Bezpłatny fragment - Psychosynteza

Recenzje — Fragmenty

DUCHOWA PERSPEKTYWA ROZWOJU CZŁOWIEKA

Autorka jest świadoma przełomu ewolucyjnego naszej wiedzy o edukacji, odchodzenia w przeszłość — z dużymi oporami zresztą — modelu newtonowskiego i pojawiania się koncepcji ujmujących całościowo zarówno człowieka, jak i jego edukację.

Szczególnie cenne w tej pracy są te ćwiczenia, które dotyczą pozawerbalnego poznawania innego człowieka, ucznia, gdyż w szkole są całkowicie zaniedbane. Poznawanie intuicyjne, uruchomienie inteligencji emocjonalnej i duchowej to obszary działań edukacyjnych, które jak najszybciej powinny być realizowane instytucjonalnie, jak i pozainstytucjonalnie.

Profesor dr hab. Wojciech Pasterniak

Uniwersytet Zielonogórski

Założenia programu edukacyjnego Ewy Białek, którego bazą stała się psychosynteza, są niewątpliwie nowatorskie i oryginalne. Mogą mieć uniwersalne zastosowanie praktyczne („dla przyszłości”) na wszystkich poziomach edukacji (przedszkole, szkoła podstawowa, szkolnictwo średnie i wyższe) w kształceniu nauczycieli i wychowawców, a także w dziedzinie rozwoju osobniczego (samowychowania), przygotowując między innymi do „świadomego rodzicielstwa” czy zarządzania firmami „jutra”.

Profesor dr hab. Halina Romanowska-Łakomy

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

---

Jeśli coś przychodzi na czas — jest to edukacja;

gdy za późno — to terapia.

Dr Roberto Assagioli

(twórca psychosyntezy)

CZĘŚĆ TEORETYCZNA

Od Autorki

Obecnie mija 20 lat od powstania tej książki i jej pierwszego wydania oraz kolejne 12 lat od czasu, gdy po raz pierwszy zetknęłam się z psychosyntezą. Patrząc z tej dalekiej perspektywy wstecz, mogę bez wahania powiedzieć, jak wielkim dla mnie szczęściem było to wydarzenie i następujący po niej etap mego życia. Poniżej opiszę skąd przyszłam i co to powodowało w mym życiu. Na początku odniosę się do tego, co było rezultatem tego wyjątkowego poznania.

Moje życie, podobnie jak i ja sama zmieniły się diametralnie. Zaczęłam rozumieć sens mych życiowych doświadczeń, podobnie jak i odbudowywać przez kolejne lata to wszystko, co zostało zagubione lub nie odkryte we mnie w trakcie wielu lat życia i kształcenia. Ponadto pewne traumatyczne doświadczenia we wczesnym dzieciństwie i brak odpowiedniej edukacji szkolnej oraz przygotowania rodziców do „zdrowego wychowania” spowodowało konkretne skutki we mnie, określane jako choroby psychosomatyczne lub z autoimmunoagresji. Przez długie lata byłam leczona objawowo w postaci farmakoterapii, która nie przyniosła pozytywnych efektów.

Właśnie w tym ważnym dla mnie okresie, gdy zwątpiłam w nieomylność nauki i lekarzy, miałam okazję zetknąć się z psychosyntezą. Gdy wkrótce potem przygotowywałam swe dokumenty do Summit University, aby zgłębiać psychologię, jednym z pytań w kwestionariuszu było dokonanie syntezy (psycho-syntezy) mych doświadczeń, dla wyjaśnienia dlaczego chcę studiować tę dziedzinę i co zrozumieć. Tylko to jedno pytanie wyjaśniło mi bardzo dużo: jak moja droga życiowa prowadziła mnie właśnie do tego etapu, przynosząc mi pełnię znaczenia i sensu mych ścieżek, którymi podążałam.

Okres, który nastąpił potem stał się i jest nadal bardzo owocnym dla mego życia i zdrowia. Jako pasjonatka badań naukowych mogłam w pełni dedykować się zgłębianiu siebie i powodów mych zdrowotnych problemów, a tym samym zrozumieć mechanizmy funkcjonowania człowieka na bardziej głębokich poziomach, niż to robi współczesna nauka. Zaowocowało to pozytywnymi skutkami dla mego procesu zdrowienia i odkodowania mych dolegliwości, znajdując ich przyczyny i wzorce zachowań i przekonań, które je powodowały.

Rezultatem zgłębiania psychosyntezy stała się nie tylko harmonia we mnie, dotarcie do mechanizmów autoregulacyjnych ciała oraz informacji i negatywnych emocji zablokowanych przez lata w postaci depozytów energetycznych i ich uwolnienie. Zaczęłam systematycznie odzyskiwać dobrostan, a tym samym dotarłam do źródeł mej kreatywności. Efektem tego stała się moja twórczość w postaci dziesiątek powstających książek i przeszło setki mych artykułów. Swą drogę do zdrowia opisałam w kilku mych książkach, stworzonych autorskich programach „edukacji o sobie” i „wychowania do zdrowia”, prowadzeniu przedmiotu „edukacja zdrowotna” na kilku uczelniach, jak i pomagając indywidualnym osobom zrozumieć siebie lepiej i swe zdrowotne i życiowe problemy w trakcie konsultacji, coachingu czy mentoringu.

Czym dla mnie jest psychosynteza?

Gdy pierwszy raz spotkałam się z psychosyntezą w 1992 roku, przeżyłam coś, w rodzaju szoku, co trafiło w sedno mnie samej. Odkryłam bowiem to, co najgłębsze w mej istocie. Jednocześnie było to doświadczenie regenerujące, uzdrawiające, ożywcze, wołające o uwagę.

Okazją do zetknięcia się z psychosyntezą był ekskluzywny 9-miesięczny kurs dla menedżerów, na którym znalazłam się przypadkiem, za kogoś. Zajęcia, na które trafiłam (drugie z kolei, i dzięki nim na kolejne na bazie psychosyntezy, a było ich zaledwie kilka), prowadzone były przez niezapomnianą, nieżyjącą już dr psychologii — Amerykankę Vivian King. Ich koncepcja była oparta na idei „teatru wewnętrznego”.

W tym okresie miałam już za sobą kawałek życia, rodzinę, lata pracy zawodowej i naukowej oraz początek kryzysu życiowego „na wszystkich frontach”: poczucie pędu, braku sensu, stałego dążenia do czegoś bliżej nieokreślonego.

Te pierwsze zajęcia stały się dla mnie początkiem mojej „nowej” życiowej drogi, tajemniczej i wspaniałej, kolejnego studiowania, zakończonego akademickim certyfikatem, a jednocześnie głębokiej refleksji nad życiem. Przyczyniło się do odkrycia we mnie poczucia sensu, kierunku, wartości i pozbierania wszystkiego razem, odnalezienia wzajemnych połączeń. Ale przede wszystkim stały się edukacją „sztuki życia”.

Od 17 lat piszę książki, a od 16 prowadzę warsztaty zarówno dla nauczycielek z różnych poziomów kształcenia (przedszkoli, szkół podstawowych, średnich, uczelni), jak i lekarek, psychologów, a także prostych kobiet, np. z kół gospodyń wiejskich. Od kilku lat zajmuję się również indywidualnymi konsultacjami życiowymi czy zdrowotnymi (promocja zdrowia), podobnie jak mentoringiem i coachingiem. Staram się mniej tłumaczyć, CO TO JEST, a bardziej pokazywać — JAK TO ROBIĆ, jak postępować, aby czuć się lepiej, wspierać siebie i innych, jak odnajdywać w sobie siły, ale i pełnię swych możliwości, jak BYĆ w „tu i teraz” — żyć chwilą w całym jej bogactwie, jak być bardziej sobą. Wszystko to bowiem prowadzi do zdrowia w szerokim rozumieniu, do polepszenia relacji z innymi, a więc w rodzinie, szkole, społeczności, społeczeństwie i na świecie.

Psychosynteza przyniosła mi cieszenie się każdą chwilą życia, poznawania siebie i stałego odkrywania, radość badacza, odkrywcy. Tak jak na przestrzeni mego życia badania naukowe zawsze mnie pociągały, dopiero teraz, poprzez odkrywanie siebie widzę ich ewidentny sens w życiu każdego człowieka, z którym pracuję praktycznie i któremu pokazuję drogi do siebie (znając je dokładnie w sobie) i jego ogromnego wewnętrznego, drzemiącego w nim potencjału.

Psychosynteza przyniosła mi, z jednej strony, akceptację różnorodności, a z drugiej — otwartość na inność, na słuchanie, widzenie, a przede wszystkim „czucie” drugiego człowieka z całym jego „bagażem” doświadczeń i możliwości, czekających na okazję, aby je odkryć i używać.

Psychosynteza jest dla mnie filozofią życia, a raczej sztuką życia, szukaniem wzajemnych połączeń siebie ze sobą, siebie z innymi i przyrodą. Jest wyrażaniem tych związków w swej unikalności; praktyką sztuki życia, ukazującą „pełne wyposażenie”, „ekwipunek na życie” dany przez Naturę (Życie). Jest odkrywaniem jego bogactwa, piękna i coraz głębszym rozumieniem niezmierzonej mądrości Stwórcy, który wyposażył człowieka (jak i inne istnienia) w „dary na życie”, ich prostotę i jednocześnie „jakość”. Człowiek, zamiast je poznawać w sobie, zbyt często odrzuca je, deprecjonuje ich wartość, szuka u innych, nie mając czasu na szukanie ich w sobie.

Psychosynteza służy rozwiązywaniu życiowych problemów „na wejściu”, z chwilą ich powstania. Pokazuje, jak uczyć się roli obserwatora w stosunku do siebie i możliwości dokonywania wyborów ze swego centrum tożsamości. Jest obiektywnym oglądem subiektywnego siebie na najgłębszych poziomach istnienia. Jest ona dla mnie o tyle ważna, że z jednej strony uruchamia wszelkie „pokłady siebie”, z drugiej dociera do pełni człowieczeństwa — do wartości, odpowiedzialności, zasad moralnych i praw etycznych.

Psychosynteza pozwala także odkrywać możliwości autoregulacyjne organizmu, docierając do równowagi — homeostazy ustrojowej na wszystkich jej poziomach. Tego rodzaju podejście i zrozumienie dało mi wcześniejsze wykształcenie, wiedza naukowa i doświadczenie w medycynie, które dzięki psychosyntezie uległo znacznemu poszerzeniu i pogłębieniu. Tutaj równoważne jest serce i umysł, fizyczność i sfera psychoduchowa, a przede wszystkim nie przedmiot badawczy czy „przedmiot leczony”, lecz „człowiek” — jego cała sfera „humanum”.

Czym dla mnie jest prowadzenie zajęć z psychosyntezy?

Jest ono stałym, wspaniałym wyzwaniem, gdyż każde z nich jest niepowtarzalne, choć temat i środowisko zdają się być podobnymi. Z drugiej strony jest ogromną radością, doświadczaniem, że to samo, czego „używam”, przynosi kolejne niesamowite odkrycia w ludziach, porządkowanie ich własnych wewnętrznych problemów, postaw, oświetlenie sytuacji.

Zawsze bawi mnie oczekiwanie ludzi, że dostaną — tak jak to jest w przypadku lekarzy — „receptę na życie”. Tymczasem nauczyciele oczekują „narzędzi”, gotowych metod pracy z dziećmi — metod dla wszystkich i jednocześnie adekwatnych dla każdego z osobna. Nikt nie pamięta lub nie wie na początku, jak ważna jest „jakość mnie”, co wnoszę sobą, swym zachowaniem, postawą, stosunkiem do dziecka czy drugiego człowieka, co kryję przed nim, co on, a szczególnie małe dziecko, „czyta pod spodem” i umie wyczuć.

Obserwując proces (warsztaty trwają zwykle 18–20 godzin, tj. 2,5 dnia), widzę „dojrzewanie” ludzi, ich „spocznij”, pokonywanie buntu, lęków z dzieciństwa, aż wreszcie otwarcie na to, co przychodzi i zrozumienie „po co?”. Jest to niezmiernie radosna chwila, gdy poprzez cały prawie trzydniowy proces „włączania” czują sens i znaczenie tego, w co wyposażyło ich życie i „chwytają”, jak tego używać — dla siebie i innych.

Prowadzenie warsztatów jest dla mnie wielką odpowiedzialnością, gdyż służą one „zaszczepianiu” jej w ludziach. Ich celem jest też zastosowanie w edukacji i wychowaniu (także samowychowaniu) zasady Hipokratesa — „po pierwsze nie szkodzić”. Ogromnie mnie cieszy, gdy ludzie piszą na koniec zajęć w swych ankietach: „zrozumiałam, że swą niewiedzą czy swymi niekontrolowanymi emocjami mogę zaszkodzić komuś na całe życie”. Cieszę się, że dzięki mej pracy przynajmniej jedno, o ile nie kilkanaścioro dzieci zostanie „uratowanych”, nie niosąc w przyszłość zaczątków chorób psychosomatycznych — fizycznych, psychicznych i społecznych skutków.

Moim marzeniem stało się przygotowanie grona psychosyntetyków-edukatorów, doradców zrównoważonego rozwoju (zrównoważonej osobowości) — także w biznesie; nie tyle terapeutów, co promotorów zdrowia indywidualnego i zbiorowego. Przyszłość tworzymy „dzisiaj” i, jak powiedział kiedyś Jan Zamojski — „takie będzie społeczeństwo, jakie młodzieży chowanie”. Terapia i profilaktyka, czyli przestrzeganie przed zagrożeniami, są ważne, ale najważniejsze jest BYĆ ZDROWYM, wychowywać zdrowo, bo to tworzy zdrowe rodziny, społeczeństwo i zdrowe środowisko.

Zajęcia są dla wszystkich bez wyjątku, jak napisano w wielu ankietach, ponieważ WSZYSKICH dotyczy to, co związane jest ze zdrowiem i życiem. Mój cel przez te lata rósł jednak wraz ze mną. Początkowo był jedynie przygotowaniem następców — edukatorów psychosyntezy, którzy będą kształcić następne zdrowe pokolenia. Obecnie sięga on znacznie dalej i dotyczy stworzenia systemu „edukacji dla przyszłości” obejmującego wszystkie poziomy kształcenia, zaczynając od przygotowania rodziców do świadomego rodzicielstwa, zgodnie z zasadą „Primum non nocere”, wprowadzania edukacji zdrowotnej do szkół i uczelni, bazując na całościowym rozumieniu człowieka i jego zdrowia (włączając duchowy aspekt). Obejmuje on także przygotowanie nauczycieli. Przez lata tworzyłam zarówno „poradniki samo edukacji”, jak i programy edukacji zdrowotnej na poziom akademicki. W tej książce ewaluacji ich dokonali nauczyciele, jak i osoby z różnych środowisk. W innej p.t. „Edukacja zdrowotna w praktyce” — tego rodzaju ewaluację przygotowali studenci jednej z uczelni. Moje programy znalazły się również na stronie Unii Europejskiej w Open Education 2030 i dotyczą zarówno kształcenia pozaszkolnego, jak i szkoły średniej i wyższej.

Mam nadzieję, że lata dedykowane zgłębianiu istoty problemów zdrowotnych, wywodzących się z braku właściwego przygotowania rodziców oraz nauczycieli, podobnie jak zredukowanego do wymiaru fizycznego zdrowia nie będą zmarnowane. Me badania dotyczą bowiem fundamentalnych problemów zarówno indywidualnych jak i społecznych, które mogą być rozwiązane przez edukację świadomych jednostek. Żyjemy bowiem w czasach ogromnych zagrożeń i kryzysów jak i chorób cywilizacyjnych o nieznanej przez medycynę etiologii. Poznając siebie, jesteśmy w stanie „zajrzeć głębiej” do ich przyczyn.

Obyśmy nie zmarnowali tego wysiłku i tej szansy.

* * *

Obowiązkiem nauki jest zaakceptowanie i badanie zjawisk,

które są w stanie wyjaśnić duchowy aspekt świata.

Halina Romanowska-Łakomy

---

Kilka słów o książce

Książka realizuje moje naukowe pasje badacza-odkrywcy, tym razem wewnętrznego świata człowieka. Celem jej jest pokazanie edukacyjnych walorów psychosyntezy w harmonijnym rozwoju jednostki i promocji całościowo (holistycznie) rozumianego zdrowia. Psychosynteza służy ujawnianiu w życiu człowieka uniwersalnych wartości (w tym odpowiedzialności za siebie i stan świata), włączając duchowy wymiar (tak istotny dla psychosyntezy, a pomijany w edukacji i leczeniu). Wszystkie te cechy i jakości mogą być wspierane w trakcie procesu wychowania i kształcenia.

Książka ma walory dydaktyczne, pozwalające na zastosowanie psychosyntezy w pedagogice (w tym andragogice) — w edukacji siebie samego, jak również w medycynie i pielęgniarstwie — promocji zdrowia, humanizacji zawodów medycznych; w psychologii (wprowadzanie aspektu duchowego), jak i w naukach o zarządzaniu (zwrócenie uwagi na aspekt ludzki w biznesie, humanizację pracy, zapobieganiu skutkom stresu czy wypalenia zawodowego, pobudzanie kreatywności), w ekologii (zwrócenie uwagi na odpowiedzialność jednostki za stan świata). W tym celu podjęłam się, z jednej strony, przybliżenia teoretycznych założeń psychosyntezy Roberta Assagiolego („psychologii z duszą”), jej aspektu dydaktycznego (a jednocześnie modelowego, wychodzącego od zdrowia, a nie choroby), a z drugiej — prezentuję własne programy edukacyjne, zarówno pojedyncze, jak i cykliczne, do których zaangażowałam innych trenerów, edukatorów psychosyntezy. Umożliwili oni naświetlenie konkretnych jej aspektów, niezbędnych w procesie wychowania (samowychowania), rozwoju osobowego czy wspierania zdrowia.

Do zajęć własnych (pojedynczych i cyklicznych), jak i do prowadzonych przez inne osoby przygotowałam metodykę oceny psychosyntezy, uwzględniającą jej wieloaspektowość i wielopoziomowość, włączającą duchowy wymiar. Zaproponowany przeze mnie autorski program przygotowania edukatorów psychosyntezy miał na celu wykazanie zmian, a szczególnie wzrostu świadomości i samoświadomości w wyrażaniu siebie, jak również odpowiedzialności za swe działania (myśli, słowa, czyny) w stosunku do siebie, innych i środowiska, aby „nie szkodzić innym”. Zastosowałam tu medyczną zasadę Hipokratesa primum non nocere — „po pierwsze nie szkodzić”, którą uważam za bezcenną w edukacji we wszystkich jej sferach.

Tego rodzaju opracowanie programu edukatorskiego, dotyczącego całościowo rozumianego rozwoju człowieka i włączającego psychosomatyczne wątki (oparłam je na wcześniejszym medycznym przygotowaniu i doświadczeniu w zawodzie nauczyciela akademickiego), jak i ewaluacja dokonana przez uczestników szkoleń na bazie psychosyntezy, jest wyjątkowym novum nie tylko w Polsce, ale i na świecie. W bogatej literaturze światowej (niedostępnej jak do tej pory na polskim rynku wydawniczym) nie ma zarówno opisów konkretnych propozycji programowych, podobnie jak i ewaluacji. Unikalne są badania profesora J.W. Cullena obejmujące menedżerów, w tym polskich. Brakuje wzorców, na których można się oprzeć w tego rodzaju ocenie (załączony opis jest pierwszą próbą na skalę światową).

Książka składa się z dwóch części: prezentacji teorii i części praktycznej.

Część teoretyczna zawiera podstawowe założenia psychosyntezy, zaprezentowane w kontekście wychowania i wymogów edukacji przyszłości, jak i wymowy dokumentów międzynarodowych, ratyfikowanych przez Polskę. Ta część jest zarówno przewodnikiem po psychosyntezie, jak i posiada walory edukacyjne — „aby nie trzeba było terapii”. Obejmuje elementy promocji zdrowia w jego całościowym rozumieniu — jako zdrowia indywidualnego i zbiorowego (rodziny, społeczności, społeczeństwa, świata, otoczenia) oraz jako zdrowia fizycznego, psychicznego i duchowego. Wiele na temat psychosyntezy, i to w powiązaniu do jej różnorodnych zastosowań, znajdą Czytelnicy w róznych moich opracowaniach oraz w światowych publikacjach innych autorów (patrz bibliografia).

Część praktyczna, druga, zawiera ocenę zajęć warsztatowych — zarówno pojedynczych, jak i cyklicznych, prowadzonych przeze mnie oraz zagranicznych trenerów psychosyntezy — dokonaną przez ich uczestników w latach 1998–2003 w postaci ankiet ewaluacyjnych na początku i na końcu zajęć. Znajdują się tam także opisy doświadczanych oglądów siebie i poszerzania spektrum wiedzy o sobie w trakcie wykonywanych ćwiczeń, będących częścią indywidualnego programu.

Część ta zawiera również odpowiedzi uczestników na pytania w tzw. ankietach rozwojowych, przeprowadzanych na przestrzeni cyklicznych kursów, jak również podsumowanie podstawowego kursu w postaci tzw. prac dyplomowych, obrazujących stopień wzrostu samoświadomości i świadomości o innych i świecie.

Chciałabym wyrazić gorące podziękowanie WSZYSTKIM uczestnikom prowadzonych przeze mnie zajęć na bazie psychosyntezy oraz zaproszonym przeze mnie gościom — trenerom — praktykom psychosyntezy. Gorąco chciałam podziękować przede wszystkim moim NAUCZYCIELOM, mentorom. W szczególności jestem wdzięczna nieżyjącemu już Profesorowi Johnowi W. Cullenowi, emerytowanemu Profesorowi CL University w Stanach Zjednoczonych i jego żonie Lottie (Władzi — z pochodzenia Polce — jego wielkiej miłości). Był on autorem programu psychosyntezy menedżerskiej i organizacyjnej, stworzonego w połowie lat 70. jako program MBA dla uniwersytetu amerykańskiego. John Cullen stał się mym pierwszym przewodnikiem po psychosyntezie i mentorem studiów podyplomowych w Summit University oraz kursu trenerskiego z psychosyntezy pod patronatem IAMOP (International Association for Managerial and Organizational Psychosynthesis). To dzięki Jego ogromnej determinacji i zaangażowaniu psychosynteza trafiła na zajęcia dla menedżerów w ekskluzywnym ośrodku edukacyjnym Centrum Kreowania Liderów (CKL) na początku lat 90. XX w. Tam miałam okazję zapoznania się z nią jakby przypadkiem. Tu właśnie jest szczególne miejsce dla złożenia najgorętszych podziękowań dr inż. Kazimierzowi Dzięgielewskiemu za skierowanie mnie na tę drogę, co w perspektywie zaowocowało „zbudowaniem” mnie i przyszłości dla psychosyntezy w Polsce. To właśnie bowiem zamiast niego (osoby bardzo zajętej) znalazłam się na zajęciach V. King, a potem na kolejnych z udziałem J. Cullena.

Johnie, spełniło się Twoje marzenie zaistnienia psychosyntezy w Polsce!

Moją głęboką wdzięczność wyrażam także dr Vivian King, autorce przetłumaczonej na język polski i wydanej przez Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli książki „Teatr nasz wewnętrzny. Wstęp do kursu psychosyntezy”. Nad tą książką pracowałyśmy kilka lat, aby ją „oszlifować”, aby wyrażała po polsku to, co według mnie zostało zawarte we wspaniałym przesłaniu Autorki. I dziwnym trafem nie ukazała się moja przedmowa do książki właśnie w tym wydaniu. Została ona zamieszczona wcześniej w materiałach przygotowanych z okazji kursu psychosyntezy dla 40-osobowej grupy nauczycieli, zorganizowanego przez ten ośrodek.

To szczególnie Vivian i jej ogromnemu oddaniu we wprowadzanie psychosyntezy we Wschodniej Europie zawdzięczam jej wielokrotne przyjazdy do Polski. Vivian zgodziła się na prowadzenie zajęć, zarówno dla dorosłych, jak i młodzieży, za znikomym wynagrodzeniem lub bez niego. Dzięki niej oraz Johnowi miałam też dostęp do ogromnego zasobu literatury związanej z psychosyntezą, która w tym okresie była w Polsce zupełnie niedostępna. Pozwoliło mi to na rozpoczęcie gromadzenia pokaźnego księgozbioru dla przyszłego Instytutu Psychosyntezy, otwartego pod koniec 2004 roku. Vivian pomogła mi obejrzeć „wewnętrznym okiem” moje problemy zdrowotne, ciągnące się od najwcześniejszego dzieciństwa, oraz „usłyszeć wewnętrznym uchem” moje odpowiedzi, jak je rozwiązać.

Chciałam także podziękować Jenny Truch — Angielce, absolwentce Psychosynthesis & Education Trust w Londynie (założonego przez Lady Dianę Whitmore, uczennicę R. Assagiolego, autorkę książki wydanej przez Wydawnictwo MEDIUM w 1996 roku — Radość uczenia się. Zastosowanie psychosyntezy w wychowaniu. (Poradnik dla nauczycieli i rodziców), obecnie filii University of East London, gdzie studenci mogą uczyć się psychosyntezy. To dzięki niej przez krótki chociaż czas jej pobytu w Polsce mogłam dokonać mej osobowej psychosyntezy.

Gorące podziękowania składam na ręce dr Cliffa Ishigaki, trenera psychosyntezy, przybyłego do CKL, dzięki któremu wzmocniłam nie tylko moją wrażliwość, ale i odporność — jako immunolog — na innych zupełnie, nieznanych mi dotąd poziomach.

Składam podziękowanie Pani Małgorzacie Taraszkiewicz, która umożliwiła wydanie książki Vivian King. Zorganizowała ona grupę nauczycieli, dzięki której psychosynteza weszła szerzej w to środowisko. Stała się ona inspiratorką zebrania grupy psychologów w Koszalinie, aby mogli „po raz pierwszy w swoim życiu” zejść do własnej „piwnicy” i zrobić tam trochę „wiosennych porządków” pod przewodnictwem niezapomnianej — już nieżyjącej (po tragicznym wypadku samochodowym) Vivian.

Gorąco dziękuję jednej z mych kursantek — Barbarze Stryjczyk — która uczestniczyła w kilku indywidualnych kursach i napisała swą opinię, będącą pierwszą żywą reakcją na to, co daje psychosynteza nauczycielowi oraz Irenie Zawidzkiej i Marii Borkowskiej za jednorazowe oceny.

Do grona osób, którym także z głębi serca dziękuję i na które zawsze mogłam liczyć w chwilach dobrych, jak i złych, zaliczyć pragnę: Stefana P. Stroganowskiego za wielogodzinne rozmowy — syntezy, Krystynę Rejniak, bez wspomagania której przez siedem lat organizacja szkoleń byłaby niemożliwa; Grażynę Cebo za stałą wiarę w to, co robię i organizacyjne wspomaganie, Barbarę Krygier za bycie mym lustrem oraz za merytoryczną obecność, oraz Profesorów: H. Romanowską-Łakomy, W. Pasterniaka, A. Szyszko-Bohusza za merytoryczne wspieranie i otwieranie dróg do szerzenia psychosyntezy w nauce.

Szczególnie gorące podziękowanie należy się mojej pierwszej grupie kursantów, to jest tym, którzy zdecydowali się krócej lub dłużej „podróżować ze mną”, obdarzając mnie ogromnym zaufaniem, że „nie zrobię im krzywdy” (primum non nocere), a szczególnie najbardziej wytrwałym, którzy towarzyszyli mi do końca kursu podstawowego, pracując i poddając się „rygorowi” wypełniania ankiet i pisania Dziennika podróży. Dzięki nim powstał bardzo bogaty materiał ewaluacyjny, zamieszczony w drugiej części książki. Z osób, które podały swe nazwiska w pisemnych ocenach i pracach dyplomowych, i które zostały zamieszczone w książce, chciałabym wymienić, wyrażając gorące podziękowanie: Elżbiecie Kosiec — psycholog pracującej kilkanaście lat w poradni opiekuńczo-wychowawczej, Annie Lal — nauczycielce szkoły podstawowej za jej otwarte wypowiedzi, jak również Krzysztofowi Smykowi za spontanicznie tworzone wiersze w trakcie zajęć.

Nie do przecenienia są dla mnie uwagi i opinie psychologów-praktyków uczestniczących w tym pierwszym kursie, jak i lekarza oraz nauczycielek mających bezpośredni kontakt zarówno z małymi, jak i starszymi dziećmi oraz z dorosłymi.

Zastanawiałam się, czy kontynuować ewaluację przez kolejny kurs — zupełnie odmienny od poprzedniego. Trafiły na niego osoby, które miały większą świadomość własnego rozwoju i korzyści z niego płynących, stąd mogłam poruszać się tutaj znacznie szybciej, bez pokonywania większych „oporów przed zmianą”. Pomyślałam, że niezależnie od kolejnego kursu czy poszczególnych zajęć pojedynczych, ewaluacja będzie przeze mnie kontynuowana, gdyż widząc „rozwijanie się pąków róż”, nie sposób tego nie uwiecznić w jakiś sposób. Zgromadzony materiał jest tak cenny, a przy tym obszerny, że szkoda byłoby, aby czekał kolejne lata na opublikowanie. Jego przesłanie w postaci wypowiedzi uczestników zarówno pojedynczych zajęć, jak i dłużej trwających, jest jednoznaczne i wiele mówiące.

Chcę jeszcze wymienić dwie kursantki z drugiego cyklu, którym chciałam wyrazić głębokie podziękowanie: Beacie Bohaczyk i Krystynie Formanowicz (ich prace znalazły się w książce).

