Bezpłatny fragment - Polski rynek energii z perspektywy odbiorcy

Prolog

Energia jest tematem przewodnim wielu publikacji i codziennych rozmów. Energia napędza świat i pozwala nam korzystać z dobrodziejstw technologicznego rozwoju. Energia jest podstawowym elementem kształtującym naszą jakość życia. Energia nas ogrzewa, oświetla, pozwala nam na komunikowanie się niezależnie jak dzieli nas odległość, podróżowanie, ułatwia codzienne życie zasilając sprzęt AGD i dostarczając informacji. Sieci energetyczne są krwioobiegiem współczesnej rozwiniętej gospodarki. Aspekty życia, w których energia jest źródłem wszystkiego można by mnożyć w nieskończoność. Energia była i pozostaje postawą postępu. Energia kosztuje, a jej koszt jest przedmiotem troski każdego jej użytkownika. Często narzekamy, że cena energii jest zbyt wysoka. Jednak to czy stwierdzenie, że energia jest droga ma podstawy zależy czy znamy właściwy punkt odniesienia. Czy przeciętny użytkownik energii ceni samą możliwość korzystania z niej? Jak zauważa R.Bryce w swojej książce „Z danych Banku Światowego wynika, że wszystkie kraje o największym odsetku analfabetyzmu wśród kobiet należą do niezelektryfikowanej części świata.” W szczególności dostęp do energii elektrycznej ma wpływ na życie kobiet ponieważ „Kobieta w kraju dotkniętym ubóstwem, niemająca dostępu do elektryczności, staje się defacto niewolnicą obowiązków domowych, takich jak noszenie wody, pilnowanie paleniska, mielenie ziarna czy pranie ubrań.” i dopiero „Elektryczność uwalnia kobiety od pompy, pieca i balii.”

Czy przeciętny użytkownik energii potrafi rozszyfrować swoje rachunki, analizować koszty energii i świadomie jej używać by ten koszt był najniższy jaki można uzyskać? Czy ma świadomość od czego zależy cena energii? Wygranym będzie ten, kto świadomie skorzysta z szans jakie daje dziś rynek energii.

Spojrzenie na rynek energii z perspektywy przeciętnego konsumenta w gospodarstwie domowym uświadamia jak skomplikowany może być ten świat, którego zrozumienie warunkują specjalistyczne pojęcia i zawiłe prawo. Ponieważ to od dostępności do energii zależy dziś możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb, w tym bezpieczeństwa na każdym poziomie funkcjonowania państwa i obywatela czas odczarować skomplikowaną istotę funkcjonowania energetyki jako oczywistego elementu w naszym codziennym życiu. Jak cenna jest aktualnie jest wiedza o możliwościach ograniczenia kosztów energii dzięki świadomemu uczestnictwu w rynku energii i korzystaniu z najnowszych rozwiązań, w tym rozmaitości ról w jakie może się dziś wcielać konsument na rynku energii potwierdzą rachunki. Czynny uczestnik rynku energii musi jednak przebrnąć dziś przez kilkuset stron ustaw, rozporządzeń czy dyrektyw, które umożliwią mu zrozumieć jego prawa i obowiązki oraz podjąć optymalne ekonomicznie decyzje. Wszystko to bowiem istotnie wpływa na zasobność jego portfela i bezpieczeństwo dostępu do energii, której potrzebuje. Nie znając tych możliwości traci szansę lub może nawet stracić zamiast zyskać na często kosztownych inwestycjach lub nieuświadomionych konsekwencjach zmian umów. Pisząc o tym co jest mi doskonale znane z praktyki profesjonalisty znającego i tworzącego ten rynek, miałam chwilami kłopot z poruszaniem się po meandrach prawa i przeskakiwaniem pomiędzy kolejnymi artykułami ustaw rozsianych w różnych jej miejscach w czym trudno logikę i ciągłość myśli. Paradoksalnie dziś to od prawa a nie od techniki wszystko się zaczyna. Dla poznania szans jakie daje współczesny rynek energii dla bogacenia się koniecznym jest przedstawienie sensu obowiązującego prawa regulującego mechanizmy rynkowe w sposób prosty i zrozumiały. Pierwszym krokiem jest wyznaczenie właściwej drogi w labiryncie pojęć i definicji aby okiełznać znaczenie słów i rozmawiać w relacjach gospodarstwo domowe — sprzedawca energii czy sprzedawca instalacji — tym samym językiem.

Jeśli to się uda się uczynić z konsumentów energii świadomych prosumentów to będzie cel tego projektu będzie osiągnięty.

MN

Rozdział I Rynek energii, rodzaje, uczestnicy, regulacje

1.1.Definicje opisujące rynek energii

Raport Międzynarodowej Agencji Energii (IEA) podaje, że „liczba osób na całym świecie pozbawionych dostępu do elektryczności w 2023 r. spadła do 750 milionów ludzi, czyli o 10 milionów mniej niż w 2022 r.” To znaczy, że jeszcze w wielu regionach świata dostęp do energii elektrycznej nie jest kwestią oczywistą. Dla przeciętnego Europejczyka, w szczególności zaliczającego się do młodzieży lub dzieci, sprawa niewyobrażalna. A jednak można żyć bez Internetu, smartfona oraz pralki, zmywarki czy komputera. Nadal bowiem według danych za 2024 rok bez dostępu do elektryczności w krajach takich jak Afryka Subsaharyjska żyje 597 mln osób tj. ok. 80% społeczeństwa, w rozwijającej się Azji 101 mln osób, a w reszcie świata 39 mln osób pozostawało bez elektryczności. W sumie daje to 737 mln ludzi nadal pogrążonych w ciemności.

W Polsce mamy więc to szczęście, że dostęp do energii elektrycznej, ciepła dla każdego obywatela gwarantuje prawo. Na podstawie przepisów prawa obowiązujących w Polsce każde gospodarstwo domowe ma prawo do przyłączenia do sieci elektrycznej i korzystania z elektryczności jako z usługi powszechnej. Obowiązek przyłączenia odbiorcy do sieci realizuje operator sieci wyznaczony do obsługi infrastruktury energetycznej na danym obszarze. Dlatego praktycznie każdy budynek w Polsce jest przyłączony do sieci elektroenergetycznej i energia elektryczna jest podstawowym, powszechnym źródłem energii zużywanej w gospodarstwie domowym. Kwestie przyłączenia regulowane są na etapie wydawania warunków zabudowy i muszą być uwzględnione w projekcie budowlanym gwarantując zasilanie w energię. Energia jest niezbędna dla zaopatrzenia w wodę, kanalizacje, oświetlenie, zasilenia urządzeń np. AGD lub RTV.

Energia występuje wokół nas w różnej postaci. Najbardziej kojarzoną jej formą jest energia pierwotna zawarta w różnych substancjach zwanych paliwami lub jako energia finalna czyli prąd i ciepło. Źródłem energii są od zawsze zjawiska natury tj. promieniowanie słoneczne, wiatr, woda płynąca, pływy morskie czy energia drzemiąca pod ziemską skorupą. Energia pierwotna zamieniana jest w procesach przemian fizycznych lub chemicznych na różne formy energii finalnej czyli energię elektryczną, kinetyczną oraz ciepło lub chłód wykorzystywane w naszych domach i pojazdach.

Statystyczne polskie gospodarstwo domowe wykorzystuje dziś zarówno energię pierwotną jak i finalną. W wielu domach do celów ogrzewania lub gotowania nadal spala się paliwa gazowe, stałe lub ciekłe natomiast do oświetlenia i zasilania urządzeń osobistych lub domowych zużywa się prądu.

Spalanie paliw pozwala uzyskać zarówno ciepło jak i energię elektryczną w procesach rozdzielonych (elektrownie) lub skojarzonych (elektrociepłownie). W światowej strukturze zasobów energii pierwotnej dominują paliwa kopalne jednak są coraz skuteczniej wypierane przez odnawialne źródła energii, w skrócie OZE. Zasoby paliw kopalnych węgla, gazu powstawały tysiące lat i są zasobami ograniczonymi co do ich ilości. Zasoby OZE wiatru i słońca są co prawda nieograniczone, ale nie zawsze są dostępne ponieważ zależy to od pogody i lokalizacji. Paliwa OZE w postaci biomasy czy biogazu są ograniczone, aczkolwiek możliwe do odtworzenia nie w tak długotrwałych i skomplikowanych procesach jak powstawały paliwa kopalne. Alternatywą dla paliw kopalnych i OZE jest energia z atomu.

Aby ograniczyć zużycie paliw kopalnych stosuje się procesy o jak największej sprawności przetwarzania energii pierwotnej na końcową. Dobrym przykładem jest to kogeneracja, czyli procesy skojarzone wytwarzania zarówno prądu jak i ciepło jednocześnie z jednej jednostki paliwa.

Ciepłem nazywamy energię cieplną zawartą w wodzie gorącej, parze lub w innych nośnikach, które umożliwiają jej dostarczenie do instalacji ogrzewania domu.

Spalamy paliwa lub wykorzystujemy energię elektryczna do napędu samochodu lub innego pojazdu.

W elektrowniach i elektrociepłowniach energia cieplna w postaci pary wytworzona ze spalania paliwa napędza turbiny generujące prąd.

Natomiast do podgrzania posiłków w domu wykorzystujemy ciepło z spalania gazu jeśli mamy kuchnię gazową lub energię elektryczną jeśli mamy płytę elektryczną, indukcyjną oraz piekarnik elektryczny czy korzystamy z mikrofalówki.

1.2 Jak powstaje energia elektryczna z wykorzystaniem sił natury?

Wiatr napędza siłownie wiatrowe i w efekcie zamiany energii kinetycznej obracającej łopatki turbiny wytwarzany jest prąd. Podobnie działają turbiny napędzane wodą. Natomiast panele fotowoltaiczne to technologia, która zaprzęga fotony światła do wytwarzania energii elektrycznej. Technologie solarne natomiast wytwarzają ciepło wykorzystując promieniowanie podczerwone słońca.

Ten krótki przegląd źródeł, procesów i rodzajów energii pokazuje jak szeroka jest paleta możliwości pozyskania energii, z której dziś możemy korzystać w codziennym życiu, w pracy oraz domu.

