją słupową. Nadwyżki plonów były magazynowane w tzw. jamach zasobowych. Znaleziska osadnicze są odnajdywane na całym terenie oddziaływania kultury. W Polsce odkryto m.in. osadę w Bruszczewie, która najprawdopodobniej pełniła funkcję osady hutniczej. Najbardziej charakterystycznymi artefaktami omawianej kultury są ich wyroby metalurgiczne. Wyrabiano m.in. siekierki zaopatrzone w podniesiony brzeg, sztylety, naramienniki i unikatowe berła sztyletowe, czyli insygnia władzy i narzędzia walki, składające się ze sztyletu osadzonego na drewnianym drzewcu.

W swoim czasie, ludy reprezentujące kulturę unietycką były potężne i miały znaczną siłę oddziaływania na inne kultury, o czym świadczą choćby bogate depozyty grobowe. W grobach unietyckich zaczęła się pojawiać biżuteria wykonana ze złota i bursztynu. Kurhany, tzw. groby książęce, kopce miały średnicę dochodzącą do 42 metrów i osiągały wysokość do 8 metrów. Ok. 1650 roku p.n.e. głównym ośrodkiem kultury unietyckiej jest Wielkopolska, czyli ziemie leżące między źródłem cyny a źródłem bursztynu.

Mierzanowicka występuje na wschód od Unietyckiej, (2300 1600/

1400 p.n.e.), której nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska archeologicznego w Mierzanowicach koło Opatowa w województwie świętokrzyskim. Ludność kultury mierzanowickiej zajmowała obszary rozciągające się w dorzeczu górnej Wisły, położone przeważnie na lewym jej brzegu. Część wschodnia rozciągała się do Wyżyny Sandomierskiej (grupa samborzecka), a zachodnia do Wyżyny Miechowskiej. Na południu kultura przenikała wzdłuż doliny Dunajca, sięgając do Kotliny Sądeckiej. Kultura Mierzanowicka sąsiadowała od zachodu z kulturą unietycką.

Kultura Nordyjska występowała w latach 2200–400 p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała teren północnych Niemiec, Danii, południowej Skandynawii i Gotlandii oraz innych wysp południowej części basenu Morza Bałtyckiego. Znana głównie ze znalezisk praktycznie nierozłożonych szczątków ludzkich, a także z petroglifów występujących w południowej Skandynawii. W przeszłości ziemie te były użytkowane przez ludność kultury ceramiki sznurowej i kulturę grobów jednostkowych. Na ich bazie wykształciła się nowa jednostka kulturowa, nazywana kulturą nordyjską. W okresie starszej i środkowej epoki brązu obrządek pogrzebowy (oraz jego wyposażenie) był bardzo zbliżony do obrządku grup zachodnich kultury mogiłowej. W III okresie epoki brązu w kulturze nordyjskiej stosowano ciałopalenie.

Te trzy wymienione wyżej kultury łączy wiele podobnych cech. Po kulturze unietyckiej i mierzanowickiej na obszarze Polski następuje kultura przedłużycka na zachodzie oraz kultura trzciniecka na wschodzie.

Kultura Nitrzańska, rozwijająca się w okresie około 2100–1800 p.n.e., objęła swoim wpływem Morawy oraz południowo-zachodnią Słowację. Przedstawiciele tej kultury byli jednymi z pierwszych na Morawach użytkowników brązu, nowoczesnego jak na owe czasy stopu miedzi i cyny. Produkcja tego metalu wyraźnie poprawiała jakość narzędzi i ozdób, co z kolei prowadziło do rozwoju rzemiosła i umiejętności przetwórczych. Osiadły tryb życia, charakterystyczny dla tej kultury, związany był z intensywną uprawą ziemi i hodowlą zwierząt, a także z rozwojem technik obróbki metali. Wyjątkowe jest także bogactwo darów pogrzebowych, które odnajdowano przy pochówkach, w tym przedmioty codziennego użytku oraz symboliczne artefakty, jak ozdoby i narzędzia.