W tym miejscu chcę także oddać uszanowanie Wydawnictwu Psychologii i Kultury ENETEIA, które już w roku 1994 w numerze 1—2/1994 czasopisma ALBO albo po raz pierwszy w Polsce pokusiło się o prezentację psychosyntezy w postaci tłumaczenia fragmentu jednego z rozdziałów książki Jean Hardy „A Psychology with a Soul. Psychosynthesis in Evolutionary Context”. Rozdział nosił tytuł „W poszukiwaniu sensu”, a tłumaczył. P. Karpowicz. Ponadto Z.W. Dudek, autor książki „Psychologia integralna Junga (1995)” poświęcił całą stronę na streszczenie myśli R. Assagiolego. Były to więc już zwiastuny tego, co kilka lat później zaczęło ukazywać się mego autorstwa, a mianowicie książka „Edukacja integrująca. Alternatywa czy konieczność?” (IMPULS), a w kolejności „Psychosynteza w edukacji” (ENETEIA).

Oddaję Czytelnikom komentarz do przytoczonych badań, wierząc, że chociażby poprzez nie będą mogli poddać refleksji zarówno swoje życie, jak i jakość przytoczonych faktów i opinii na temat znaczenia opisanych spotkań z psychosyntezą.

Nawet jednorazowy kontakt z praktyką psychosyntezy pozwala na docenienie jej wielofunkcyjnych walorów. Część została opisana w niniejszej pracy, resztę pozostawiam moim następcom — psychosyntetykom wykształconym w Polsce pod moim kierunkiem i tym, którzy włożyli choć drobny wkład w jej rozwój. Większość literatury jest w języku angielskim, a w Polsce ten język jest, niestety, jeszcze mało popularny w całożyciowej edukacji (longlife learning).

W ciągu kilku lat pracy z psychosyntezą dla ludzi i z ludźmi udało mi się również stworzyć i wydać własne materiały edukacyjne.

Po tym wstępie zapraszam do studiowania przestrzeni oddziaływania psychosyntezy na wzrastanie samoświadomości uczestników kursów na jej bazie.

---

Wprowadzenie

Na początku XXI wieku nowy paradygmat edukacji — w ślad za formułowanym w poprzednim stuleciu nowym paradygmatem nauki — czeka za progiem. Nie jest to już sfera dywagacji na temat jego słuszności, wyciągania argumentów „za i przeciw”, lecz fakt. Mimo to w wielu krajach cały edukacyjny proces jest nadal głęboko zanurzony w newtonowski porządek.

Nieuwzględnienie aspektów człowieka z obszaru psychoduchowego, w tym nieświadomości, świadomości i nadświadomości, przez klasyczną psychologię, która te sfery pozostawiła religii czy fragmentarycznie filozofii, nie „składając ich razem”, wytworzyło nie tylko w nauce, ale także w terapii czy edukacji bolesne rozdarcie, a nierzadko konflikt między rozmaitymi podejściami do natury człowieka.

Newtonowski system widzenia człowieka jako maszyny, kartezjańskie dzielenie go na części, jak również metoda „szkiełka i oka”, które przez ponad 300 lat zdominowały naukę, a tym samym podporządkowały edukację, odchodzą systematycznie do lamusa. Ustępują miejsca, choć jeszcze powoli i z wielkimi oporami, całościowemu widzeniu świata i istoty ludzkiej, współzależności ekosystemów, jedności życia we wszechświecie.

Z chaosu okresu przemian starego porządku newtonowskiej nauki, które zajęły prawie stulecie, wyłania się nowa kwantowa lub inaczej — duchowa, holistyczna, systemowa (uniwersalistyczna) rzeczywistość. Choć odbywa się to jeszcze nadal poza głównym nurtem nauki, jest to w chwili obecnej proces definiowania założeń, pojęć, szerszego i głębszego zrozumienia znaczeń, chwytania i tworzenia języka komunikacji, także interdyscyplinarnej, jednoczenia tego, co werbalne, z tym, co pozawerbalne, materii i ducha, informacji i energii. Na świecie powstają ośrodki, które budują ten rodzaj systemu od podstaw, znajdując sprzyjające warunki i środowiska, które już zaczynają korzystać z nowego podejścia.

Centralnym problemem edukacji, stawianym na forum licznych międzynarodowych konferencji, staje się jakość człowieka w kontekście perspektywy globalnej — zdrowia i życia, jego odpowiedzialność za stan świata jako całości, świętość wszelkich form życia, nadanie sensu egzystencji, jedność świata materialnego i duchowego, etyka wartości uniwersalnych. Nauka w jej nowoczesnym podejściu odkrywa już od lat sprawczą siłę myśli, twórczy dialog między umysłem i ciałem, między indywidualnością i jej materialnym kontekstem, dynamiczne relacje, a więc wszystko to, co opisała w szczegółach fizyka kwantowa. Już w początku lat 90. XX w. pojawiły się podręczniki, takie jak: Quantum Self czy Inteligencja duchowa (najwyższa z inteligencji), D. Zohar, J. Miller Holistic curriculum czy Holistic education”, wiele syntez K. Wilbera, a w tym: Sex, ecology, spirituality, Integralna psychologia czy Jeden Smak — łączące naukę z duchowością czy umysł, serce, ciało, duszę i ducha (za K. Wilberem) oraz prezentujące najnowsze badania w medycynie, jak np. Science of the Hearth — Exploring the role of the Hearth in Human Performance — wydane przez HearthMath Research Center, czy wiele lat już temu (1981) PreConscious Processing (N. Dixon) — opublikowane przez London University, i cały szereg innych. Wiele uniwersytetów, takich jak Harvard czy wspomniany wyżej London University, pracują już w nowym paradygmacie.

Świat widziany przez fizykę kwantową przekracza dwubiegunowość między jednostką i jej relacjami, pokazując, że ludzie mogą być indywidualnościami jedynie, jeśli są w relacjach. Dla kwantowego rozumienia ja ani indywidualność sama w sobie, ani relacje nie są pierwotne, ponieważ pojawiają się jednocześnie i mają jednakową wagę. Kwantowe ja jest naturalnym Ja, wolnym i odpowiedzialnym, wrażliwym na innych i środowisko, które jest ze swej pierwotnej natury w relacjach i w każdym momencie twórcze. Kwantowe „doświadczenie ja” — według D. Zohar — nie ma dwubiegunowości między wewnętrznym i zewnętrznym światem, ponieważ obydwa — wewnętrzny świat umysłu (idee, wartości, poczucie dobra, prawdy, piękna) i zewnętrzny świat materii (faktów) pozwalają na wzrost każdemu z nich.

W obecnych czasach do głosu dochodzi fizyka świadomości, oparta na fizyce i mechanice kwantowej, poszukiwanie drogi zbliżenia nauki i religii, odnalezienia duchowości człowieka, jego inteligencji duchowej i wpro- wadzenie tego poziomu do edukacji. Potwierdzają to badania ks. prof. W. Sedlaka czy J. Gniteckiego nad elektromagnetyczną strukturą człowieka, prowadzone kilkanaście lat wstecz. Odkrywa się nowy charakter więzi z naturą, której podstawą jest duchowy wymiar, co proponuje ekofilozofia i jej twórca H. Skolimowski. Autor ten rozumie więzi jako stan umysłu — stan bytu. Obejmuje on takie elementy, jak poczucie przekraczania własnego ja, doświadczenie absolutu, pustki, wieczności, nieskończoności. Psychologia akademicka, zakorzeniona stale w starym systemie, traktuje ten obszar nadal w sposób marginalny.

Jak pisze Halina Romanowska-Łakomy, nie wszystkie zachowania i doznania psychiczne połączone są z poziomem duchowym. Wymiar ten jednoczy świat zewnętrzny z wewnętrznym, najbardziej subtelnym wymiarem człowieka, wyrażającym, kim człowiek naprawdę jest. „Nie można bez uszczerbku rzutować z dziedziny tego, co duchowe, na obszar tego, co psychiczne” — pisał V. E. Frankl. Takie podejście zbliża duchowość bardziej do fizyki niż psychologii i stąd świadomość i umysł są obecnie w polu zainteresowań wielu dziedzin nauki. Według fizyki kwantowej duchowy czynnik dominuje we wszechświecie. H. Romanowska-Łakomy dodaje, że życie duchowe jest trudne do poznania za pomocą pojęć, może być ono dane w doświadczeniu i powinno być badane w naukowy sposób. Tego rodzaju badania zostały opisane przez D. Zohar. Podobne zjawiska są przedmiotem zainteresowania psychologii transpersonalnej, która tworzy wizję człowieka i świata w kategoriach holistycznych.

Należy przy tym odróżnić duchowość od religijności. Uważa się, że duchowość to wolny, nie dogmatyczny między-religijny i międzykulturowy sposób wyrażania duchowych skarbów ludzkości, do tej pory jednak odsuniętych na margines przez współczesną kulturę, niemniej wołających o ich przywrócenie i nadanie im godnej rangi przekazu pokoleniowego, dotyczącego ewolucji na skalę globalną.

W takiej naukowej rzeczywistości obecnego wieku staje się niezbędnym, wręcz fundamentalnym, poszukanie połączeń, syntezy nauki, włączenia do sfery intelektualnej, emocjonalnej i behawioralnej także sfery duchowej, odnalezienia całego człowieka i jego duchowych wartości i więzi z innymi i całą naturą.

W obecnej rzeczywistości należy brać pod uwagę jeszcze inny punkt widzenia — codzienność, która ma znaczenie dla przeciętnego człowieka. W świecie pogoni za dobrami materialnymi, zalewu informacyjnego, robotyzacji pracy i działań ludzkich, zatracania wartości i sensu życia, wielu ludzi czuje się zagubionych. Poszukują oni drogi dla siebie, filozofii, która przywróciłaby im zgubione, lecz gdzieś głęboko wewnątrz uświadamiane potrzeby szerszego wymiaru ludzkiego istnienia.

Na przestrzeni wieków, aż do dzisiejszych czasów, człowiek osiągnął niesamowity postęp w opanowywaniu coraz to nowych technologii, które wyręczają go w codziennym życiu. Technika pozwala sięgać w głąb oceanów i ziemi w poszukiwaniu coraz to nowych przestrzeni do eksploracji, pomogła też dotrzeć na Księżyc. To właśnie ona dała możliwość panowania nad przyrodą i służy nadal ujarzmianiu jej sił dla własnych celów. Człowiek jednak w swym zadufaniu i potędze, zapomniał zupełnie o doskonaleniu siebie, podobnie jak i pokorze nad wielkością stworzenia.

Wielu wybitnych myślicieli różnych okresów bije na przysłowiowy alarm, wołając o edukację samego siebie, aby „potem nie leczyć nieefektywnie zaistniałych skutków” [1].

Chociaż zewnętrzne życie człowieka stało się łatwiejsze i bogatsze, jego wewnętrzny świat podlega coraz silniejszym frustracjom, bezsensowi, chaosowi, a on sam popada w coraz bardziej skomplikowane uzależnienia i zdrowotne problemy, nie radząc sobie z emocjami i własną agresją. W odróżnieniu od zewnętrznych działań, zdaniem R. Assagiolego, twórcy psychosyntezy, kontrola człowieka nad samym sobą jest wyjątkowo ograniczona, szczególnie jeśli dotyczy to emocji, instynktów i pożądań. Ta nierównowaga między zewnętrznym i wewnętrznym światem prowadzi do coraz większych patologii, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i zbiorowym, zagrażając nie tylko jednostce, ale też przyszłym pokoleniom i całej cywilizacji.

Pomostem, obecnym już kilkadziesiąt lat w nauce, niezbędnym dla integracji i zrozumienia kolejnych nowych odkryć, psychologii transpersonalnej, a szczególnie fizyki świadomości, jest psychosynteza — całościowe podejście do natury człowieka, włączające wszystkie sfery jego osobowości: fizyczną, intelektualną, emocjonalną, duchową, społeczną. Dla przeciętnego człowieka psychosynteza jest sztuką życia, filozofią, a jednocześnie teorią mającą głębokie naukowe podłoże. Założenia jej zostały opisane w pracy doktorskiej włoskiego lekarza psychiatry i psychoterapeuty — Roberta Assagiolego (1888–1974).

Psychosynteza znalazła swoje miejsce w światowej psychologii od połowy lat 60. XX wieku, jest znana w kilkudziesięciu krajach, stosowana w różnych dziedzinach ludzkiej aktywności, w tym nie tylko w terapii, ale i w edukacji i zarządzaniu, nauczana w około 70 różnych ośrodkach, również na poziomie akademickim. W Polsce dotychczas była zupełnie nieznana, jakby przeoczona w nauce.

Psychosynteza wprowadza integralne podejście do wszystkich funkcji psychicznych, kładzie nacisk na zrównoważony rozwój, również w sensie fizycznym i zmysłowym, promocję zdrowia. Pozwala na znalezienie indywidualnego sensu egzystencji człowieka, rozwiązuje problemy wolnej woli i twórczości, opisując je z naukowego punktu widzenia.

Psychosynteza uważana jest obecnie za „psychologię świadomości”. Wyszła z psychoanalizy, którą Assagioli miał wprowadzić do Włoch. Mimo, że wielu psychosyntetyków zajęło się aspektem terapeutycznym (uzdrawiania), rozwinęła swój główny nurt w kierunku samoaktualizacji i transcendencji, koncentrując się na osobach zdrowych (i zdrowiu), jak również organizacyjnym rozwoju (firmy) już w latach 60—70. dla umacniania ich rozwoju osobowego i duchowego, budząc uśpione potencjały w jednostce, grupie i organizacji. Jej istotą jest integracja i synteza w aspekcie intra-personalnym, inter-personalnym (grupy, społeczności) i trans-personalnym (sensu i znaczenia) — wzrastania ponad ego.

Psychosynteza nazywana jest także „psychologią samoaktualizacji i transcendencji”, bazując na praktycznych ćwiczeniach, opartych o proste techniki umysłowej koncentracji, usprawniające prawą półkulę mózgową, uruchamiając tym samym cały umysł, jego kreatywne i uśpione aspekty, intuicję oraz wolę. Lewa półkula odpowiada za: słowa, myślenie, analizę, racjonalność, aspekt męski, pragmatyzm, wolę, poziom materialny; prawa zaś za: obrazy, odczucia, zmysły czucia, holistyczne widzenie całości, aspekt intuicyjny, żeński, mistyczny, duchowy, miłość. Uruchamianie obydwu półkul oznacza rozwijanie jakości i zdolności do SYNTEZY ich w jedną całość siebie. Takie osoby są zharmonizowane (zintegrowane), ukierunkowane na sukces i działanie. Są też wizjonerami, używającymi wyobraźni dla doświadczania, podejmowania ryzyka, próbowania nieznanego.

Psychosynteza rozwija wyobraźnię, kreatywność, intuicję, wolę, jak i bycie obecnym w „tu i teraz” oraz stosuje techniki integracji — osobowa psychosynteza. Zdaniem Assagiolego człowiek jest w stanie odnaleźć w sobie źródło tożsamości — osobowe Ja. Jest ono integrującym centrum osobowości, łączącym fizyczne, emocjonalne i intelektualne aspekty osobowości oraz abstrakcyjne aspekty umysłu.

Transpersonalna psychosynteza — rozwija wyższy poziom –> duchowy, pokazując szerszą perspektywę, integrując własną przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.

Samoaktualizująca się osoba (lider) jest transcendentującą, (rozwój, przekraczanie) — włączającą siebie w szerszą perspektywę — poza fizyczne ograniczenia egzystencjalnej rzeczywistości.

---

1. Nowe potrzeby edukacyjne

Współczesna cywilizacja naukowo-techniczna stawia przed edukacją, a zwłaszcza przed absolwentami szkół różnych szczebli kształcenia, nowe wyzwania. Nie wystarczają bowiem już umiejętności intelektualne czy praktyczne, mechaniczne (obsługa coraz to nowszych urządzeń technicznych). Samo tempo życia narzuca konieczność wspierania dyspozycji osobowych, „nowych kompetencji”, w tym tzw. osobowościowych. Na naukowych konferencjach pedagogicznych w różnych uczelniach w Polsce mówi się coraz częściej o rozwoju wzwyż, zrównoważonych wewnętrznie edukatorach, rozwoju osobowości, kształtowaniu dynamicznych struktur osobowościowych, maksymalizacji rozwoju uczniów, wspomaganiu możliwości rozwojowych, autokreacji ucznia czy nawet rozumie transwersalnym (vide V Ogólnopolski Zjazd Pedagogiczny we Wrocławiu w 2004 roku).

Przed systemem edukacyjnym, a szczególnie w części dotyczącej wychowania, stoją zadania stworzenia takiego programu, który wprowadzałby elementy związane z jednostką i jej cechami osobowości, a przede wszystkim kształtowania postaw, ujawniania ukrytych zdolności, uczenia elastyczności myślenia, pomysłowości, umiejętności dostosowywania się do nowych sytuacji, odporności na stres, uczenia zdrowych kontaktów międzyludzkich, właściwej komunikacji, współdziałania, współpracy i tolerancji.

Program kształcenia na miarę XXI wieku powinien wyposażać absolwenta już od etapu gimnazjum/liceum w następujące umiejętności i postawy:

— potrzebę ustawicznego kształcenia;

— sztukę rozwiązywania problemów;

— samodzielność;

— korzystania z informacji i ich selekcji;

— zarządzania czasem (wykorzystania czasu: przy minimum wysiłku maksimum efektu);

— umiejętność stawiania sobie celów i ich realizacji;

— współpracy z innymi i zrozumienie wzajemnych współzależności (także człowiek — środowisko);

— wspierania i sposobów zachowania zdrowia i zrównoważonego rozwoju, sił fizycznych, psychicznych, regeneracji;

— zrównoważonego życia — pracy i wypoczynku;

— odporność na zmiany, jak i zagrożenia cywilizacyjne;

— elastyczność w dostosowywaniu się do zmieniającej się sytuacji;

— znajomość technik twórczego myślenia i działania;

— otwartość — umiejętność korzystania z inspiracji otoczenia;

— znajomość technik słuchania innych;

— znajomość technik „gimnastyki” umysłu i higieny psychicznej;

— uczenia się systematyzowania wiedzy, interdyscyplinarnego podejścia;

— budowania hierarchii wartości;

— tworzenia — postawę twórczą;

— odkrywania swoich talentów i predyspozycji;

— wyrażania siebie;

— utrzymywania ładu wewnętrznego, wewnętrznej harmonii;

— zdolności odreagowywania emocji i stresu, relaksacji;

— postawę wrażliwości na siebie (odbioru „języka ciała” — jako sygnałów zachwiania wewnętrznej równowagi i natychmiastowego działania);

— wrażliwości na ludzi i środowisko;

— odkrywania własnych potrzeb i ich realizacji (w zgodzie ze sobą i innymi);

— umiejętność sztuki życia (jak żyć, żeby czuć się dobrze ze sobą i innymi, jak żyć w harmonii ze środowiskiem);

— odpowiedzialność za swoje życie, zdrowie, postępowanie, słowa;

— umiejętność używania zrównoważonej wyobraźni (także dla zobaczenia skutków w przyszłości swoich działań w każdej dziedzinie, np. broń nuklearna czy różnego rodzaju technika szkodzi ludziom i środowisku; nastawienie konsumpcyjne do życia prowadzi do nieliczenia się z drugim człowiekiem).

Edukacja na miarę XXI wieku powinna być nastawiona na jakość człowieka, a przede wszystkim na:

— mobilizowanie cech ludzkich: postaw, umiejętności, wrażliwości,

— wspieranie indywidualności (tożsamości),

— budowanie hierarchii wartości.

Wychowanie i samowychowanie powinno rozwijać samodyscyplinę, samoorganizację i samokontrolę, odpowiedzialność, lojalność, promocję zdrowia w szerokim tego słowa znaczeniu — od indywidualnego do globalnego, a także uczyć pracy zespołowej i komunikacji oraz radzenia sobie z sytuacjami trudnymi, ze stresem, wspierać myślenie perspektywiczne, długofalowe.

---

2. Odniesienia do dokumentów krajowych
i międzynarodowych

W 1985 roku Światowa Organizacja Zdrowia zaproponowała strategię działań na rzecz zdrowia, zawartą w rezolucji Zdrowie dla Wszystkich. Polska ratyfikowała ten dokument wraz z około 190 krajami członkowskimi. Dokument zawierał 38 zadań dla rządów, mających na celu osiągnięcie przez wszystkich obywateli w 2000 roku takiego poziomu zdrowia, który zapewni twórcze życie pod względem społecznym i ekonomicznym. Zadania te nie zostały dotychczas zrealizowane, choć wprowadza się niektóre z nich w różnych przestrzeniach indywidualnego i społecznego życia. Odbywa się to z wielkimi oporami, ze względu na powstałe już pokoleniowe nawyki.

W maju 1998 roku została przyjęta przez kraje członkowskie WHO Światowa Deklaracja Zdrowia — ZDROWIE 21 — Zdrowie dla Wszystkich w XXI wieku, zawierająca główne kierunki działań w zakresie polityki zdrowotnej.

Polityka zdrowotna leży także w zakresie zainteresowań Unii Europejskiej. W dokumencie Komitetu Integracji Europejskiej — Narodowym Programie Przygotowania do Członkostwa w UE (NPPC) — znajdują się również kierunki z dziedziny Ochrony Zdrowia.

Obydwa te dokumenty znalazły swe odzwierciedlenie w Narodowym Programie Zdrowia, opracowanym przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, i szczególnie dotyczą rozwinięcia punktów doskonalenia zdrowia poprzez promocję zdrowia.

W 21 zadaniach na XXI wiek mieści się tworzenie we wszystkich Krajach Członkowskich Regionu przedszkoli i szkół promujących zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne oraz programów edukacji szkolnej ukierunkowanych na zdrowy styl życia, poprawę umiejętności życiowych i kondycji psychicznej ludzi, dokonywania prozdrowotnych wyborów, budowanie partnerstwa, promocję zdrowia w domu, szkole i pracy, jak również przygotowanie odpowiednio przeszkolonego personelu (w tym nauczycieli).

---

3. Psychosynteza — psychologia praktyczna całego człowieka

Psychosynteza powstała na gruncie psychoanalizy. Młody lekarz Roberto Assagioli miał wprowadzić ją do Włoch, odbywszy wcześniej praktykę w Szwajcarii w Klinice Psychiatrycznej Eugena Bleulera. Jako psychoanalityk zaczął głębiej zastanawiać się nad potrzebą szerszej koncepcji natury człowieka, integracją wszystkich sfer osobowości: ciała, umysłu, emocji, woli oraz sfery duchowej. Poszukiwał nowego podejścia do biologicznej struktury człowieka oraz jego emocjonalnych i umysłowych funkcji życiowych.

W swej najwcześniejszej pracy (pierwsza dekada XX w.) Assagioli nie odrzucił psychoanalizy, ale uważał, że rozwój i leczenie nie może być ograniczone jedynie do seksualnych czy agresywnych popędów. Zapoczątkował już w tym czasie tworzenie psychologii całego człowieka, koncentrując swe badania na wyższych aspektach ludzkiej natury, jak twórcza wyobraźnia, intuicja, wyższe aspiracje, geniusz. Uważał, że są one tak samo rzeczywiste i ważne, jak odruchy warunkowe i powinny być rozpatrywane w taki sam naukowy sposób.

Głównym motywem zajęcia się tworzeniem nowego systemu było spostrzeżenie Assagiolego jako lekarza, że wszelkie dotychczasowe terapie kładą nacisk przede wszystkim na chorobę, a nie na zdrowie, a tymczasem choroba jest zaledwie częścią istnienia człowieka, podczas gdy cała reszta jest zdrowa. Koncentracja leczenia na patologii powoduje odwrócenie relacji, ugruntowywanie w jej istnieniu, pewnego rodzaju stygmatyzację, a nie skupienie się na całym potencjale zdrowienia, tkwiącym w człowieku. Assagioli zbudował model leczenia, a następnie uczenia pacjenta (edukacji), oparty na wspieraniu zdrowia, zgodnie z zasadą: „gdy coś przychodzi na czas — jest to edukacja, gdy za późno — to terapia”. Lecząc swych pacjentów, stosując początkowo psychoanalizę, Roberto Assagioli doszedł do wniosku, że „psychoanaliza rozkłada pacjenta na czynniki pierwsze, nie składając go z powrotem”. Zauważył, że należy zbudować taki system -windę, który nie tylko będzie sięgał do „piwnicy”, jak podejście Freuda, ale do doświadczenia, pomost, który zintegruje „nieukończone przedstawienia” w „tu i teraz” — „parter”, czerpiąc z do tej pory niewykorzystanych możliwości człowieka — „poddasze” dla użytkowania ich w codziennym życiu. Ten system zmierzał również do uruchamiania potencjału zdrowienia.

Tradycyjna psychoanaliza — według Assagiolego — rozpoznaje prymitywną lub niższą nieświadomość — źródło atawistycznych i biologicznych popędów. Istnieje jednak według niego wyższa nieświadomość — nadświadomość — rzeczywistość,

z której pochodzą wyższe impulsy: altruistyczna miłość i wola, akcje humanitarne, artystyczne i naukowe inspiracje, filozoficzne i duchowe odkrycia oraz poszukiwanie celu i znaczenia. Zdaniem Assagiolego człowiek cierpi nie tylko poprzez zablokowanie niższych popędów — jak uważał Z. Freud, ale poprzez repression of the sublime — niemożność zaakceptowania swej wyższej natury.

Assagioli stworzył zasady „psychologii z duszą” — psychosyntezy — bazując na licznych uniwersalnych zasadach, sięgając głęboko do filozofii wschodnich (czytając w oryginale) i zachodniej nauki (jak K.G. Jung i E. Fromm). Tym samym na przestrzeni wielu lat życia zajął się tworzeniem fundamentów pod zintegrowane podejście w psychologii.

Psychosynteza przez wiele lat była stosowana przez Assagiolego dla własnych pacjentów i wzbogacana przez grono jego współpracowników. Od lat 60., kiedy to na świecie stał się głośny ruch rozwoju potencjału ludzkiego, a prace A. Maslowa docierały do wielu ośrodków edukacyjnych, Assagioli zaczął podróżować z wykładami, m.in. wielokrotnie przebywając w Ameryce Płn., gdzie powstał zresztą pierwszy Instytut Psychosyntezy (Nowy Jork) Odtąd jego praktyka połączona z teorią oraz coraz liczniejsze publikacje stały się znane wielu ludziom na świecie, inspirując ich do stosowania psychosyntezy w różnych dziedzinach życia.

W latach 70. miał miejsce proces rozwoju i akceptacji transpersonalnej psychologii jako czwartej siły w psychologii. W tym samym okresie Assagioli rozwijał konsekwentnie psychosyntezę, jej tożsamość, sens jedności. W ciągu następnych lat stworzył fundamentalne prawa psychodynamiki oraz ze współpracownikami otwarty system psychosyntezy i podwaliny pod piątą siłę w psychologii — psychoenergetykę.

Na fundamenty duchowej strony psychosyntezy miały wpływ wcześniejsze badania W. Jamesa, prace V. Frankla i E. Fromma oraz A. Maslowa. W. James, który zajmował się sferą duchową, definiował duchowe doświadczenie jako przekonanie jednostki, że istnieje ukryty porządek oraz wyższe dobro, które stanowi podstawę harmonijnego dopasowania się człowieka do tego porządku. V. Frankl i E. Fromm uważali zaś, że duchowość jest specyficzną potrzebą człowieka, a jej niezaspokojenie może prowadzić do patologicznych form uzależnienia się. Ważną rolę doświadczenia duchowego podkreśla się również w koncepcjach humanistycznych A. Maslowa — doświadczenia szczytowe (przekraczania granic). W późniejszych już pracach, m.in. D. Ornisha (za Santorskim, 1992) podkreśla się, że warunkiem zdrowia jest umiejętność przekroczenia izolacji od jakkolwiek pojmowanej siły wyższej.

Wcześniejsze prace Assagiolego i jego współpracowników były zapowiedzią głównych właściwości czwartej siły: połączenie fragmentów odkryć w psychologii w większą całość, naukowości z duchowością, doświadczenie innych rzeczywistości i odmiennych stanów świadomości, promujących rozwój ponad „ego”. Był to naturalny proces dla psychosyntezy prowadzący do uznania jej za wprowadzającą do psychologii transpersonalnej, a Assagioli stał się zwiastunem tej teorii.

Psychosynteza była teorią humanistyczną i transpersonalną od czasu zaprezentowania jej w pracy doktorskiej w 1911 roku przez Assagiolego. Był on pionierem swoich czasów — ukazywał podejście, które nie było docenione aż do jego śmierci w 1974 roku. Był także jednym z prekursorów psychosomatyki — poprzez wyjście od sfery psychicznej i integrację jej z poziomem ciała — jak również wspomnianej wyżej psychoenergetyki.

Psychosynteza jest zintegrowaną naukową koncepcją, psychologią całego człowieka, a jednocześnie praktycznym jej wykorzystaniem. Wyrósłszy z psychoanalizy koncentrującej się na chorobie, psychosynteza wychodzi od zdrowia, patrząc na problem w aspekcie jednej zaburzonej funkcji psychicznej i widząc prawidłowe wszystkie pozostałe. Sięga do własnych możliwości każdej indywidualnej jednostki, pokazując w niej drogi do rozwiązania danego problemu. W ten sposób zajmuje się wszystkimi przestrzeniami osobowości — a tym samym stając się metodą holistyczną, całościową, zawierającą „piwnicę, parter i poddasze”, tj. nie tylko „cienie”, ale i potencjał jednostki, włączając je w całość człowieka (a nie wykluczając).