Natomiast na przestrzeni wielowiekowej przygody człowieka na energią pierwszą, którą ujarzmił do swoich potrzeb było ciepo z ogniska, a następnie energia kinetyczna wody i wiatru wykorzystywana do napędu maszyn i urządzeń. W młynach bowiem przez wieki wykorzystywano te siły natury. Wraz z rozwojem nauki, wiedzy technologie ewaluowały. Rozwój przemysłu i transportu kolejowego był możliwy dzięki temu, że maszyny napędzano parą ze spalania paliw kopalnych.

Energia elektryczna, bez której dziś nie wyobrażamy sobie codziennego życia, jest stosunkowo nową formą energii finalnej. Jednak nadała ogromnej dynamiki rozwojowi technologicznemu. Dziś poziom zużycia energii na mieszkańca danego kraju świadczy o bogactwie narodu ponieważ wspomniała wyżej w roku 2023 nadal ok. 700 mln ludzi nie miało dostępu do prądu. A wielu innych ma ten dostęp ograniczony do kilku godzin w ciągu dnia. Z czym to się wiąże? Koniecznością poświęcania więcej czasu na pranie, gotowanie oraz inne codzienne czynności niezbędne do zaspokajania podstawowych potrzeb. Wyobraźmy sobie dziś toaletę bez bieżącej wody i włączenia do kanalizacji. To oznacza między innymi brak systemy elektroenergetycznego i dostępu do prądu. Konsekwencja jest także niższy poziom lub brak edukacji.

1.3 Ewolucja energetyczna

Nasza ewolucja energetyczna a następnie rewolucja techniczna zaczęła się od pomysłu na wykorzystanie paliwa. Paliwo jest definiowane jako energia pierwotna. Paliwa różnią się postacią fizyczną (stanem skupienia) i według tego kryterium wyróżniamy paliwa stałe, ciekłe i gazowe. Paliwa są nośnikami energii chemicznej przetwarzanej w procesach spalania na energie elektryczną (światło), kinetyczną (pojazdy) lub ciepło (grzejniki). To właśnie różnice we właściwościach chemicznych paliw tj. ciepło spalania i wartość opałowa są kluczowe dla ich stosowania w wytwarzaniu energii i technologii ich spalania. Skład chemiczny determinuje także ich skalę wpływu na środowisko. Decyduje o tym zawartość siarki, popiołu, części lotnych oraz zawartość innych związków tj. węglowodory aromatyczne, metale ciężkie i wiele innych. Paliwa kopalne, które w naszym wieku popadły w niełaskę z uwagi na emisje wprowadzane do środowiska w procesie ich spalania, to ropa naftowa i jej pochodne (olej napędowy, benzyna, olej opałowy), gaz w różnych odmianach (ziemny, LPG, LNG) oraz węgiel (kamienny, brunatny, koksowy). Musimy je spalić by wydobyć zawartą w nich energię. Ich alternatywą mającą zapewnić czyste środowisko i powstrzymać zmiany klimatyczne są odnawialne źródła energii takie jak słońce, wiatr czy woda. Do odnawialnych źródeł energii należy także biomasa (odpady drewna, słoma), biogaz czy biometan, które są spalane analogicznie jak paliwa kopalne w tych samych procesach, w tych samych celach i z podobnym efektem. Paliwem, dzięki któremu w domach działa lodówka, świeci światło i jest ciepło, są także pierwiastki promieniotwórcze (uran). O wyborze z czego wytwarzany jest prąd w danym kraju decyduje rząd w ramach polityki energetycznej. W Unii Europejskiej decyzje w kwestii źródeł energii podejmowane są w ramach polityk przyjętych przez Parlament Europejski i wdrażanych przez Komisję Europejską. Polska jest zobowiązana realizować kierunki zawarte w tych politykach przyjętych w drodze dyrektyw wybierając najlepsze możliwe do realizacji rozwiązanie z palety oferowanych jako kierunek transformacji energetycznej gospodarki na neutralną klimatycznie. Stanowi to nie lada wyzwanie dla Polski przez lata uzależnionej od węgla i gazu. Przekłada się to również na zmiany w gospodarstwach domowych. Z jednej strony nacisk na poprawę efektywności wytwarzania oraz dostarczania energii oraz termomodernizacje wpływa na obniżenie koszu energii, z drugiej nakłady inwestycyjne na transformację oraz ekologiczne podatki środowiskowe przekładają się na wzrost cen. Rozwój technologii opartych o energię ze słońca pozwolił konsumentom energii w gospodarstwie domowym stać się jej wytwórcą. Zmiany zachodzące na rynku energii mają ogromny wpływ na naszą codzienność, nasz portfel a także długość naszego życia w zdrowiu. Aby wykorzystać szanse, które daje transformacja energetyczna przeciętnemu Polakowi musi on nauczyć się rynku energii na poziomie gospodarstwa domowego. W tym celu powstała ta książka. W dalszej jej części opowiem o energii dostarczanej do współczesnych gospodarstw domowych. W szczególności gospodarstw domowych podłączonych do systemów: elektroenergetycznego, ciepłowniczego oraz sieci gazowej. W ostatnim rozdziale omówione zostały także indywidualne źródła zasilające domy jednorodzinne.

1.4 Jak mierzymy energię?

Jakie rodzaje energii są zużywane w gospodarstwie domowym, jak można zarządzać energią i jakie są sposoby ich pomiaru? Możemy bowiem zarządzać tylko tym co możemy zmierzyć, a świadome zarządzanie energią przynosi korzyści.

Poniższe tabele przedstawiają jednostki energii wyrażone jako moc, czyli chwilowe zapotrzebowanie na energię oraz jednostki miary energii zużywanej lub wytwarzanej w czasie. Jeśli kupujemy żelazko w opisie znajdziemy informację o mocy w MW jaką maksymalnie może ono potrzebować i zapewnić. Natomiast jeśli prasujemy zwykle delikatne materiały na średnim poziomie (2) mocy żelazka zużywamy tylko połowę tej mocy. Odpowiada to zużyciu o połowę mniejszej ilości energii elektrycznej w czasie niż gdybyśmy prasowali np. pościel przy ustawieniu maksymalnej mocy żelazka. Ciepła potrzebujemy zimą. Maksymalnie duża moc przy ujemnych temperaturach wykorzystana jest w ciągu tygodnia lub dwóch w ciągu roku. Przez dziewięć miesięcy roku potrzebujemy od 60 % do 10 % tej maksymalnej mocy ciepła jakiej potrzebujemy w ciągu kilku zimowych mroźnych nocy lub poranków. Jednak musimy posiadać urządzenia, które nam tą maksymalną moc zapewnią. Czym innym jest więc moc maksymalna i moc wykorzystywana w czasie długookresowo, która generuje nam rachunki. W celu rozliczeń dostawcy energii z gospodarstwem domowym mierzy on poziom wykorzystywanej mocy w czasie. Moc maksymalną, zamówioną, mierzy się i rozlicza jako koszt stały związany z koniecznością zapewnienia tej mocy w ekstremalnych ale realnych warunkach. Szerzej o tym w dalszej część i książki. Na rachunkach za prąd i ciepło dostarczane do naszego mieszkania lub domu poprzez sieci elektroenergetyczne i ciepłownicze zobaczymy rozliczenia zużycia energii oraz rozliczenia za moc zamówioną, czyli maksymalną chwilową ilość energii, której potrzebuje dane gospodarstwo domowe i którą musi w każdej chwili zapewnić zgodnie z umową dostawca. Poniższa tabela przestawia rodzaje i jednostki energii występujące w rozliczeniu zużycia.

Moc wyraża się w kW czyli kilowatach. Mamy też dwie podstawowe jednostki rozliczeniowe dla zmierzenia ilości energii: kWh (kilowatogodziny), w których mierzy się zużycie energii elektrycznej oraz gazu oraz GJ (gigadżule), którymi mierzy się zużycie ciepła. W rozliczeniach z dostawcami energii dla gospodarstw domowych opłaty za moc często są ryczałtowe jako wartość do zapłaty za dany okres. Na dokumentach rozliczeniowych za energię elektryczną i ciepło wskazana jest wielkość mocy zamówionej jaką odbiorca deklaruje na etapie realizacji przyłączenia do sieci. Odbiorca może zmienić moc zamówioną adekwatnie do zmiany jego maksymalnych potrzeb w trakcie trwania umowy dostaw energii niezależnie od jej rodzaju. Moc zamówiona powinna pozwolić na zaspokojenie zapotrzebowania włączonych przez odbiorcę w jednej chwili domowych odbiorników. Odbiornikami energii elektrycznej jest lodówka, płyta indukcyjna lub elektryczna, telewizor, piekarnik, komputer oraz inne sprzęty RTV, AGD czy pompa centralnego ogrzewania lub klimatyzacja. Odbiornikami ciepła są grzejniki lub każda inna forma ogrzewania z nośnikiem w postaci wody. W przypadku energii elektrycznej jeśli nadmiernie przekroczymy moc przyłączeniową uruchomią się bezpieczniki wyłączając dostawy energii elektrycznej. Moc cieplna powinna pozwolić na ogrzanie przyłączonego do sieci ciepłowniczej obiektu w najniższej temperaturze możliwej dla danej strefy klima

tycznej, odzwierciedlonej w postaci tzw. tabeli regulacyjnej temperatur (krzywej grzewczej). O czym szczerzej w rozdziale o rozliczeniach za ciepło.

Moc gazu rozliczana jest nieco odmiennie od ciepła i prądu ponieważ jest wyrażana w ilości energii w paliwie zużytej w ciągu godziny. Jednak co do zasady zamawiania i korzystania z mocy zamówionej cel zaspokojenia komfortu cieplnego jest analogiczny jak dla ciepła sieciowego. Natomiast kilowatogodziny mówią nam ile jednostek mocy czyli kW (kilowatów) zużyliśmy w ciągu jednej godziny. Gospodarstwo domowe przyłączone do sieci energetycznej, ciepłowniczej czy gazowej kupuje moc i ilość energii. Jeśli na rozliczeniu energii dla gospodarstwa domowego nie znajdziemy opisanych wyżej jednostek to oznacza, że nie jesteśmy rozliczani bezpośrednio przez dostawcę energii i usługi dostawy tylko poprzez pośrednika — na zasadzie refakturowania kosztów. Do tych kwestii wrócimy jeszcze szerzej w rozdziale III.

