Rozdział 1
Król Rzeczypospolitej
Bolesław przybył do Warszawy, którą jeszcze przed koronacją ustanowił stolicą kraju.
Luiza czuła się trochę nieswojo w nowym domu.
Koronacja była szybka.
Nie chciał, by była spektakularna.
Prymas Polski koronował go.
Po wszystkim powiedział stojąc przy portrecie matki.
— A więc Piastowie wrócili na tron Polski.
Po pewnym czasie przedstawiono mu spis artykułów nazwanych od ich twórcy henrykowskimi.
Po przeczytaniu spojrzał na kanclerza chłodnym wzrokiem.
— Jestem Piastem. — powiedział. — Jestem waszym królem.
W komnacie zapadła cisza.
Kanclerz nie odpowiedział od razu.
Bolesław powoli odłożył dokument na stół.
— Te artykuły są niedorzeczne.
— Wasza królewska mość…
— Mam pytać szlachtę o każdą ważniejszą decyzję?
— Tak stanowią prawa Rzeczypospolitej.
— Prawa?
W jego głosie zabrzmiała irytacja.
— To ograniczenia.
Kanclerz westchnął.
— Dla wielu panów to gwarancje wolności.
— Wolności?
Bolesław parsknął.
— Jak mam rządzić państwem, jeśli każdy sejm będzie targowiskiem interesów?
— Tak było od dawna.
— Właśnie dlatego Polska jest słaba.
Po tych słowach zrobiło się naprawdę cicho.
Kanclerz spojrzał królowi prosto w oczy.
— Wasza wysokość.
— Tak?
— To właśnie dlatego niektórzy bali się waszej kandydatury.
Bolesław zmrużył oczy.
— Doprawdy?
— Tak.
— Bo jestem Piastem?
— Nie.
Kanclerz pokręcił głową.
— Bo przybywa wasza wysokość ze Śląska.
Król zamilkł.
— Nie rozumiem.
— Owszem, rozumiecie.
Kanclerz wskazał leżące na stole artykuły.
— W Rzeszy książę rozkazuje.
— Nie zawsze.
— Ale częściej niż tutaj.
— I co z tego?
— Nic.
Kanclerz zawahał się.
— Obawiają się tylko, że zechcecie uczynić z Polski drugie księstwo.
Bolesław poczuł narastający gniew.
— Polska potrzebuje silnej władzy.
— Być może.
— Nie być może.
Król uderzył dłonią w stół.
— Na pewno.
Kanclerz nie drgnął nawet.
— Wasza wysokość.
— Słucham.
— Szlachta również jest tego pewna.
— Czego?
— Że potrzebuje wolności.
Przez chwilę patrzyli na siebie w milczeniu.
Dwa światy.
Dwie wizje państwa.
Dwie racje.
W końcu kanclerz skłonił się.
— Artykuły czekają na podpis.
Bolesław spojrzał na pergamin.
Potem na wiszący na ścianie portret Anny.
Przez moment miał wrażenie, że matka patrzy na niego z wyrzutem.
Tak samo jak kiedyś patrzyła na Zygmunta.
I po raz pierwszy przyszła mu do głowy niepokojąca myśl.
Może król Polski i książę Mazowsza nie są tą samą osobą.
A może nigdy nie byli.
— Wasze artykuły mam w rzyci. — syknął. — Polska nie jest Śląskiem fakt, ale nie jest też Rzeszą, gdzie każdy ród dba o własne interesy.
— Królu…
— Ani słowa więcej. — powiedział po niemiecku.
Kanclerz spojrzał na niego ze zdumieniem.
— Jeśli nie przysięgniesz nie będziesz panował. — powiedział w końcu.
Bolesław spojrzał na niego chłodno.
— Grozisz mi?
— Nie.
— Więc?
— Ostrzegam.
Król zacisnął pięści.
— Jestem Piastem.
— Tak.
— Potomkiem królów.
— Tak.
— Władcą Mazowsza i Śląska.
— Tak.
Kanclerz nawet nie mrugnął.