Psychosynteza wychodzi z analizy osobowości dla zrozumienia jej natury i zależności, a następnie umożliwia scalenie jej dla wyrażenia pełni i piękna całości (syntezy). Jest integralną wizją człowieka pojmowanego biologicznie, psychologicznie i duchowo. Harmonizuje wszystkie jego sfery funkcjonowania w życiu wokół jednoczącego centrum (osobowego ja). Jest systemem otwartym, polegającym na indywidualnym doświadczeniu, stąd nadającym się do scalania z różnymi metodami czy systemami filozoficznymi. W odróżnieniu od behawioryzmu czy psychoanalizy, dodaje — za Franklem — aspekt poszukiwania znaczenia i sensu ludzkiej egzystencji, wartości wyższych, duchowego poziomu życia, które są tak samo rzeczywiste, jak biologiczne i społeczne potrzeby.

Psychosynteza przez długie lata życia Assagiolego podlegała wpływom psychologii humanistycznej, teorii Gestalt, psychologii transpersonalnej (A.H. Maslowa, V. Frankla, C. Rogersa, F. Pearlsa, K.G. Junga), jak również nowym trendom w edukacji (M. Montessori, F. Frobel, R. Steiner, M. Buber). Czerpie z ogromnego bogactwa wiedzy różnych systemów filozoficznych, daje podejście do wewnętrznego świata ludzkiego doświadczenia i zewnętrznych wydarzeń, do życia osobistego i społecznego; sięga do mądrości wielu epok i współczesnej nauki, psychoterapii i teologii.

Bardzo ważną część programu psychosyntezy stanowią: sfera duchowa, psychiczna i sfera życia jako takiego (psyche — gr. dusza) poprzez doświadczanie wartości wyższych, transpersonalnych, takich jak piękno, dobro, miłość, współodczuwanie, współpraca, solidarność, wrażliwość, przyjaźń i in. Według Assagiolego transpersonalność oznacza bycie ponad normalnym doświadczeniem. „Nie jest to coś zarezerwowanego dla nielicznych; jest to rezerwuar wyższych mocy, który może być przywołany przez każdego, kto ma wolę rozwijania go poprzez świadomy wysiłek i używanie jej energii, stosując odpowiednie techniki i trening” — napisał S. Bartoli we wstępie do książki Assagiolego Transpersonal Development — The dimension beyond psychosynthesis.

Assagioli pragnął włączyć duchowy wymiar do humanistycznych nauk, podążając za W. Jamesem, R. Bucke, K.G. Jungiem, V.E. Franklem, A. Maslowem, umożliwiając doświadczanie go nie tylko w aspekcie ilościowym, ale jakościowym oraz badanie go w naukowy sposób. Kładąc nacisk na wyższe manifestacje ludzkiej psyche, takie jak twórcza wyobraźnia, intuicja, wyższe aspiracje, geniusz, Assagioli uważał je za tak samo rzeczywiste i ważne jak odruchy warunkowe. Psychosyntetyczna teoria Wyższego Ja włącza doświadczenia wychodzenia poza zwykłą rzeczywistość. Tego rodzaju przeżycia są opisywane jako twórczy geniusz w sztuce czy mistyce. W tym aspekcie psychosynteza stworzona przez Assagiolego wyprzedziła epokę.

Assagioli nazywany jest „naukowcem duszy”. Stworzył własną koncepcję jaźni, ja osobowego i Transpersonalnego Ja (Self), ich manifestacji, możliwości uwalniania i transformacji energii dla konstruktywnej i terapeutycznej pracy. Wprowadził naukowe podejście do psychologii, wymagające otwartego umysłu.

Assagioli w swych pracach dowiódł, w odróżnieniu od Freuda, że oprócz „psychologii głębi” jest także „psychologia szczytu — wyżyn”, że należy rozpatrywać zarówno „dół”, jak i „górę” ludzkiej psyche. W ten sposób rozwinął techniki przywoływania nadświadomości, które pomagają ludziom kontaktować się bezpośrednio z uśpioną pozytywną i konstruktywną energią ich samych. Ten kontakt daje ludziom siłę i inspirację do pokonywania swoich słabości. Pozwala to także sięgnąć do tzw. duchowej psychosyntezy, w kierunku Transpersonalnego Ja jako źródła kierunku, znaczenia i celu w życiu, wyższego duchowego centrum dojrzałej psychicznie osobowości. Assagioli pozwolił temu głębokiemu poziomowi wewnątrz każdej istoty stać się aktywnym.

Jaźń — według psychosyntezy — jest jedyną pewnością ludzkiego fenomenu, przestrzenią, która pozwala na doświadczanie wszechświata w pełni. Psychosynteza umożliwia przeżywanie całego potencjału tego wymiaru człowieka-planety, który reprezentuje mikrokosmos w bezustannym rozwoju; człowieka biorącego odpowiedzialność za własną świadomość. Assagioli uważał, że wychodząc od człowieka jako kompleksu komórek scalonych w narządy, organy i cały organizm, łącząc kolejno rodziny, grupy społeczne, narody, można połączyć całą ludzkość w jedną wielką rodzinę. Między poszczególnymi grupami ludzi, tak jak w jednostce, istnieją konflikty, które można rozwiązywać w podobny sposób. Z tego punktu widzenia życie wydaje się ciągłym rozwiązywaniem konfliktów między wielością i jednością oraz pracą nad jednoczeniem (syntezą).

Assagioli, podobnie jak Jung, podkreślał, że duchowa rzeczywistość nie musi być powiązana z jakąś doktryną religijną, stąd psychosynteza stała się inspiracją dla różnych światopoglądów. Aspekt duchowy jest używany przez Assagiolego jako określenie oznaczające wszystkie stany świadomości oraz funkcje i aktywności: etyczne, estetyczne, heroiczne, humanitarne i altruistyczne.

Duchowość w psychosyntezie zawiera uniwersalne wartości: empatię, zrozumienie, altruistyczną miłość, głęboką mądrość, kreatywną inspirację, doświadczanie piękna i prawdy, odpowiedzialność, doświadczanie uniwersalności, jedność z kosmosem itp.

Assagioli zintegrował trzy fundamentalne aspekty ludzkiego doświadczania: kulturowy — pozwalający na połączenie znaczących osiągnięć ludzkiej wiedzy od najwcześniejszych tradycji do obecnych czasów; naukowy — dzięki profesjonalnemu przygotowaniu zawodowemu (psychiatra i psychoterapeuta), dający mu doświadczenie z „pierwszej ręki” kontaktu z ludzkimi problemami; ludzki — w sensie głębokiej potrzeby samorealizacji każdego człowieka umożliwiającej odważne przechodzenie ograniczeń życia.

Psychosynteza w swej fundamentalnej naturze jest syntezą psyche we wszystkich jej poziomach. Opisuje ona człowieka jako biopsychoduchową istotę, kierowaną przez różne, czasem będące w konflikcie energie, ale w sposób naturalny dążące do harmonii i mocy, do syntezy w nim samym i w świecie dookoła niego.

Psychosynteza może być także interpretowana jako indywidualne wyrażenie ogólnego prawa syntezy między jednostkami a kosmosem. Izolowana jednostka nie może istnieć; każdy człowiek ma relacje z innymi ludźmi, co tworzy współzależności. Ponadto każdy i wszyscy są złączeni jako część duchowej, ponadindywidualnej rzeczywistości. Tym samym jest fundamentem pod myślenie systemowe, integrujące myśl ludzką.

Psychosynteza jest z jednej strony naukową koncepcją, z drugiej filozofią życia, zestawem zasad i dynamicznym, otwartym i niekończącym się podejściem do osobistej i transpersonalnej integracji i syntezy. Jest świadomym podejściem do naturalnego procesu wzrostu. Gdziekolwiek zastosowana, umożliwia osobie lub grupie odkrycie i podjęcie następnego kroku w kierunku ewolucji, większej wolności i odpowiedzialnej ekspresji w świecie. Proces psychosyntezy przygotowuje każdego do świadomego wyboru współdziałania z naturalnym rozwojem, który prowadzi do porządku i harmonii w jednostce i społeczeństwie.

---

4. Model osobowości człowieka — „jajo Assagiolego”

Assagioli stworzył model konstrukcji psychologicznej człowieka, który nazwał „diagramem jaja”.

JAJO ASSAGIOLEGO — model osobowości człowieka:

(1) Niższa nieświadomość (lower unconscious)

(2) Pośrednia nieświadomosć (middle unconscious)

(3) Nadświadomość (higher unconscious or superconscious)

(4) Pole świadomości

(5) Ja personalne — osobowe (personal self, conscious self)

(6) Wyższe Ja — Ja Transpersonalne (Higher Self)

(7) Nieświadomość zbiorowa (collective unconscious)

JAJO ASSAGIOLEGO — model osobowości człowieka:

(1) Niższa nieświadomość — podświadomość w psychologii tradycyjnej. Zawiera ona: podstawową aktywność psychiczną umożliwiającą procesy życiowe i koordynację funkcji fizycznych ciała, podstawowe popędy i prymitywne potrzeby, kompleksy o silnym ładunku emocjonalnym. Objawy patologiczne — fobie, obsesje, urojenia — reprezentują osobową przeszłość w postaci wypartych i zapomnianych przeżyć, często bolesnych. Jest to zwykle źródło trudności, zablokowania przepływu energii, kontroli działań blokujących wolność.

(2) Pośrednia nieświadomość, kryjąca zachowania i stany umysłu, które mogą być przywołane w każdej chwili do świadomości (4). To wplecione w codzienne życie wspomnienia, myśli i uczucia. Ta część nieświadomości jest łatwo dostępna przez dostrojenie do niej lub przypominanie. Wskazuje ona, na jakim etapie rozwoju w rzeczywistości znajduje się jednostka.

(3) Nadświadomość — region, z którego jednostka otrzymuje wyższą inspirację i intuicję. Jest to źródło wartości i uczuć wyższych. Nadświadomość jest siedzibą najwyższych aspiracji, intuicji, wyższych czynności psychicznych i energii duchowych. Pozwala na objawienia filozoficzne, artystyczne, naukowe, moralne. Obszar ten jest źródłem wyższych uczuć (m.in. miłość altruistyczna), geniuszu, stanów kontemplacyjnych, olśnień i ekstazy. Z nadświadomości pochodzą impulsy i energie, które kształtują wspólny rozwój jednostki i społeczeństwa. Pojawia się w chwilach tzw. „doznań szczytowych” (wg A. Maslowa) — przeżycia transcendencji.

(4) Pole świadomości — część rzeczywistości uświadamiana w sposób bezpośredni. Oznacza ona nieprzerwany strumień wrażeń, obrazów, myśli, uczuć pragnień i bodźców, które można bezpośrednio obserwować, analizować, osądzać.

(5) Ja personalne (osobiste, jednostkowe, małe self) — świadome Ja, miejsce czystej świadomości siebie. Uzyskujemy je po usunięciu ze świadomości wszystkich treści. Jednostka odczuwa wtedy nadal wewnętrzną ciągłość, tożsamość. Jest to miejsce czystej świadomości siebie, własnego Ja. Jest to niezmienne jądro istoty ludzkiej od dzieciństwa aż do śmierci.

(6) Wyższe Ja — Ja Transpersonalne = duchowe. Jest miejscem najczystszego istnienia, które jest ponad wszystko i które nie zmienia się pod wpływem żadnych świadomych doświadczeń. Jest to ten ktoś, który doświadcza, doświadczający. Świadoma, osobowa Jaźń — świadome Ja jest odbiciem Wyższego Ja i jego projekcją na pole osobowości. Jest to synteza całej istoty, esencja prawdziwej egzystencji ludzkiej

(7) Nieświadomość zbiorowa — zakumulowane środowisko psychiczne, które nas otacza. Granica oddzielająca od niej jest przenikalna (psychologiczna osmoza) — dotyczy jednostki i środowiska psychicznego.

Przestrzeń w środku jaja — to pole świadomości, w którym jest Ja lub osobowe centrum. Ja jest polem czystej świadomości i woli, gdzie znajduje się podmiot tej świadomości i zintegrowane centrum osobowości.

W jaju Ja jest związane linią wykropkowaną z punktem ponad nim — Wyższym lub Transpersonalnym Ja (Self). Osobowe ja (self), podobnie jak Transpersonalne Ja (Self) jest centrum świadomości i woli, chociaż to ostatnie jest bardziej specyficzne. Transpersonalne Ja rozszerza świadomość, włączając pełną rzeczywistość osobowej nieświadomości i ograniczenia w świadomości. Jest to centrum całościowe, którego integracja dokonuje się w transpersonalnej lub duchowej psychosyntezie.

Cała przestrzeń wewnątrz jaja reprezentuje osobową nieświadomość, część nieświadomości zbiorowej, która jest związana specyficznie z indywidualnością, jej doświadczeniami życiowymi i ujawnionymi wewnętrznymi jakościami. Osobowa nieświadomość jest podzielona na trzy poziomy: niska, pośrednia i nadświadomość.

Włączenie tych wszystkich aspektów w życie pozwala na pełną ekspresję, zrozumienie siebie, odkrycie swych blokad i jednocześnie możliwości czerpania ze źródeł inspiracji i kreatywności. Są one częścią ludzkiego doświadczenia. Obydwa wymiary — osobowy (personalny) i świat transpersonalny — są różnymi aspektami doświadczania rzeczywistości.

Pomiędzy osobowym światem codziennych działań, indywidualnych odczuć i myśli jest świat transpersonalny: rzeczywistość abstrakcyjnego myślenia, intuicji i mistycznych lub nadświadomych doświadczeń duszy lub Wyższego Ja. Przechodząc świat osobowy, znajdujemy większy świat grupowego życia: innych ludzi z innymi wartościami, potrzebami i punktami widzenia.

Personalna (osobowa) integracja, podobnie jak inne formy syntezy, zachodzi według specyficznego wzorca i w specjalnej kolejności. Jest to zgodne z wyższą naturą człowieka, która jest fundamentalnym czynnikiem rozwoju (wzrostu) i integracji każdego indywidualnie. Nie ma żadnego zewnętrznego modelu, który służyłby za wzorzec.

Ja jest kimś, kto nie może być zniszczony, dając poczucie absolutnego bycia, spokoju, zaufania, bezpieczeństwa.

Kierując się w stronę osobowego ja, uzyskujemy prawdziwy sens tożsamości, unikalności i indywidualności. Gdy posuwamy się w kierunku duchowego (Transpersonalnego) Ja, doświadczamy uniwersalności, prawdziwego aspektu bycia.

---

5. Wola w psychosyntezie

R. Assagioli, obok A. Maslowa, był jednym z pionierów nowoczesnego podejścia do człowieka w psychologii. Opisywał go całościowo, włączając wymiar duchowy (transpersonalny), tj. „najwyższy potencjał jednostki” (czym może się ona stać). Jako twórca psychosyntezy, dostępnej przez doświadczenie holistycznej wizji człowieka, nazywany był geniuszem epoki. W stworzonym przez siebie systemie starał się skutecznie połączyć dotychczasowe osiągnięcia zachodniej psychologii z aspektem duchowym, studiując w oryginale (sanskrycie) księgi mądrości Wschodu. Będąc lekarzem psychiatrą, miał praktyczne doświadczenie „z pierwszej ręki”.

Szczególnym osiągnięciem Assagiolego, dotychczas nieopisanym w ten sposób, były kompleksowe badania woli, którą umiejscowił w centrum codziennego ludzkiego doświadczenia. Nie była ona dla niego, jak do jego czasów „funkcją tłumiącą i zniewalającą, przeciwstawną do naturalnych ludzkich popędów”, ale „konstrukcyjną siłą, kierującą intuicją, impulsami, intelektem, emocjami i wyobraźnią w kierunku pełnej realizacji siebie jednostki”.

Assagioli jest opisywany przez swych współpracowników i studentów jako „troskliwy ojciec”, dający wskazówki, jak umiejętnie doskonalić swoje życie i doświadczać radości żyjąc. Psychosynteza odkryła w człowieku jednoczące centrum osobowości, wszystkich funkcji psychicznego życia, zawierające samoświadomość osobowego ja i wolę — ta ostatnia stała się (za J.-L. Servan-Schreiberem) centralną częścią psychologii radości. Dzięki takiemu podejściu psychosynteza jest także filozofią zdrowego życia w harmonii ze środowiskiem.

5.1. Doświadczenie woli

Assagioli uważał, że psychologia do jego czasów w swym głównym nurcie zignorowała pojęcie woli, uważając je za zbyt trudne wyzwanie, i że właściwą obecnie procedurą jest rozpoczęcie odkrywania rzeczywistości i natury woli poprzez jej bezpośrednie, egzystencjalne doświadczenie.

Psychosynteza bierze pod uwagę nie tyle koncepcję woli, ile analizę wolitywnej aktywności w różnych stanach, poziomach, specyficznych aspektach i jakościach woli oraz praktyczne techniki dla rozwoju i optymalnego używania funkcji woli. Assagioli zaproponował szereg ćwiczeń do pracy nad wolą (gimnastyka woli) w różnym wieku (szczególnie w okresie dojrzewania), włączając personalny i trans-personalny wymiar, aż do uświadomienia Uniwersalnej Woli. Jest to najbardziej neutralne podejście, niezależne od ujęć religijnych, włączające je, a nie ograniczające.

Podstawowym dla psychosyntezy jest bezpośrednie, egzystencjalne doświadczanie woli. Jedynie bowiem poprzez rozwój wewnętrznych jakości oraz odpowiedzialności za swe działania człowiek może używać swą moc, determinację, wytrwałość i mądrość. Głównym wśród tych wewnętrznych mocy jest potencjał woli. Funkcją woli jest decydowanie, co ma być zrobione przy zastosowaniu odpowiednich środków do jej realizacji, oraz wytrwałość w stawieniu czoła wyzwaniom i trudnościom.

Książka Act of Will Assagiolego jest jedyną do jego czasów syntezą pojęcia woli, jej rodzajów i poziomów. Jest również wstępem do zaproponowanej akcji dobrej woli dla całej ludzkości Will Project, badania i użytkowania woli w aspekcie pokoju, zamiast wojny, zgodnie z preambułą konstytucji UNESCO: „ponieważ wojny rozpoczynają się w umysłach ludzi, to w umysłach ludzi powinien być stworzony pokój”.

Wola według psychosyntezy ma centralną rolę w ludzkiej osobowości, jest „sercem” samoświadomości lub „ja” i ma bezpośrednie połączenie z esencją jego istoty, centrum osobowym. Jest związana z celem życia człowieka i mobilizacją wszelkich niezbędnych środków do jego realizacji.

Roberto Assagioli położył wielkie zasługi dla nowoczesnej psychologii, badając naturę i opracowując ćwiczenia woli. Jego rozumienie woli jest zupełnie odmienne od innych koncepcji funkcjonujących dotychczas w psychologii. Patrząc na wolę jako wyrażenie osobowego ja lub Wyższego Ja, stwierdził bardzo ścisłe połączenie między wolą i źródłem tożsamości.

Assagioli stworzył wykres psychicznych funkcji człowieka w postaci diagramu gwiazdy, w której centralną pozycję zajmuje wola, będąca narzędziem osobowego ja. Determinuje ona używanie wszystkich funkcji we właściwy sposób. Poniżej zamieszczony jest rysunek:

1. Wrażenia

2. Emocje/ uczucia

3. Impulsy/ pragnienia

4. Wyobraźnia

5. Intelekt

6. Intuicja

7. Wola /wokół osobowego „ja”/

8. Osobowe “ja” /punkt na schemacie wewnątrz/

Wola (7) posiada ścisłe połączenie ze świadomością osobowego ja, jest jego narzędziem, razem tworzą jednoczące centrum osobowe. Poprzez aktywność woli osobowe ja może regulować wszystkie funkcje psychofizycznej całości.

Wola jest umieszczona w centrum, w bezpośrednim kontakcie ze świadomym Ja. Poprzez wolę Ja może działać i korzystać z innych psychologicznych funkcji, regulując i kierując nimi. Istnieje ponadto wyższy poziom: relacja między ja i Transpersonalnym lub Wyższym Ja, w stosunku do którego ja jest odbiciem lub projekcją.

Assagioli opisuje, jak zwykle funkcjonuje wola oraz w sposób najbardziej optymalny; jej właściwości, charakter, różnorodne aspekty, jakości, poziomy aktów woli i cele, do których te akty są skierowane. Jest to fenomenologiczne podejście, bazujące na własnym doświadczeniu Assagiolego, jego pacjentów, studentów i współpracowników, wypracowane w ciągu wielu dziesiątek lat jego pracy. Jest to także wstępna mapa aktów woli, z punktu widzenia nowych odkryć psychologii egzystencjalnej, humanistycznej i transpersonalnej, chociaż jej korzenie są znacznie głębsze. Wiele technik zaproponowanych przez Assagiolego można stosować w codziennym życiu. Szczególnie rozdziały książki Act of Will dotyczące „Miłości i woli”, „Woli Transpersonalnej i Uniwersalnej” wymagają zasadniczej uwagi.

W III części swej książki, jak wspomniałam wyżej, Assagioli proponuje Projekt Woli (Will Project): ogólny plan pracy dla codziennych, jak i naukowych badań woli, w celu rozwiązania wielu ludzkich problemów, i to zarówno jednostkowych, grupowych, jak i światowych kryzysów. Jego zdaniem źródła ludzkiej woli są nieograniczone, stąd projekt ma pomóc w ich aktualizacji. Bardzo ważnym i natychmiastowym zastosowaniem używania woli jest budowanie pokoju. Ma to efektywne znaczenie dla zmiany ludzkich wewnętrznych postaw indywidualnych i zbiorowych. Wyrażanie i użycie dobrej woli automatycznie wyłącza zbrojne konflikty i wojny. Byłoby celowym — według Assagiolego — przygotowanie kampanii dobrej woli w szkołach i wszędzie tam, gdzie jest to możliwe. Istnieją bowiem wyższe możliwości używania woli, gdyż Wola Transpersonalna i unifikacja z Uniwersalną Wolą mogą dodać energii i zintensyfikować działania dla uzyskania prawdziwego pokoju na świecie. Program zaproponowany przez R. Assagiolego stwarza ramy dla badań woli, jest bazą dla pracy, która może dokonać ogromnych zmian na poziomie światowym. Została stworzona międzynarodowa grupa będąca punktem ogniskującym działania nad tym projektem i zbierająca doświadczenia z całego świata. Jest ona dostępna dla wszystkich, którzy chcą wziąć aktywny udział w Projekcie Woli. Spotkanie tej grupy odbyło się w trakcie konferencji pod tym tytułem w 2000 roku w Bolonii.

Program badań nad wolą i jej zastosowaniem dotyczy: historii, teorii, wierzeń i doktryn na temat woli, woli w nowoczesnej psychologii, natury i aspektów woli, jakości woli, poziomów aktów woli, relacji woli do innych funkcji psychicznych, metod rozwoju i treningów woli, zastosowań woli, raportów doświadczeń indywidualnych i grupowych, zbioru bibliografii, specjalistycznych projektów różnych organizacji i wykonywania programu, rozpowszechniania informacji, koordynacji i zastosowania otrzymanych wyników.

Według Assagiolego rzeczywistości woli można doświadczać w życiu, np. w okresach kryzysów egzystencjalnych, gdy daje człowiekowi siłę powiedzenia „nie”. Jest ona aktywna podczas refleksji nad motywami postępowania, podejmowania decyzji, dążenia do rozpoczęcia specyficznego działania — dając doświadczenie wolitywne. To przeżycie odkrycia woli w sobie może radykalnie odmienić samoświadomość, stosunek do siebie, innych ludzi i świata. Jest to: doświadczenie podmiotu żyjącego z wolą wyboru, relacji, zmian w swej osobowości i w stosunku do innych czy środowiska/otoczenia, nowe odczucie zaufania, bezpieczeństwa, radości, sens całości.

Prawdziwa funkcja woli nie jest skierowana przeciw dążeniom osobowości, zaspokajaniu osobistych celów. Wola ma funkcję kierującą i regulacyjną. Równoważy i pozwala na konstruktywne użytkowanie wszystkich innych aktywności i energii ludzkiej istoty, bez blokowania czegokolwiek. Samoświadomość ma dwie charakterystyki: introspekcyjną i dynamiczną: jestem świadomy bycia i woli lub tego, że jestem i mogę.

Doświadczenie woli zdaniem Assagiolego składa się z trzech faz: rozpoznania, że wola istnieje, stwierdzenia, że się ją ma (posiada wolę — jest to czyste doświadczenie), jej posiadania (stworzenie głębokiego kontaktu między wolą a centrum, co zachodzi w doświadczeniu czystej samoświadomości, bezpośredniego przeżycia istoty siebie -Jaźni), a następnie bycia wolą (czyli zidentyfikowanie się z samą istotą siebie, co należy odróżnić od posiadania woli). Jest to jak odkrycie piękna poprzez doświadczenie go, podziwianie widoku w górach, oglądanie obrazów (uśmiechu Giocondy), słuchanie muzyki (np. Bacha czy Beethovena).

Według Assagiolego istnieje istotna różnica między „byciem” a posiadaniem woli (being and willing). To ścisłe połączenie między „ja” i wolą, między byciem i wolą jest dokładnie opisane we włoskiej encyklopedii (Calo):

„Aktywność wolitywna jest w bezpośrednim związku ze świadomością i Ja, ponieważ obydwa są aktywne i jednoczące w centrum wszystkie składowe psychicznego życia. Ja — jest przede wszystkim subiektywne i stanowi punkt odniesienia do każdego doświadczenia psychicznego, afirmuje jako źródło aktywności i rozróżnia siebie od poszczególnych elementów, jak odczucia, instynkty, idee. Wola jest taką właśnie aktywnością Ja, która jest jednością, stojącą ponad wielością jego składowych i która zastępuje jego wcześniejsze impulsywne, cząstkowe działania tych składowych. Ja i wola są terminami skorelowanymi: Ja istnieje w znaczeniu swych specyficznych zdolności do działania, co stanowi wolę i istnieje tylko jako autonomiczna aktywność Ja” (Assagioli, 1974, s. 12).

Są trzy kategorie lub przestrzenie opisujące wolę: aspekty, jakości i poziomy.

Aspekty (aspects) — są najbardziej podstawowe i reprezentują możliwości, które mogą być rozpoznane w pełni rozwiniętej woli: silna, użyteczna, dobra oraz Transpersonalna Wola. One też mogą być różnie ćwiczone i rozwijane.

Jakości (qualities) — odnoszą się do wyrażania woli. Są to sposoby jej wyrażania w działaniu.

Poziomy (stages) — odnoszą się do procesu woli, do aktu woli, który wypełnia się od początku aż do końca.

Wszystkie te poziomy i jakości są specyficznym polem zastosowania osobowej, międzyosobowej i grupowej oraz społecznej i transpersonalnej psychosyntezy.

Rzeczywistość lub poziom transpersonalny woli dotyczy — według A. Maslowa: metapotrzeb, podstawowych (ostatecznych) wartości, jednoczącej świadomości, doświadczeń szczytowych, ekstazy, doświadczeń mistycznych, wartości istnienia istoty, samoaktualizacji, ostatecznego znaczenia, ducha, jedności, kosmicznej świadomości, indywidualnej i szerzej rozumianej synergii, maksymalnego międzyosobowego spotkania, fenomenu transcendencji Ja. Dotyczy to Woli Transpersonalnej. Jest to też pole relacji między wolą jednostki lub Ja a Wolą Transpersonalnego czy Wyższego Ja (Self). Ta relacja prowadzi do zjednoczenia osobowego i Transpersonalnego Ja i do Ostatecznej Rzeczywistości — Uniwersalnego Ja, które ukazuje Transpersonalną i Uniwersalną Wolę.

Do jakości woli Assagioli zalicza:

1) energię — dynamiczną moc, intensywność

2) mistrzostwo — kontrolę, dyscyplinę

3) koncentrację — zogniskowanie, uwagę

4) determinację — stanowczość, gotowość

5) wytrwałość — stałość, cierpliwość

6) inicjatywę — odwagę, śmiałość

7) organizację — integrację, syntezę.

5.2. Prawa psychodynamiki

Centralna pozycja woli pozwala jej na zwierzchnictwo nad innymi funkcjami psychicznymi poprzez jej regulacyjną moc, niemniej jest ona kierowana prawami psychologicznymi i uniwersalnymi. Assagioli wyróżnia 10 praw, tzw. praw psychodynamiki (prawa psychoenergetyczne). Oto one:

1. Wyobrażenia lub obrazy mentalne i idee mają tendencję do tworzenia fizycznych warunków i zewnętrznych aktów, które korespondują z nimi.

Prawo to można wyrazić inaczej: Każde wyobrażenie ma w sobie element motoru (napędu), a więc centralna idea uwalnia, daje życie oczekującemu systemowi mięśniowemu (za W. Jamesem).

To prawo jest podstawą wszelkich psychosomatycznych wpływów — zarówno patologicznych, jak i terapeutycznych. Wyjaśnia ono siłę sugestii lub perswazji. Używane jest do masowych sugestii, włączając marketing i politykę (choć czasem nieświadomie). Centralnie umieszczona wola może zmobilizować energie wyobraźni i myśli, używając ich do stworzenia akcji. Wola może być więc używana celowo i świadomie przez jednostkę do wyborów, wywoływania i koncentracji na wyobrażeniach i ideach, które pomagają stworzyć pożądane działania. Jest też używana często bezwiednie przez rodziców i nauczycieli, czasem wbrew potrzebom czy rozwojowi dziecka. Jeśli więc rodzice chcą osiągnąć pozytywny efekt, powinni używać pozytywnych, a nie negatywnych sugestii czy perswazji.