Poniższa tabela pokazuje zestawienia jednostek mocy występujące w opłatach stałych.

Jeśli gospodarstwo domowe ma własne źródło energii inne niż odnawialne źródło energii zwykle w postaci instalacji fotowoltaicznej, kupuje paliwo. Własnym źródłem może być piec, generator.

W kolejnej tabeli zestawione są stosowane najczęściej do pozyskania energii końcowej ciepła lub energii elektrycznej w gospodarstwach domowych.

Moc jest definiowana jest jako praca wykonana w czasie.

Moc 1 wat [W] odpowiada energii 1 dżula [J] wytworzonej lub zużytej w ciągu 1 sekundy [J/s].

Jednostki przeliczeniowe energii zużywanej lub wytwarzanej w określonym czasie to :

1 kW = 1000 W = 1000 J/s

1 MW = 1000 kW = 1000 000 W = 1000 000 J/s

Energia jest to moc zużyta w czasie 1 godziny:

1 MWh = 3600 MJ = 3,6 GJ

Żarówka o mocy 100 W przez 10 godzin ( 10x3600 s) zużyje 1 kWh, tyle samo energii czyli 1 kWh zużyje żelazko o mocy 1000 W w ciągu 1 godziny ( 1 x 3600 s). Wniosek: im większa moc urządzenia tym proporcjonalnie więcej energii zużywa w krótszym czasie.

Ładowanie komórki wymaga mocy 25W do 40W, a komputer stacjonarny potrzebuje mocy ok. 500 W. Laptop biurowy to urządzenie o mocy ok. 30 W natomiast laptop gamingowy potrzebuje 10 krotnie więcej mocy tj. ok. 300 W. Potrzeby mocy innych urządzeń AGD i RTV wykorzystywanych w gospodarstwie domowym przedstawia poniższa tabela. Warto świadomie korzystać z energii.

W tabeli niżej pokazane są moce i zużycie energii przez poszczególne urządzenia domowe.

Źródło danych w tabeli z poborami mocy urządzeń domowych: https://www.hewalex.pl/wiedza/porady/oszczedzanie-energii/ile-energii-zuzywaja-urzadzenia-domowe/. Energia pierwotna to energia zaklęta w paliwie lub siłach natury.

Jeśli więc z 1 tony spalanego węgla w postaci ekogroszku w konsekwencji jego utlenienia (C+O2=CO2) otrzymamy 24 GJ energii w postaci ciepła to oznacza, że zużyte paliwo miało wartość opałową na poziomie 24 GJ/tonę. Każde urządzenie ma jednak określoną sprawność, która powoduje, że nie cała ilość energii zawartej w paliwie może być wykorzystana jako ciepo użytkowe. Jeśli spalamy węgiel w postaci ekogroszku o wartości opałowej 24 GJ/tonę w piecu o sprawności η = 80 % to aby uzyskać 24 GJ ciepła potrzebujemy 30 GJ energii w paliwie co odpowiada ilości 1,25 tony węgla. Jeśli energia wytwarzana jest w elektrowni lub ciepłowni z której energia lub ciepło jest do nas dostarczana za pośrednictwem sieci to sprawność wytwarzania musimy uzupełnić sprawność przesyłania i dystrybucji czyli tzw. straty przesyłu i dystrybucji energii. Tym samym sprawność systemu energetycznego w całym łańcuchu realizacji dostawy do odbiorcy końcowego od kopalni do włącznika światła determinuje ilość energii pierwotnej niezbędnej dla zaspokojenia potrzeb tego odbiorcy.

Tony wyrażamy także jako megagramy tj. 1 tona = 1000 kg = 1 Mg

Energia końcowa do energia wydobyta z paliwa lub z natury w procesie wytwarzania, przesłana i zużyta przez odbiorcę końcowego. Energia użytkowa to energia zużyta do wykonania pracy. Energia użytkowa to ta która pozwoliła zagotować nam wodę w czajniku, który też ma swoją sprawność. Tym samym na każdym etapie gubimy nieco energii w formie strat związanych z jej transformacją, wymianą i tym samym zwiększają się potrzeby energii pierwotnej aby praca polegająca na zagotowaniu wody na herbatę mogła być wykonana.

Jeśli energia elektryczna wytwarzana jest w elektrowni to ciepło jest odprowadzane do środowiska chłodniami kominowymi, które często pokazywane są jako „dymiące kominy”. Tym „dymem” jest para wodna powstająca na skutek wymiany ciepła podczas schładzania pary z turbin wytwarzających prąd. Z powodu strat ciepła, które nie jest wykorzystane jako energia użytkowa proces wytwarzania energii elektrycznej w elektrowni charakteryzuje się bardzo niską sprawnością na poziomie nieco ponad 40 %. Co to oznacza? Na wytworzenie 24 GJ= 6,67 MWh prądu potrzebne jest aż 2,5 tony węgla o wartości opałowej 24 GJ/tonę. Straty na przesyle prądu to strata ok. 17 %. Sumując starty wytwarzania prądu w elektrowni i jej przesyłu do odbiorcy potrzebujemy 3 tony węgla aby uzyskać 24 GJ czyli 6,67 MWh. Skojarzona produkcja ciepła i energii elektrycznej w elektrociepłowni, zwana również procesem kogeneracji, oznacza istotne zwiększenie sprawności wykorzystania energii. Nawet do ponad 90 %. Tym samym ten sam prąd wytworzony w elektrociepłowni, która dostarcza ciepło do sieci ciepłowniczej, wymaga tylko 1,33 tony węgla uwzględniając straty przesyłu opisane wyżej. To pokazuje jak ważna jest technologia maksymalizująca sprawność procesu wytwarzania i dostawy energii. Zasadniczo wpływa to bowiem na koszty energii dla odbiorcy końcowego oraz na ilość emisji związaną z ilością zużycia energii pierwotnej.

Energia niezależnie w jakiej jest postaci i w jakich jednostkach jest wyrażana jest towarem. Dlatego rynek energii zalicza się do rynków towarowych. Na rynku towarowym realizowane są transakcje kupna i sprzedaży towaru. W Polsce działa Towarowa Giełda Energii, na której uprawnione podmioty mogą kupić lub sprzedać gaz, energię elektryczna lub prawa majątkowe związane z efektywnością lub zieloną energią. Nie jest jednak rynek dostępny bezpośrednio dla gospodarstwa domowego. W szerszym, pozagiełdowym, rozumieniu rynku energii towarem jest nie tylko energia lub paliwa, ale także usługi związane z jej dostawą do odbiorcy (kupującego, konsumenta). Transakcje kupna i sprzedaży energii mogą być dokonywane bezpośrednio przez strony danej umowy, czyli pozagiełdowo lub poprzez transakcje dokonywane na giełdzie. Gospodarstwa domowe mają dziś w tym względzie niemal nieograniczone możliwości. Co niesie nowe możliwości oszczędności kosztów energii, ale wiąże się z ryzykiem poniesienia straty z powodu braku dostatecznej znajomości zasad działania rynku.

1.5 Uczestnicy rynku energii

Rynek to miejsce zawierania transakcji kupna sprzedaży towarów i usług. Korzystanie z energii w gospodarstwie domowym wymaga zakupu zarówno towaru (energia) oraz usługi (dostawa energii i mocy). Rynek energii jest pod ścisłym nadzorem państwa i jest w szerokim zakresie regulowany z uwagi na strategiczne znaczenia dla bezpieczeństwa oraz gospodarki. Podstawowym aktem prawa regulującym rynek energii w Polsce w tym prawa, obowiązki uczestników rynku energii oraz ustanawiającym zasady jego funkcjonowania jest Ustawa Prawo Energetyczne. Rynek energii regulowany jest jednak nie tylko na poziomie krajowym, ale również unijnym w ramach fizycznie połączonych systemów energetycznych oraz wspólnych platform w formie towarowych giełd energii.

Od kilku lat istotny wpływ na rynek energii i kreowanie jego zmian ma Polityka Klimatyczna oraz związane z realizacja jej założeń akty prawa wspierające rozwój rynku odnawialnych źródeł energii i transformację energetyczną.

Gospodarstwo domowe jest jednym z uczestników rynku energii reprezentując stronę popytową. Priorytetem w przypadku gospodarstwa domowego dla systemu energetycznego jest zapewnienie ciągłości dostaw energii zgodnie z zapotrzebowaniem. Istotnym społecznie aspektem regulacji rynku jest także zapewnienie akceptowalnych, jak najniższych kosztów energii i usług z nią zawiązanych. W dalszej części tego rozdziału opisano aspekty regulacji i praktyki w obszarze relacji pomiędzy profesjonalnymi uczestnikami rynku energii a gospodarstwem domowym. Przede wszystkim koncentrując się na relacji między podmiotem realizującym dostawy energii i rozliczającym tą usługę.

Rynek tworzą jego uczestnicy czyli dostawcy towaru i jego nabywcy.

Główne kategorie uczestników tworzących rynek energii to:

— sprzedawcy paliw i energii,

— wytwórcy energii,

— operatorzy systemów przesyłu lub/i dystrybucji,

— odbiorcy energii lub paliw.