— A mimo to bez zgody szlachty nie utrzymasz korony.
Bolesław poczuł, jak narasta w nim gniew.
— To szaleństwo.
— Nie.
— Nie?
— To Rzeczpospolita.
Zapadła cisza.
— Wiesz, co widzę? — spytał nagle Bolesław.
— Nie, królu.
— Kraj, w którym każdy chce rządzić.
— A ja widzę kraj, który boi się ludzi chcących rządzić samodzielnie.
Te słowa trafiły celnie.
Zbyt celnie.
Przez chwilę żaden z nich się nie odezwał.
W końcu kanclerz wskazał pergamin.
— Wasza królewska mość musi podjąć decyzję.
— Jaką?
— Czy chce być królem Polaków.
— Oczywiście, że chcę.
Kanclerz pokręcił głową.
— Nie.
Spojrzał prosto w oczy Bolesława.
— Pytanie brzmi czy chce być królem takim, jakiego chcą Polacy.
Po raz pierwszy od objęcia korony Bolesław nie znalazł odpowiedzi.
Wziął pióro.
Podpisał drżącą ręką.
— Kanclerzu ja… nie rozumiem. — powiedział zrezygnowany. — Jestem z rodu Chrobrego, Mieszka…
— Na Mazowszu czy Śląsku nie masz takich problemów panie?
— Mam inne. — odpowiedział. — Tam uważają mnie za Polaka.
— Jest jeszcze jedna sprawa. — powiedział kanclerz.
— Co jeszcze chce ode mnie rycerstwo?
— Twa żona panie musi przejść na katolicyzm.
— To sprzeczność. — odparł.
— W jakim sensie?
Bolesław przesunął palcem po zapisie dotyczącego swobody religijnej.
— Ten zapis pozwala na swobodę wyznania.
Kanclerz skinął głową.
— Tak.
— Więc?
— Dotyczy poddanych, nie królowej.
Król uniósł wzrok.
— Nie rozumiem.
Kanclerz westchnął cicho, jak człowiek, który tłumaczy coś po raz kolejny.
— Wasza królewska mość, żona króla nie jest zwykłą osobą.
— Wiem.
— Reprezentuje dynastię.
— Wiem.
— I państwo.
— Wiem.
— A państwo katolickie nie może mieć luteranki na tronie.
Zapadła cisza.
Luiza, stojąca dotąd w milczeniu, zacisnęła dłonie.
— Czyli moja wiara jest problemem? — spytała spokojnie.
— Nie twoja wiara, pani — odpowiedział kanclerz — lecz jej publiczny charakter.
Bolesław nagle się odezwał.
— To absurd.
Kanclerz spojrzał na niego uważnie.
— To polityka.
Król odsunął się od stołu.
— Przez całe życie mówicie mi o wolności stanów.
— Tak.
— O prawach.
— Tak.
— O Rzeczypospolitej.
— Tak.
Bolesław wskazał dokument.
— A teraz mówicie mi, że moja żona nie może wierzyć tak, jak wierzy?
Kanclerz nie odpowiedział od razu.
— Mówimy, że król nie może dawać powodów do rozłamu.
Luiza odezwała się cicho:
— Bolesławie…
Ale on jej nie słuchał.
Patrzył tylko na kanclerza.
— To nie jest wolność.
— To równowaga.
— To kontrola.
Kanclerz nie zaprzeczył.
I to było najgorsze.
Bo tym razem nikt nie udawał, że chodzi o coś innego.
Bolesław powoli złożył dokument.
— A jeśli odmówię?
— Wtedy koronacja nie będzie pełna.
Król uśmiechnął się gorzko.
— Czyli mogę być królem… ale tylko pod warunkiem, że przestanę być człowiekiem.
Nikt nie odpowiedział.
W tej ciszy Luiza po raz pierwszy poczuła, że nie tylko ona jest obca w tym kraju.
Że obcość dotyczy ich obojga.
Tylko w różny sposób.