2. Postawy, ruch i działania mają tendencję do wywoływania odpowiadających wyobrażeń i idei, one zaś (zgodnie z następnym prawem) wywołują lub intensyfikują odpowiadające emocje i odczucia.

Wola może poruszać ciało i w ten sposób wywoływać odpowiednie wyobrażenia i idee, które intensyfikują emocje i odczucia. Innymi słowy — poprzez świadomy i celowy ruch każdy może wywołać lub wzmocnić pozytywny i pożądany stan wewnętrzny. To prawo może być używane nieświadomie przez rodziców czy nauczycieli. Na przykład bezwiedne podniesienie głosu oraz inne agresywne zachowania w złości mają tendencję do rzeczywistego prowokowania złości u dzieci. Można to także zaobserwować u małych chłopców, którzy dla zabawy zaczynają się bić, a wkrótce przeradza się to w prawdziwą walkę.

— Idee i wyobrażenia mają tendencję do budzenia emocji i wrażeń, które z nimi korespondują.

To prawo odpowiada ściśle pierwszemu prawu. Tu idea i wyobrażenia produkują akt i emocje (zgodnie z pierwszym prawem). Poprzez skuteczne zastosowanie tego prawa, centralnie umieszczona wola może zmobilizować energię emocji czy odczuć poprzez użycie odpowiednich idei i wyobrażeń. To prawo działa w następujący sposób: w sytuacjach np. przekazywania przez rodziców i nauczycieli informacji o prawdopodobnym zagrożeniu czy niebezpieczeństwie, ich komunikat wywołuje u dziecka strach. U dorosłego o silnej osobowości sprowokowany strach wywołuje tendencję do szukania skutecznych środków ochrony; u typów emocjonalnych — następuje totalny paraliż przed każdym działaniem. Utrwalony w dzieciństwie wzorzec może uniemożliwiać lub zaburzać odwagę do podejmowania ryzyka.

— Emocje i wrażenia mają tendencje do wzbudzania i intensyfikowania idei i wyobrażeń, które im odpowiadają lub są z nimi związane.

Emocje wywołane przez idee i wyobrażenia (prawo 3) mogą wzbudzić lub zintensyfikować powiązane z nimi idee. Jest to proces sprzężenia zwrotnego, który może działać zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Jeśli działa negatywnie, to np. lęk przed chorobą może wywołać chorobę poprzez wyzwalanie serii wyobrażeń, które są same w sobie groźne, ponieważ prowadzą do depresji; z drugiej działają jak przysłowiowe perpetum mobile, produkując wciąż nowe obrazy choroby, aż do sprowokowania odpowiadających fizycznych warunków — objawów psychosomatycznych (w pierwszej fazie objawy psychiczne bez fizycznych, a następnie ujawniają się fizyczne efekty).

5. Potrzeby, impulsy, popędy i pożądania mają tendencję do wywoływania odpowiednich wyobrażeń, idei i emocji.

Wyobrażenia i idee wywołują działanie (prawo pierwsze). Jednym z przykładów działania tego prawa jest „racjonalizacja” w psychoanalizie. Jeśli istnieje silne pożądanie, wpływa ono na umysł, aby znaleźć uzasadnienie lub raczej pseudouzasadnienie dla jego spełnienia. Ten proces leży również u podstaw tzw. myślenia życzeniowego. Można nauczyć się być bardziej świadomym pożądań. Zamiast być przez nie pociąganym jak na sznurku lub wierzyć, że mają jakiś ważny powód, można zacząć oceniać ich pseudopowody i zdecydować z pozycji centralnej woli, czy chcemy, czy nie iść za nimi.

— Uwaga, zainteresowanie, afirmacje i powtarzanie umacnia idee, wyobrażenia i psychologiczne tworzenie, na których są one skupione.

Uwaga powoduje, że idee stają się bardziej jasne i dokładne, jak również znajduje się dodatkowe elementy. Zainteresowanie pobudza uwydatnienie idei czy wyobrażenia. Zaczynają one znajdować coraz więcej miejsca w świadomości, co pobudza uwagę. Podobnie uwaga wzbudza zainteresowanie (zjawisko sprzężenia zwrotnego). Powtarzanie jest jak przybijanie gwoździa młotkiem. Za każdym razem zanurza się on coraz głębiej i przynosi penetrowanie i ufiksowanie idei czy wyobrażenia, aż staną się dominujące. Szczególnie rodzice i nauczyciele powinni być świadomi jakości wypowiadanych słów i określonych działań — im częściej je powtarzają, tym łatwiej zapadają w pamięć dziecka.

7. Powtarzanie działania intensyfikuje popęd czy pobudkę do dalszego powtarzania i czyni je łatwiej wykonalnymi, aż stają się nieświadome.

Powtarzanie działania powoduje powstawanie nawyków, które są albo pożyteczne, albo szkodliwe. Nawyki ograniczają człowieka, tworzą z niego „utarty szlak”.

8. Idee, wyobrażenia, emocje, odczucia i dążenia oraz ich kombinacje grupują się, tworząc kompleksy i podosobowości, które znajdują i używają środki dla osiągnięcia swych celów, czasem bez świadomości i niezależnie od nich, a nawet przeciw świadomej woli.

Powstają w ten sposób tzw. podosobowości — role rodzinne, osobiste i społeczne. To prawo Charles Baudoin nazwał „prawem finalizmu świadomego”, jest ono używane w sugestii i autosugestii. To prawo ma fundamentalne znaczenie, gdyż rzadko jesteśmy świadomi psychologicznych lub psychofizjologicznych mechanizmów, które wywołują fizyczne zmiany i zewnętrzne akcje. Jest to rzeczywiste misterium między psychologicznymi i fizycznymi faktami. Znajomość tego prawa jest bardzo ważna, ponieważ człowiek, znając swe kompleksy, zaczyna nad nimi pracować, modyfikuje je i harmonizuje w całość siebie, nie pozwalając być przez nie zdominowanym. Pokazuje to też naturę spontaniczności.

9. Pożądania, popędy lub dążenia i emocje są ukierunkowane i domagają się wyrażenia.

Popędy i dążenia tworzą dynamiczny aspekt psychologicznego życia, ale ich natura, pochodzenie, wartości różnią się znacznie. Powinny być więc rozpoznane i zbadane obiektywnie. Praktycznym problemem jest to, w jaki sposób dać odpowiednie i konstruktywne, przynajmniej niepowodujące szkód, wyrażenie tych dążeń, pożądań, emocji itd. Gdy będą zablokowane, pojawi się stres psychiczny i nerwowy, który wyrazi się w ciele, powodując choroby psychosomatyczne. W psychosyntezie istnieje wiele technik konstruktywnego ich wyrażania. Psychiczne energie, które są niewyrażone i niezużyte do działania, akumulują się w ciele, działając w nim na poziomie nieświadomym i prowokując fizyczne objawy. Są źródłem wielu psychologicznych i psychosomatycznych problemów. Noszą jednocześnie klucz do świadomej transformacji i sublimacji różnych popędów, np. seksualnych czy agresywnych.

10. Energie psychiczne mogą znaleźć wyrażenie: a) bezpośrednie (rozładowanie) — katharsis; b) pośrednie — poprzez symboliczną akcję; c) poprzez proces transmutacji.

Wyrażenie bezpośrednie jest najbardziej zdrowym i naturalnym zaspokojeniem podstawowych potrzeb i tendencji. Symboliczne działanie jest tak samo satysfakcjonujące i uwalniające jak bezpośrednie wyrażenie (np. odreagowanie negatywnych emocji). Formami transmutacji są transformacja i sublimacja. Mają one specjalne znaczenie i dają szybkie, najlepsze rozwiązania wielu podstawowych ludzkich problemów. Transformacja energii jest naturalnym procesem znanym od najdawniejszych lat jako tzw. horyzontalna i wertykalna. Zachodzi ona na wielu poziomach funkcjonowania człowieka, w tym metabolizmu czy biologicznym, gdzie zachodzi stale (np. procesy regulacyjne), jak również psychologicznym. Szczególnie ważna jest transformacja dążenia do walki i agresji, ponieważ tworzy bardziej efektywne drogi eliminowania międzyludzkich konfliktów i zapobiegania wojnom. Podobnego rodzaju zastosowanie ma transformacja i sublimacja energii seksualnych. (Bardziej szczegółowe opisy praw można znaleźć w książce R. Assagiolego Act of Will).

Wola tworzy najgłębsze centrum człowieka, jego rzeczywistość, czyni go prawdziwym. „Bez niej najbardziej inteligentna jednostka jest jedynie »pomysłowym automatem«. Człowiek o słabej woli jest jak korek na oceanie miotany przez każdą falę lub jak liść na wietrze. Jest nie tylko niewolnikiem woli innych, ale także własnych pożądań i pragnień. Jest niezdolny do właściwego używania swoich talentów i uzdolnień, życia zgodnie ze swoimi przekonaniami. Człowiek o silnej i ustabilizowanej woli znajduje swą właściwą pozycję w świecie, przekraczając okoliczności, swe słabości i pożądania” — pisał R. Assagioli.

Jeśli wola jest jedynie silna, nie jest kompletna. Człowiek o silnej woli jest zdolny użyć ten naturalny dar, pokonując i ograniczając wolę innych, niezgodnie z moralnym prawem miłości i współczucia, co może mieć katastrofalne skutki dla społeczności i całych narodów. Takie przykłady mieliśmy w historii (Kaligula, Rasputin, Hitler). Dla indywidualnego i ogólnego dobra jest niezbędnym, aby wola była dobra, silna i skuteczna. Jedynie taka pełna, prawdziwa wola może dać praktyczny sukces i wyższą wewnętrzną satysfakcję. W tym leżą — według Assagiolego — największe sekrety wielkich ludzi.

Czy jest możliwe uformowanie i rozwój takiej woli? Jak to zrobić? Jakimi środkami? Właśnie książka Act of Will jest odpowiedzią na te pytania i opisem metod, jak to robić.

To, czym jest wola, powinien odkryć dla siebie każdy człowiek w sobie. Dlatego, według Assagiolego, jest ona trudna do opisania i zdefiniowania. Jest to jedno z fundamentalnych doświadczeń, które nie może być zakomunikowane przy pomocy słów, ale musi być realizowane w indywidualnym życiu. Jest to rodzaj głosu, który kieruje każdym człowiekiem, głosu pochodzącego z rzeczywistego i centralnego miejsca wewnątrz jego istoty — wszechogarniającej energii. Ten głos jest często niesłyszalny, zagłuszany bezwiednie przez samego człowieka, wielości jego pożądań, nadziei, lęków, pragnień. Aby go usłyszeć, musi on wyciszyć wszystko, co go zaburza.

Aspiracje i wola Transpersonalnego Ja mogą manifestować się poprzez miłość, transpersonalne działania, piękno czy samorealizację. Te drogi transcendencji mogą być wyrażone poprzez wolę do przekraczania ograniczeń osobowości, przez połączenie z czymś (Kimś) większym i wyższym. Szczególnie wtedy może zaistnieć zjednoczenie miłości i woli.

Zdaniem Assagiolego pełna ludzka miłość ma aspekt transpersonalny. Można go zdefiniować jako nadświadomy poziom, dążący do złączenia dwóch osób z Transpersonalną Rzeczywistością wszystkich ich poziomów osobowych. Jest to wola połączenia poprzez miłość, którą wyraził np. R. Wagner w Tristanie i Izoldzie. Innym przykładem może być miłość altruistyczna jako wyraz Woli Transpersonalnej (caritas lub agape — św. Franciszek w Pieśni Stworzenia czy buddyjskiej miłości do wszystkich stworzeń). Jest to także miłość mistyczna — połączenie z Najwyższą Rzeczywistością (Bogiem). Najwięksi mistycy wyrażali ten rodzaj miłości i połączenia ze Stwórcą.

Najwyższa forma akcji humanitarnych i społecznych ma także charakter transpersonalny. Są to działania motywowane przez Transpersonalną Wolę, niezależną od woli osobowej. Są one nawet sprzeczne z nią (jako wyraz indywidualnej ochrony). Te akcje przywołują odwagę i poświęcenie, podejmowanie ryzyka, wyrażają najwyższy heroizm człowieka.

Innym rodzajem wyrażania Woli Transpersonalnej jest wola piękna i tworzenia piękna, a przykładem mogą być obrazy Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej czy muzyka L. van Beethovena.

Transcendencja poprzez samorealizację jest to najwyższa — według hierarchii A. Maslowa — potrzeba zrealizowania ludzkiego potencjału, szczególnie na poziomie transpersonalnym, a więc nadświadomym. Ma ona swe pochodzenie, według Assagiolego, w Transpersonalnym Ja, rozwoju, transpersonalnych możliwościach, mających swą kulminację w bezpośrednim doświadczeniu świadomości transpersonalnej. Jest to zjednoczenie osobowego ja z Transpersonalnym Ja. Ma ono swe poziomy i wiąże się z poświęceniem siebie dla jakiejś sprawy, większej niż indywidualna. Przykładami mogą być: Leonardo da Vinci, J.W. Goethe, M. Gandhi, F. Nightigale, M.L. King, A.Schweitzer, Matka Teresa. Są to wzory połączeń woli osobowej z Wolą Transpersonalną. Przykładem wyższego poziomu jest połączenie Woli Transpersonalnej z Uniwersalną Wolą (najwięksi mistycy wszystkich czasów). Wyraża to np. Chrystus, mówiąc „nie moja wola, ale Wola Ojca mego”, jak również „Ja i Ojciec to Jedno”.

Jeśli człowiek pracuje nad integracją osobowości, jego indywidualna wola zaczyna współpracować z Wolą Transpersonalną i Uniwersalną, a one wchodzą w rezonans z jego wolą. Dzięki temu w Prawach Kosmosu człowiek odkrywa prawa, które regulują jego własne działania. W ten sposób wola, stając się dobrą, w tym samym czasie jest jednocześnie silna i mądra, i ta synteza tworzy pełną wolę — Wolę Doskonałą.

Świętość nie jest warunkiem, a raczej procesem. Nie ma ostatecznego kresu ducha czy materii, ale wszystko na każdym poziomie i w każdym momencie może być w pewien sposób uduchowione czy zmaterializowane. Rodzi się więc nowe znaczenie duchowości, bardziej operatywne i w pewien sposób naukowe, odnoszące się do poznania w nauce: znajdź, posiadaj i zmieniaj siebie. Popularna w zachodniej literaturze naukowej staje się metafora rozwoju jako pielęgnowanie wewnętrznego ogrodu. Odzwierciedla to wewnętrzną transformację, która spełnia się poprzez wejście w posiadanie swej immanentnej, duchowej natury, boskiego pierwiastka, badanie jej, poznanie praw jej manifestacji, szczególnie praw psychodynamiki.

W perspektywie holograficznej i systemowej w mikrokosmosie człowieka rozpoznaje się odbicie makrokosmosu, bycie jego małą cząstką, spójną i kompletną organicznego procesu, który jest wielki. Dotarcie do świętości wymaga nie tylko transformacji i sublimacji energii psychicznej, ale i nadania jej kierunku. Jest to zadanie dla woli, dla połączenia części, syntezy w organiczną, większą całość. W ten sposób zintegrowana edukacja nabiera także zupełnie innego wyrazu i wymiaru niż dotychczas — dochodzi do integracji wszystkich części osobowości, włącznie z duchowym aspektem, w jedną harmonijną całość.

---

6. Psychosynteza — mariaż ducha i materii

W latach siedemdziesiątych XX wieku młody ruch psychosyntezy znalazł swe miejsce w zachodniej psychologii. W tym okresie znaczna liczba psychologów skoncentrowała się na potrzebie integracji duchowego aspektu ludzkiego doświadczenia ze światem naukowej psychologii. Uznali oni pojawienie się psychologii transpersonalnej za nowe osiągnięcie na tym polu.

Wcześniejsze prace Assagiolego i jego współpracowników były zapowiedzią głównych właściwości czwartej siły w psychologii, po takich kierunkach, jak: psychoanaliza, behawioryzm, psychologia humanistyczna. Był to naturalny proces dla psychosyntezy — uznania jej jako pomostu do psychologii transpersonalnej. Assagioli stał się zwiastunem teorii tej ostatniej. Szkoda jednak, że jego wizja i dokonania nadal nie znajdują uznania w świecie nauki.

Psychosynteza jest z samej swej natury humanistyczna, jak również transpersonalna — dotyka wszystkich czterech wymiarów, tzw. sił w psychologii, wychodząc w kierunku piątej — psychoenergetyki. Zaliczana jest do psychologii transpersonalnej, tj. psychologii poszerzającej istniejącą psychologię i dodającej jej nowych perspektyw; „drogi odkryć, prowadzącej do wewnętrznych źródeł mądrości” (Clark, 1974).

Psychosynteza uświadamia 7 jakości świadomości:

— Wola — moc

— Miłość — akceptacja

— Nauka — technologia (rozwój, ewolucja)

— Kreatywność

— Rozwiązywanie konfliktów

— Wartości — idealizm

— Organizację — (organizowanie, porządek z chaosu)

Zarówno w sobie jak i w organizacji (firmie) psychosynteza pozwala na znalezienie miejsca dla indywidualnej osoby, dla różnych tożsamości (poziomów rozwoju), a tym samym dla wszystkich spektrów świadomości (za K. Wilberem)

Rozpatrując Ja w kontekście osobowości w psychosyntezie wyróżnia się 5 poziomów tożsamości:

— 1. Uniwersalne Ja

— 2. Transpersonalne Ja

— 3. Osobowe Ja

— 4. Ego

— 5. Podosobowości

Ma to swe odniesienie w hierarchii potrzeb A. Maslowa i jasno tłumaczy etapy osobowej ewolucji:

— Samo-aktualizacja (od góry na dół)

— Ego (szacunku i uznania)

— Miłość i przynależność

— Bezpieczeństwo

— Przetrwanie

Assagioli w swych rozważaniach zawsze odnosił się do nauki, wyróżniając pięć etapów rozwoju (sił) w psychologii:

5. Psychoenergetyka

4. Psychologia Transpersonalna / transpersonalny

3. Psychologia humanistyczna / personalny (egzystencjalna)

2. Psychoanaliza / przed-personalny

1. Psychologia zachowań (behawioryzm)

W zrozumieniu psychosyntezy można wyjaśnić następująco poszczególne pojęcia:

— Psychoenergetyka — tzw. „ponadludzkie” właściwości (są one jednak ludzkie, niemniej zapomniane i „zakopane” przez system wychowania i edukacji, oparty na zakazach i negacji naturalnych aspektów w sobie, ujawniających się już w dzieciństwie), duchowe dyscypliny, uniwersalne jakości (wartości i energie) — szeroko rozumiana SYNERGIA. Ten etap ujawnia się poprzez mistyczne doświadczenia, wglądy, medytacje i kontemplacje i jest normalnie dostępnym dla wszystkich.

— Uniwersalne Ja — 5 siła — Psychoenergetyka, integralna psychologia

— Transpersonalne Ja — 4 siła — Psychologia transpersonalna: transcendencja, samorealizacja — Wyższe Ja

— Osobowe Ja lub samoaktualizacja — 3 siła — Humanistyczna psychologia

— EGO — 2 siła- Psychoanaliza, status, poczucie wartości, przynależność

— Podosobowości — 1 siła — behawioryzm (bezpieczeństwo, przeżycie)

Każdy wyższy etap włącza poprzednie (całe spektrum świadomości według Kena Wilbera). Jest tylko szerszą perspektywą.

Psychologia klasyczna nie tłumaczy etapów rozwoju dla zrozumienia poziomów ewolucji świadomości, prezentując redukcjonistyczne podejście do wzrastania człowieka.

Psychosynteza prowadzi do nowego kroku w rozwoju. Każdy krok jest w swej istocie duchowy, gdy stanowi fragment większej perspektywy — całości. Jest również duchowy, gdy wiąże się z osobowym ja i Wyższymi Ja innych ludzi, gdy promuje dobrostan życia jako całości. Sfera duchowa — według psychosyntezy — jest najwyższą sferą ludzkiego życia biologicznego. Jest stopniem wiodącym w górę w ludzkiej ewolucji. Duchowość pojawia się, kiedy człowiek łączy się z wyższymi przestrzeniami swej świadomości. Przechodzi ponad psychologiczną fragmentację i dochodzi do stanu jedności z innymi, naturą, kosmosem i Bogiem (Grof, 1987). Osobowość jest czasowa, Wyższe Ja jest ponadczasowe. Daje ono sens wolności i rozprzestrzeniania się poza wszelkie ograniczenia. Dopiero włączenie tego wymiaru prowadzi do integracji wyższych i niższych doświadczeń ludzkiej psyche.

W psychosyntezie znacznie szerzej rozumie się „zdrową osobę”:

— Zdrowa osoba — to ta, która się rozwija, jest tego świadoma, a jej tożsamość poszerza się, stając się bardziej ogarniającą.

— Włączając pojedynczą jednostkę w organizację (firmę, jej misję) i ludzkość dochodzimy do nieograniczonego etapu ewolucji.

— BYĆ ZDROWYM — znaczy rozwijać się w kierunku naturalnego procesu integrowania do całości. Być CZĘŚCIĄ CAŁOŚCI.

Takie rozumienie zdrowej osoby poszerza także uświadomienie sobie „zdrowej organizacji” i kierunku jej rozwoju:

— Podobnie jak zdrowa osoba jest otwartym systemem, rosnącym dla osiągania włączającej świadomości –> aż do świadomości planetarnej, tak FIRMA jest zdrowa — gdy podąża w tym samym kierunku

— ZDROWIE — to dobrostan, dążący do wyższego poziomu świadomości całej ludzkości (osoby, firmy, społecznościà).

Bycie duchowym to przyjęcie wartości i zachowań, które są humanistyczne, dążące do rozwoju i demokratyczne, dotyczące znaczenia i celu życia i mające odnośnik w osobowym i uniwersalnym wzroście.

Wyższe Ja jest stanem istnienia w tzw. doświadczeniach szczytowych czy mistycznych. Jest to sens bycia jednością z naturą, doświadczanie miłości i piękna, czas jasności planów, całkowitej kompetencji we wszystkim, co człowiek czyni. W tych momentach jest on naprawdę całością — wszystkich jego fragmentów (podosobowości), osobowego centrum powiązanego z Wyższym Ja (vide obraz ludzkiej psyche według R. Assagiolego). Jakości Wyższego Ja mają wtedy możliwość zaistnienia w codziennym życiu. Na poziomie osobowym człowiek zwykle stara się kontrolować życie, decydować o jego biegu, oceniać, co jest dobre. Na poziomie Wyższego Ja — może poddać się temu, co niesie życie, co może być odczuwane jako sens uwolnienia (Jest Wyższa Moc, Która Myśli Za Niego). Jest to adekwatne do słów modlitwy: „bądź wola Twoja jako w niebie, tak i na ziemi…”.

6.1. Transpersonalna psychologia rozwoju duchowego

Psychosynteza w swej fundamentalnej naturze jest syntezą psyche we wszystkich jej poziomach (horyzontalnie i wertykalnie). Psyche jest rozumiana nie tylko jako ludzka osobowość, jak to jest w konwencjonalnej psychologii, lecz Psyche lub Soul u starożytnych Greków, Wyższe Ja, dusza.

Psychosynteza jest formą syntezy, która wyraża wolę Wyższego Ja i jest osiągana poprzez mądrość i miłość — dwie fundamentalne jakości świadomości Wyższego Ja. Stawia nacisk na proces syntezy, wymagający integrującego centrum, gdzie ta synteza może zaistnieć. Ja, będące projekcją Wyższego Ja, funkcjonuje jako jego zastępca na poziomie osobowym. Staje się ono tym samym immanentne i transcendentne.

W psychosyntezie ruch w kierunku transpersonalnym manifestuje się na dwóch poziomach:

1. Personalna lub osobowa psychosynteza — jej celem jest osobowa integracja, tworzenie harmonijnej osobowości. Może być osiągana przez uczenie się poszukiwania centrum, zdobywania umiejętności dezidentyfikowania się od wzorców ego, roli i zawartości osobowości, oraz identyfikowanie się z wewnętrznym centrum Ja — będącym integrującą siłą osobowości.

W osobowej psychosyntezie ja jest integrującym centrum. W czasie tego procesu syntezy podosobowości, ciało, umysł i emocje są harmonizowane i integrowane, stąd jednostka zaczyna działać efektywniej, nie tylko w pracy, ale w osobowych relacjach, rozwijając dobrze zintegrowaną osobowość. Celem personalnej psychosyntezy jest równoważenie wszystkich sfer osobowości wokół jednoczącego centrum (stałego atomu w człowieku — osobowego ja).

Różnica między osobowym (personalnym) i transpersonalnym może być wyjaśniona następująco:

— Osobowość — to działania, odczucia, myślenie. Może być instrumentem Ego lub Osobowego Ja. Gdy uczymy się identyfikować z poziomu wyższej tożsamości — osobowość staje się wyrażaniem Wyższego Ja, będąc motywowana wyższymi celami (osoby z historii: Matka Teresa, A. Schweitzer).

— Rozpoczynamy rozwój od Osobowego Ja — „oko huraganu” –dla integracji siebie w kierunku odczucia sensu osobowej tożsamości („pokój w sobie”), a to prowadzi do scentrowanej osoby)

Osobową psychosyntezę można więc opisać w 12 etapach rozwoju:

— Odnajdowanie tożsamości (z wielości ról)

— Uświadamianie przestrzeni wzrostu

— Zrozumienie swej unikalności (podmiotowości)

— Transformowanie relacji interpersonalnych (miłość i wybaczanie, uświadomienie innych typów osobowości, wyrażanie inności, autentyczność)

— Znaczenie w moim życiu

— Wartości

— Wybory (odnajdywanie woli i wyborów)

— Odkrywanie motywacji (wewnętrznych versus zewnętrznych)

— Zdrowe rozwiązywanie konfliktów w sobie i na zewnątrz

— Przyszłość i kreatywność — poziomy, znaczenie, idealny model =>to, KIM SIĘ STAJĘ

— Stadia woli

— Szczytowe doświadczenia (wglądy, zrozumienie, jasność celu)

Ten ostatni etap jest progiem do przekroczenia następnego poziomu — transpersonalnego.

2. Transpersonalna lub duchowa psychosynteza — jej celem jest synteza zintegrowanej osobowości z niecodziennymi jakościami i zdolnościami kontaktu z wymiarem transpersonalnym. Osiąga się to poprzez dialog z Wyższym Ja, medytacje, wizualizacje, pisanie pamiętnika i duchową pracę w grupie. Duchowa psychosynteza prowadzi do połączenia scentrowanego osobowego ja z Wyższym Ja (Higher Self), skąd indywidualność otrzymuje cel, mądrość, miłość, kreatywność i pozytywne siły dla uzdrowienia i wzrostu w aspekcie ogólnoludzkim.

W trakcie psychosyntezy transpersonalnej zogniskowanie scentralizowanej osobowości przenosi się z osobowego ja na Transpersonalne Ja. Ono staje się nowym centrum. To tak, jak mieszkańcy miasta są podporządkowani władzy miasta, a jednocześnie miasto jest podporządkowane władzy województwa. Celem tejże psychosyntezy jest synteza zintegrowanej osobowości z niecodziennymi jakościami i możliwościami kontaktu z wymiarami transcendencji.

Kooperacja z większą całością, scentrowanie wszystkich energii daje większe spełnienie niż życie w iluzji wolności. W tym połączeniu zaczynamy czuć prawdziwy cel i sens życia, przechodząc wszelkie ograniczenia osobowego ja i odkrywamy głębokie związki z uniwersalnością.

Transpersonalna perspektywa widzenia psychosyntezy rozpoznaje osobowość jako pojazd, poprzez który jakości wyższej świadomości mogą być wyrażone w codziennym życiu. Ta osobowość jest współzależna z osobowościami innych. W psychosyntezie idea transpersonalnej rzeczywistości nie ma wymiaru mistycznego; jest doświadczeniem życiowym i może być zintegrowana ze światem codziennej aktywności i relacji międzyludzkich. Jakości i zdolności wyższej świadomości są przenoszone do świata poprzez transformację jakości życia tu i teraz. Proces psychosyntezy przygotowuje do świadomego wyboru współdziałania z naturalnym rozwojem, prowadzi do integracji jednostki z otoczeniem (interpersonalna, społeczna, naturalna, kosmiczna) i integracji różnych dziedzin nauki, sztuki, życia jako całości.

Psychosynteza zgadza się z nowoczesną fizyką, która traktuje energię jako pomost między psyche i materią. Prezentuje liczne techniki, które można używać do kierowania, przemiany i sublimacji różnych energii psychicznych. Rozpoznaje także wyższe energie, które integrują, ożywiają i regenerują świadomą osobowość.

A. Maslow uważał doświadczenia transpersonalne za doświadczenia szczytowe. Pojawiały się w życiu takich osób, jak Platon, Dante czy Einstein. Niektórzy uzyskują je poprzez modlitwę lub medytację, mogą być też wezwani (powołani). Dla opisu tych duchowych doświadczeń język jest niewystarczającym narzędziem. Każde doświadczenie jest wyjątkowo symboliczne. Może to być: olśnienie, przejście przez obudzenie, oczyszczenie, przeobrażenie, psychoduchowa odnowa, powtórne narodziny, uwolnienie.

Psychosynteza rozpoznaje, że każdy człowiek ma transpersonalne źródło, esencję, rdzeń, i każdy ma możliwość manifestowania tej esencji (jaźni) w takim stopniu, jak jest to możliwe w świecie w codziennej osobistej pracy i społecznej działalności. Całość psychiki — według Assagiolego — możemy ustawić w sobie odśrodkowo. Taki proces porządkowania uruchamia wewnętrzne możliwości dziania się samoczynnego, spontanicznie. W ten sposób ujawniają się wyższe wartości.