— Urząd Regulacji Energetyki,

Z uwagi na fakt, ze energia jest istotnym elementem bezpieczeństwa państwa i większość państw sprawuje nad tym rynkiem kontrolę zarówno w obszarze paliw jak i wytwarzania oraz dostaw energii. Bezpieczeństwo zapewnienia ciągłości dostaw energii dla współczesnej gospodarki jest kluczowe. Mroczną wizję jak zmieniłaby się codzienność w kraju takim jak Polska przedstawia między innymi Marc Elsberg w książce pod tytułem „Black out”. Wystarczy jednak wyobrazić sobie kilka zimowych dni bez światła, ciepła i możliwości komunikacji czy dostęp do informacji. Bez dostępu do środków pieniężnych i możliwości zrobienia zakupów. Nadzór i kontrola nad rynkiem energii jest realizowana w ramach regulacji rynku. Regulacja ma służyć zapewnieniu bezpieczeństwa energetycznego kraju i prawidłowej gospodarki paliwami i energią oraz ochrony interesów odbiorców, w szczególności gospodarstw domowych. Ponieważ większość państw europejskich, w tym Polska, jest importerami paliw kwestia bezpieczeństwa w zakresie zapewnienia ich zapasów w celu ich dostępności na rynku wewnętrznym, należy do strategicznych polityk i tym samym podlega regulacji. Sieci energetyczne i ciepłownicze tworzą naturalny monopol, czyli rynek jednego dostawcy, który jako taki jest regulowany w zakresie stosowanych cen oraz jakości świadczonych usług dostaw energii. Monopol oznacza brak konkurencji innych przedsiębiorstw na rynku czyli brak możliwości wyboru dostawcy towaru lub usługi dla odbiorcy. W przypadku przedsiębiorstw realizujących przesył i dystrybucję energii ze względów technicznych i ekonomicznych nie ma uzasadnienia dla konkurencji w postaci alternatywnej sieci. Dlatego na danym terenie działa zwykle tylko jeden operator sieci energetycznej na poziomie przesyłu oraz dystrybucji. Jako jedyny dostawca usług bez interwencji państwa w postaci regulacji mógłby on dyktować warunki i ceny zarówno odbiorcom jak i wytwórcom. Wytwarzanie energii w początkach rynku energii także miało charakter monopolu, jednak aktualnie w większości krajów jest to rynek w pełni konkurencyjny tak jak i rynek ciepła. W Polsce w segmencie gospodarstw domowych oba rynki pozostają regulowane przez instytucje państwa. Instytucją powołaną w Polsce do nadzoru, kontroli regulacji rynków energii jest Urząd Regulacji Energetyki, w skrócie URE, na którego czele stoi Prezes Urzędu Regulacji Energetyki, w skrócie PURE. Zakres regulacji stosowanych przez PURE wynika z określonych ustawą środków prawnych i obejmuje, bardzo ogólnie rzez biorąc, koncesjonowanie działalności wytwarzania, przesyłu, dystrybucji i obrotu energią, regulacje obowiązków świadczenia usług, realizacji dostaw, rozliczeń i stosowania cen ciepła i energii elektrycznej dla gospodarstw domowych.

Do zadań PURE oraz Państwowych Sieci Energetycznych należy zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego czyli dostępu do energii odbiorcom. Jako bezpieczeństwo energetyczne rozumiany jest taki stan gospodarki, w którym zapewnione jest pokrycie bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu wymagań ochrony środowiska. Natomiast bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej oznacza zdolność systemu elektroenergetycznego do zapewnienia bezpieczeństwa pracy sieci elektroenergetycznej oraz równoważenia dostaw energii elektrycznej z zapotrzebowaniem na tę energię. Równoważenie dostaw i zapotrzebowania jest realizowane poprzez bilansowanie handlowe, czyli zgłaszanie operatorowi systemu przesyłowego elektroenergetycznego przez podmiot odpowiedzialny za bilansowanie do realizacji umów sprzedaży energii elektrycznej zawartych przez użytkowników systemu i prowadzenie rozliczania ilości i wartości niezbilansowanej energii dla każdego okresu rozliczania niezbilansowania, czyli aktualnie minimalnego okresu 15 min. Jak wspomniano wcześniej istota i praktyka bieżącego bilansowania energii jest jedną z najważniejszych cech rynku energii i ma wpływ na całokształt jego funkcjonowania oraz poziomu cen.

Prezes Urzędu Regulacji Energetyki w Polsce pełni rolę regulatora rynku energii oraz gospodarki paliwami i energią oraz ma za zadanie promowanie konkurencji.

Kompetencje Prezesa URE określa przede wszystkim ustawa Prawo energetyczne oraz przepisy wynikające z odrębnych ustaw i rozporządzeń unijnych. Prezes URE udziela i cofa koncesje na działalność na rynku energii tj. wytwarzanie energii, przesył i dystrybucja energii lub paliw, obrót paliwami lub energią. Czuwa nad prawami odbiorców w gospodarstwach domowych w wielu aspektach, w tym zatwierdza i kontroluje stosowanie taryf, energii elektrycznej, ciepła i paliw gazowych przez przedsiębiorstwa energetyczne. Do celów kalkulacji tych taryf ustala i publikuje współczynniki i wskaźniki uwzględniająca uwarunkowania makroekonomiczne, które muszą stosować przedsiębiorstwa.

Prezes URE zatwierdza także instrukcje pracy sieci dystrybucyjnych i przesyłowych, które mają zapewniać bezpieczeństwo dostaw energii i paliw. Uzgadniania także w tym celu projekty planów rozwoju przedsiębiorstw energetycznych. Ponadto kontroluje wiele obszarów począwszy od wykonywania obowiązku sprzedaży tej energii przez sprzedawców z urzędu lub rezerwowych i zobowiązanych po kontrolę dotrzymywania standardów jakościowych obsługi odbiorców oraz kontrolowanie na wniosek odbiorcy dotrzymania parametrów jakościowych paliw gazowych i energii elektrycznej.

Dla odbiorcy energii w gospodarstwie domowym szczególnie ważna jest rola Prezesa URE (PURE) jako organu rozstrzygającego spory w zakresie odmowy zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii, umowy o świadczenie usług transportu gazu ziemnego, umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych, umowy o udostępnienie części instalacji do magazynowania paliwa gazowego, umowy o świadczenie usługi skraplania gazu ziemnego oraz umowy kompleksowej, w przypadku nieuzasadnionego wstrzymania dostarczania paliw gazowych lub energii, odmowy przyłączenia w pierwszej kolejności instalacji odnawialnego źródła energii, a także odmowy przyłączenia mikroinstalacji, nieprzyłączenia mikroinstalacji pomimo upływu ustawowego terminu, nieuzasadnionego ograniczenia pracy lub odłączenia od sieci mikroinstalacji, lub odmowy dokonania zmiany umowy o przyłączenie do sieci instalacji odnawialnego źródła energii, w zakresie terminu dostarczenia po raz pierwszy do sieci energii elektrycznej i nakłada kary pieniężne na zasadach określonych w prawie.

PURE podejmuje także działania w celu kształtowania, ochrony i rozwoju konkurencji na rynku energii elektrycznej i paliw gazowych, w tym:

a. usuwanie istniejących barier rynkowych w zakresie możliwości korzystania przez odbiorców końcowych z prawa do zmiany sprzedawcy,

b. zapewnienie równoprawnego traktowania użytkowników systemu przez operatorów systemów dystrybucyjnych i przesyłowych;

34. zbieranie i przetwarzanie informacji dotyczących przedsiębiorstw energetycznych, w tym obliczanie i ogłaszanie w terminie do 31 marca każdego roku:

a. średniej ceny sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym oraz sposób jej obliczenia,

b. średnich cen sprzedaży ciepła, wytworzonego w należących do przedsiębiorstw posiadających koncesje jednostkach wytwórczych niebędących jednostkami kogeneracji:

— opalanych paliwami węglowymi,

— opalanych paliwami gazowymi,

— opalanych olejem opałowym,

— stanowiących instalacje odnawialnego źródła energii,

— średniej ceny energii elektrycznej dla odbiorcy energii elektrycznej w gospodarstwie domowym uwzględniającej opłatę za świadczenie usługi dystrybucji energii elektrycznej, obliczanej na podstawie cen zawartych w umowach kompleksowych,

— w poprzednim roku kalendarzowym;

PURE zobowiązany jest także do zbierania i przetwarzania informacji dotyczących przedsiębiorstw energetycznych, w tym obliczanie i ogłaszanie, w terminie 90 dni od dnia zakończenia każdego kwartału, średnich cen sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym w poprzednim kwartale, oraz ogłaszanie sposobu ich obliczania;

b. mechanizmów bilansowania systemu gazowego lub systemu elektroenergetycznego i zarządzania ograniczeniami w krajowym systemie gazowym i elektroenergetycznym,

c. warunków przyłączania podmiotów do sieci i ich realizacji oraz dokonywania napraw tej sieci,

d. wypełniania obowiązku publikowania przez operatorów systemów przesyłowych i dystrybucyjnych informacji dotyczących połączeń międzysystemowych, korzystania z sieci i rozdziału zdolności przesyłowych stronom umowy o świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, z uwzględnieniem konieczności traktowania tych informacji jako poufnych ze względów handlowych,

e. warunków świadczenia usług magazynowania paliw gazowych, usług skraplania gazu ziemnego oraz innych usług świadczonych przez przedsiębiorstwa energetyczne,

f. bezpieczeństwa dostarczania paliw gazowych i energii elektrycznej,

g. wypełniania przez operatorów systemów przesyłowych i dystrybucyjnych ich zadań,

1.6 Czym się różni przesyłanie energii od jej dystrybucji?

Przesyłanie to transport energii elektrycznej sieciami przesyłowymi lub paliw rurociągami lub ciepła w postaci paru lub ciepłej wody do sieci dystrybucji bez sprzedaży. W Polsce główne sieci przesyłowe należą do Polskich Sieci Energetycznych, odpowiedzialnych jak już wyżej wspomniano za bilansowanie energii elektrycznej w systemie elektroenergetycznym. Do sieci przesyłowych najwyższych napięć przyłączone są sieci energetyczne wysokich napięć i kolejno sieci średnich napięć, czyli sieci dystrybucyjne, za które odpowiedzialne są spółki dystrybucji. Mapa powyżej prezentuje Plan sieci przesyłowych wysokich napięć energii elektrycznej pokazuje jej sieć na terenie Polski.

Źródło mapy: PSE, https://www.pse.pl/obszary-dzialalnosci/krajowy-system-elektroenergetyczny/plan-sieci-elektroenergetycznej-najwyzszych-napiec/istniejaca.

Dystrybucja to transport energii elektrycznej, paliw lub ciepła sieciami dystrybucyjnymi w celu ich dostarczania odbiorcom. W przypadku energii elektrycznej sieci dystrybucyjne podzielono na obszary koordynowane i zarządzane przez pięć przedsiębiorstw zwanych Operatorem Systemu Dystrybucyjnego, w skrócie OSD. Poszczególne OSD świadczą usługi dystrybucji na następujących obszarach:

— RWE Stoen Operator sp. z o.o. na terenie Warszawy i okolic.