W rejonie Ołomuńca, w samym sercu Moraw, archeolodzy natrafili na największe dotąd cmentarzysko należące do kultury nitrzańskiej, jednego z istotnych nurtów kulturowych w regionie środkowej epoki brązu. Znalezisko to jest szczególne nie tylko ze względu na rozmiar — odnaleziono aż 130 grobów — ale także z powodu zachowanych artefaktów, które pozwalają na głębsze zrozumienie obyczajów pogrzebowych oraz struktury społecznej tamtych czasów.

Kolejnym takim odkryciem jest cmentarzysko Výčapy-Opatovce znajduje się w Kraju Nitrzańskim na terenie Słowacji. Cmentarzysko Výčapy-Opatovce jest jednym największych prehistorycznych obszarów w Europie, gdzie masowo grzebano ludzi. Znajdujące się na Słowacji stanowisko liczy 4000 lat i pochodzi z wczesnej epoki brązu.

Nie ma żadnej przerwy dziejowej w rozwoju kultur archeologicznych. Mamy ciągłość osadniczą nie tylko na naszych terenach ale także na obszarze całej Europy i Azji.

2. Osady starożytne

Ze starożytności pochodzi wiele artefaktów świadczących o postępującym rozwoju ludów Europy i Azji. Przytoczę niektóre z nich:

Osada w Mierzynie, szacowana liczba zagród wynosi 70 na obszarze 8/10 hektarów // stanowisko Mierzyn 5 najbardziej obiecujące, odkryto olbrzymi Pałac wczesnych rolników szacowany na ponad 38—45 metrów.

Pozostałości domu z przed 6 tysięcy lat odnaleziono w Łańcucie (razem z domem archeolodzy odkryli też pozostałości glinianego pieca oraz wiele zabytków ceramicznych i kamiennych. Domostwo z Łańcuta posiadało dach dwuspadowy, długość co najmniej 20 metrów, opierało się na pięciu rzędach słupów” — opowiadał archeolog.), oraz osadę obronną w Sandomierzu na Wzgórzu Zawichojskim, oba te obiekty należą do kultury malickiej.

Osady obronne i przemysłowe:

— 4000 lat p.n.e., osada obronna w Żyglinie na Śląsku, niedaleko lotniska Katowice-Pyrzowice. Osada obronna w Browinie w woj. kujawsko-pomorskim.

— 3900—1600 lat p.n.e., wiele osad przemysłowych w Krzemionkach z warsztatami przy kopalniach krzemienia pasiastego, rozlokowanych w pasie o długości 4,5 km, które produkowały z niego gładzone siekiery i noże, rozprowadzane w Europie. W neolicie minerał ten wydobywany był przez ludność kultury pucharów lejkowatych i kultury amfor kulistych, a w epoce brązu przez ludność kultury mierzanowickiej, których gospodarka nie opierała się już na łowiectwie i zbieractwie, ale na uprawie roli i hodowli zwierząt.

— 3500 lat p.n.e., osada przemysłowa w Wieliczce z warzelniami soli, osada przemysłowa w Baryczach z warzelniami soli, osada przemysłowa w Bochni z warzelniami soli.

— 3200—2850 lat p.n.e., rozległa osada w Nowej Wsi w woj. wielkopolskim.

— 2600 lat p.n.e., osada w Tarkowie w woj. kujawsko-pomorskim. Prace archeologiczne prowadzone w Tarkowie w 1980 r. ujawniły aglomerację trzech osiedli kultury pucharów lejkowatych — budownictwo mieszkalne, warsztaty obróbki kamienia oraz ceramikę z ornamentyką zoomorficzną.

— 2500 lat p.n.e. osady obronne, w Raszynie, Jaworowej i Michałkowicach koło Warszawy.

— 2400 lat p.n.e., osada obronna w Zosinie, na wschód od Hrubieszowa.