W psychosyntezie każdy uczy się rozpoznawać i badać siebie jako aktywny

i kierujący czynnik, z wolą harmonizowania różnych psychologicznych składowych, budujących osobowość; uczy się, jak przesunąć własne centrum świadomości na głębszy poziom, zawierający Transpersonalne Ja. Na tym poziomie doświadcza i żyje z miłością bezwarunkową, radością, pięknem, mądrością, współodczuwaniem, kreatywnością i zaczyna odczuwać uniwersalną świadomość. Jest jak alpinista, który dociera na szczyt góry. Gdy zatrzymuje się w drodze, widzi tylko fragment krajobrazu, gdy jest już na szczycie, może ogarnąć wzrokiem całą perspektywę.

Sięgając do poziomu transpersonalnego, psychosynteza pozwala na poznanie obszarów będących źródłem intuicji, inspiracji, imperatywów moralnych, iluminacji i celu życia. Transpersonalne Ja integruje podstawy osobowości jako źródła mądrości, inspiracji, bezwarunkowej miłości oraz wolę znaczenia i służenia innym.

Proces psychosyntezy zachodzi, gdy części będące w konflikcie i dysharmonii zaczynają podlegać procesowi równoważenia, integracji, syntezy. Gdy powiązane jest to z duchową naturą, osobowość staje się instrumentem lub kanałem, przez które Wyższe Ja — dusza — może ujawniać się w materialnym świecie. Zintegrowana osobowość ma poczucie wyższego i głębszego sensu, głębszej tożsamości — Wyższego Ja. Świadomość i ekspresja tego wyższego sensu tożsamości jest celem duchowej psychosyntezy.

Kontakt z wymiarem Wyższego Ja daje poczucie solidarności ze wszystkimi istotami żywymi oraz poczucie bycia częścią większej całości. Tak odczuwana synteza pozwala na doświadczanie i wspieranie zdrowia, kształtowanie i wyrażanie siebie dla siebie i innych, uczy sztuki życia w świecie. Człowiek odczuwa wtedy poczucie celu i sensu życia oraz potrzebę spontanicznego uczestniczenia w globalnym życiu jako całości.

Natura psychosyntezy staje się bardziej klarowna w odniesieniu do czterech faz rozwoju zachodniej psychologii: psychoanalizy, behawioryzmu, psychologii humanistycznej i transpersonalnej, a takie osoby, jak Karol Gustaw Jung, William James i Abraham Maslow, oraz wschodnie systemy radża joga i karma joga miały wpływ na jej rozwój. Szczególnie te ostatnie znalazły swe odbicie w wykorzystaniu koncentracji czy ugruntowania, jak i w prawach psychodynamiki Assagiolego.

Psychosynteza zawiera elementy wszystkich czterech sił w psychologii: psychoanalizy, behawioryzmu, psychologii humanistycznej i psychologii transpersonalnej, zachowując jednocześnie swą unikalną tożsamość. Czwarta siła pozwoliła na zrozumienie ludzkiego potencjału, doświadczania wyższych stanów świadomości, „nadludzkich” zdolności, duchowych dyscyplin, uniwersalnych jakości i energii, istoty człowieka i synergii.

Psychosynteza wyprzedziła wiele kluczowych elementów czwartej siły w psychologii, takich jak: włączenie wszystkich poprzednich odkryć w większą całość, integrowanie aspektu naukowego i duchowego, pracę z innymi stanami świadomości, sprzyjanie wzrostowi ponad ego. W odróżnieniu od innych ruchów transpersonalnych, które zagłębiły się w duchowość i weszły w medytacyjne i ezoteryczne badania, psychosynteza przemienia abstrakcyjne myślenie w praktyczne ćwiczenia i realizację aspektu duchowego w życiu. Inne transpersonalne podejścia pracują głęboko z drogą serca, podczas gdy psychosynteza zajmuje się sferą duchową od strony umysłu i działania, nie pomijając jednak serca, tworząc połączenie umysł — serce. Jednocześnie wypracowuje harmonijną równowagę między miłością i wolą oraz integrację wszystkich poziomów: emocjonalnego, intelektualnego i transpersonalnego (duchowego).

Ponieważ psychosynteza przechodzi z poziomu leczenia choroby na koncentrowanie się na dobrostanie i wzroście — ma podejście jednocześnie terapeutyczne i dydaktyczne, edukacyjne i promujące zdrowie.

W psychosyntezie są liczne techniki rozwoju świadomości Transpersonalnego Ja. Polegają one np. na wewnętrznym dialogu, wyobrażaniu mądrego starca (wewnętrznego nauczyciela), który zna wszelkie odpowiedzi na gnębiące człowieka problemy. Odpowiedzi mogą przyjść także przez osoby trzecie lub poprzez czytanie czegokolwiek — spontanicznie; również przez pisanie listów lub medytację czy odbiór intuicyjny. Jest to uzewnętrznianie wewnętrznej mądrości obecnej w nas samych. Niektórzy ludzie zaprzeczają transpersonalnym przeżyciom, wpychają je do środka (repression of the sublime). Boją się ich, ponieważ są im nieznane i zmuszają ich jednocześnie do odpowiedzialności za bardziej godne życie, czego nie mają odwagi zaakceptować.

---

7. Wyższe Ja w psychosyntezie

W książce Transpersonal Development (Transpersonalny rozwój) Roberto Assagioli prezentuje naukowe podejście do duchowości. Przedstawił w niej wewnętrzne poszukiwania i realizację duchowego Ja (Higher Self) jako wyższego duchowego centrum dojrzałej psychicznie osobowości. Pokazał, jak ten głęboki poziom wewnątrz każdej istoty może stać się aktywnym.

Teoria Wyższego Ja (Self), stworzona przez Assagiolego, włącza doświadczenia wychodzenia poza zwykłą rzeczywistość. Tego rodzaju przeżycia opisywane są w nauce czy sztuce lub w mistyce kultur Wschodu i Zachodu jako „twórczy geniusz”.

Roberto Assagioli stał się naukowcem duszy, poświęcając lata życia na odkrycie tej fenomenalnej rzeczywistości, istniejącej ponad faktami opisywanymi w rzeczywistości normalnej. Pracując z ludzkim bólem i cierpieniem, stał się idealnym „towarzyszem” każdego, kto pragnie podążać za nim w wewnętrznych odkryciach dla znalezienia prawdy własnego istnienia.

Aspekt duchowy jest rozumiany przez Assagiolego jako wszystkie stany świadomości oraz funkcje i aktywności: etyczne, estetyczne, heroiczne, humanitarne i altruistyczne. Termin duchowy rozwój obejmuje wszystkie doświadczenia związane ze świadomością zawartości nadświadomości, które mogą lub nie włączać kontakt z Wyższym Ja.

Psychosynteza dostarcza narzędzi i technik służących przeniesieniu uwagi ze świata zewnętrznego na świat wewnętrzny i jednocześnie stara się zobiektywizować rzeczywistość tego fenomenu. Przy tym procesie niezbędna jest otwartość na doświadczenie, bez zakładania a priori czegokolwiek. Takie podejście daje bezpośredni wgląd w ewolucyjny proces, będący fundamentalnym prawem Wszechświata.

Psychosynteza jest psychologicznym oglądem, który łączy tendencje do introspekcji i uwagi dotyczące wewnętrznego wymiaru, charakterystyczne dla Wschodu, z pragmatyzmem i aktywnym zachowaniem, które są typowe dla Zachodu. Bazuje na użyciu aktywnych technik analizy osobowości, które rozwijają samoświadomość, samokontrolę, wolę i wewnętrzną kreatywność. Jest to zespół metod psychologicznego badania siebie, które zapewniają każdej jednostce możliwości i narzędzia dla zdobycia pełnej samorealizacji.

Słowo psychosynteza było używane przez wielu badaczy jako „umysłowa” synteza w znaczeniu uzdrawiania rozdzielonych funkcji. Assagioli w swych rozważaniach zawarł w tym słowie znacznie więcej. Stworzył schemat wewnętrznej konstrukcji osobowości człowieka („jajo Assagiolego”), włączając w nie, oprócz części podświadomej i świadomej, także nadświadomość jako najwyższą sferę życia biologicznego człowieka, stopień wiodący w górę w ludzkiej ewolucji, zawierający jednocześnie uśpione wyższe funkcje psychiczne i energie duchowe. Z pozycji nauk humanistycznych jest to uzupełniający aspekt ludzkiego doświadczenia.

Assagioli postawił hipotezę, którą każdy może zweryfikować przez własne doświadczenie, że istnieje w człowieku „stały atom”, osobowe centrum, mające świadomość, kim jednostka jest, dokąd zmierza i co ma dla niej znaczenie — ja (personal self). Jest ono podmiotem istnienia, podstawą życia człowieka, niezmiennym elementem osobowości. Stwarza ono poczucie zaufania, bezpieczeństwa, radości, sens jedności, zestrojenia wszystkich elementów osobowości wokół tego jednoczącego centrum, wizję nieograniczonych możliwości wewnętrznego rozwoju.

To osobowe centrum jest połączone z Wyższym Ja (Transpersonalnym, czyli duchowym), które jest, podobnie jak osobowe centrum — ośrodkiem świadomości i woli. Transpersonalne Ja jest ponadprzeciętnym poziomem świadomości (nadświadomość), odbija się (jak w lustrze) w osobowym ja, przekazując mu wyższe energie, projektując je na pole świadomości.

Assagioli określił Wyższe Ja jako syntezę całej istoty, esencję prawdziwej egzystencji ludzkiej, najbardziej podstawową część ludzkiego istnienia — jego rdzeń, unifikujące centrum. Świadomość lub osobowe ja jest jego odbiciem, dając sens całości i tożsamości. Obydwa są różnymi wymiarami doświadczanymi na różnych poziomach. Self jest zawsze stałe.

W psychosyntezie każdy uczy się przesunąć własne centrum świadomości na głębszy poziom, zawierający Transpersonalne lub Wyższe Ja. Według Assagiolego każdy człowiek jest Wyższym Ja, poprzez które może wyrazić swój unikalny potencjał. Wymaga to wewnętrznej integracji. Taki proces uruchamia wewnętrzne możliwości dziania się samoczynnego, spontanicznego. W ten sposób ujawniają się wyższe wartości.

Transpersonalne Ja integruje podstawy osobowości jako źródła mądrości, inspiracji, bezwarunkowej miłości oraz wolę znaczenia i służenia innym. Nie jest możliwym realizacja Wyższego Ja bez zrównoważenia osobowości. Jest to stopień ewolucji. W szerszym znaczeniu psychosynteza jest więc drogą zrozumienia i wspierania osobistego i społecznego wzrastania.

Psychosynteza może być także interpretowana jako indywidualne wyrażenie ogólnego prawa syntezy między jednostkami a kosmosem.

Niezależny, istniejący w ludziach duch, jako boska istota czy kosmiczna energia, kształtuje ich jako twory pełne harmonii, piękna, jednoczące wszystkie istnienia miłością. W sposób powolny, lecz nieustający, prowadzi do Najwyższej Syntezy. W takim aspekcie mądrość jest niezbędna, aby wypełnić Uniwersalny Plan poprzez spełnienie planów indywidualnych, a wola jest konieczna dla kontroli i utrzymania właściwego kierunku.

---

8. Akt woli — wyrażenie woli „Ja”

Zarówno osobowe ja (personal self), jak i Wyższe Ja (Higher Self) mają możliwość używania woli w działaniach.

Assagioli uważał, że wola jest motorem ludzkiej fizyczności, stąd stworzył „narzędzia” doskonalenia woli. Jednym z tych narzędzi jest połączenie woli i kreatywności. Poprzez poszerzanie świadomości możemy zmienić część naszych nieświadomych automatycznych działań, włączając intuicję i wyobraźnię, co daje twórczą aktywność. W efekcie powstaje nowa, użyteczna forma, która zmienia nie tylko życie poszczególnej jednostki, ale i życie świata dookoła niej. Ten owoc woli jest największą korzyścią, jaką może każdy dać społeczności. Dzięki temu można przejść z automatyzmu do oceny, organizacji, regulacji i kierowania wewnętrznymi energiami, dla zmiany ich w twórczy proces wyboru i planowania.

Wola jest w bezpośrednim kontakcie ze świadomością, reguluje i kieruje całą wewnętrzną mocą człowieka w kierunku odkrycia nowych wzorców życia i czyni je bardziej rzeczywistymi w świecie.

Wola rozdaje zadania do wszystkich części osobowości. Jest jak dyrygent orkiestry. Patrząc na wolę jako wyrażenie osobowego ja lub Wyższego Ja, w zależności od poziomu, Assagioli stwierdził bardzo ścisłe połączenie między wolą i źródłem tożsamości. Prawdziwa wola jest spokojna i naturalna, umożliwia wybór będący w harmonii z najgłębszymi potrzebami człowieka.

Wola osobowego ja może łączyć się z transpersonalną i uniwersalną wolą, korzystając z intuicji i wyobraźni i otrzymując z wyższego wymiaru siły duchowe do działania. Scentrowanie razem osobowego ja z duchowym Ja pozwala na doświadczanie większej kompetencji w codziennych działaniach, głębszego ich znaczenia i głębszych relacji.

Być duchowym w zrozumieniu psychosyntezy — to żyć w najwyższych wartościach ludzkich, podnosząc jakość relacji międzyludzkich i stając się czynnym uczestnikiem w życiu społeczności. Synteza jest złączeniem najwyższych możliwości w codziennym życiu, co pozwala na przemianę jakości życia zarówno indywidualnego, jak i zbiorowego. Zmieniając się i wzrastając całe życie, możemy uczyć się rozpoznawać wzorce i kierunki naszego rozwoju i aktywnie uczestniczyć w zmianie samego siebie i innych. Podstawą w psychosyntezie nie jest użycie specyficznych technik, ale podążanie za integracją osobowości i uwolnienie w nas energii Wyższego Ja.

Esencją podosobowości — części nas — są popędy czy pragnienia. Ja, które jest esencją osobowości — jest czystym istnieniem. Ma ono funkcje, którymi są świadomość i wola. Poprzez identyfikację ja zdobywamy większą wolność używania świadomości i woli. Jeżeli używamy świadomości jako ja, stajemy się obserwatorem; gdy używamy dodatkowo woli — stajemy się reżyserem.

Jako obserwator, dezidentyfikujemy się od wszystkich składników osobowości i tylko oglądamy je. Z tej pozycji jesteśmy w stanie widzieć siebie, jak i nasze otoczenie bardziej obiektywnie. Jest to stabilne miejsce, z którego możemy spojrzeć na siebie bez osądzania samego siebie, z pełną akceptacją i jasnością spojrzenia.

Jako reżyser — będąc jednocześnie obserwatorem, możemy użyć woli dla wyrażania siebie, zgodnie z naszymi wartościami i celem i efektywnie harmonizować wszystkie części swej osobowości w jedną całość.

Jako ja jesteśmy w stanie zaakceptować siebie, włączając wszystkie nasze błędy i ograniczenia, negatywne i niedojrzałe części.

Osobowa integracja, podobnie jak inne formy syntezy, zachodzi według specyficznego wzorca i w specjalnej kolejności. Wszystkie potrzebne składowe muszą pojawić się razem, według specjalnego porządku lub planu, który jest unikalny dla każdej osoby.

Osobowe ja jest samoświadome — może ono patrzeć na siebie. W ten sposób możemy doświadczyć prawdziwej tożsamości, naszej indywidualności. Nie może być ono w żaden sposób opisane, musi być doświadczone.

Obserwowanie jest czymś innym niż myślenie o tym, chociaż może włączać obserwację naszych myśli. Gdy podróżujemy w stronę „ja”, możemy doświadczać i rozpoznawać, co jest nie-ja. Dzięki temu będziemy w stanie rozpoznać, co jest prawdziwe.

Ze względu na samoświadomość, Wyższe Ja nie ma dualności. Jest to paradoks: „puste, ale pełne”, „nic, ale wszystko”. Jest to realizacja JESTEM, stała esencja tożsamości, indywidualności, siła, by stać się panem siebie i życia. Gdy doświadczamy Ja, nie ma już zanurzania się w emocjach, w strumieniu myśli czy częściach podosobowości.

---

9. Badanie nadświadomości

Jak nadmieniłam wyżej, procesy nadświadomościowe traktuje się jako procesy doświadczania nadświadomości i samego Wyższego Ja (Self), łącząc je w poziom duchowego rozwoju.

Abraham Maslow używa terminu „bycie” na określenie doświadczeń pochodzących z nadświadomości, ponieważ dostarczają one sensu „pełni bycia”, jego intensywności. Assagioli wyróżnił 13 cech charakteryzujących ten poziom. Są to: głębia, internalizacja (uwewnętrznienie), wznoszenie się, droga, poszerzanie świadomości, rozwój, przebudzenie, radość, regeneracja, ponowne narodzenie, uwolnienie i wewnętrzna wolność. Maslow, podobnie, wyróżnił w tym procesie 14 cech, które nazwał „wartościami świadomego istnienia”.

W nadświadomości znajdują się elementy i różne typy aktywnie zmieniających się treści, które włączone są w stały przepływ psychicznego życia. Self jest stałe, nieruchome, niezmienne. Ta stabilność jest transmitowana z duchowego Ja (Self) do świadomości, jaźni, osobowego ja. Daje to sens osobowej tożsamości, pośród zmian i zmieniającej się zawartości umysłu, stałej przemienności świadomości.

Self znajduje się na najwyższym ekstremum osobowości: jest częściowo na zewnątrz, w zbiorowej nieświadomości, i częściowo wewnątrz — w ciągłej relacji z nadświadomością. Pozwala to wyrażać dwoistą naturę — indywidualną i jednocześnie uniwersalną, która staje się jednym.

Wejście w świadomą relację z Wyższym Ja wymaga bycia dostrojonym, tak jak do fali radiowej. Nie jest to problem nadmiaru informacji, raczej selektywności. Duchowe Ja jest wszechwiedzące, widzi w kierunku przyszłości, ma moc i jest bezgraniczne. Jego przewodnictwo, inspiracja i przestrzeń działania może dać nam światło, spokój, bezpieczeństwo, radość i miłość, stwarzając z nas instrument dobra dla innych.

Są różne symbole dla określenia Wyższego Ja. Najczęściej stosowane to słońce, gwiazda, ogień, anioł, stary mędrzec. Nie ma możliwości, aby Wyższe Ja ujawniło się samo. To my musimy je sami obudzić, zrobić pierwszy krok, otworzyć drzwi, stworzyć kanał. Do tego służy wolna wola.

Ludzie, którzy doświadczyli obudzenia Wyższego Ja, posługują się innym językiem od „normalnego”. Jednocześnie ci, którzy tego doświadczyli, używają podobnych wyrażeń, obrazów, symboli, co świadczy o wartości i uniwersalności tych wewnętrznych przeżyć.

Świat duchowy jest najwyższą rzeczywistością, wolną od ograniczeń czasu i przestrzeni oraz konkretnych definicji. Dusza jest ze swojej natury nieśmiertelna, nieskończona, wolna i uniwersalna. Przekracza ludzki umysł. Dusza jest elementem transcendencji, trwałości, mocy, wolności, wewnętrznej rzeczywistości, harmonii i syntezy w każdej manifestacji — indywidualnej i społecznej. Na poziomie ludzkim duchowy wymiar przekracza lęk, potrzebę przyjemności, kontrolę, instynkty, emocje; rozpoznaje większą rzeczywistość, staje się z nią tożsamy, pozwala przekraczać ograniczenia własnej osobowości.

Duchowymi manifestacjami w życiu są następujące cechy:

— odwaga

— miłość (na poziomie miłości bezwarunkowej)

— odpowiedzialność

— sens współpracy, solidarność

— oddanie, poświęcenie

— wola — samokontrola, zdolność wyboru, syntezy

— zrozumienie.

Te aspekty duchowego rozwoju, będące uśpionym potencjałem nadświadomości i Wyższego Ja, mogą być obudzone poprzez zastosowanie różnorakich technik edukacyjnych.

Psychosynteza pozwala na doświadczanie poziomu nadświadomości poprzez szereg metod. Wiele z nich jest opartych na psychologicznym wspinaniu się. Były one używane w różnych psychoterapeutycznych metodach (C. Happicha — prof. medycyny klinicznej w Darmstadt; E. Desoille — mental imagery). Psychosynteza używa wielu symboli jako lustra lub środka dla duchowej rzeczywistości, które stają się zewnętrznym unifikującym centrum. Ważnych symboli dostarcza np. Boska Komedia Dantego czy symbolika świętego Graala.

Istnieją różne drogi psychologicznego wspinania się do góry, zależnie od różnych temperamentów i typów psychologicznych. Istnieje droga mistycyzmu, miłości, estetyczna (Platon), medytacji. Większość tych dróg wymaga przewodnika. Proces ten polega na doświadczaniu światła, pokoju, harmonii i piękna, sensu radości i bliskości, mocy duchowej, wielkości, szerokości, uniwersalności. Jest to połączenie świadomości osobowej i duchowego Ja. To daje kontakt z transcendentną rzeczywistością, bycie otwartym na wpływy energii duchowej, płynącej z duchowego wymiaru rzeczywistości.

Doświadczanie nadświadomości może odbywać się poprzez schodzenie i wchodzenie wyżej. Schodzenie (descendence) polega na byciu otwartym na doświadczenia pochodzące z wyższego wymiaru i jednocześnie na implantowaniu ich w osobowej rzeczywistości; wchodzenie (ascendence) — na otwieraniu wyższych przestrzeni doświadczania, wspinaniu się pod górę.

Schodzenie może odbywać się dwiema drogami: spontanicznie lub przez świadome działanie. Do spontanicznego zejścia dochodzi przez inspirację. Otrzymuje się prawie gotowe formy lub mające już określoną strukturę, np. w muzycznej inspiracji (Mozart). W procesie schodzenia środkiem do chwytania wyższego wymiaru może być intuicja. Jest to odbierane jak błysk światła, krótkotrwały lub dłuższy proces, umożliwiający jego schwytanie przez obudzony, świadomy umysł. Intuicja przychodzi na różnych polach ludzkiej aktywności.

Istnieją także inne drogi uaktywnienia zejścia transpersonalnego wymiaru do osobowej rzeczywistości. Jednym z nich jest swobodne rysowanie. Nadświadomość wyraża się w symbolach. Rysowanie jest bezpośrednią metodą do określenia symboli pojawiających się z nadświadomości. Swobodne rysowanie zwykle tworzy niespodziewane wyniki w formie rzeczywistych przesłań z nadświadomości.

Innym ze sposobów jest swobodne pisanie. Assagioli odwołuje się tu do opisów H. Keyserlinga. Mogą to być długie nowele, instrukcje duchowej natury, różnego rodzaju rady, „chwytanie” poprzez swobodne zapisywanie.

Metodami kontaktu z nadświadomością są: modlitwa (wykorzystywana w różnych religiach), medytacja, specjalne ćwiczenia. W tych technikach najważniejsze jest używanie woli, szczególnie dla kierowania uwolnionej energii. Innymi sposobami są radża joga, kierowana wyobraźnia.

Na drodze doświadczania nadświadomości można spotkać czasem przeszkody wynikające z walki między osobowością i duchową naturą. Mistycy opisywali tego rodzaju doświadczenia, np. św. Paweł czy św. Augustyn.

Manifestacja procesów pochodzących z nadświadomości może objawiać się w różnych dziedzinach codziennego życia — w muzyce (Haydn, Mozart, Mendelssohn, Chopin, De Musset) czy nauce (Archimedes, Kekulé). Następuje wtedy przepływ psychologicznych elementów z nadświadomości do świadomości.

Drogi poszerzania świadomości opisywano w różnych kulturach i cywilizacjach; zależą one od typów i indywidualnej konstrukcji psychologicznej: droga nauki, oświecenia, etyki regenerującej, estetyczna, mistyczna, heroiczna, rytualna. Mogą one prowadzić do ujawnienia tzw. psychoduchowej katalizy, czyli radiacji pochodzącej z wewnątrz osoby, która przeszła ten proces (inni ludzie odczuwają, jakby taka osoba „promieniowała”), lub jako działania zewnętrznego, przejawiającego się w świecie jako służenie innym. Przykładem może być Matka Teresa.

Służenie innym jest tym, co staje się, gdy działamy z poziomu duchowego. Pozwala to na tworzenie świata miłości i harmonii, w którym możemy być szczęśliwsi. Służenie innym przychodzi naturalnie do nas, gdy kochamy i akceptujemy siebie na głębokim poziomie. Nasza miłość jakby wylewa się dookoła nas. Znajdujemy najwyższą satysfakcję i spełnienie, dając wkład dla świata drogą, która jest unikalna dla każdego.

Gdy wiemy, jak to jest być naprawdę duchową istotą, działającą poprzez szczególną osobowość i organizm, stajemy się wolni od bycia samolubnymi. Czujemy wtedy głęboko, kim jesteśmy — istotą o wielkim potencjale, tęskniącą, aby ten potencjał użyć dla służenia innym i uczestniczenia w życiu Wszechświata. Gdy odkrywamy, kim naprawdę jesteśmy, nasze potrzeby i pragnienia wiodą nas w kierunku harmonii z innymi. Bycie w środku pozwala na otwieranie się na świat. Nasza służba jest najbardziej satysfakcjonująca i efektywna, jeżeli pochodzi z samowiedzy, gdyż zawiera zainteresowania i talenty.

Służenie innym pomaga nam rosnąć całościowo, pozwala rozwijać talenty i jakości, o jakich jeszcze nie wiemy, że istnieją, i pozwala przynieść je do świata.

---

10. Dwa wymiary rozwoju — harmonia na poziomie osobowym i duchowym

Synteza i harmonia — w rozumieniu psychosyntezy — to powiązanie przeszłości, teraźniejszości i przyszłości w życiu człowieka, a więc także sfery podświadomości, świadomości i nadświadomości. Wejście do niższej nieświadomości umysłu — negatywnych emocji, przeszłości, stłumionych doświadczeń urazowych, nierozwiązanych konfliktów, lęku — przy użyciu różnych psychodynamicznych technik pozwala na ujawnienie zablokowanej energii i przetworzenie jej dla dobra jednostki i ogółu. Może to zapobiec agresji czy tendencjom separatystycznym lub dominacji, tak groźnych, gdy zostaną ujawnione w dziedzinie politycznej, społecznej czy religijnej. Synteza tych trzech sfer świadomości tworzy organiczne i harmonijne zjednoczenie wewnętrznego życia człowieka, biopsychosyntezę, i prowadzi do nabycia sztuki zdrowia, edukacji, życia.

Tego rodzaju podejście do człowieka przekracza zakres „tu i teraz”, choć w nim tkwi, włącza wszystkie przeszłe doświadczenia jako nieodłączną część psychiki ludzkiej oraz wychodzi w przyszłość — w sferę wizji, planów, marzeń — i pozwala je poprzez świadomy akt woli realizować. Pozwala unikalnej, niepowtarzalnej jednostce z jej uświadomioną przeszłością tworzyć nowego, stabilnego siebie. Taka jednostka odkrywa jednocześnie wszystkie swe potencjalne możliwości i zdolności oraz wewnętrzne siły dla tworzenia nowego, nieznanego jutra.

Tak szerokie spojrzenie na osobowość człowieka pozwala mu na odnalezienie własnej tożsamości, poczucia bezpieczeństwa, zaufania do siebie i jednocześnie buduje umiejętności podejmowania ryzyka. Dostarcza poczucia wewnętrznego dobrostanu w aspekcie fizycznym, umysłowym, emocjonalnym i psychicznym, co pociąga za sobą obudzenie odpowiedzialności za zachowanie tego stanu, a więc odpowiedzialność za własne życie i zdrowie. Tego rodzaju podejście do rozwoju, poprzez włączenie sfery transpersonalnej (wartości moralnych, etycznych, duchowych), pozwala na czerpanie siły z tego wszystkiego, co leży poza sferą materialną. Wtedy dopiero dochodzi do pełnej integracji człowieczeństwa, jego aspektów wewnętrznych i zewnętrznych, stanowiących o byciu sobą, a także byciu w świecie. Wiara w siebie i umiejętność podejmowania ryzyka są zasadniczymi atrybutami w działaniach i ustanawianiu własnych celów. Poczucie wewnętrznego dobrostanu daje odwagę i motywację do działania. „Mam odwagę być sobą”, a więc mam i wypowiadam swoje zdanie, stąd planuję i ruszam do akcji.

Według Assagiolego w każdym z nas działa mechanizm sterujący ruchem, nie pozwalający, aby człowiek zastygł. Ten samonapęd nakazuje iść do przodu i jest związany z wolą. Z pozycji centrum można zobaczyć więcej, a więc każdy ma większe możliwości wyboru strategii i korzystania w pełni z wewnętrznej siły. Ta siła jest życiową energią, pobudzającą do działania i stawiania celów oraz ich realizacji. Pozwala na wykreowanie własnych priorytetów, które z pozycji centrum dystansują każdego od emocji czy krótkowzrocznego myślenia, pozwalają na spojrzenie wyżej i zobaczenie więcej.

Pełne człowieczeństwo to pełne zrealizowanie ludzkiego potencjału na poziomie materialnym i duchowym. Tworzenie warunków dla rozwoju to rozwijanie pozytywnej tendencji wypływającej z wnętrza organizmu. Dzięki temu każdy staje się obecny ciałem, duchem i umysłem. Staje się również odpowiedzialny za swoją prawdziwą obecność i wymaga tego od innych. Kreatywność jest wyrazem zdrowej osobowości projektowanej na świat. Rozwijana i wspierana, prowadzi do wszelkiego rodzaju autoekspresji.