— Enea Operator Sp. z o.o. w województwie wielkopolskim, zachodniopomorskim, kujawsko-pomorskim, lubuskim oraz niewielkiej części województwa dolnośląskiego oraz pomorskiego.

— Energa Operator S.A. na terenach województw: pomorskiego i warmińsko-mazurskiego oraz zachodniopomorskiego, wielkopolskiego, łódzkiego, mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego.

— Tauron Dystrybucja S.A. na terenie województw: małopolskiego, dolnośląskiego, opolskiego, śląskiego, częściowo: świętokrzyskiego, podkarpackiego oraz łódzkiego.

— PGE Dystrybucja S.A. we wschodniej i centralnej części kraju.

Poniższa mapa pokazuje podział obszaru kraju pomiędzy OSD. Dlatego to jaki operator jest odpowiedzialny na dany terenie za przyłączenie odbiorcy i realizowanie mu dostaw energii elektrycznej zależy od lokalizacji punktu odbioru energii, czyli adresu gospodarstwa domowego.

1.7 Kto jest operatorem sieci dystrybucji, czyli kto „dowozi nam energię lub paliwa”?

W związku z faktem, że sieci energetyczne dzielimy na przesyłowe i dystrybucyjne analogicznie dzielimy zarządzających tymi sieciami czyli operatorów sieci, zwanych systemami.

Operatorem systemu przesyłowego nazywamy przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem paliw gazowych lub energii elektrycznej. Odpowiada ono za ruch sieciowy w przesyłowym systemie elektroenergetycznym lub gazowym. Zarządza bieżącym i długookresowym bezpieczeństwem funkcjonowania systemu. Odpowiada za prawidłową eksploatację, konserwację, remonty oraz rozbudowę sieci przesyłowej. Operator systemu przesyłowego dostarcza energię lub gaz do systemu dystrybucji. Operator systemu dystrybucyjnego jest to przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się dystrybucją energii elektrycznej lub paliw gazowych, czyli jest to dostarczaniem energii lub paliw do odbiorcy. W ramach świadczenia usług operator systemu dystrybucyjnego odpowiedzialny jest za ruch sieciowy w systemie, który zarządza. Realizuje działania związane z eksploatacją, konserwacją, remontami oraz odpowiada za rozbudowę sieci dystrybucyjnej zapewniając bieżące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu. Jest to przedsiębiorstwo, które wydaje warunki przyłączenia dla danego budynku lub obiektu, realizuje to przyłącze i rozlicza się z odbiorcą za usługę dostawy energii lub gazu.

Kto jest operatorem sieci dystrybucji energii elektrycznej na Twoim terenie?

Skoro operator sieci dystrybucji jest partnerem dla odbiorcy energii to gdzie go szukać?

W przypadku ciepła jest zwykle lokalna spółka będąca operatorem sieci ciepłowniczej, mająca siedzibę lub oddział w naszej miejscowości. Dlatego nie byłoby możliwe pokazanie wszystkich operatorów sieci dystrybucji ciepła.

Część systemów ciepłowniczych zinwentaryzowano w ramach projektu Pan-European Thermal Atlas Peta v.5.2 pod adresem strony internetowej projektu:

https://euf.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=8d51f3708ea54fb9b732ba0c94409133

i można ewentualnie skorzystać z tej interaktywnej mapy prezentującej też obszar naszego kraju. Jednak nie są to najbardziej aktualne mapy. Jeśli chcemy dowiedzieć się czy nasz budynek jest w zasięgu sieci ciepłowniczej możemy wejść na stronę internetową lokalnego operatora sieci ciepłowniczej i tam w większości przypadków znajdziemy mapę zasięgu sieci przesyłu i dystrybucji ciepła.

W przypadku energii elektrycznej Polska podzielona jest na obszary świadczenia usług pomiędzy poszczególnych operatorów sieci dystrybucji. W zależności od naszego miejsca poboru energii jesteśmy z góry przypisani do danego operatora. Prezentowana wyżej mapa pokazuje obszary i zasięg świadczenia usług dystrybucji energii elektrycznej przez poszczególnych operatorów OSD.

Źródłem mapy jest opracowanie własne na podstawie https://www.federacja-konsumentow.org.pl/prosument/index.php/mapa-mysli/55-zanim-zaczniesz-wiedza-uzyteczna/jak-kupowac-prad/99-kto-jest-moim-operatorem-systemu-dystrybucyjnego.

Mapę Krajowego Sytemu Przesyłu Gazu publikuje na stronie pod adresem: https://mapa.gaz-system.pl/ przedsiębiorstwo zarządzające sieciami przesyłowymi i koordynujące pracę systemu gazowego jako operator systemu przesyłu gazu na terenie Polski GAZ-SYSTEM S.A.

Natomiast usługi dystrybucji gaz ziemnego świadczy Polska Spółka Gazownictwa Sp. z o.o. dominująca na rynku. PSG jako Operator Systemu Dystrybucyjnego prowadzi działalność gospodarczą na terenie wszystkich województw w Polsce. Podstawową działalność segmentu stanowi przesyłanie siecią dystrybucyjną gazu wysokometanowego i zaazotowanego, a także niewielkich ilości gazu koksowniczego do klientów detalicznych i korporacyjnych. Ponadto segment prowadzi prace związane z rozbudową i modernizacją sieci gazowej oraz dokonuje przyłączeń nowych klientów. Na terenie Polski działa także kilku operatorów lokalnych sieci dystrybucji.

Działalność dystrybucji oraz przesyłu wymaga uzyskania koncesji wydawanej przez URE. Dlatego szukając lokalnego dystrybutora gazu lub ciepła można skorzystać z rejestru spółek koncesjonowanych dostępnego na stronie URE ( adres: https://rejestry.ure.gov.pl/c/1) w zakładce /Rejestry i wykazy/ Koncesje w zakresie innym niż paliwa ciekłe wybierając skrót DPG dla spółek dystrybucji gazu, skrót PCC dla przesyłu i dystrybucji ciepła lub DEE dla dystrybucji energii elektrycznej.

1.8 Odbiorca energii

Odbiorcą energii jest to każdy, kto otrzymuje lub pobiera energię elektryczną, ciepło lub paliwa na podstawie umowy z przedsiębiorstwem energetycznym. Usankcjonowanie poboru energii umową jest więc bardzo ważnym zobowiązaniem by zużywać ja legalnie.

Odbiorca końcowy to odbiorca, który kupuje energię lub paliwa na własny użytek, w tym na potrzeby gospodarstwa domowego. Jedną z kategorii odbiorcy końcowego jest odbiorca paliw gazowych, energii elektrycznej lub ciepła w celu ich zużycia w gospodarstwie domowym.

Szczególną grupę odbiorców energii i paliw stanowią tzw. odbiorcy wrażliwi, zagrożeni ubóstwem energetycznym. Wyróżnia się dwie grupy takich odbiorców:

— odbiorca wrażliwy energii elektrycznej oznacza osobę, której przyznano dodatek mieszkaniowy w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2021), która jest stroną umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży energii elektrycznej zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym i zamieszkuje w miejscu dostarczania energii elektrycznej;

— odbiorca wrażliwy paliw gazowych to osoba, której przyznano ryczałt na zakup opału w rozumieniu art. 6 ust. 7 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych, która jest stroną umowy kompleksowej lub umowy sprzedaży paliw gazowych zawartej z przedsiębiorstwem energetycznym i zamieszkuje w miejscu dostarczania paliw gazowych;

Nowym rodzajem odbiorcy, który pojawił się wraz z pojawieniem się instalacji odnawialnego źródła energii, głównie w postaci instalacji fotowoltaicznych w gospodarstwach domowych jest:

odbiorca aktywny, czyli odbiorca końcowy działający indywidualnie albo w grupie, który:

a) zużywa wytworzoną we własnym zakresie energię elektryczną lub

b) magazynuje wytworzoną we własnym zakresie energię elektryczną, lub

c) sprzedaje wytworzoną we własnym zakresie energię elektryczną, lub

d) realizuje przedsięwzięcia służące poprawie efektywności energetycznej

e) świadczy usługi systemowe, lub

f) świadczy usługi elastyczności

— pod warunkiem że działalności, o których mowa w lit. b-f, nie są dominującym przedmiotem podstawowej działalności gospodarczej tego odbiorcy.

Jeśli pobierasz paliwa lub energię nie mając zawartej umowy, lub pobierasz ją z całkowitym albo częściowym pominięciem układu pomiarowo-rozliczeniowego to nie zaliczasz się do odbiorców i masz problem ponieważ pobierasz paliwa lub energię nielegalnie i traktowane jak kradzież. Konsekwencje takich działań podlegają ściganiu i karze zgodnie z kodeksem karnym. Podobnie przypadki ingerencji w układ pomiarowo-rozliczeniowy energii w celu zafałszowania pomiarów.

Punktem poboru energii jest punkt pomiarowy w instalacji lub sieci, dla którego dokonuje się rozliczeń.

Końcowym zużyciem energii brutto jest ilość nośników energii dostarczonych do celów energetycznych gospodarstwom domowym, łącznie ze:

a) zużyciem energii elektrycznej i ciepła przez przemysł energetyczny na wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła,

b) stratami energii elektrycznej i ciepła powstającymi podczas ich przesyłania i dystrybucji oraz magazynowania energii elektrycznej.

1.9 Kto sprzedaje energię lub paliwa?

Energię sprzedaje przedsiębiorstwo energetyczne określane jako podmiot, z którym odbiorca zawiera umowę na dostawy energii lub paliwa. Przedsiębiorstwo energetyczne prowadzi działalność gospodarczą w zakresie: wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania, dystrybucji paliw albo energii lub obrotu nimi. Energię elektryczną, paliwa lub ciepło sprzedają przedsiębiorstwa energetyczne posiadające koncesję na obrót energia i paliwami, zwane spółkami obrotu. Ich działalność gospodarcza polega na handlu hurtowym albo detalicznym paliwami lub energią.