W Bronocicach koło Działoszyc odkryto olbrzymią neolityczną osadę obronną. Istniała ona przez około 1200 lat. Sama osada, położona na lessowym wzgórzu, posiadała z trzech stron dogodne warunki obronne. Okalająca to wzgórze z dwóch stron rzeka. Obszar bronocickiego osiedla na przestrzeni całego swojego istnienia zajmował około 52 ha.

Osiedle bronocickie pełne jest pozostałości po domostwach. Były to najczęściej długie i szerokie drewniane domy kryte strzechą. Przypominały wiejskie chaty, spotykane na polskich wsiach jeszcze w połowie XX w.

Jednak wśród domów mieszkalnych odkrytych w bronocickiej osadzie, część była szczególna. W centrum bowiem, przy głównym placu znajdowało się kilkanaście budynków piętrowych, również drewnianych, zbudowanych w zwartej zabudowie, przypominającej XIX wieczne kamienice. Były one wysokie, być może nawet składające się z trzech kondygnacji (ze swego rodzaju poddaszem użytkowym). Posiadały charakterystyczne dla owej epoki okna w kształcie koła. Być może mieszkała tam elita ówczesnej osady, sprawująca władzę zarówno w niej, jak i nad podległym sobie terenem.

Wokół głównej osady funkcjonowało kilkadziesiąt mniejszych skupisk ludności, często o charakterze czasowym, np. osady drwali, czy myśliwych. Były jednak i osady średnie, gdzie mieszkano przez cały rok. Były to osiedla kilkudziesięcioosobowe, o podobnym układzie jak osada główna — bronocicka. Składały się z kilku bądź kilkunastu domów, zbudowanych wokół głównego placu, na którym podobnie jak to było w osadzie głównej, również znajdowała się swoista świątynia.

Oprócz uprawy roli, ważnym elementem życia ludzi w neolicie, była hodowla zwierząt. Dominowało wśród nich bydło, świnie, kozy i owce. Szczególnie te ostatnie zwierzęta miały spore znaczenie dla osady. Znaleziska archeologiczne potwierdzają, że nie były one hodowane nigdzie indziej w okolicy. Pewnym jest, że owce stanowiły jeden z ważniejszych elementów dawniejszego świata, ze względu na pozyskiwaną z nich wełnę. Około 3500 p.n.e. pod wpływem trendów idących z kolebki „sznurowców” zwiększa się w Polsce wypas bydła rogatego. Ludzie zaczęli się osiedlać na brzegach lasów. Daje to początek kulturze amfor kulistych, która powstała 3100 roku p.n.e. na terenie Polski.

Osada swą sławę zawdzięcza glinianej wazie kultury pucharów lejkowatych. Czas powstania naczynia szacuje się na 3635–3370 rok p.n.e. Na naczynie natrafiono w jednej z jam gospodarczych osiedla kultury pucharów lejkowatych. Uzyskana dla tej jamy data radiowęglowa (ok. 3500 BC) świadczy, że rysunki z Bronocic są obecnie najstarszym na świecie dowodem używania wozu. Obok schematycznie przedstawionych wozów, na naczyniu znajdują się informacje o wyglądzie pradziejowej wsi: symbole drzew, rzeki oraz pól z drogami lub układu domów w osadzie. Na tym nie koniec. Na trzech wzgórzach archeolodzy odkryli ślady trzech osad obronnych z okresu neolitu, które istniały ponad 5 tysięcy lat temu. Ale poprzednio, naukowcy przebadali tylko niewielki fragment terenu. Teraz archeolodzy wrócili do Bronocic. W pierwszym etapie prac przy pomocy urządzeń geofizycznych przeskanowali cały obszar. Styczeń 2021. Latem na tych polach znów pojawią się archeolodzy.

Prace archeologiczne prowadzone w Tarkowie w 1980 r. ujawniły aglomerację trzech osiedli kultury pucharów lejkowatych datowaną około 2600 lat p.n.e. — budownictwo mieszkalne, warsztaty obróbki kamienia oraz ceramikę z ornamentyką zoomorficzną.