Niezbędnymi podstawami do osiągnięcia poczucia samoświadomości są poszerzanie świadomości i wiedza o nas samych. Jeśli jesteśmy odpowiedzialni za uczucia, myśli, przekonania, zachowania, postępowanie w stosunku do innych, możemy je zmieniać i kontrolować. Odpowiadamy za nasze wybory. Jasność umysłu pozwala na wrażliwość na każdy bodziec płynący z organizmu i otoczenia, a to prowadzi do uwrażliwienia na innych i środowisko.

Uspokojony umysł to rozszerzenie świadomości i rozwój osobisty. Spokój pozwala energiom wewnętrznym zharmonizować się z energiami kosmosu. Uspokojenie umysłu to przeniesienie energii do innych części ciała i wykorzystanie jej do specyficznej ekspresji i działania. Harmonijny kontakt z sobą i innymi jest warunkiem odczuwania jedności i współbrzmienia ze światem.

Dobry kontakt z innymi i z sobą — jako efekt komunikacji na poziomie interpersonalnym — prowadzi do tworzenia głębokich więzi: pomaga w budowaniu zaufania i łączności z ludźmi, do spożytkowania własnych myśli i uczuć na rzecz innych. Człowiek osiąga wewnętrzne i zewnętrzne zaufanie i nawiązuje kontakt. Staje się autentycznie niezależny. Ma zaufanie do własnych doświadczeń i do tego, czego się z nich uczy, to prowadzi do afirmacji istnienia w świecie i poczucia miłości. Świadomość siebie: uczuć, myśli, pragnień, motywów jest najistotniejszym warunkiem rozumienia drugiego człowieka. Gdy naprawdę akceptujemy swoje wady i zalety, koncentrujemy się na mocnych stronach, to tak samo akceptujemy drugiego człowieka. Potrafimy go szanować, doceniać jego odrębność.

Według Assagiolego uczenie się autentycznego, wewnętrznego ja daje poczucie czerpania ze źródła spontaniczności, zainteresowania, energii psychicznej, dążeń i koncentracji wysiłków, z których wyłaniają się akty woli. Jest to uczenie się zdolności do pragnień i marzeń, tej części nas, która chce wzrastać i rozwijać się, urzeczywistniać siebie, sprawiać, że nasze myśli są spontaniczne, że mamy siłę, aby brać odpowiedzialność. Znajdujemy wewnętrzną równowagę — pełną integrację, poczucie, że jesteśmy niepodzielną całością, a jednocześnie niepowtarzalną, indywidualną istotą. Jak określa to D. Whitmore — „bierzemy odpowiedzialność za autorstwo swego życia”, które jest niezbędnym warunkiem samorozwoju. Widzenie siebie od wewnątrz zwiększa szanse zrozumienia innych, dostrzeżenia ich potencjału w procesie nieustannego stawania się i rozwoju. Jest to otwarty proces samorealizacji.

Gdy wzrastamy w całości — na poziomie osobowym i duchowym — widzimy siebie we współzależnościach jako części większej całości. Jesteśmy stale dawcą i odbiorcą; uczestniczymy w wymianie energii w życiu. Każdy dar, który dajemy z siebie, swobodnie wraca do nas w zwielokrotnionej formie. Każdy prezent, który akceptujemy z wdzięcznością i pokorą, wzbogaca nas i dawcę. Stajemy się niezbędną częścią całości, tworząc ją. Poprzez swój własny wkład dla świata zapoczątkowujemy integrację i realizację aspektu duchowego każdej indywidualnej osobowości w materialnej rzeczywistości.

---

11. Podosobowości w psychosyntezie

Ważnym wkładem Assagiolego do psychologii była praca z podosobowościami. Według Assagioliego „każdy z nas jest tłumem”, a więc zespołem jakości, społecznych ról, nastawień, indywidualnych nawyków, typowych słabości. Nie jest to teoretyczna koncepcja, lecz egzystencjalna rzeczywistość, dostępna praktycznie w życiu każdej osoby.

Podosobowość może być doświadczana jako pojedyncza rola (np. matka, córka, teściowa, pracownik) lub zachowanie (krytyk, komik, perfekcjonista). Zwykle nie bierze się pod uwagę sensu, wewnętrznej złożoności siebie. Intensywność tego doświadczenia zmienia się indywidualnie, także w samej jednostce. Zmniejsza się, gdy jednostka jest zajęta zwykłą aktywnością, lub powiększa, gdy pogrąża się w bólu czy cierpieniu bądź ogarnięta jest wstydem. Jest mocna, gdy staje ona przed podjęciem ważnej decyzji, szczególnie związanej z odpowiedzialnością. Jest to jednak to samo „ja”, które budzi się rano i idzie spać wieczorem.

Jeżeli człowiek identyfikuje się jedynie z jakąś podosobowością, ukazuje fragmentaryczną tożsamość, niekompletny wizerunek siebie, niskie poczucie własnej wartości, istnieją w nim wewnętrzne, nierozwiązane konflikty, podświadome lub zablokowane emocje, własne nastawienia czy kompleksy. Poczucie własnej wartości nie obejmuje wtedy całej osoby, a jedynie rolę. Ten ograniczony wizerunek siebie jest charakterystyczny np. dla osobowości neurotycznej. Osoba taka wyjątkowo identyfikuje się z częścią życia, wyłączając pozostałe, jest np. pracoholikiem, wyłącza się z rodzinnego życia.

Osobowość człowieka złożona jest z licznych części, w zależności od nastroju, zmieniających się zachowań. Wielu ludzi jednak nie przyjmuje do wiadomości, że ich osobowość składa się z wielu elementów, utożsamiając się zaledwie z jednym. Każdy człowiek gra różne role w różnych okolicznościach, nie mając świadomości, kto je wybiera. Role te są wyrażeniem pojedynczych podosobowości. Gdy jednostka daje dojść do głosu jednej, a druga jest odcięta, rodzi się wewnętrzny konflikt.

Wielość podosobowości można spotkać w różnych proporcjach i na różnych poziomach rozwoju: instynkty, role, zachowania, pasje, tendencje i aspiracje. W ciągu przeszło stulecia ta wewnętrzna złożoność była jednym z głównych tematów psychologii (W. James, analiza transakcyjna, terapia Gestalt, terapia ego — Shapiro). W literaturze również jest obrazowany podobny punkt widzenia [L. Pirandello, R.L. Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde)].

Według Assagiolego niektóre podosobowości są typowe, inne różne w każdym człowieku. Funkcjonują na różnych poziomach organizacji, złożoności i doskonałości. Pewne wzorce, według których ujawniają się konkretne zachowania, są wspólne. Mogą występować jako przeciwieństwa cech, ale niekoniecznie pojawiają się w parach. Kontakt z podosobowościami i rozpoznawanie ich różnorodności i jakości podwyższa sens ja, osobowej tożsamości, jak również integrowanie ich w jedną spójną całość.

Podosobowości — według psychosyntezy — są psychologiczną rzeczywistością obrazującą wewnętrzną złożoność i różnorodność człowieka, formacją w osobowości starającą się wyrazić siebie, sens własnej tożsamości, jakiś swój aspekt, cechę, jakość. Wyrażają jednocześnie wielość i jedność. „Jedność” i „wielość” są głównymi paradoksami od najdawniejszych czasów. Osobowy aspekt tego paradoksu jest jednak pomijany w różnych naukach zajmujących się człowiekiem.

Podosobowość jest syntezą wzorców zachowań, cech, kompleksów i innych psychologicznych elementów. Aby synteza mogła się dokonać, musi być jednoczące centrum, wokół którego może się to wydarzyć. Każda podosobowość zawiera centrum, będące wewnętrznym pragnieniem czy dążeniem, które chce być wyrażone. To centrum przyciąga i syntetyzuje różne elementy osobowości dla stworzenia własnego środka wyrazu. Jeśli je rozpoznamy, następuje większe zorganizowanie i synteza wokół wyższego centrum ja — centrum osobowego lub osobowego centrum tożsamości. Systematyczna praca nad harmonizacją wielości elementów osobowości prowadzi do silniejszego poczucia tożsamości i jedności oraz większej efektywności w świecie.

Często dochodzi do konfliktu między poszczególnymi podosobowościami. Każda z nich chce kontrolować sytuację i wyrażać siebie. Mimo to może dojść do zablokowania obydwu, co powoduje jeszcze większy konflikt i cierpienie. Proces integracji prowadzi z ogólnego stanu izolacji, konfliktu, współzawodnictwa i represji słabych elementów przez silniejsze. Wiedzie do uwolnienia zablokowanej energii psychicznej (cierpienia) i stanu harmonijnej współpracy, gdzie wzrasta efektywność osobowości, a ujawniające się aspekty znajdują przestrzeń i nasycenie ich potrzeb i jakości, które mogą rozwinąć się w pełni. Staje się możliwe znalezienie takich środków wyrazu, które włączają maksymalną ilość podosobowości, i wyrażenie ich potrzeb na głębszym poziomie. Dzięki temu uczą się one współpracy ze sobą i z ja.

Jeśli istnieje konflikt wewnątrz osobowości, jednostka nie może zbudować harmonijnych relacji z innymi. Stąd wewnętrzna indywidualna harmonia jednostki musi zaistnieć najpierw dla zbudowania harmonii w psychologicznym świecie wspólnoty. Inaczej jednostka projektuje na innych swe stany umysłu i nierozwiązane problemy. Zasadą pracy z podosobowością jest zrozumieć ją do głębi.

Proces harmonizacji podosobowości w psychosyntezie składa się z 5 faz: rozpoznania, akceptacji, współpracy, integracji i syntezy (wewnątrzosobowa i ponadosobowa). Sama intencja podosobowości (jej rdzeń) jest dobra — jest to podstawowa motywacja. Główną zasadą pracy z podosobowością jest odkrycie tej głębokiej potrzeby i pozwolenie na jej wyrażenie w najbardziej satysfakcjonujący i pełny sposób. Jeśli podosobowość jest zablokowana, nie może zaspokoić swoich podstawowych potrzeb, wtedy chce wszystkiego i blokuje inne jakości i cechy pozostałych podosobowości.

Podosobowości, które występują jako para przeciwieństw, są łatwiejsze do integracji poprzez znalezienie tzw. „złotego środka”. Grają one rolę filtru energii tego, co akceptują i jakie jakości odrzucają. Uświadomienie sobie i praca

z własnymi podosobowościami pomaga doskonalić relacje międzyludzkie, podnosi jakość życia i pomaga służyć innym. Najbardziej popularnymi technikami pracy z podosobowościami są techniki identyfikacji aktorów, reżysera i Autora Sztuki „teatru wewnętrznego” — V. King i M. Rueffler.

---

12. Psychosynteza w edukacji

Kryzys systemu wartości, niezadowolenie z codziennej egzystencji zarówno młodych, jak i starszych, narastające konflikty — od poziomu rodziny zaczynając, a na sferze międzynarodowej kończąc — wszechobecna agresja i przemoc, zmuszają zarówno teoretyków, jak i praktyków wychowania do szukania przyczyn tych zaburzeń. Tkwią one często w jednostce, jej podejściu do życia. Implikuje to potrzebę tworzenia takiego modelu edukacji, który sprzyjałby rozwojowi osobowemu w aspekcie zdrowia fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego i mobilizował siły jednostki do wykorzystywania indywidualnych i zbiorowych możliwości dla dobra ogółu.

Wyżej wymienione warunki spełnia psychosynteza, która może być nową alternatywną propozycją dla dopełnienia systemu edukacyjnego. Proponowane przez nią metody i techniki zostały zweryfikowane w szkołach i instytutach wychowawczych wielu krajów świata.

Na polskim rynku księgarskim coraz częściej pojawiają się publikacje poświęcone psychosyntezie. Założenia tej filozofii mają ogromne zastosowanie w dziedzinie edukacji na wszystkich szczeblach — począwszy od edukacji rodziców, nauczycieli, edukacji szkolnej po akademicką. Mogą też stanowić wstęp do wszystkich nauk poświęconych człowiekowi i zachowaniu życia na Ziemi.

W roku 1995 ukazała się pierwsza szeroka prezentacja systemu, książka Diany Whitmore Radość uczenia się — zastosowanie psychosyntezy w wychowaniu. Praktyczny poradnik dla nauczycieli i rodziców, przybliżający polskiemu czytelnikowi zasady psychosyntezy. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że na początku lat osiemdziesiątych w Literaturze na Świecie ukazał się artykuł R. Assagiolego pt. „Duchowa psychosynteza”, a w 1994 tłumaczenie rozdziału z książki J. Hardy A psychology with a Soul. Psychosynthesis in evolutionary context w zeszycie ALBO albo 1–2/1994). Kilka lat później została wydana przez CODN książka V. King Teatr nasz wewnętrzny (1998).

Intensywny rozwój psychosyntezy na świecie datuje się od lat siedemdziesiątych, kiedy to pojawiły się programy edukacyjne dla różnych poziomów edukacji, rozwoju osobowego i duchowego wzrostu, zastosowania psychosyntezy w relacjach międzyludzkich i grupach społecznych i rozpoczął się ruch w kierunku opracowania wszechstronnej teorii i badań naukowych.

Psychosynteza wychodzi od analizy osobowości dla zrozumienia jej natury i zależności, a następnie scala ją dla wyrażenia pełni i piękna całości (synteza). Używając aktywnych metod, próbuje ułatwić holistyczny rozwój człowieka we wszystkich jego wymiarach (fizycznym, emocjonalnym, umysłowym, moralnym, społecznym oraz transpersonalnym). Wskazuje, jak można poprzez własne przeżycia i doświadczenia wzbogacać rozwój i wychodzić poza bariery i ograniczenia. Dopomaga harmonijnie współdziałać z prawami natury, eliminować konflikty i bloki emocjonalne. Podkreśla, że człowiek może uchronić się przed nadmiernym przerostem jednej sfery osobowości lub przynajmniej zredukować ją znacznie przez odpowiednie kształcenie od najmłodszych lat, rozwiązywanie konfliktów między funkcjami osobowymi i wzmacnianie rozwoju.

Psychosynteza uświadamia jednostce, czym może się stać — a więc rozwija w niej wszystkie potencjalne możliwości. Poprzez wszechstronne podejście do osobowego, społecznego i duchowego wzrostu i rozwoju, psychosynteza staje się środkiem do wewnętrznego procesu edukacji, pomagając w eliminowaniu barier, pozwalając na wewnętrzną wolność i pełny rozkwit tego, co możliwe.

Psychosynteza integruje różne aspekty ludzkiego doświadczenia: fizycznego, emocjonalnego, mentalnego i duchowego (związanego z celami, wartościami, wolą). Dostarcza nie tylko technik terapeutycznych, jej głównym celem jest edukacja (aspekt dydaktyczny). W wyborze technik nauczyciel lub terapeuta muszą pamiętać o rozwoju tych wymiarów, które są nierozwinięte i równoważenie tych, które są rozwinięte ponad miarę dla synchronizacji funkcji w jedną zintegrowaną całość. W psychosyntezie funkcjonuje powiedzenie: „Jeśli coś przychodzi na czas — jest to edukacja; jeśli za późno — to terapia”. Dlatego psychosynteza rozwinęła aspekt dydaktyczny, aby potem nie trzeba było terapii.

Psychosynteza przełamała mechanistyczne podejście w psychologii, włączając wszystkie poziomy ludzkiego doświadczenia — fizyczny, emocjonalny, intelektualny, wolitywny i transpersonalny (duchowy). Stała się prekursorką psychologii transpersonalnej, pomostem łączącym dotychczasowe osiągnięcia i wyjściem w sferę nowego, psychologii nie tylko podziemi, ale i wyżyn.

Psychosynteza jest „pomostem” dla wielu dziedzin, budując „przęsła” nie tylko w psychologii (psychologia transpersonalna, psychoenergetyka)), ale także w medycynie (psychosomatyka, medycyna komplementarna i holistyczna) i pedagogice (pedagogika holistyczna, heurystyczna). Wychodzi naprzeciw pilnym potrzebom wychowawczym i założeniom świadomego kształtowania takiego modelu całościowej edukacji, która w przyszłości może dać pozytywne efekty w życiu pojedynczej jednostki i środowiska. Jest to ustawiczna edukacja trwająca całe życie, zaczynająca się od najmłodszych lat — nauka, jak być zdrowym, jak wspierać harmonijny rozwój, jak nie szkodzić sobie i innym, jak żyć w zgodzie ze sobą, innymi i światem.

12.1. Integracja osobowości i wspieranie całościowego zdrowia

Psychosynteza przez swoje całościowe podejście do funkcjonowania psychiki, wychodzi również naprzeciw — ostatnio coraz częściej artykułowanym przez integrystów — potrzebom łączenia „rozumu i serca” i jest gotowym modelem czekającym na włączenie nie tylko do polskiej nauki, ale i do procesu dydaktycznego. Jako psychologia praktyczna wprowadza do edukacji, na różnych jej poziomach, aktywne ćwiczenia do wspierania i rozwijania poszczególnych funkcji psychicznych człowieka — emocji, intelektu, wyobraźni, woli, aspektu duchowego, moralnego. Zajmuje się także prawidłowym rozwojem w rozumieniu zdrowia fizycznego, dbaniem o zrównoważony wzrost i wspieraniem indywidualnych możliwości. Ofiarowuje elastyczny i dynamiczny model wspomagania rozwoju, bazujący na naturalnych psychicznych energiach w człowieku i możliwościach ich zdrowego wykorzystania i transformacji (także takich, jak złość, strach, gniew, agresja). Zawiera zasady zrozumienia i integracji wszystkich części siebie w spójną i ekspresyjną osobowość. Bardzo ważną kwestią jest w niej sfera relacji interpersonalnych, rozwiązywania konfliktów, negocjacji, współpracy i kooperacji (aspekt społeczny).

Psychosynteza umożliwia ujawnienie i użytkowanie pełnego „wyposażenia”: języka ciała, myśli, uczuć, energii duchowych. Uczy „doświadczać siebie w pełni”, pokonując bloki wynikłe z wadliwego oddziaływania środowiska czy nieprawidłowych wzorców wychowawczych.

Edukacja w oparciu o zasady psychosyntezy pomaga odkryć siebie, swoje potencjalne możliwości i słabości, pozwala je przekraczać. Jest, według jej twórcy, filozofią i sztuką życia, uniwersalną psychologią kierowania sobą, wzmacniania siebie, komunikacji ze swymi podosobowościami. Pozwala panować nad emocjami, uspokaja i niweluje konflikty w sobie, pomaga odkryć energie psychiczne i uczyć się sterowania nimi, rozpoznać prawa nimi rządzące, podobnie jak innymi funkcjami umysłowymi.

Psychosynteza dopomaga harmonijnie współdziałać z prawami natury, eliminować konflikty i bloki emocjonalne. Podkreśla, że człowiek może uchronić się przed nadmiernym przerostem jednej sfery osobowości lub przynajmniej zredukować ją znacznie przez odpowiednie kształcenie od najmłodszych lat, rozwiązywanie konfliktów wewnątrz funkcji osobowych i wzmacnianie rozwoju. W ten sposób uświadamia jednostce, czym może się stać — a więc rozwija w niej wszystkie potencjalne możliwości. Poprzez tego rodzaju wszechstronne podejście do osobowego, społecznego i duchowego wzrostu i rozwoju, psychosynteza staje się środkiem do wewnętrznego procesu edukacji, pomagając w eliminowaniu barier, pozwalając na „wewnętrzną wolność” i pełny rozkwit tego, co możliwe.

W psychosyntezie można wyróżnić następujące obszary pracy z jednostką:

— poziom zmysłowy (przypominanie, odkrywanie, wzmacnianie)

— emocje i intelekt (serce a umysł)

— intrapersonalny (np. podosobowości)

— interpersonalny (relacje)

— transpersonalny (duchowy).

Ogromny obszar zainteresowania psychosyntezy w edukacji dotyczy dzieci wybitnie uzdolnionych, harmonizacji umysłu i serca, treningów woli, relacji międzyludzkich, w tym rozwiązywania konfliktów (wewnątrzosobowych, zapobiegania agresji, przemocy), także międzypokoleniowych. Wielu psychosyntetyków rozbudowało te programy, np. E. Stauffer rozwinęła techniki przechodzenia przez gniew, praktykując wybaczanie i wyrażanie bezwarunkowej miłości, M. Crampton opracowała techniki grupowej pracy i komunikacji na poziomie serca, R. Gerard kontaktowania się i wyrażania miłości w relacjach międzyludzkich.

Głównym celem psychosyntezy jest rozwój słabo rozwiniętych funkcji psychicznych, do których rozwoju szkolnictwo nie przywiązywało do tej pory większej wagi: myślenia i pamięci, zmysłów, wspieranie wyobraźni, intuicji i woli, ekspresji twórczej. Używając aktywnych technik, uczy harmonizować te funkcje dla działania w konkretnym celu w codziennym życiu. Ponadto umożliwia użytkowanie koncentracji i relaksacji (elastyczności i jasności myślenia), jak również wykorzystania kreatywnego aspektu umysłu.

Ekspresja twórcza to aspiracje do wyrażenia siebie, zrozumienia znaczenia życia, miłości w znaczeniu altruizmu, realizacji wartości wyższych: etycznych, estetycznych, bohaterskich, humanitarnych i in.

Zwracając uwagę na kompletny rozwój dziecka, psychosynteza nie zaniedbuje ciała i zmysłów. Są one niezbędne do wyrażania siebie, komunikacji z innymi, jak również odbierania doznań fizycznych i niefizycznych, koordynacji z umysłem i działania. Psychosynteza umożliwia rozwój umiejętności fizycznych, odczuwania przyjemności i wrażliwości zmysłowej, uwalniania nadmiaru zmagazynowanej energii, pozbywania się kompleksów, pozwala też na budowanie pozytywnego wizerunku siebie. Uczy odbierania sygnałów płynących z ciała i odczuwania, co jest dobre dla zdrowia jednostki.

Psychosynteza zajmuje się aspektem uczuciowym. Zwraca uwagę na energię emocjonalną i uświadamia jej wpływ na sferę poznawczą, umożliwiając jej mądre użycie w procesie nauczania i uczenia. Nadaje mu przez to głębszy sens. Jest metodą realizacji edukacji emocjonalnej jako części całościowego procesu „edukacji siebie samego”. Dbając o rozwój wszystkich sfer osobowości dziecka: ciała, uczuć, psychiki, kreatywności, umiejętności dokonywania wyboru, psychosynteza wspiera i zdrowie fizyczne, i psychiczne.

Psychosynteza zwraca pilną uwagę na edukację dzieci w różnym wieku, podkreślając konieczność jej indywidualizacji w zależności od typów psychologicznych, jak i fizycznych, psychicznych i duchowych elementów tworzących unikalną osobowość. Kładzie szczególny nacisk na okres dojrzewania jako wyjątkowo istotny w budowaniu tożsamości jednostki. Dysponuje programami edukacyjnymi dla klas młodszych i młodzieży licealnej. Przykładem mogą być książki Amerykanki Vivian King, dra psychologii. Jedna z nich, jak już wspomniałam, Teatr nasz wewnętrzny, ukazała się w Polsce. Na jej bazie były prowadzone warsztaty dla 40-osobowej grupy nauczycieli, zorganizowane przez CODN, jak i kilku grup nauczycieli, psychologów, pedagogów szkolnych i młodzieży w latach 1995–1998 w Koszalinie, Warszawie, Zielonej Górze — a także poprzez Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości” (w latach 1998–2002).

Psychosynteza wyróżnia specjalną edukację dzieci wybitnie zdolnych wielo- i jednostronnie, które wymagają rozwoju, i wspierania pozostałych funkcji dla harmonijnej integracji i pomocy w stawaniu się w pełni funkcjonalną jednostką.

Bardzo ważnym polem zastosowania psychosyntezy jest sfera stosunków międzyludzkich: między jednostką i grupą oraz między grupami i w skali globalnej. W sferze interindywidualnej i socjalnej — przygotowania do życia w rodzinie i społeczeństwie — psychosynteza dysponuje licznymi technikami eliminacji konfliktów indywidualnych i w grupie, między grupami i zastąpienia ich harmonijnymi i konstruktywnymi relacjami. Konflikty blokują bowiem rozwój zarówno jednostki, jak i grupy. Osobowa synteza pozwala na uświadomienie sobie sensu integracji z innymi, umożliwiając człowiekowi tworzenie bardziej konstruktywnych kontaktów.

Szczególnie dużą rolę przypisuje psychosynteza uświadamianiu, wyrażaniu i braniu pod kontrolę skłonności agresywnych, uczy sposobów posługiwania się nimi, przetwarzania i konstruktywnego wykorzystania dla dobra ogółu. Wspomaga ekspresję twórczą, szczególnie pochodzącą z nadświadomości, wyrażanie siebie, potrzebę zrozumienia znaczenia życia jako całości, miłości w znaczeniu altruizmu, realizacji wartości wyższych: etycznych i estetycznych, bohaterskich, humanitarnych, religijnych.

Psychosynteza oferuje programy oparte o sztukę, naukę, budowanie prawidłowych relacji międzyludzkich na poziomie grupy, budzi świadomość globalną w znaczeniu ekologicznym i społecznym. Praca indywidualna nastawiona jest na wspieranie wszystkich sfer osobowości człowieka, także aktywności fizycznej — ciała, zmysłów, odczuwanie i odkrywanie piękna i wrażliwości; programy pomagają przenieść te doświadczenia na poziom etyczny, uniwersalny.

Dzieci i młodzież uczą się współżycia z naturą — słuchania jej odgłosów, poznawania życia, rytmu, kolorów i piękna oraz poszanowania jej wartości w znaczeniu indywidualnym i globalnym. Poprzez przeżywanie życia w sobie i w innych oraz zrozumienie przyrody, młodzież i dorośli doświadczają zrozumienia na poziomie ogólnym; przez odczuwanie harmonii w sobie doświadczają harmonii z innymi, naturą i światem.

Programy edukacyjne oparte na założeniach psychosyntezy poprzez budzenie woli indywidualnej pomagają także w doświadczaniu woli grupy i wypracowywaniu jednego z jej atrybutów — dobrej woli. Uczą współpracy i kooperacji — już od wczesnych etapów rozwoju dziecka, poprzez własne przeżycia, doświadczanie ich znaczenia we własnym życiu, a następnie życiu grupy i społeczności. Poprzez naukę codziennych czynności: w kuchni, ogrodzie, gospodarstwie, pomoc rodzicom (opiekunom), przeżywanie sukcesów i niepowodzeń własnych oraz sztukę — taniec, rysowanie, malowanie, wytwory własnych rąk (także w kuchni i ogrodzie), wyzwalają ekspresję siebie, dzielenie się swoimi przeżyciami, emocjami, przemyśleniami, a także frustracjami, pomagają wyrażać je innym. Te wszystkie aspekty oddziaływania psychosyntezy umożliwiają zastosowanie jej w edukacji rodziców i nauczycieli/wychowawców. Ten rodzaj aktywności pozwala także na przebudzanie własnych talentów i predyspozycji oraz docenianie ich w innych. Budzą kreatywność — nie tylko w sztuce, ale we wszystkich dziedzinach życia.

Psychosynteza wspiera rozwój jednostki jako indywidualności, ale również rozwój w sferze międzyludzkiej i społecznej. Pozwala na wychodzenie poza ograniczenia stwarzane przez siebie i wewnętrzne konflikty; równoważy w odpowiednim czasie rozwój niezbędnych funkcji i jakości osobowości oraz ich użytkowanie, pozwala również na przemiany wewnętrznych energii i dążeń.

Psychosynteza umożliwia wszechstronne i integracyjne podejście do człowieka poprzez :

— budzenie uśpionych potencjalnych możliwości i energii;

— rozwój konstytucjonalnie słabych funkcji, a szczególnie tych, które zostały zablokowane w okresie dzieciństwa;

— przemianę wytwarzanej energii psychicznej, jak również stłumionej i niewyrażonej drogą bezpośrednią;

— dyscyplinuje i reguluje ujawnienie energii psychicznych na każdym poziomie, wspierając ich konstruktywne użycie i twórcze wyrażenie;

— harmonizuje różne funkcje i energie dla stworzenia zintegrowanej osobowości człowieka;

— wspiera zaistnienie jednostki w społeczeństwie poprzez harmonizowanie interpersonalnej i grupowej współpracy.

Psychosynteza wychodzi z założenia, że dorosłe życie jest uwarunkowane doświadczeniami dzieciństwa, że psychologiczna przeszłość determinuje teraźniejszość i przyszłość, niemniej jednak, odkrywając ogromny potencjał jednostki i pomagając w eliminacji blokad, otwieramy niezmierzone możliwości uleczenia i zmiany. W ten sposób zapobiegamy ujawnianiu nagromadzonej energii psychicznej w agresywny i destrukcyjny sposób w stosunku do siebie i innych i pozwalamy na przemianę jej w siłę kreatywną służącą dobru ogółu.

Wszystkie powyższe cechy, a szczególnie tendencje jednoczące — zespalające, czynią psychosyntezę użytecznym narzędziem zastosowania jej w edukacji zintegrowanej, na różnych szczeblach nauczania szkolnego, w tym u osób wybitnie uzdolnionych, w edukacji rodzin i przygotowywaniu do życia w rodzinie i rodzicielstwa.

Poprzez całościowe widzenie człowieka, jako indywidualności i członka społeczności, od najmniejszej komórki rodziny poczynając, poprzez życie zawodowe i społeczne, psychosynteza spełnia zadania syntetyzujące, integrujące edukację jako całościowy, niekończący się proces.