Działalność polegająca na wytwarzaniu energii elektrycznej na dużą skalę, lub wytwarzania energii elektrycznej z instalacji odnawialnego źródła energii innego niż mikroinstalacja lub mała instalacja, oraz usługi przesyłu, dystrybucji, jak wspomniano już wyżej, oraz obrotu energią wymagają uzyskania koncesji, która wydaje na wniosek podmiotu Urząd Regulacji Energetyki.

Ceny usług dystrybucji energii elektrycznej oraz gazu ziemnego dla odbiorców w gospodarstwach domowych są regulowane i zatwierdzane przez URE w taryfie. Ceny sprzedaży energii elektrycznej są regulowane, ale jeśli odbiorca ma umowę kompleksową. Jeśli odbiorca w gospodarstwie domowym wybierze innego sprzedawcę niż tzw. sprzedawca z urzędu, wchodzi na rynek konkurencyjny i jego cena energii elektrycznej wynika z indywidulanej oferty sprzedawcy i nie podlega regulacji. Z wyjątkami w latach 2022—2024 kiedy wprowadzono maksymalną cenę, rekompensaty i bony chroniące odbiorców wrażliwych prze wzrostem cen.

Sprzedawcą z urzędu jest przedsiębiorstwo energetyczne posiadające koncesję na obrót paliwami gazowymi lub energią elektryczną, świadczące usługi kompleksowe odbiorcom paliw gazowych lub energii elektrycznej w gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy.

W przypadku zakupu gazu przez gospodarstwo domowe cena jest regulowana taryfą. Ceny ciepła oraz ceny usług dystrybucji i przesyłu oraz nośnika energii stosowane przez przedsiębiorstwa są w pełni regulowane przez URE. W taryfie dla ciepła uwzględnia się również opłaty za przyłączenie do sieci ciepłowniczej.

Taryfa stosowana przez przedsiębiorstwo w stosunku do odbiorcy jest zbiorem cen i stawek opłat oraz warunków ich stosowania. Taryfa jest opracowywana przez przedsiębiorstwo energetyczne na zasadach określonych w prawie odrębnie dla ciepła, energii elektrycznej oraz gazu i następnie każdorazowo zatwierdzana przez URE w drodze decyzji. Po publikacji taryfa, w trybie określonym w ustawie, zostaje wprowadzana jako cennik obowiązujący dla określonych w nim odbiorców na dany okres. Taryfa nie określa ceny minimalnej lub maksymalnej tylko konkretną jaką przedsiębiorstwa jest zobowiązane stosować w rozliczeniach z dostarczoną energię lub wykonane usługi.

Ceny zawarte w taryfie uzależnione są od kosztów uzasadnionych, które przedsiębiorstwo może uwzględnić we wniosku o zatwierdzenie taryfy. Kosztem uzasadnionym są tylko koszty niezbędne do wykonania zobowiązań powstałych w związku z prowadzoną przez przedsiębiorstwo energetyczne działalnością w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania i dystrybucji, obrotu paliwami lub energią. Tylko ten katalog kosztów może być uwzględniony do kalkulacji cen i stawek opłat ustalanych w taryfie. Przedsiębiorstwo energetyczne musi uzasadnić ekonomiczne uzasadnienie uwzględnienia danych kosztów kalkulacji z zachowaniem należytej staranności zmierzającej do ochrony interesów odbiorców. Koszty uzasadnione nie są tożsame z kosztami uzyskania przychodów w rozumieniu przepisów podatkowych.

Na rynku regulowanym taryfą mamy do czynienia z usługą kompleksową, czyli usługą świadczoną na podstawie umowy zawierającej postanowienia umowy sprzedaży i umowy o świadczenie usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii albo umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usługi przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych i umowy o świadczenie usługi magazynowania paliw gazowych.

Co to jest sprzedaż rezerwowa dla gospodarstwa domowego i kto ją realizuje?

Jeśli kuszeni konkurencyjnym rynkiem i ciekawą oferta zrezygnujemy w przypadku energii elektrycznej z umowy kompleksowej i wybierzemy sprzedawcę, który nie dopełni zobowiązań dostaw energii nie zostaniemy pozbawieni dostaw prądu, gdyż jego role przejmie tzw. sprzedawca rezerwowy. Sprzedawcą rezerwowym jest przedsiębiorstwo energetyczne posiadające koncesję na obrót paliwami gazowymi lub energią elektryczną, wskazane przez odbiorcę końcowego, zapewniające temu odbiorcy końcowemu sprzedaż rezerwową. Listę takich sprzedawców udostępnia na swoich stronach internetowych operator systemy dystrybucji oraz URE. Jeśli ktoś zapomni wskazać sprzedawcę rezerwowego staje się nim sprzedawca z urzędu. Sprzedaż rezerwowa jest szczególnym przypadkiem sprzedaży energii lub paliw odbiorcy końcowemu przyłączonemu do sieci dystrybucyjnej. Realizuje ją sprzedawca rezerwowy, wyznaczany prze Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, w przypadku zaprzestania sprzedaży paliw gazowych lub energii elektrycznej przez dotychczasowego sprzedawcę na podstawie stosowanej umowy. Instytucja sprzedaży rezerwowej chroni odbiorcę przez brakiem dostępu do energii np. z powodu upadłości dotychczasowego sprzedawcy lub nienależytego wykonania obowiązków zgłoszenia zmiany sprzedawcy.

1.10 Wytwarzanie energii. Kto jest wytwórcą, a kto nie i z czego wytwarzamy energię?

Wytwórca energii to podmiot, który ma siedzibę lub miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) — strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, wytwarzający energię elektryczną lub ciepło z odnawialnych źródeł energii lub wytwarzający biogaz lub biogaz rolniczy, lub biometan, lub wodór odnawialny w instalacjach odnawialnego źródła energii znajdujących się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub w wyłącznej strefie ekonomicznej.

Energia wytwarzana jest w Polsce w dominującej ilości z paliw kopalnych tj. węgla, gazu ziemnego, gazu LPG oraz oleju opałowego. Innymi paliwami są odpady komunalne, odpady przemysłowe, drewno i odpady drzewne, w tym przerobione z nich pellety. W ostatnich latach intensywnie rozwijają się nowe technologie oparte o odnawialne źródła energii.

Instalacja odnawialnego źródła energii oznacza instalację stanowiącą wyodrębniony zespół:

a) urządzeń służących do wytwarzania energii elektrycznej lub ciepła lub chłodu opisanych przez dane techniczne i handlowe, w których energia elektryczna lub ciepło lub chłód są wytwarzane z odnawialnych źródeł energii, lub

b) obiektów budowlanych i urządzeń, stanowiących całość techniczno-użytkową służącą do wytwarzania biogazu, biogazu rolniczego, biometanu lub wodoru odnawialnego

— a także połączony z tym zespołem magazyn energii elektrycznej, magazyn biogazu lub instalacja magazynowa w rozumieniu art. 3 pkt 10a ustawy — Prawo energetyczne wykorzystywana do magazynowania biogazu rolniczego, biometanu lub wodoru odnawialnego.

Biomasa to najbardziej kontrowersyjne źródło odnawialne. Jest nim ulegającą biodegradacji część produktów, odpadów lub pozostałości pochodzenia biologicznego z rolnictwa, w tym substancje roślinne i zwierzęce, leśnictwa i związanych działów przemysłu, w tym rybołówstwa i akwakultury, przetworzoną biomasę, w szczególności w postaci brykietu, peletu, toryfikatu i biowęgla, a także ulegającą biodegradacji część odpadów przemysłowych lub komunalnych pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, w tym odpadów z instalacji do przetwarzania odpadów oraz odpadów z uzdatniania wody i oczyszczania ścieków, w szczególności osadów ściekowych, zgodnie z przepisami o odpadach w zakresie kwalifikowania części energii odzyskanej z termicznego przekształcania odpadów. Najczęściej biomasą są odpady z obróbki drewna (zrębki), pellet drzewny lub słoma, czyli biomasa pochodzenia rolniczego. Agrobiomasa to najczęściej pozostałości z produkcji rolnej oraz przemysłu przetwarzającego jej produkty rolne, ale może też pochodzić z upraw energetycznych.

Energia otoczenia oznacza naturalnie występująca energia termiczna i energia skumulowana w środowisku. Taką formę energii wykorzystują pompy ciepła. Pompy ciepła wykorzystują energię aerotermalną, która jest pochodzenia naturalnego i występuje w postaci ciepła w powietrzu na danym terenie oraz energię geotermalna skumulowaną w postaci ciepła pod powierzchnią ziemi. Pompy ciepła mogą korzystać także z energii hydrotermalnej skumulowanej w postaci ciepła w wodach powierzchniowych. Wszystkie te energie stanowią tzw. dolne źródło dla pomp ciepła.

Hydroenergia to energia mechaniczna wód, czyli wykorzystywana tam gdzie woda spływa w dół zgodnie z naturalnym lub wynikającym z regulacji cieku (rzeki, strumienia) spadkiem, z wyłączeniem energii uzyskiwanej z pracy pompowej w elektrowniach szczytowo-pompowych lub elektrowniach wodnych z członem pompowym;

Hybrydowa instalacja odnawialnego źródła energii jest wyodrębnionym zespołem urządzeń opisanych przez dane techniczne i handlowe, w którym stopień wykorzystania mocy zainstalowanej elektrycznej w ciągu roku stanowi stosunek ilości MWh wytworzonej energii elektrycznej na każdy MW mocy przyłączeniowej, przyłączonych do sieci elektroenergetycznej w jednym miejscu przyłączenia, wytwarzający energię elektryczną w tych urządzeniach wyłącznie z odnawialnych źródeł energii różniących się rodzajem oraz charakterystyką dyspozycyjności wytwarzanej energii elektrycznej, oraz spełniający następujące warunki:

a) żadne z urządzeń wytwórczych nie ma mocy zainstalowanej elektrycznej większej niż 80% łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej tego zespołu,

b) wyprowadzenie mocy z urządzeń wchodzących w skład tego zespołu do sieci elektroenergetycznej następuje przez urządzenie łączące ten zespół z siecią elektroenergetyczną, służące do transformacji energii do warunków niezbędnych do jej wprowadzenia do tej sieci,

c) zespół ten obejmuje magazyn energii służący do magazynowania energii elektrycznej pochodzącej z urządzeń wytwórczych wchodzących w skład tego zespołu, przy czym udział energii pochodzącej z tych urządzeń wprowadzonej do sieci elektroenergetycznej za pośrednictwem magazynu energii elektrycznej w łącznym wolumenie energii wprowadzonej do sieci elektroenergetycznej wynosi nie mniej niż 5% na rok, do czego nie wlicza się energii elektrycznej pobranej z sieci;

Kogeneracja to technologia równoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła lub energii mechanicznej, w trakcie tego samego procesu technologicznego. Priorytetem jest tu wytwarzanie energii elektrycznej a ciepło lub inna forma energii jest efektem wtórnym, ale warunkiem kogeneracji jest to by ta dodatkowa energia była wykorzystana użytkowo. Kogeneracja jest najbardziej efektywną technologią wytwarzania energii elektrycznej z wykorzystaniem paliw.