— Jestem katolikiem. — powiedział po chwili. — Możecie odebrać mi sprawczość, ale rodzina to prywatna sprawa.
— Panie…
— W Rzeszy panuje prawo czyja władza tego religia.
— To nie jest Cesarstwo panie.
— Zrobimy tak. — Bolesław zacisnął pięść. — Inkorporuję Śląsk do państwa w zamian żądam abyście zostawili moją żonę i dzieci w spokoju.
— To Niemka…
— To Obodrytka. — wysyczał król. — Gdyby była z Pomorza też byście nazwali ją Niemką?
Kanclerz spojrzał chłodno.
— Panie królu, to nie jest kwestia nazw.
— A czego?
— Lojalności wobec Korony.
Bolesław zaśmiał się krótko.
— Korony?
Nachylił się.
— To ja jestem Koroną.
Luiza zamknęła oczy.
Bo wiedziała, że właśnie padło zdanie, którego nikt w Rzeczypospolitej nie chciał usłyszeć.
Kanclerz powoli odpowiedział:
— W takim razie Korona będzie miała problem.
Bolesław zamilkł.
Bo zrozumiał, że nie rozmawia już z urzędnikiem.
Tylko z całym systemem, który go wybrał.
— Nie jestem rzeczą. — odezwała się Luiza w końcu.
Spojrzała na męża.
— A on nie jest waszą kukiełką.
— Wybraliście mnie. — powiedział Bolesław. — Dajcie mi więc rządzić.
Rozdział 2
Konflikt ze szlachtą
Słowo „rządzić” zawisło w powietrzu.
Kanclerz powoli złożył dłonie.
— Wasza królewska mość.
— Słucham.
— Wybraliśmy was na króla.
— Właśnie.
— Ale nie na pana Rzeczypospolitej.
Bolesław zmrużył oczy.
— Jaka różnica?
Kanclerz spojrzał na niego uważnie.
— Taka, że król jest częścią państwa.
— Nie jego właścicielem.
W komnacie zrobiło się bardzo cicho.
Luiza spuściła wzrok, jakby ta rozmowa była starsza niż oni wszyscy.
Bolesław zaś zacisnął szczękę.
— Więc po co korona?
Kanclerz odpowiedział bez wahania:
— Żeby pilnować porządku między tymi, którzy chcą rządzić.
Król parsknął cicho.
— Czyli między wami.
— I między wami, panie.
Bolesław odwrócił się na moment.
Spojrzał na okno.
Na miasto.
Na kraj, który go wybrał.
I który jednocześnie odmawiał mu pełnej władzy.
— To nie jest władza — powiedział w końcu cicho.
— To jest Rzeczpospolita — odpowiedział kanclerz.
Luiza dopiero teraz zrozumiała, że to nie jest spór o nią.
Ani o Śląsk.
Ani nawet o religię.
Tylko o to, kto w tym państwie ma prawo mówić „rządzę”.
— Panie Zamoyski proszę odpowiedzieć.
— Zamieniam się w słuch.
— Czy jeśli pan byłby na moim miejscu myślałby pan o kraju, czy o interesie szlachty?
Zamoyski spojrzał na króla poważnie.
— Jestem przywódcą tych, którzy poparli twoją kandydaturę Bolesławie. — odpowiedział. — O ile artykułów nie możesz zmienić tak Pacta Conventa możesz.
— Czym to jest?
— W najogólniejszym rozumieniu twoje pomysły. — odparł Zamoyski. — Oczywiście w granicach prawa Obojga Narodów.
Zamoyski skinął głową.
— Ale tylko tak, jak się na to zgodzisz z tymi, którzy cię wybrali.
Król zaśmiał się krótko.
— Więc to nie jest władza.
— To jest polityka.
— To jest ograniczenie.
Zamoyski nie zaprzeczył.
I właśnie to milczenie było najbardziej wymowne.
Bolesław powoli wstał.
— W Rzeszy książę ma władzę.
— W Rzeszy książę nie jest królem elekcyjnym.
— A w Polsce król nie jest władcą.