Psychosynteza jest systemem otwartym, pozwalającym na stały, nieograniczony rozwój i doświadczalne podejście do siebie i świata, bazującym na niepowtarzalnej hipotezie badawczych technik psychodynamicznych, mających praktyczne zastosowanie we wszystkich dziedzinach ludzkiej działalności.

Psychosynteza dostarcza nowej drogi do samorealizacji, trzymając się hipotez i metod nowej nauki, opiera się na działaniu i bezpośredniej odpowiedzialności za swoje życie i zdrowie, akceptując przeszłość jako nieuniknioną i mając świadomość, że w każdym momencie każdy człowiek kształtuje własną przyszłość. Proces psychosyntezy przygotowuje każdego do świadomego wyboru współdziałania z naturalnym rozwojem, prowadząc do harmonii w jednostce, jej najbliższym otoczeniu, społeczności, społeczeństwie i świecie.

W szerszym znaczeniu psychosynteza jest drogą zrozumienia i wspierania osobistej i społecznej ewolucji. Wspomaga w ten sposób psychologię, edukację, medycynę, nauki społeczne i ekonomiczne i wiele aspektów świadomego kształtowania indywidualnej rzeczywistości.

---

13. Programy edukacyjne
oparte na zasadach psychosyntezy

Jak wspomniałam, kilka lat temu ukazały się w Polsce dwie książki poświęcone psychosyntezie: Radość uczenia się. Zastosowanie psychosyntezy w wychowaniu D. Whitmore oraz Teatr nasz wewnętrzny. Wstęp do kursu psychosyntezy. Poziom 1. V. King, przeznaczone dla dorosłych (nauczycieli, rodziców).

D. Whitmore była uczennicą Roberta Assagiolego u schyłku jego życia. Po powrocie do Anglii założyła w Londynie placówkę naukową Psychosynthesis & Education Trust, która jest obecnie wydziałem psychosyntezy University of East London. Jest autorką kilku innych książek z dziedziny edukacji i psychoterapii. Książka D. Whitmore Radość uczenia się jest jedną z propozycji programów edukacyjnych dla dzieci i nastolatków, opracowanych w oparciu o zasady psychosyntezy, zawierających ćwiczenia i techniki podlegające założeniom metod humanistycznych.

V. King była długoletnią psychoterapeutką dzieci i rodzin. Następnie założyła Teatr Wewnętrzny, aby poprzez metaforę w zabawny sposób rozwiązywać ludzkie problemy bez konieczności cierpienia.

Program Teatru Wewnętrznego jest tak przygotowany, aby pomóc zarówno dzieciom, jak i dorosłym, w zidentyfikowaniu różnych części siebie oraz potrzeb i pragnień, wyrażaniu uczuć w pozytywny sposób, podejmowaniu właściwych wyborów i decyzji, uwolnieniu wewnętrznego potencjału, znalezieniu centrum swej tożsamości, poznaniu Autora swej Sztuki i odkryciu dróg proszenia o pomoc zespołu wspierającego oraz zobaczeniu siebie jako części większej Sztuki Życia.

Teatr wewnętrzny jest innowacyjnym narzędziem wspierania wewnątrzosobowego rozwoju dzieci w wieku 8–12 lat (poprzez naturalne odwołanie się do odkrywczego świata dzieci) oraz nastolatków w oparciu o książki V. King: Stawanie się gwiazdą i Twoje krzesło reżysera.

Stawanie się gwiazdą zawiera „Przewodnik dla nauczyciela” oraz „Książkę do zabawy” do dziecięcego Teatru Wewnętrznego. W Stawaniu się Gwiazdą (1996) Vivian King zwraca się do potrzeb dzieci na wielu poziomach, pomagając im w zabawny sposób rozwijać samoświadomość, samoakceptację i odpowiedzialność za siebie.

Bazując na przesłance, że dzieci są jednocześnie swawolne i twórcze i że odpowiadają z łatwością na miłość, uznanie, zrozumienie, książka Stawanie się gwiazdą prowadzi nas w subtelny sposób przez 36 lekcji przygotowanych w formie gotowych scenariuszy zajęć. Program zaprojektowany jest w ten sposób, aby budować u dziecka silne poczucie siebie poprzez wyraźne dostrzeganie jego unikalnych pragnień, uczuć i talentów. Poprzez poczucie siebie, dziecko zdobywa umiejętność kontaktu z wewnętrznymi źródłami przewodnictwa i mądrości oraz wyrażania jakości „gwiazdy”. Praca — z punktu widzenia nauczyciela — jest zachwycająca i jednocześnie wymagająca, oferując obfitość zachęt i czerpania z wielu źródeł.

Stawanie się gwiazdą jest doświadczalnym procesem, który wymaga wewnętrznej świadomości ze strony przewodnika-nauczyciela. Ma on zaufanie do wyłaniającego się „wewnętrznego programu” dziecka.

Każda część „Przewodnika dla nauczyciela” zawiera fragment Przygotowanie i Program. Przygotowanie służy uważnemu zbliżaniu się do sceny, używając rekwizytów, muzyki, nastroju i materiałów do pracy. Nauczyciel otrzymuje jasne zrozumienie celu każdego ćwiczenia, włączając teoretyczne podstawy i odnośniki do dodatkowych materiałów i źródeł psychosyntezy. Program jest szczegółowo opisany i każda część odnosi się do odpowiedniego elementu „Książki do zabawy”. Książki zawierają wystarczająco dużo materiału, aby stworzyć możliwość elastycznego działania, jak również sugestie dodatkowej aktywności, którą dzieci mogą podejmować w klasie lub w domu.

Dziecięca „Książka do zabawy” jest pełna obrazków i ćwiczeń i zawiera wiele fragmentów pozwalających dzieciom na zaangażowanie budzącej się twórczości oraz dzielenie się doświadczeniami. W miarę rozwijania się programu odsłania się przed dzieckiem coraz to nowe terytorium teatru w nim samym. Spotyka ono swoich wewnętrznych aktorów i reżysera. Program dotyka prawie wszystkich głównych aspektów potrzebnych do osiągnięcia zaufania do siebie w zmieniającym się świecie.

Vivian King włączyła do swej pracy wiele elementów związanych z doświadczeniem siebie/życia w ludzkim rozwoju, jak również posmak zabawy. Pozwala to włączyć pełne spektrum ludzkiej świadomości i dodaje odwagi obu sferom rozwoju psychicznego i duchowego.

Na początku lat 90. Vivian King rozwinęła angażujący i wspomagający wewnętrznie program dla nastolatków, zaprojektowany w ten sposób, aby pomóc i dodać im odwagi w okresie ich głębokich zmian rozwojowych. Nazywając swój cykl Twoje krzesło reżysera, King używa metafory teatru do sprowadzenia uwagi nastolatków do ich wewnętrznego świata — świata dobra i kreatywności. Wnikliwość i umiejętności odsłonięte w pomieszczeniach Teatru Wewnętrznego mogą mieć dla nich niezmierną wartość, wspierając wybory, które będą kształtować ich życie i pomogą uzyskać prawdziwy sens samoświadomości, akceptacji i kierowania sobą.

W swej książce Twoje krzesło reżysera autorka „Teatru Wewnętrznego dla nastolatków” zarysowuje zrozumienie osobowości poprzez zarówno doświadczanie tragedii, jak i boskiej komedii. Jej głównym celem jest wsparcie tych aktorów amatorów w tworzeniu indywidualnej i zbiorowej sztuki, która może być „najlepszą sztuką świata”.

W części roboczej — dla nastolatków — znajdują się ilustracje, cytaty, rysunki i „złote myśli”, które mogą być źródłem mądrości. Wiele z nich przypomina, że proces, który jest zamierzony, zawiera wiele elementów zabawy. Wszyscy „grają”. Przechodzący przez niego uczniowie poznają głębię i możliwości samych siebie i mogą w zabawny sposób uczyć się, jak radzić sobie w przyszłości ze złożonością życia. Mogą w ten sposób rozwinąć bogactwo wewnętrznego życia i zdolności wnoszenia wkładu do Sztuki Świata.

Program prowadzi przez 36 lekcji zaplanowanych w taki sposób, że odkrywają kolejno każdy aspekt wewnętrznego dramatu. Odnajdują otoczenie (wewnętrznych aktorów, reżysera, autora), zwiedzają teatr (scenę, podziemie i poddasze), zasiadają na krześle reżysera i uczą się trzech kolejnych kroków kierowania (rozpoznawania, akceptacji i wspomagania wewnętrznych aktorów).

Praca ta stwarza wyzwanie do potencjalnych, najbardziej satysfakcjonujących zmian. Vivian King wspomaga nauczycieli (przewodników) w poczuciu rozluźnienia i uświadamia ich, że wewnątrz każdej osoby życiorys jest już napisany i wewnętrzny nauczyciel jest obecny. Przewodnik działa głównie przez to, że przywołuje wewnętrzny twórczy głos, ofiaruje porady i wskazuje uczniom drogi, którymi mogą się poruszać, ukazując energię ich twórczej inspiracji.

W książce przewodniku dla nauczycieli podanych jest wiele źródeł, z których można korzystać. Plan każdej lekcji jest dokładnie wyjaśniony, jak też cel, podstawy teoretyczne oraz sugestie co do zastosowania atrybutów, przygotowania sceny, a także scenariusz każdego ćwiczenia. Każdy odcinek jest jakby otwarty na zakończenie, podaje wiele sugestii optymalnych działań, mając na celu wspomaganie uczniów oraz nauczycieli w tworzeniu ich własnych przedstawień.

Obydwa typy programów są programami uzupełniającymi, ogólnorozwojowymi, dostosowanymi do potrzeb dzieci w różnym wieku. Wychowanie rozumiane jest jako wspieranie rozwoju dziecka, pobudzanie jego kreatywności, wzbudzanie wewnętrznej motywacji. Programy rozwijają dziecięcą samoświadomość, samoakceptację i samokontrolę. Pomagają dzieciom myśleć przez odczuwanie i spontanicznie wyrażać, co znaczy być sobą. Poprzez zrozumienie wewnętrznego życia dziecka i praw rozwoju charakteru, młodzi ludzie otrzymują wskazówki, jak żyć w szybko zmieniającym się zewnętrznym świecie.

Zestaw stosowanych metod w obydwu rodzajach programów umożliwia głębsze poznanie siebie, poszerzenie własnej świadomości, odkrycie i nauczenie się posługiwania posiadanymi zdolnościami, rozwijanie ich, docieranie do swego potencjału, nabywanie umiejętności porozumiewania się, radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Wszystkie metody pracy dostosowane są do potrzeb dziecka i jego możliwości rozwojowych.

Zestaw ćwiczeń pozwala na wyrabianie postaw:

— poznawczej — poszerza możliwości poznawania zmysłowego i pozazmysłowego (włączenie aktywności lewej i prawej półkuli mózgu);

— emocjonalnej — pomaga poznać własne emocje, oceny i związane z tym reakcje ekspresyjne;

— behawioralnej — wspiera gotowość do działania i konkretnych zachowań.

Programy zawierają techniki inspirujące do poszukiwań i działań poznawczych, rozbudzające i rozwijające zainteresowania oraz techniki motywacyjne — przygotowujące do aktywnego działania.

Programy edukacyjne opracowane w oparciu o zasady psychosyntezy są skierowane do dorosłych, w tym do rodziców, nauczycieli i wychowawców różnych szczebli kształcenia, oraz dzieci i młodzieży. Powinny być najpierw wprowadzone jako program doskonalenia umiejętności nauczycieli, aby poprzez własne doświadczenie, mogli je oni w sposób świadomy wprowadzać jako elementy procesu dydaktyczno-wychowawczego. Są one ukierunkowane na harmonijny rozwój całej osobowości, jej wspomaganie, zdobywanie wiedzy o sobie przez doświadczanie i poznawanie siebie oraz nabywanie nowych umiejętności.

Kierunki oddziaływania programów edukacyjnych:

— wspierają całościowy, zrównoważony rozwój psychiczny,

— pokazują sposoby stymulowania takich funkcji, jak: spójne myślenie, wyobraźnia, emocje, wola, twórczość, intuicja,

— ukazują, jak radzić sobie z negatywnymi emocjami, lękami, poczuciem nieprzydatności,

— uczą metod koncentracji i samodyscypliny,

— umacniają i rozwijają poczucie własnej wartości,

— wzbogacają umiejętności interpersonalne,

— wspomagają rozwój umiejętności wyrażania uczuć, zdolność przeżywania radości i rozwiązywania problemów,

— rozbudzają i stymulują ujawnianie pełnego potencjału każdego dziecka lub dorosłego.

Podsumowując, programy edukacyjne pozwalają na harmonijne ukształtowanie człowieka twórczo funkcjonującego w ramach swoich możliwości. Zajmują się wszechstronnym rozwojem, przygotowaniem do życia, wytwarzaniem sytuacji wspomagających rozwój i zdolność uczenia się. Omawiane programy łączą w jedną całość elementy poznawcze i afektywne (edukacja integrująca — konfluentna). Poprzez czynne zaangażowanie dziecka całą istotą umożliwiają wzrost efektywności procesu nauczania.

Doświadczalny charakter tych programów wynika z szeregu proponowanych ćwiczeń ułatwiających rozwój, jak i proces uczenia się. Mają one za zadanie umożliwienie różnych form doświadczenia:

— doświadczanie ciała i wrażeń zmysłowych

— poznawanie poprzez świat uczuć

— poznanie przez wyobraźnię i intelekt.

Programy budują zarówno ucznia, jak i nauczyciela. Kładą nacisk na wrażenia, uczucia, pragnienia; pobudzają takie zdolności człowieka, jak wyobraźnia i intuicja. Propozycje programowe poszerzają skalę odbioru rzeczywistości percepcji (zmysłową) i recepcji (umysłową); rozwijają posługiwanie się myśleniem racjonalnym i pozaracjonalnym; uwrażliwiają na siebie i innych. Budują zrozumienie wartości personalnych, interpersonalnych i transpersonalnych. Poprzez poszerzanie świadomości przygotowują do stawiania czoła wyzwaniom dnia codziennego: służą twórczemu rozwiązywaniu problemów, pokonywaniu barier i opanowywaniu stresu, rozwijają umiejętności współżycia z innymi ludźmi na zasadach więzi interpersonalnej oraz trwałych relacji międzyludzkich (związków koleżeńskich, przyjaźni, w pracy i rodzinie).

Wymienione programy budują w pełni funkcjonującego człowieka, dysponującego bogactwem wrażeń i przeżyć, pozwalają budować życie szczęśliwe i satysfakcjonujące. Uświadamiają bogactwo człowieka i możliwości korzystania z niego dla dobra swego i innych.

---

14. Metody i techniki używane w psychosyntezie

14.1 Kategorie metod i technik stosowanych w terapii i edukacji (według Assagiolego)

Techniki wstępne — otwierające

Opisowe i analizujące

— biografia, autobiografia, pamiętnik

— kwestionariusze

— skojarzenia: a) swobodne, b) stymulowane (stimulated), c) łańcuchowe — analiza snów

— testy (różne)

— techniki projekcyjne: a) test Rorschacha b) Test Apercepcji Tematycznej (TAT), c) swobodne rysowanie — modelowanie — muzyczna improwizacja — swobodne poruszanie się, itp.

Oceniające (sytuację pacjenta, osoby) — odkrycie i zrozumienie sytuacji życiowej, jej problemów i wyzwań.

Techniki specjalne

— akceptacja

— działanie jak gdyby

— biopsychosynteza (fizyczne ćwiczenia — gry — sport — rytmiczne poruszanie)

— katharsis

— wstęp do terapii kolorami

— koncentracja: a) wewnętrzna, b) w działaniu

— twórcze wyrażanie

— różnicowanie

— wstęp do terapii pismem

— śmiech (radosna mądrość)

— wyobraźnia: a) odtwórcza b) twórcza

— inspiracja

— introspekcja

— intuicja

— logoterapia

— refleksja

— model idealny: a) własny, b) modele zewnętrzne (historyczne postacie i in.)

— muzyka: a) słuchanie, b) przedstawianie

— obiektywna obserwacja

— zabawne zachowania

— proporcje (dostosowywanie) — (sens czegoś) — właściwy nacisk (prawidłowe uwydatnianie)

— szok psychiczny (zadziwienie)

— relaksacja

— powtarzanie

— realizacja siebie

— semantyka

— cisza (wewnętrzna)

— zastępowanie (podstawianie)

— sugestia i autosugestia: a) pośrednia, b) bezpośrednia

— wyższa świadomość (świadomość czegoś)

— drogi i metody: estetyczne — etyczne — oddania — bohaterskie (poprzez działanie)

— używanie energii psychicznej

— symbole (używanie ich)

— synteza przeciwieństw

— przeobrażenie i sublimacja psychicznych energii (seksualnych, walki itp.)

— wola: stadia (fazy) — a) cel, ocena, motywacja, b) rozwaga, c) decyzja, d) potwierdzenie, e) planowanie, f) ukierunkowanie na działanie (realizację)

Ćwiczenia złożone

— kierowane marzenia na jawie

— trening wyobraźni

— wywoływanie i wspieranie wyższych uczuć (pokój, radość, miłość, współczucie, współodczuwanie)

— ciąg opowieści (legenda o Graalu, Dante: Boska Komedia itp.)

Osobiste wpływy

— poprzez obecność i przykład (kataliza)

— rozważanie

Techniki grupowe

— grupowa analiza

— psychodrama

— współpracująca (cooperative) grupowa aktywność

Techniki używane w psychosyntezie interpersonalnej (inter-individual)

Różne techniki wymienione powyżej: np. trening wyobraźni — humor — grupowe techniki. Poniżej są wymienione jedynie techniki specyficzne dla międzyosobowej i społecznej psychosyntezy

— koleżeństwo — partnerstwo — przyjaźń

— współpraca — praca grupowa — dzielenie się

— empatia

— dobra wola

— miłość (altruistyczna)

— odpowiedzialność (jej sens)

— właściwe relacje: a) między osobą a grupą, b) między grupami

— służenie

— zrozumienie — eliminacja uprzedzeń.

14.2. Opisy podstawowe

Propozycje programów edukacyjnych opartych na założeniach psychosyntezy dla dzieci, młodzieży i dorosłych zawierają następujące metody pracy:

Wizualizacja — wyobrażenia, czyli tworzenie obrazów mentalnych.

Wyobrażenia są częścią naszej codziennej egzystencji. Tworzenie obrazów mentalnych jest nie tylko istotnym elementem każdej twórczości artystycznej, lecz jest również przydatne w procesach o charakterze naukowym czy technicznym.

Ćwiczenia tego typu mają regenerujący wpływ na psychikę. Służą zwiększaniu świadomości, przyspieszeniu rozwoju oraz zintegrowaniu różnych poziomów. Ułatwiają proces uczenia się. Poprzez przedstawienie sobie w postaci wyobrażenia konkretnej sytuacji następuje przyspieszenie procesu zapamiętywania.

Swobodna ekspresja uwalnia dzięki wyobraźni nadwyżkę energii, powoduje łatwiejsze zrozumienie tego, na czym uczeń czy dorosły się koncentruje, oraz aktywizuje uśpiony potencjał twórczy.

Techniki regenerujące

Roberto Assagioli, jak wspomniałam wyżej, jest twórcą praw psychodynamiki. Jedno z nich mówi, że każdy obraz myślowy ma w sobie napęd i siłę tworzenia faktów fizycznych i odpowiadającego im działania. Stwarzanie więc obrazów w myślach jest jakby zasianym ziarnem do zaistnienia w formie faktycznego zdarzenia i mobilizuje siły witalne do aktywności w tym kierunku. Powstające wewnątrz nas, dzięki intuicji i wyobraźni, symbole i obrazy są akumulatorami znaczącego ładunku energii psychicznej.

Symbole zwiększają integrację świadomych i nieświadomych elementów osobowości oraz racjonalnych i irracjonalnych aspektów umysłu. Wyobraźnia działa bowiem na kilku poziomach jednocześnie: zmysłowym, uczuciowym, myślowym i intuicyjnym. Pozwala wykształcić umiejętności koncentracji, skupiania myśli, wyrabia silną wolę. Wyobraźnia powinna być jednak poddana właściwej kontroli.

Większość stosowanych metod ma jednocześnie działanie regeneracyjne: kontemplacja, koncentracja, wizualizacja wyzwalają od natłoku myśli, pozwalają na rozluźnienie się, a jednocześnie na zogniskowanie się na jednej czynności umysłowej. Jest to działanie wybitnie odświeżające i regenerujące, a równocześnie dodające energii i motywujące do większej aktywności.

Techniki swobodnego rysowania

Swobodne rysowanie jest bardzo efektywną techniką psychosyntetyczną. Sama czynność rysowania wyzwala silną ekspresję jaźni i jest metodą wyrażania siebie. Podobnie jak obrazy myślowe, swobodne rysowanie tworzy pomosty między „świadomym ja” i elementami nieświadomymi oraz między racjonalnym myśleniem i pozaracjonalnymi elementami intuicji. Jest ono metodą wyrażania tego, co tkwi głęboko w świadomości i wyzwalania tłumionej tam energii. Może być ono przeprowadzone dwoma metodami:

1) Pierwsza polega na pozwoleniu uczniowi, dorosłemu na bawienie się papierem i kredkami i oczekiwanie na efekty. Z reguły uczeń zaczyna rysować obraz związany z tkwiącymi w nim negatywnymi emocjami, które w ten sposób zostają uwolnione.

2) Druga polega na poproszeniu ucznia o narysowanie obrazu otrzymanego w trakcie wizualizacji. Obrazy te pozwalają na uchwycenie atmosfery, sensu i znaczeń ukrytych w kolorach i kształtach. To właśnie umożliwia uczenie się i przynosi zrozumienie.

Tego rodzaju ćwiczenia wzbogaca dzielenie się wrażeniami nt. znaczenia kolorów, nastroju rysunku, symboliki kształtów i powiązania ich z rzeczywistymi sytuacjami życiowymi lub uczuciami, zawartego w nim ruchu lub spoczynku, znaczenia przekazu otrzymanego dla siebie i swojego życia. Zadawane pytania dotyczące obrazu i poszczególnych jego elementów oraz kolorystyki uświadamiają uczestnikowi zrozumienie otrzymanego przekazu.

Techniki zajęć plastycznych

Przykładem jest przygotowanie masek własnego „ja”. Technika ta jest bardzo zbliżona do swobodnego rysowania. Uczeń otrzymuje materiały, z których wykonuje maskę. Tego rodzaju praca z reguły odzwierciedla to, co znajduje się w wewnętrznym świecie: pragnienia, marzenia, prawdziwe „ja”. Materiały są tak dobrane, aby umożliwić uczniowi jak największą ekspresję siebie (kolory, kształty; może on także sam formować nożyczkami nowe kształty). Przy pomocy farb lub kredek może wyrazić własny nastrój.

Ćwiczenia poszerzone są o werbalne dzielenie się wrażeniami i przeżyciami dotyczącymi sporządzonych masek. Poprzez założenie maski uczeń może także odegrać swoją „rolę” oraz włączyć się do wspólnego „teatru” z innymi dziećmi. Odgrywając to, co sugeruje maska, może dzielić się odczuciami z innymi dziećmi. Może je także wzmacniać, np. mając poczucie bycia kochanym, może tę miłość ofiarować innemu dziecku czy dorosłemu, którego maska przedstawia brak miłości.

Swobodny taniec

Technika swobodnego tańca jest podobna do dwóch poprzednich swą ekspresyjnością — wyrażaniem własnego ja. Poprzez ruch pozwala na spontaniczność i swobodę oraz umożliwia pokazanie i wyzwolenie tego, co jest ukryte we wnętrzu. Jeśli są to negatywne emocje, ma również działanie uzdrawiające — umożliwia wydobycie i uwolnienie negatywnych energii.

Każdy element tańca ma swoje symboliczne znaczenie: siła ekspresji pozwala wyrazić obraz siebie. Połączenie indywidualnego tańca w zbiorowy oraz werbalne dzielenie się wrażeniami wzbogaca indywidualne doświadczenie zrozumienia siebie i innych; umożliwia też nawiązywanie kontaktu z innymi, bycie kimś jedynym i częścią większej społeczności.

Kontemplacja (medytacja)

Jest to rodzaj wewnętrznej aktywności polegającej na rozluźnieniu i jednoczesnej koncentracji, pozwalającej spojrzeć na świat i siebie w głębszy sposób. Tego rodzaju stan zamyślenia łączy na nowo świat wewnętrzny z zewnętrznym, wewnętrzne doświadczenie z zewnętrznym postrzeganiem i zachowaniem, ułatwiając proces uczenia.

Kontemplacja może przyczynić się do poszerzenia zakresu poznawczego umysłu, zdobycia poczucia tożsamości i duchowego otwarcia się. Jest techniką odprężającą, a jednocześnie techniką skupienia — warunkami skutecznego uczenia się, które pozwalają wyjść poza ustalone schematy i przyzwyczajenia, tworząc nowe idee i nowy sposób rozumienia rzeczy i zjawisk. Koncentracja umysłowa ułatwia wyrobienie silnej woli.

Kontemplacja wymaga nauczenia się samodyscypliny, tj. używania umysłu świadomie i celowo. Jeśli umysł jest identyfikowany z intelektem — staje się on sztywny i nieelastyczny. Gdy pozwolimy mu „bujać w obłokach” — traci zdolność koncentracji i jasnego myślenia.

Assagioli tak opisał kontemplację: „stan kontemplacji — to jak trzymanie ptaka w dłoni: gdy ją zaciśniemy — udusi się; gdy za słabo trzymamy — ucieknie”.

Szczególnie użyteczne w procesie uczenia się są trzy rodzaje kontemplacji. Są to: refleksja, tworzenie obrazów symbolicznych i cisza.

Refleksja (myślenie refleksyjne)

Myślenie refleksyjne wymaga skierowania umysłu na wybrany punkt lub przedmiot. Uczestnik (uczeń) uczy się myśleć na wybrany temat i rozważać go wszechstronnie. Proces ten pozwala na subiektywność, na spojrzenie głębsze niż zwykle i na przywrócenie rozumienia intuicyjnego. Dzięki „wmyślaniu się” w obiekt uczeń zdobywa jasne, empiryczne wiadomości na jego temat, a dzięki stale podtrzymywanej uwadze osiąga wiedzę o przedmiocie „od wewnątrz”.

Istnieją dwa główne obszary zastosowania myślenia refleksyjnego:

— budzenie lub umacnianie różnych cech transpersonalnych, jakimi są: odwaga, miłość, wiara, pogoda ducha, radość, wola, spokój ducha, wytrzymałość, otwartość, braterstwo itp.;

— zasiewanie myśli, zasad, idei wyrażających pojęcia istotne dla procesu uczenia się w formie stwierdzeń lub pytań.

Pożyteczną odmianą tej metody jest wybranie jakiegoś problemu społecznego lub nierozwiązanej sprawy i poddanie refleksji, np. głód na świecie, dyskryminacja rasowa, zanieczyszczenie środowiska, agresja i przemoc itd.

Tworzenie obrazów symbolicznych

Najczęściej stosowanymi symbolami w technikach psychosyntetycznych są obrazy przedstawiające wzrost, odnowę życia lub korzystanie z rad mądrej osoby.

Uczestnik po zamknięciu oczu wizualizuje obraz, np. kwitnienia róży, przemiany poczwarki w motyla, rozmowę z mądrą kochającą osobą. Podczas kontemplacji wyobraźnia jest bardziej aktywna niż umysł i tworzy wewnętrzne symboliczne obrazy o dużym znaczeniu. Symbole pojawiające się w wyobraźni mają wielką wartość i powodują bezpośrednie, intuicyjne zrozumienie.

Refleksja nad symbolem wzmaga oddziaływania obrazu mentalnego na nieświadomość i może pomóc w rozwiązaniu wewnętrznych konfliktów lub zmienić negatywne nastawienie na pozytywne.

Uruchamianie wyobraźni zwykle sprawia dziecku przyjemność, jest dla niego stymulujące, rozwija cenną zdolność, przeciwdziałając jej stopniowej inwolucji.

Cisza: receptywna kontemplacja

Przez ciszę rozumiemy uspokojenie myśli i przygotowanie na doznanie olśnienia, bezsłowne oczekiwanie, aż twórcza inspiracja przedostanie się do świadomości. Elementarna cisza była wprowadzona na początku XX wieku przez Marię Montessori w szkołach Montessori. Od tego czasu ciszę stosuje się w tych szkołach regularnie.

Receptywna cisza może być ułatwiona przez połączenie jej ze sterowaną wizualizacją: nauczyciel w taki sposób prowadzi wizualizację ucznia, żeby umożliwić mu większe skupienie na jego wewnętrznej ciszy.

Zwykle po receptywnej kontemplacji dobrze jest zanotować jej wyniki i wnioski. Zapisywanie jest także środkiem wyrażenia doznań, ich urealniania; umożliwia skorzystanie z nich w późniejszym czasie. Notatki stymulują także intuicję, jak również pozwalają na ugruntowanie wyniku tego doświadczania, ponieważ olśnienie zwykle znika ze świadomości bardzo szybko, o ile nie jest zapisane.

Przedstawione techniki są ukierunkowanym przedłużeniem zabawy, szczególnie dla dzieci z młodszych klas, choć przydatne są także dla uczestników w różnym wieku.