Jednostka kogeneracji to wyodrębniony zespół urządzeń (agregat kogeneracyjny) zasilany paliwem stałym, gazowym lub ciekłym, który może wytwarzać energię elektryczną w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła użytkowego.

Ciepło użytkowe z kogeneracji to ciepło wytwarzane w kogeneracji, służące zaspokojeniu niezbędnego zapotrzebowania na ciepło lub chłód, które, gdyby nie było wytworzone w kogeneracji, musiałoby być pozyskane z innych źródeł.

Instalacja spalania wielopaliwowego oznaczają instalację odnawialnego źródła energii, w której energia elektryczna lub ciepło są wytwarzane z biomasy, biopłynów, biogazu lub biogazu rolniczego spalanych wspólnie z innymi paliwami.

Ciepło odpadowe i chłód odpadowy to niemożliwe do uniknięcia ciepło lub chłód, które są wytwarzane jako produkty uboczne w instalacjach przemysłowych lub instalacjach wytwórczych energii, lub w sektorze usług i które bez dostępu do systemu ciepłowniczego lub chłodniczego pozostałyby niewykorzystane, rozpraszając się w powietrzu lub w wodzie, w przypadku gdy jest lub będzie wykorzystywana kogeneracja lub gdy wykorzystanie kogeneracji nie jest możliwe;

Odnawialne źródło energii — odnawialne, niekopalne źródła energii obejmujące energię wiatru, energię promieniowania słonecznego, energię aerotermalną, energię geotermalną, energię hydrotermalną, hydroenergię, energię fal, prądów i pływów morskich, energię otoczenia, energię otrzymywaną z biomasy, biogazu, biogazu rolniczego, biometanu, biopłynów oraz z wodoru odnawialnego.

Wytwarzanie energii elektrycznej zasadniczo jest scentralizowane w ramach systemu elektroenergetycznego w elektrowniach włączonych w system elektroenergetyczny oraz elektrociepłownie zawodowe. Ciepło wytwarzane jest w ciepłowniach oraz elektrociepłowniach włączonych do lokalnie dostarczających ciepło sieci ciepłowniczych lub w lokalnych kotłowniach oraz źródłach indywidualnych. Odnawialne źródła energii stworzyły możliwości rozwoju nowego rozproszonego rynku wytwarzania energii. Stworzyły nowych, indywidulanych wytwórców energii elektrycznej w mikro i małych instalacjach.

Mikroinstalacją nazywamy instalację odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 50 kW, przyłączoną do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV albo o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu nie większej niż 150 kW, w której łączna moc zainstalowana elektryczna jest nie większa niż 50 kW. Natomiast mała instalacja to instalacja odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej większej niż 50 kW i nie większej niż 1 MW, przyłączoną do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV albo o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu większej niż 150 kW i mniejszej niż 3 MW, w której łączna moc zainstalowana elektryczna jest większa niż 50 kW i nie większa niż 1 MW.

Mocą zainstalowaną elektryczną instalacji odnawialnego źródła energii określamy łączną moc znamionową czynną:

a) zespołu urządzeń służących do wytwarzania energii elektrycznej — zespołu prądotwórczego, podaną przez producenta na tabliczce znamionowej, a w przypadku jej braku, moc znamionową czynną tego zespołu określoną przez jednostkę posiadającą akredytację Polskiego Centrum Akredytacji — w przypadku instalacji odnawialnego źródła energii wykorzystującej do wytwarzania energii elektrycznej biogaz lub biogaz rolniczy,

b) generatora, modułu fotowoltaicznego, elektrolizera lub ogniwa paliwowego podaną przez producenta na tabliczce znamionowej (..).

Rozdział II Prosument — aktywny uczestnik rynku energii

2.1 Prosument, czyli jak stać wytwórca energii

Do niedawna na scentralizowanych rynkach, gdy dominowały elektrownie i elektrociepłownie wytwarzające energię elektryczną gospodarstwa domowe były tylko biernymi odbiorcami energii i nie miały wpływu na jej cenę. Mogły tylko wystąpić o przyłączeniu swojego domu lub lokalu do sieci elektroenergetycznej, podpisać umowę kompleksową dostaw i sprzedaży energii z operatorem sieci dystrybucyjnej na danym obszarze i uiszczać terminowo opłaty za zużyta energię na podstawie wystawianych faktur. Sytuacja zmieniła gdy na rynku pojawiła się fotowoltaika z możliwością instalowania paneli na własnym domu lub na własnej działce odbiorcy energii elektrycznej. Na naszych oczach niepostrzeżenie nastąpiła rewolucja wynikająca decentralizacją systemu elektroenergetycznego, która cały czas postępuje.

Rozwój odnawianych źródeł energii oferowanych indywidualnym gospodarstwom domowym zmienił zasady funkcjonowania rynku energetycznego. Pojawiła się nowa grupa uczestników rynku — indywidualni producenci energii elektrycznej na mikroskalę we własnym domu. Instalując fotowoltaikę z biernych konsumentów energii gospodarstwo domowe stało się aktywnym uczestnikiem rynku i nazywa się „prosumentem”. Oczywiste korzyści jakie mają z tego wynikać to oszczędność na kosztach zużywanej energii elektrycznej. Pamiętajmy jednak, że cena energii to tylko jedna z determinant kosztów. Koszt w przypadku odbiorcy, biernego uczestnika rynku energii to iloczyn zużytej energii i zamówionej mocy oraz stawek opłat obowiązujących w taryfie lub umowie ze sprzedawcą. W przypadku prosumenta dochodzi jeszcze amortyzacja instalacji i kalkulacja zwrotu z inwestycji w fotowoltaikę lub inne źródło odnawialnej energii. Do omówienia zależności pomiędzy ceną, kosztem i nakładami inwestycyjnym, czyli ekonomii rynku energii w mikroskali, jeszcze wrócę. Tymczasem omówię możliwości jakie ma „prosument”. Ponieważ własna instalacja to nie wszystko i są także inne opcje współuczestnictwa w rynku energii w ramach tworzenia lub dołączania do społeczności energetycznych jako prosument zbiorowy, spółdzielnia energetyczna czy klaster energii.

Co może zyskać prosument lub członek społeczności energetycznej?

Prosumentem stajesz się po zbudowaniu i podłączeniu instalacji odnawialnego źródła energii do dystrybucyjnej sieci elektroenergetycznej w punkcie poboru energii, zwanym na fakturze i umowach w skrócie PPE. Punkt poboru energii jest tworzony w chwili przyłączenia danego odbiorcy, zużywającego prąd, do sieci elektroenergetycznej i służy jako identyfikator dla rozliczeń z operatorem sieci dystrybucyjnej oraz sprzedawcą. By w pełni korzystać ze swoich prawa należy złożyć odpowiednie zgłoszenie do operatora sieci dystrybucyjnej, z którym mamy umowę kompleksową, zawierające dane o instalacji tj, rodzaj, moc, protokół odbioru czyli potwierdzenie jej przyłączenia. Co ważne moc zainstalowana elektryczna wnioskowanej do podłączenia w trybie zgłoszeniowym instalacji nie może być większa niż moc przyłączeniowa obiektu. Pod pojęciem mocy zainstalowanej elektrycznej instalacji odnawialnego źródła energii należy rozumieć określoną przez producenta moc znamionową urządzenia służącego do wytwarzania energii elektrycznej (tj. generatora, ogniwa fotowoltaicznego lub ogniwa paliwowego), wyrażoną w watach [W] lub wielokrotnościach tej jednostki (kW, MW). W przypadku, gdy moc zainstalowana odnawialnego źródła energii planowanego do przyłączenia jest większa niż moc przyłączeniowa obiektu określona dla PPE, koniecznie jest wystąpienie z wnioskiem o określenie warunków przyłączenia. Czyli podjęcie ponownie procedury tak jak podczas podłączania budynku do sieci elektroenergetycznej I tu pojawia się realne zagrożenie odmowy wydania nowych warunków przyłączenia dla tego PPE. Dlatego jeśli chcemy pobudować instalację o mocy większej niż moc przyłączeniowa, którą mamy zapisaną w umowie z Operatorem sieci dystrybucyjnej, w skrócie OSD, najpierw należy wystąpić zmianę warunków przyłączenia, a następnie w zależności od tego jaką moc maksymalną określi nam Operator w nowych warunkach dostosować swoje plany co do zakupu i instalacji wytwarzania energii. Przy czym moc ta nie może być większa niż opisana niżej warunkująca spełnienie definicji prosumentem. Operator sieci dystrybucyjnej, udostępnia świeżo upieczonemu prosumentowi aplikację z odczytami z licznika energii wytworzonej i zużywanej oraz rozlicza go według nowych zasad, o których dalej. Instalacja odnawialnego źródła energii włączona do sieci elektroenergetycznej pod tym samym przyłączem ma ten sam numer punktu poboru. Natomiast w przypadku prosumenta wirtualnego, o którym szczerzej w dalszej części rozdziału, instalacja może być przyłączona jako źródło wytwarzania energii elektrycznej pod własnym, innym numerem PPE niż ten, pod który energia jest pobierana przez prosumenta. Najczęściej odnawialnym źródłem energii w gospodarstwie domowym jest instalacja fotowoltaiczna zainstalowana na dachu lub na gruncie przy domu. Instalując taka instalację stajesz się wytwórcą energii elektrycznej, czyli lokalną mikroelektrownią.