Na terenie obecnej Ukrainy od neolitu funkcjonował wielki kompleks osadniczy Kultury Trypolskiej. Osadnictwo obejmowało wielkie obszary ziemi. W wyniku zakrojonych badań tego terenu odnaleziono ponad 120 osad-miast różnej wielkości, niektóre z nich jak na tamte czasy były wielkimi aglomeracjami. Cała społeczność tworząca tą kulturę mogła liczyć nie tysiące ale nawet milion lub więcej mieszkańców, wliczając wsie służebne wokół miast. Oto kilka miast; Majdanskoje I 2 ha — 5 tysięcy mieszkańców, Nebliwka 260—300 ha mogła mieć 15—17 tysięcy mieszkańców, Dobrowody 2,5 km kw. około 16 tysięcy, Talianki 450 ha — 16 tysięcy mieszkańców, Majdanskoje II jedne z największych 250 ha — 29—46 tysięcy mieszkańców.

Za to, na Ukrainie odkryto najstarszy kurhan w tej części Europy. Na Ukrainie podczas robót drogowych w pobliżu wsi Nowooleksandriwka położonej pod miastem Dniepr, trafiono na kurhan. wyróżnia się już samymi rozmiarami, wynoszącymi 120 x 80 metrów, a jego wysokość sięga 7 metrów. Znaleziona ceramika pozwala datować początki kurhanu na około 3500 rok p.n.e., czyli z okresu eneolitu.

Im bliżej jesteśmy naszych czasów, tym więcej pojawia się osad i śladów obecności ludzi na wspomnianym terenie, w dalszej kolejności pojawiają się osady obronne i grody warowne. Materiał przeze mnie zebrany jest bardzo obszerny. Wymieniłem tylko te najciekawsze odkrycia.

3. Struktury megalityczne

Na całej Ziemi znajdujemy różne formy struktur megalitycznych budowanych z różnych dostępnych materiałów. Wszystkie z tych struktur megalitycznych powstały w starożytności.

A. Zigguraty

Ziggurat to monumentalna, schodkowa wieża świątynna charakterystyczna dla starożytnej Mezopotamii. Zigguraty miały kształt schodkowej piramidy, często przypominającej ściętą piramidę z czterema pochyłymi ścianami. Zbudowane były głównie z cegły mułowej, materiału powszechnie dostępnego w Mezopotamii.

Inspiracją do budowy zigguratów była wiara, że bogowie zamieszkują szczyty gór. Zigguraty miały je symbolizować.

Już za kultury Ubajd którą datuje się przed 3700 rokiem p.n.e. występowały na terenach Mezopotamii specjalistyczne budowle świątynne. Wiązało się to między innymi z wyodrębnieniem grupy w społeczeństwie, która zawodowo zaczęła się zajmować uprawianiem kultu religijnego. Fakt ten sprzyjał powstawaniu tego typu ośrodków, które z czasem zaczęły grać bardzo ważną rolę w starożytnych społeczeństwach. One to oparte na państwach-miastach, gdzie zazwyczaj dane miasto było reprezentowane przez konkretne bóstwo i w wypadku wojny pokonanie wrogiego państwa-miasta oznaczało również obalenie lub asymilację bóstwa, które czcił przeciwnik.

Proces przekształcania wysokich terasów w schodkowe wieże trwał długo, a jego początek należy odnieść do okresu Uruk (3400—3200 p.n.e.) Za pierwsze tego rodzaju założenie uważa się Białą świątynię boga Ana w Uruk, zbudowaną na wysokiej terasie uważanej za formę wyjściową zigguratu

Dotychczas w wyniku prac archeologicznych odsłonięto 16 zigguratów. Wraz z tymi, o których wiemy ze źródeł pisanych, znane są 34 takie budowle. Do najbardziej znanych należą Zigguraty: boga Marduka w Babilonie, przy świątyni boga Nabu w Borsippie, przy świątyni boga Enlila w Nippur, boga Ea w Eridu, w Ur, boga Anu w Uruk, bogini Isztar w Uruk, boga Szamasza w Sippar, boga Szamasza w Larsie, boga Zababy w Kisz, ziggurat w Tell al-Rimah, Enlila/Aszura w mieście Aszur, bliźniacze zigguraty przy podwójnej świątyni bogów Anu i Adada w Aszur, przy świątyni boga Aszura w Kar-Tukulti-Ninurta, ziggurat w Kalchu, w Niniwie oraz inne mniej znane.