Ugruntowywanie

Jest to najważniejsza część ćwiczeń; ma ona na celu nie tylko dzielenie się tym, co się ujawniło, lecz także „zapisywanie” w ciele, pamięci, wyobraźni, emocjach (zgodnie z prawami psychodynamiki) nowych doświadczeń. Jest to istotą „ugruntowania”. Należą do niego:

— rozmowa: praca w grupie

— aktywne słuchanie

— dyskusja grupowa

— drama (odgrywanie scenek)

— studium przypadku

— różne formy zapisu (w formie rysunkowej czy symbolicznej) lub opisu sytuacji czy doświadczenia

Ważnym aspektem kończącym każdego rodzaju ćwiczenie jest praca w grupie. Najmniejszą grupą są dwie osoby; największą — cała grupa. Praca polega na dzieleniu się własnymi doświadczeniami, relacjonowaniu przeżycia, uogólnianiu doświadczeń, aktywnym słuchaniu innych, a jej celem jest wyłowienie rad dla siebie i zapisaniu ich czy narysowaniu. Może być to także odegranie sceny, która pojawiła się w trakcie doświadczenia.

Sposoby pracy indywidualnej i grupowej

Są różnorodne techniki pracy w zależności od autora i trudno je wymienić. Szerszy opis znajdzie Czytelnik w programie zaproponowanym przeze mnie w części II.

Wyżej przedstawione metody zostały zweryfikowane w szkołach i instytutach wychowawczych wielu krajów przez trenerów (edukatorów) psychosyntezy.

---

15. Cele dydaktyczno-wychowawcze programów edukacyjnych

Każdy ośrodek wypraktykował własne programy, gdyż psychosynteza, będąc otwartym systemem, w zależności od doświadczenia prowadzących zajęcia nie ma sztywnych reguł czy schematów działania. Psychosynteza pokazuje „drogi w sobie”, uaktywnia własną oraz czerpanie z indywidualnych doświadczeń, dotykając przez swe subtelne techniki „indywidualnych klawiszy”, powodując ich „zaskoczenie” i ujawnienie indywidualnego potencjału każdej jednostki.

Programy edukacyjne oparte na założeniach psychosyntezy realizują następujące cele dydaktyczno-wychowawcze:

— rozwijanie wszystkich sfer osobowości (ciało, umysł, emocje, wola, sfera duchowa) poprzez zrozumienie siebie i kształtowanie nowych umiejętności i zainteresowań;

— zaspokajanie wewnętrznej potrzeby wyrażania siebie na dostępnym każdemu dziecku czy dorosłemu poziomie;

— poznawanie nowych sposobów porozumiewania się i wypowiadania; rozwijanie więzi i kształtowanie zainteresowań życiem innych;

— doskonalenie sprawności obserwacyjnych, zbierania informacji wewnątrz siebie;

— wzbudzanie potrzeby samodzielnego myślenia dla wyrażania i wyjaśniania swych doznań i przeżyć oraz uczenie się ich wyrażania;

— rozwój całokształtu procesów intelektualnych i operowania słowem;

— łączenie intelektualnego poznawania, emocjonalnego przeżywania i chęci tworzenia świata (wypowiadanie się w twórczości plastycznej bez omawiania);

— rozwijanie sprawności zmysłów, czyli odbioru bodźców niewerbalnych i możliwości poznania percepcyjnego;

— rozwijanie możliwości poznania recepcyjnego — symbolicznych sygnałów wartościowania, czyli tego, co ważne, co ma wartość subiektywną;

— uczenie hipotetycznego myślenia — samodzielnego odsłaniania istniejących, ale nieznanych informacji, czyli poznawania intuicyjnego;

— rozwijanie myślenia odkrywczego i twórczego; kształtowanie postaw odkrywczych, eksploracje badawcze, czynności ekspresyjne, myślenie twórcze;

— stwarzanie warunków do gromadzenia indywidualnych doświadczeń ukierunkowanych na wzmacnianie wewnętrznej motywacji uczenia się, rozwijania własnych wyobrażeń, niezależnych opinii;

— stymulowanie wytwarzania, sprawdzania i oceniania w działaniu własnych przeżyć, doświadczeń i myśli;

— umożliwienie wyrażania i współtworzenia siebie poprzez pracę i jej wytwory (maski, swobodne rysowanie), wypowiadanie się poprzez przeżycia uczuciowe i aktywność umysłową, tworzenie harmonii między sercem i umysłem, między wrażliwością i inteligencją;

— tworzenie nowego języka wyrażania siebie;

— łączenie osobistego doświadczenia w większą całość — doświadczeń innych;

— znajdowanie i wzmacnianie wartości osobistych, interpersonalnych i transpersonalnych (pomoc w rozwoju osobistym, społecznym i ludzkim);

— kształtowanie wrażliwości i empatii;

— pobudzanie ruchu, wzbogacanie sposobów poruszania się według własnych pomysłów, fantazji i doświadczeń;

— rozwijanie i pogłębianie zainteresowań;

— zaspokajanie potrzeby samorealizacji poprzez opisywanie swych doświadczeń oraz wytwory swej pracy;

— odkrywanie nowych doznań dla dziecka czy dorosłego;

— rozwijanie zdolności przeżywania i reagowania (czynnik emocjonalny) oraz ich wzbogacanie;

— stwarzanie sytuacji psychopedagogicznych (fizycznych) i emocjonalno-motywacyjnych, które pozwalają dziecku lub dorosłemu podejmować i kontynuować działania z własnej woli, odczuwać zadowolenie i radość z własnych działań;

— kształtowanie w dziecku bądź dorosłym wiary we własne siły, rozwijanie poczucia własnej wartości i godności, pozytywnej samooceny;

— wspieranie rozwoju twórczego potencjału poprzez umożliwienie otwarcia na doświadczenia pochodzące z organizmu i otoczenia;

— wyzwalanie autonomicznych sił psychicznych dziecka czy dorosłego przez pobudzanie jego wewnętrznej motywacji oraz zapewnienie warunków do przejawiania spontanicznej aktywności twórczej;

— uczenie zrozumienia własnych przeżyć oraz poprzez dyskusję uwrażliwianie na różnice doznań u innych;

— umożliwianie przezwyciężania emocji negatywnych i ich transformacji w siły społecznie pożyteczne poprzez poznawanie siebie (profilaktyka niepożądanych zachowań);

— propagowanie zdrowego stylu życia.

Programy wykorzystujące założenia psychosyntezy są programami uzupełniającymi, ogólnorozwojowymi. Są ukierunkowane przede wszystkim na harmonijny rozwój całej osobowości, jej wspomaganie, zdobywanie wiedzy o sobie przez doświadczanie i poznawanie siebie oraz nabywanie nowych umiejętności.

Pojęcie wychowania (samowychowania) ujmują jako wspieranie harmonijnego (zrównoważonego) rozwoju dziecka/dorosłego, pobudzanie jego kreatywności, wzbudzanie wewnętrznej motywacji do poszukiwań i działań poznawczych, rozbudzające i rozwijające zainteresowania. Rozwijają samoświadomość, samoakceptację i samokontrolę.

Podsumowanie

Celem kursów pojedynczych i autorskiego projektu warsztatów cyklicznych zawartych w niniejszej książce — przygotowujących edukatorów zrównoważonego rozwoju opartego na zasadach psychosyntezy jest wspomaganie każdego z uczestników we wzrastaniu, poznanie i połączenie w sobie wszystkich elementów świata wewnętrznego ze światem zewnętrznym dziecka, młodego człowieka czy dorosłego, stania się „żywym przykładem”, prawdziwym autorytetem wrażliwym na ludzkie potrzeby i umiejącym wspierać drugiego człowieka w ujawnianiu jego pełnego potencjału.

Poprzez holistyczne podejście do człowieka i jego środowiska tego rodzaju programy są zupełnie odmienne od dotychczasowych metod stosowanych

w edukacji.

Ich oddziaływanie jest następujące:

— harmonizują różne poziomy, funkcje i energie dla stworzenia zintegrowanej osobowości dziecka i dorosłego człowieka (sfera ciała, umysłu, emocji i ducha);

— rozwijają konstytucjonalnie słabe funkcje, a szczególnie te, które zostały zahamowane w dzieciństwie, jak również dyscyplinują nadmiernie pobudzone;

— dyscyplinują i regulują ujawnienie energii psychicznych na każdym poziomie, wspierając ich konstruktywne i skuteczne użytkowanie i twórcze wyrażenie;

— przemieniają obfitą energię biopsychiczną, a szczególnie tę, która nie może być wyrażona drogą bezpośrednią, lub nagromadzoną energię negatywną;

— budzą uśpione energetyczne potencjały;

— wspierają rozwój w sferze międzyludzkiej i społecznej, uczą eliminowania konfliktów między jednostką a grupą, międzygrupowych i zastępowania ich harmonijnymi konstruktywnymi relacjami;

— wspomagają proces uczenia we wszystkich jego aspektach;

— wspierają w rozwoju somę i psyche;

— zwiększają poziom zrozumienia siebie i innych;

— zapobiegają niepożądanym sytuacjom i zachowaniom (program profilaktyczny)

— wspomagają w rozwoju i integracji wszystkich aspektów ludzkiego życia — osobistego, w rodzinie, szkole, społeczności, pracy, społeczeństwie, narodzie i świecie;

— odkrywają swe unikalne predyspozycje, tzw. „gift” (dar) i drogi służenia innym, cel życia;

— promują zdrowie poprzez uruchamianie wszystkich sfer funkcjonowania człowieka i ich równoważenie.

Programy oparte na założeniach psychosyntezy otwierają możliwości i potrzeby tworzenia uniwersalnej edukacji dla przyszłości, opartej o wspieranie sfery humanum każdej indywidualnej jednostki.

Na zakończenie tej części przytoczę fragment z mojej książki Edukacja integrująca — alternatywa czy konieczność? (Białek, 1997a):

„(…) Należy rozpocząć od fundamentu: budowania siebie samego od podstaw. Marek Aureliusz powiedział kiedyś: »człowiek musi być od wewnątrz wsparty na łukach i filarach, inaczej ta konstrukcja rozsypie się w gruzy«. (…) Dzięki temu edukacja stanie się odsłanianiem wielkiego ludzkiego potencjału, który nierozpoznany i nieużywany istnieje w każdej ludzkiej istocie. Będzie usunięciem czynników blokujących w odkryciu tego potencjału, uczynieniem rzeczywistym tego, co jest jedynie potencjalne. Będzie przygotowaniem do życia w nowej, nieznanej przyszłości, «budowaniem» człowieka i w tym aspekcie edukacją dla rozwoju jednostki i ogółu, indywidualną i globalną.

Tak przygotowany i wyposażony człowiek o stabilnej osobowości pójdzie naprzeciw wyzwaniom jutra, będzie potrafił dokonywać świadomych wyborów i żadne trudne doświadczenia dzieciństwa nie będą stanowiły dla niego bariery w odblokowaniu potencjalnych jego możliwości, które odkryje dla realizacji swojego dobra i dobra ogółu, wypełniając w ten sposób cel swego istnienia. W uzewnętrznianiu swoich możliwości pomoże mu edukacja budowania i wspierania jednostki, gdzie elementy poznawcze łączą się ściśle z elementami afektywnymi. W ten sposób cel edukacji zostanie spełniony (…) A nauka w szkole, jak to określiła Diana Whitmore, stanie się »radością uczenia się« dla siebie, dla innych, dla świata”.

---

16. Nowe sposoby ewaluacji. Tworzenie języka do opisu wewnętrznych doświadczeń

Celem przeprowadzonych przeze mnie pojedynczych szkoleń opartych na zasadach psychosyntezy, prowadzonych w latach 1998–2000, było zgromadzenie dokumentacji opisującej wartość tego rodzaju edukacji dla indywidualnego uczestnika. Podjęłam się następnie zadania opracowania programu cyklicznego (kursu edukatorów psychosyntezy — edukatorów promocji zdrowia, zrównoważonego rozwoju, doradców humanistycznych) i przygotowania specyficznej bieżącej oceny „rozwojowej” poszczególnych osób w trakcie długofalowego kursu podstawowego (w sumie ok. 240 godzin, lata 2000–2002). Kurs tego rodzaju przeprowadziłam dwukrotnie. Ma on służyć ocenie jakości tego rodzaju zajęć dla rozpoczęcia systematycznych szkoleń systemem life learning przygotowania edukatorów w tej dziedzinie.

Ewaluacja polega na sukcesywnej ocenie rozwoju każdego uczestnika przy pomocy specyficznych kwestionariuszy ocen dotyczących postaw, umiejętności, świadomości własnych zachowań w stosunku do innych i środowiska. Uczestnicy wyrażają swoje postawy także poprzez inne środki wyrazu, np. rysunki (język symboliczny form, kształtów), świadczące o głębszym zrozumieniu zagadnień i znaczeń, w tym używanych słów, zdań, prawidłowego formułowania komunikatów.

Przed poszczególnymi zajęciami uczestnicy otrzymywali kwestionariusze zawierające pytania dotyczące konkretnego szkolenia i/lub ogólne dotyczące postaw czy umiejętności. a także zachowań w różnych życiowych sytuacjach. Ankieta wstępna, wypełniana przez każdego uczestnika przed seminarium (warsztatem), stanowiła poziom zerowy, porównawczy. Na zakończenie każdych zajęć uczestnicy otrzymywali podobnego rodzaju ankiety, z pytaniami zbliżonymi do poprzednich, celem zróżnicowania zachowań i postaw, jakie dokonały się w trakcie szkolenia. Celem pytań nie była ocena wykładowcy, ale siebie — co się zmieniło w postrzeganiu, myśleniu, punkcie widzenia danej sytuacji czy osoby.

Dokumentację programu stanowiły wspomniane ankiety, wytwory pracy własnej w postaci rysunków, kserokopii, opisów. Na końcu cyklu dokonana była ocena całości programu.

Najistotniejszym zagadnieniem, które wymaga uwagi, a opisu którego dotyczy II część niniejszej książki, jest tworzenie języka do wyrażenia wewnętrznych doświadczeń.

Psychosynteza, dostarczając mało skomplikowanych technik i metod, dostępnych każdemu człowiekowi o normalnej percepcji (także dzieciom i młodzieży), w dużej mierze wizualizacyjnych, uruchamia wewnętrzne obrazy, symbole, wyobrażenia, wrażenia czy emocje i inne doświadczenia wewnętrzne, które uczestnik potrzebuje ujawnić, dzieląc się z innymi ludźmi.

W wielu wypadkach są to przeżycia z różnych poziomów, w tym poziomu transpersonalnego, dotyczące uczuć wyższych, doznań estetycznych, czynów społecznie użytecznych — etycznych, humanitarnych. Dotyczą także głębokiego doświadczania znaczeń. Bywa, że brakuje słów do wyrażenia języka odczuwania (czucia) czy języka ciała, wewnętrznych doznań, interpretacji symboli nieświadomości czy nadświadomych przekazów intuicji. Uczestnik stara się je wyartykułować, przybliżyć swoje doznanie innym w dostępnym mu zakresie werbalizowania i często doświadcza braku słów. Zdarza się jednak, że jest to w danym momencie niemożliwe do wyrażenia ani jednym słowem, ani opisem. Uczestnik wykorzystuje wówczas różnego rodzaju obrazowe formy i kształty czy symbole, które rysuje, a dopiero potem uruchamia się w nim język opisu, artykułowania znaczeń.

Jak się okazuje, szczególnie przy ćwiczeniach dotyczących odczuwania znaczeń pojęć potocznie używanych — jak miłość, zaufanie, dobroć, radość, pogoda ducha itp. — dopiero wewnętrzny „ogląd” niedostępnymi zewnętrznie „zmysłami” uruchamia wielość znaczeń i głębię doświadczenia.

Często przy okazji oglądu wewnętrznych funkcji uczestnik natrafia nagle na zablokowaną w sobie zaporę (np. „szczękościsk”), którą może zwolnić czy uruchomić, doprowadzając mechanizmy autoregulacyjne do prawidłowego funkcjonowania. Wymaga to artykułowania nowych pojęć, tworzenia nowego słownictwa, opartego na doświadczeniu jednostki — „pedagogiki doświadczania”. Początkowo jest ono subiektywne, jednak wkrótce okazuje się, że staje się obiektywnym, wyrażającym ogólnoludzkie doznania i przeżycia, znanym i rozumianym przez każdego człowieka, zachęcając do jego doświadczania.

Proces wewnętrznego „oglądania” i odczuwania uruchamia także cały szereg słów, skojarzeń, które można by określić jako „bliskoznaczne”, mieszczących się w rodzinie słów, które zostały poddane doświadczeniu, a wywołały wielość znaczeń.

Bywa także, że dane słowo uruchamia doznania zupełnie obce przeciętnemu człowiekowi lub nie ma on świadomości, że je kiedykolwiek przeżywał (zwraca na nie uwagę). Mogą to być tzw. doświadczenia szczytowe, które wymagają również stworzenia języka opisu. Język ich może się przy tym znacznie różnić od używanych potocznych słów i zawierać tzw. duchowe słowa (uduchowione, spotykane najczęściej u ludzi duchowych, księży czy mistyków różnych religii). Tego rodzaju doświadczenia pozwalają na dostęp do różnych poziomów percepcji i artykułowania znaczeń.

Przytoczone w II części książki opisy są pierwszą w Polsce, a może i na świecie (nie były mi dotychczas znane tak szczegółowe opisy, poza podsumowaniami samego twórcy psychosyntezy R. Assagiolego, czy J. Cullena, dotyczącymi menedżerów) ewaluacją bogatej części ćwiczeń psychosyntezy, a tu ujętego jako kompleksowy, autorski program zrównoważonego rozwoju.

Jak wspomniałam, psychosynteza nie ma w Polsce żadnych wzorców. Dlatego też tak dużo miejsca poświęciłam przybliżeniu jej polskiemu czytelnikowi, teoretycznie i praktycznie. Opis ten dotyczy zastosowania jej w różnych dziedzinach życia, a szczególnie w edukacji czy wychowaniu. Wielość problemów, które porusza, dotyczących człowieka, jego obrazu siebie i świata (holistycznego oglądu) została zawarta w zgromadzonych opisach tematów programowych. Materiał z tego zakresu zawierają także nieliczne książki będące materiałami edukacyjnymi, do wykorzystania w edukacji (promocji zdrowia, profilaktyce) i terapii. Książki te, będące praktycznymi poradnikami, „instrukcjami obsługi samego siebie” (dotyczy to cytowanych tu zawartości moich książek), jak zgłaszają coraz liczniejsi czytelnicy, są napisane bardzo prostym językiem, zrozumiałym dla każdego. Mogą one stać się zaczynem do rozpoczęcia realizacji na coraz większą skalę postulatu A. Szyszko-Bohusza i W. Pasterniaka wprowadzania do szkół edukacji siebie.

Zaprezentowana w niniejszej książce psychosynteza może stanowić taki wzorzec, z jej bogactwem technik i obszarem oddziaływań, jednocześnie porządkując je, transformując negatywne emocje czy zachowania agresywne w siły społecznie pożyteczne, prowadząc do zrównoważonego rozwoju każdego człowieka, poprawiając jakość jednostki, relacji międzyludzkich i ochrony środowiska, pobudzając odpowiedzialność za jego zachowanie dla przyszłych pokoleń.

Psychosynteza jest gotowym modelem (także na świecie) do wprowadzania jej w edukacji holistycznej — w postaci programów wychowawczych, na wszystkich szczeblach kształcenia, a przede wszystkim (na początku) do przygotowania nauczycieli (wychowawców), edukacji rodziców, aby potem nie trzeba było terapii.

---

Bibliografia

Assagioli R. (1963; 1965; 1993). Psychosynthesis. A Manual of Principles and Techniques. London: Aquarian/Thorsons/Harper Collins Publishers.

— (1965). Psychosynthesis individual and social. Psychosynthesis Research Foundation.

— (1974). The Act of Will. Self-Actualization through Psychosynthesis. Aquarian/Thornsons. An Imprint of HarperCollins Publishers.

— (1975). The Resolution of Conflicts & Spiritual Conflicts and Crisis. London: The Institute of Psychosynthesis.

— (1976). Psychosynthesis in Education. Sacramento: Psychosynthesis International.

— (1983). Symbols of Transpersonal Experiences. Psychosynthesis Training Center California.

— (1985). The Training of the Will. Psychosynthesis International, Diamond Springs.

— (1988/1991/1993). Transpersonal Development. The Dimention beyond Psychosynthesis. London: Aquarian/Thorsons/Harper Collins Publishers.

— (1991). Comprendere la Psicosintesi. Guida alla lettura dei termini psicosintetici a cura di Marialuisa Macchia Girelli. Roma: Astrolabio.

— (1992). Notes on Education. IAMOP.

Brown M.Y. (1983). Transformation and spiritual awakening. Psychosynthesis Digest. Humanistic and Transpersonal Perspectives. Spring.

— (1993). Growing whole. Self-realization on an Endangered Planet. Hazelden Book, HarperCollinsPublishers.

Crampton M. (1967). The visual „who am I” method: An approach to experience of the self. New York: Psychosynthesis Seminar.

Desoille R. (1965). The Directed Daydream. Psychosynthesis Conference.

Fantappie L. (1944). Principi di una teoria unitaria del mondo fisico e biologico. Rome.

Ferrucci P. (1982). What We May Be. The Visions and Techiques of Psychosynthesis. Turnstone Press Limited.

Hardy J. (1987/89). A psychology with a Soul. Psychosynthesis in Evolutionary Context. Arkana. Penguin Group.

Haronian F. (1974). The repression of the Sublime. Synthesis. Spring.

James W. (1912). Talks to Teachers. New York.

— (1950). Principles of Psychology. New York.

King V. (1998). Teatr nasz wewnętrzny. Wstęp do kursu psychosyntezy. Poziom 1. Warszawa: CODN.

Maslow A. (1969). Various meanings of transcendence. Journal of Transpersonal Psychology, Spring.

O’Connor D. (1984). Towards a Bridge Building Spirituality. A Perspective on Psychosynthesis and Christianity. San Francisco Conference.

Readings in psychosnythesis (1988). Theory, Process & Practice. vol. 2. Weiser J., Yeomans T., Publ. in Canada by The Department of Applied Psychology. The Ontario Institute for Studies in Education.

Rueffler M. (1995). Our Inner Actors. The Theory and Application of Subpersonality Work in Psychosynthesis. PsychoPolitical Peace Institute Press.

Russell D. (1991). Psychosynthesis in western psychology. Psychosynthesis Digest, 1.

The essentials of psychosynthesis [wybór pism Assagiolego i innych autorów]. Psychosynthesis & Education Trust, London.

Vargiu J.G. (1971). Global Education and Psychosynthesis. Psychosynthesis Training Center, California.

— (1974). The Theory of Subpersonalities. Psychosynthesis Workbook. Spring.

Weiser J. Yeomans T. (1984). Psychosynthesis in the helping professions now and for the future. Publ. in Canada by The Department of Applied Psychology/ The Ontario Institute for Studies in Education.

Whitmore D. (1986). Psychosynthesis in Education. Turnstone Press Limited, Wellingborough, Northamptonshire, Great Britain.

— (1991/1992/1994). Psychosynthesis Counselling in Action. London: SAGE Publications/ New Delhi: Thousand Oaks.

— (1995). Radość uczenia się. Zastosowanie psychosyntezy w wychowaniu. Praktyczny poradnik dla nauczycieli i rodziców. Wydawnictwo MEDIUM.

---

Inne publikacje i opracowania związane tematycznie

Białek E. (1997a). Edukacja integrująca — alternatywa czy konieczność? Oficyna Wydawnicza IMPULS, Kraków.

— (1997b). Nie bójmy się zmian. Wyzwania Edukacyjne, Wydawnictwo CODN.

— (1997c). Radość uczenia siebie i innych, Wydawnictwo CODN.

— (1998). W przyjaźni z emocjami. Wydawnictwo CODN, Warszawa.

— (1999a). Wychowanie do zdrowia w rodzinie, przedszkolu, szkole i świecie”. Program dydaktyczno-wychowawczy w zakresie promocji zdrowia, opieki i profilaktyki, pomocy psychologiczno-pedagogicznej i edukacji ekologicznej w oparciu o założenia psychosyntezy. Wyzwania edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (1999b). Jesteśmy jedną wielką rodziną”, Wyzwania edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (1999c). Być w zgodzie ze sobą, innymi i światem. Wyzwania edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (1999d). Jak się uczyć? Wyzwania edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2000a). Szkoła życia. Wyzwania Edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2000b). Szkoła emocji. Wyzwania edukacyjne, Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2002a). Zacieśnianie związków. Praca z wewnętrznym dzieckiem, odblokowywanie urazów z dzieciństwa, odkrywanie spontaniczności. Wyzwania edukacyjne. Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2002b). Świadome rodzicielstwo. Wyzwania edukacyjne. Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2002c). Być kobietą. Wyzwania edukacyjne. Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

— (2003). Psychoenergetyka słowa. Wyzwania edukacyjne. Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

Białek E., B. Białowąs, B. Moszyńska (2000). Nowe spojrzenie na zdrowie. Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

Białek E. (red.) (2002). Dokąd zmierzasz człowieku? Model edukacji dla przyszłości” Stowarzyszenie „Edukacja dla Przyszłości”.

Artykuły dla nauczycieli przedszkoli

Białek E. (2000a). Jesteśmy jedną wielką rodziną — scenariusze do zajęć dla nauczycieli przedszkola w oparciu o zasady psychosyntezy. Wydawnictwo RAABE, marzec.

— (2000b). O co chodzi w harmonijnym rozwoju dziecka? O co chodzi w zrównoważonym rozwoju? Wydawnictwo RAABE, czerwiec.

— (2001). Promocja zdrowia w przedszkolu. Wydawnictwo RAABE.

— (2002). Nauczyciel — wychowawca w świecie dziecka. Wydawnictwo RAABE, maj.

Artykuły dla nauczycieli i pedagogów

Białek E. (1996a). Psychosynteza w edukacji, Gestalt nr 1.

— (1996b). Odpowiedzialność za przyszłość edukacji, Życie Warszawy, 14.10.

— (1996/1997). Lęk przed zmianami. Wyzwania. Edukacja w nowoczesnej szkole, nr 7.

— (1997a). Nie bójmy się zmian. Wyzwania Edukacyjne. Wyd. CODN.

— (1997b) Prawo do zdrowego dzieciństwa, Gazeta Wschowska.

— (1997c). Przedmowa do wydania polskiego Teatr naszego życia. Materiały szkoleniowe. Wyd. CODN.

— (1998a). Ekologia receptą na zdrowie. Biuletyn szkolny. Kuratorium Okręg Opolski.

— (1998b). Nowe wyzwanie edukacyjne — psychosynteza. Targi Edukacyjne Gdynia.

— (1998c). Poznawanie siebie. Wyzwania edukacyjne — materiały szkoleniowe

— (1998d). Recenzja książki V. King Teatr nasz wewnętrzny. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze.

— Budowanie opisowego modelu równowagi psychosomatycznej dziecka (Budowanie modelu zdrowia, harmonijnego rozwoju i zdrowego wychowania) — materiały konsultacyjne Krajowego Centrum Diagnostyczno-Terapeutycznego.

— (1999a). Psychosynteza a medycyna holistyczna. Materiały zjazdowe II Europejskie Sympozjum Edukacji Psychosomatycznej, Kraków, 24–26 X 1999 r. Sztuka leczenia 2, Kraków.

— (1999b). Równowaga psychosomatyczna — psychosynteza (warsztaty). Materiały zjazdowe II Europejskie Sympozjum Edukacji Psychosomatycznej, Kraków, 24–26 X.

— (1999c). Informacje o Stowarzyszeniu „Edukacja Dla Przyszłości”. Problemy Opiekuńczo-wychowawcze, nr 5.

— (1999d). Odpowiedzialność za zdrowie planety. Rozmowy o biosferze. Zielone Brygady, 16–30 VI 1999.

— (1999e). Ekologiczna świadomość, Zielone Brygady, 1–15 X 1999.

— (1999f). Wychowanie do zdrowia w rodzinie, przedszkolu, szkole i świecie. SEDP.

— (1999g). Psychosynteza — model integracji nauki i praktyki, Ochrona środowiska człowieka a jakość życia — Centrum Uniwersalizmu przy Uniwersytecie Warszawskim. Polska Federacja Życia. Warszawa: Biblioteka Dialogu.

— (1999h). Nowe wyzwanie edukacyjne — edukacja zintegrowana — psychosynteza. III Ogólnopolski Zjazd Pedagogiczny. Poznań, w: Perspektywy i kierunki rozwoju pedagogiki. Kraków — Poznań: UJ, UAM, Polskie Towarzystwo Pedagogiczne w Poznaniu.

— (1999i). Edukacja do zdrowia człowieka — jako edukacja do zdrowia (ochrony Ziemi/Planety), w: Materiały konferencyjne EkoForum — Krajowe Forum Pozarządowych Organizacji Ekologicznych, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Seria A, Nr 24, Ciechocinek 24–25 X 1999.

— (2000a). Edukacja ekologiczna w gminie — wyzwanie i szansa. Polski Uniwersytet Ludowy 1/44, Kwartalnik Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych.

— (2000b). Holistyczne podejście do zdrowia — nowy model wychowania, w: Wychowanie dla przyszłości, Pomorska Akademia Pedagogiczna — Słupsk.

— (2000c). Kształtowanie osobowości sprzyjającej budowaniu kultury pokoju. Konferencja Kształtowanie kultury pokoju osobowość, rodzina, społeczeństwo, Jachranka, XII.

— (2000d). Nowe spojrzenie na zdrowie. Kwartalnik Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych, Polski Uniwersytet Ludowy 3/45.

— (2000e). Promocja zdrowia — problem medyczny czy interdyscyplinarny? X Europejskie Sympozjum Somatoterapii i III Europejskie Sympozjum Edukacji Psychosomatycznej, październik, Kraków.