B. Piramidy w Afryce

Piramidy egipskie budowano głównie z ogromnych bloków wapienia, granitu i diorytu, które transportowano z odległych kamieniołomów. Rdzeń tworzył lokalny wapień z Gizy, a do komór i obudowy używano cenniejszego białego wapienia z Tury oraz twardego granitu z Asuanu; pierwotnie pokryte były gładkimi, wypolerowanymi płytami, które lśniły w słońcu.

Piramidy to budowle o kształcie ostrosłupa, najczęściej służące jako grobowce, znane zwłaszcza z Egiptu, gdzie miały zapewnić zmarłym władcom (faraonom) wieczne życie. Za jedną z najstarszych zachowanych piramid uważa się piramidę schodkową Dżesera, wybudowaną ok. 2650 p.n.e. w Sakkarze koło Memfis. Zakłada się, że w okresie Starego Państwa (od 2613 do 2181 roku p.n.e. ) powstało osiem piramid.

Tylko w okolicy dzisiejszego Kairu znajduje się 67 piramid. Współczesna wiedza wskazuje na to, że budową piramid zajmowali się opłacani przez Faraona robotnicy. Budowa piramidy trwała około dwudziestu lat, korzystając z siły roboczej wynoszącej około 8000 osób, pracujących przez cały rok. Szacuje się, że każdego dnia średnio wydobywano 340 bloków skalnych potrzebnych do budowy. Gdy Nil wylewał, w pracy kamieniarzy, skalników i robotników pomagali rolnicy (których liczba dochodziła do nawet 10 000)

Sudańskie piramidy, zwane nubijskimi (w regionie Meroe), budowano głównie z lokalnego piaskowca, często pokrywano je wapienną zaprawą i malowano, a niektóre elementy, jak ramy czy kaplice, wykańczano gładkim kamieniem, ale różniły się od egipskich tym, że były mniejsze, bardziej strome, a ich budowa często wykorzystywała cegły oraz kamienne bloki.

W VI w. p.n.e. na terytorium dzisiejszego Sudanu rozwinęła się kultura meroicka, która przejęła wiele elementów z egipskiej kultury, w tym piramidy. Centrum tej kultury — miasto Meroe — w IV w. p.n.e. stało się stolicą państwa kuszyckiego. W związku z tym zyskało rangę nekropoli władców kuszyckich. W Meroe powstało kilkadziesiąt małych piramid zgrupowanych w cmentarze, w których chowano królów i królowe państwa kuszyckiego. Piramidy z Meroe mają wygląd wyraźnie podobny do piramid egipskich, ale są o wiele mniejsze (mają wysokość od 10 do 30 m.), smuklejsze i budowane z piaskowca i cegły. Piramidy w Meroe wznoszono od IV w. p.n.e. do IV w. n.e.

C. Piramidy w Mezoameryce

W prekolumbijskiej Ameryce znajdowały się inne typy piramid, często służące jako podbudowy pod świątynie, a nie grobowce. Przedkolumbijski Meksyk, Gwatemala, Honduras i Salwador — w kształcie schodkowych, wysokich piramid wznoszono podbudowy świątyń. Wewnątrz piramid czasem umieszczano grobowiec. Najbardziej znane są Piramida Słońca i Piramida Księżyca w Teotihuacánie, Świątynia Inskrypcji w Palenque oraz Piramida Nisz w El Tajín. Wznoszono je między 600 rokiem p.n.e. a 900 rokiem n.e.. Piramida El Castillo w Chichen Itza powstała pomiędzy IX a XII wiekiem n.e. Część z nich wykorzystywano też do do prowadzenia obserwacji astronomicznych.

Kultura Moche na wybrzeżu Peru wznosiła piramidy z suszonych cegieł, pełniące funkcje kultowe. Podobne konstrukcje wznosiły też inne, przedinkaskie kultury Peru i Boliwii. Piramidy prekolumbijskie w Peru budowano w różnych okresach, od bardzo wczesnych, takich jak w Caral (ok. 2600 r. p.n.e.), po te z późniejszego okresu imperium Inków (XV wiek).

D. Piramidy w Chinach

W Chinach istnieją piramidy, które są w rzeczywistości starożytnymi mauzoleami i kurhanami. Większość z nich to grobowce pierwszych cesarzy Chin i ich rodzin, a najbardziej znanym przykładem jest piramida pierwszego cesarza Qin Shi Huanga, której strzeże słynna terakotowa armia. Chiny nie ujawniają przedziału czasowego, w którym zbudowano piramidy.

E. Konstrukcje megalityczne w pasie neutralnym

Neutralny pas rozciągał się między Sumerem a Egiptem i był zarezerwowany tylko dla bogów.

Baalbek, położony w Libanie, słynie z monumentalnych megalitycznych konstrukcji, takich jak kamienne fundamenty rzymskich świątyń, w tym niezwykle wielkie bloki kamienne (o wadze dochodzącej do 1000 ton). Te olbrzymie kamienie, takie jak:

Tzw. Triliton (Trójkamień): Trzy gigantyczne bloki wapienne, tworzące część muru Świątyni Jowisza, idealnie dopasowane do siebie.

Hajjar al-Hibla (Głaz Brzemiennej Kobiety): Olbrzymi blok w kamieniołomie, ważący ok. 1000 ton, wciąż leżący w miejscu wydobycia.

Inne bloki: W kamieniołomie odkryto także jeszcze większe bloki, w tym jeden o masie ok. 1240 ton. Są świadectwem zaawansowanych technik inżynieryjnych starożytnych budowniczych.

Nazwa Baalbek nawiązuje do kultu boga Baala, który mógł być Balialem opisywanym w readingach Caycego.

F. Konstrukcje sakralne w Indiach

Świątynia Baghor w Indiach ma około 11 000 lat, co czyni ją jedną z najstarszych aktywnie czczonych świątyń na świecie. Archeolodzy, tacy jak Jonathan Kenoyer, datują sanktuarium na około 9000 r. p.n.e..

Indie bez wątpienia mają wiele do zaoferowania i bogatą historię sięgającą czasów przedpotopowych.

G. Europejskie konstrukcje megalityczne

Początki megalityzmu na terenach Europy sięgają VI tysiąclecia p.n.e. Stopniowy zanik budowy megalitów obserwuje się około 2 tysiąclecia p.n.e. Czasem jednak budowle megalityczne funkcjonowały jeszcze w epoce brązu. Stonehenge straciło swe znaczenie kultowe około 1400 r. p.n.e.

Ostatnie badanie opublikowane w Science Advances ujawniło, że Menga Dolmen, 6000-letni megalityczny kopiec pogrzebowy w południowej Hiszpanii, został zbudowany przy użyciu technik „zaawansowanej inżynierii”. Ten neolityczny pomnik zbudowany między 3800 a 3600 p.n.e., to jednokomorowy grobowiec, czyli dolmen, składający się z 32 masywnych kamieni, które łącznie ważą około 1140 ton.

Badanie podważa tradycyjny pogląd, że techniki budowlane w epoce neolitu były prymitywne. Zamiast tego ustalenia sugerują, że budowniczy posiadali wyrafinowane rozumienie fizyki, geologii, zasad architektonicznych i technik inżynieryjnych

Dolmen de Viera lub Dolmen de los Hermanos Wiera jest to jednokomorowy grobowiec — znajduje się w Antequera, w prowincji Malaga, Andaluzja, w Hiszpanii. Znajduje się zaledwie 70 metrów od Dolmenu z Mengi i około 4 km (2,5 mil) od Tholos de El Romeral. Został odkryty w lutym 1903 roku przez braci Antonio i Jose Fuentesa od Antequera, który odkrył także El Romeral.