Mikroelektrownia prosumenta musi spełniać definicję mikroinstalacji. Zgodnie z definicją kluczowej ustawy o odnawialnych źródłach energii mikroinstalacja to instalacja, w której wytwarza się energię elektryczną z odnawialnego źródła, a jej łączna moc zainstalowana osiąga maksymalnie 50 kW. Instalacja jest przyłączona do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV. Jeśli prosument posiada instalację wytwarzającą ciepło i energie elektryczną w skojarzeniu (kogeneracja) to moc cieplna osiągana w tej instalacji nie może przekroczyć 150 kW, przy osiąganej mocy elektrycznej na maksymalnym poziomie 50 kW.. I tu należy wspomnieć, ze prosument może być też wytwórcą ciepła oraz bioetanu, biometanu lub biogazu rolniczego, ale ja skupię się na najbardziej rozpowszechnionym w Polsce przypadku, czyli prosumencie posiadającym mikroinstalację w postaci fotowoltaiki. Jeśli instalacja jest większej mocy niż wyżej opisana przestaje być mikroinstalacją a staje się małą instalacją lub jednostką wytwórczą. Przestaje wówczas obowiązywać definicja prosumenta i stajemy się wytwórcą, który ma o wiele więcej obowiązków formalno-prawnych. Wytwarzanie energii elektrycznej z instalacji odnawialnego źródła energii przez osoby fizyczne lub prawne z jednej lub kilku instalacji, których sumaryczna moc przekroczy 1 MW staje się działalnością wymagająca koncesji. Dlatego warto moc naszej instalacji szyć na miarę naszych potrzeb, ponieważ w przypadku ekonomicznego sensu bycia prosumentem sprawdza się porzekadło, że „małe jest piękne”.

Prosument wytwarzaną energię zużywa w pierwszej kolejności na potrzeby własne a wytworzona i nie zużyta w danej chwili nadwyżka energii trafia do sieci elektroenergetycznej. Energia pobrana i wprowadzona przez prosumenta jest bilansowana i sprzedawana zgodnie z umową ze sprzedawcą i zasadami opisanymi w ustawie o odnawialnych źródłach energii. Jest to podstawowy akt prawa regulujący prawa obowiązki prosumenta oraz definiujący rodzaje prosumentów i społeczności energetycznych. Prosumentem możesz być także jeśli prowadzisz działalność gospodarczą w domu lub lokalu. Warunkiem jest jednak posiadanie mikroinstalacji oraz to aby przychody ze sprzedaży energii elektrycznej, której sam nie zużyjesz na potrzeby własne, nie były dominującymi przychodami w twojej działalności gospodarczej. Społeczność energetyczne, do których omówienia wrócę w dalszej części rozdziału, mogą tworzyć gospodarstwa domowe, osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą lub osoby prawne.

Prosument jest fundamentalną zmianą roli biernego dotąd odbiorcy energii, przyłączonego do sieci elektroenergetycznej na członka rynku energii, który nie indywidualnie, ale jako zjawisko masowe, zyskuje realny wpływ na kształtowanie się cen na rynku energii i rozwoju nowych technologii. Nastąpiły nieodwracalne zmiany w relacjach równowagi popytu i podaży na rynku energii co ma wpływ na bilansowanie. Energia elektryczna, w tym wytwarzana przez prosumentów w części wprowadzanej do sieci elektroenergetycznej jest bilansowana na bieżąco, do niedawna w każdej godzinie doby, a od 14 czerwca 2024r. a, w interwałach 15 minutowych. Magazynowanie energii elektrycznej w mikro skali prosumenckiej jest już co prawda możliwe, ale nadal jeszcze nie powszechne. Rynek magazynów dopiero się rozwija jako pochodna upowszechnienia się fotowoltaiki. Taki kierunek zmian jest widoczny w skali globalnej i promowany w ramach polityki klimatycznej, do omówienia której jeszcze wrócimy.

Jakim rodzajem prosumenta możemy być i co z tego wynika?

Od 2022 roku ustawa o odnawialnych źródłach energii wprowadziła podział na cztery grupy prosumentów różniących się sposobem rozliczeń energii wytworzonej i zużytej oraz oddanej do sieci, lokalizacji instalacji wytwarzania do stosunku do punktu poboru energii oraz typem lokalu, w którym jest punkt poboru energii. Możemy się zaliczać do:

— prosumenta rozliczanego w systemie net metering

— prosumenta rozliczanego w systemie net billing

— wirtualnego prosumenta

— zbiorowego prosumenta

Jednym z systemów rozliczeń jest tzw. „net metering”, polegający na metrycznym rozliczaniu energii (w kilowatogodzinach [kWh] i przewidujący wirtualne przechowywanie wytworzonej przez prosumenta i nie wykorzystanej energii w sieci. Ten system rozliczeń umożliwia oddawanie energii elektrycznej, której prosument na bieżąco nie zużywa do sieci energetycznej i wirtualne jej „magazynowanie” w ramach pokrywania jego potrzeb długoterminowo na przestrzeni 12 miesięcy rozliczeniowych i zwany jest również systemem opustów.. Ponieważ problemy ze zbilansowaniem energii przy przyrastającej dynamicznie mocy instalacji PV u prosumentów utrudniały funkcjonowanie sieci elektroenergetycznych oraz zaburzały funkcjonowanie rynku energii w zakresie bieżącego bilansowana strony popytowej i podażowej system typu net metering, zastąpił nowy system rozliczeń, polegający na rozliczaniu wartościowym w ramach bilansowania bieżącego ilości wprowadzanej do sieci energii elektrycznej i jej ceny zwany net-billing.

Na podstawie Art. 4. ustawy o odnawialnych źródłach energii (Dz. U.2023.1436 t.j. z dnia 2023.07.27) wybrany przez prosumenta sprzedawca bilansuje ilości energii elektrycznej wytworzonej i wprowadzonej do sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej z ilością energii pobranej z tej sieci w celu jej zużycia na potrzeby własne przez prosumenta w ciągu 12 miesięcy.

Szerzej o tym kim jest sprzedawca energii elektrycznej, co wyróżnia sprzedawcę zobowiązanego omówiono w rozdziale III?

Prosument przyłączony do dystrybucyjnej sieci elektroenergetycznej ma pewność odbioru energii, której nie zużył niezależnie od pory dnia, w której to nastąpi. Zakup energii realizuje sprzedawca zobowiązany figurujący na liście publikowanej przez Prezesa URE na swoich stronach. Prosument może wybrać innego sprzedawcę energii niż sprzedawca zobowiązany, o ile ten inny sprzedawca podpisze z prosumentem umowę sprzedaży energii elektrycznej lub umowę kompleksową i zobowiąże się niej do rozliczenia zgodnie z rodzajem prosumenta. Sprzedawca zobowiązany, zawsze dokonuje rozliczenia zgodnie z uprawnieniami prosumenta wynikającymi z ustawy o odnawialnych źródłach energii i na łączącej strony umowy. Rozdzielone umowy dystrybucji energii elektrycznej i sprzedaży energii umożliwiają prosumentom, analogicznie jak konsumentom, zmianę sprzedawcy. Jednak w praktyce z uwagi na problem kosztów bilansowania długoterminowego popytu i podaży w ramach „magazynu sieciowego prosumenta” może mieć kłopot z pozyskaniem oferty i zawarciem umowy z innym niż zobowiązany sprzedawca energii. Najczęściej więc prosument rozliczany jest na podstawie umowy kompleksowej ze sprzedawcą zobowiązanym działającym jako przedsiębiorstwo energetyczne powiązane w ramach grupy kapitałowej ze operatorem świadczącym usługi dystrybucji energii elektrycznej na danym terenie.

Sprzedawca energii, z którym prosument ma umowę udostępnia platformę e-bok z odczytami licznika energii elektrycznej wprowadzonej do sieci oraz z niej pobranej. Jednak energia elektryczna, którą prosument wytworzy i zużyje na potrzeby własne bezpośrednio z instalacji w ramach sieci wewnętrznej budynku czy lokalu nie jest uwzględnione w tym bilansie i nie jest widoczna w liczniku udostępnionym przez sprzedawcę. Prosument może ją naliczać sam w stosownej aplikacji skomunikowanej z mikroinstalacją fotowoltaiczną lub na panelu kontrolnym tej instalacji lub robiąc systematyczne odczyty. Każda mikroinstalacja jest wyposażona w licznik sumujący. Aby zweryfikować rozliczenia bilansowania energii wystarczy odjąć od wartości wskazywanej na liczniki mikroinstalacji ilość energii pokazaną jako wprowadzana do sieci elektroenergetycznej na liczniku sprzedawcy lub zsumowaną z rozliczeń na fakturach.

Należy przy tym pamiętać, że w rozliczeniach w systemie net metering na fakturach i widocznym na nich stanie „magazynu sieciowego prosumenta”, sprzedawca nie rozlicza wprowadzonej do sieci i pobranej z sieci energii elektrycznej w stosunku 1:1. Dla instalacji o mocy mniejszej niż 10 kW za 1 kW wprowadzony do sieci prosument może zużyć bezpłatnie już tylko 0,8 kW. Przy instalacji o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej większej niż 10 kW, zaliczanej już nie do mikroinstalacji tylko do małych instalacji, proporcja rozliczeń energii wprowadzanej do sieci jest jeszcze mniej korzystana dla prosumenta ponieważ za 1 kW może pobrać w rozliczeniu tylko 0,7 kW. Pozostałe 20 % lub 30 % wartości energii elektrycznej wprowadzonej przez prosumenta do sieci można przyjąć jako marżę sprzedawcy z przeznaczeniem na koszty obsługi handlowej i ryzyka bilansowania. Jeśli prosument nie odbierze energii elektrycznej zgromadzonej w „magazynie” przez okres 12 m-c to traci ją na rzecz sprzedawcy w ramach rozliczeń wzajemnych, a stan „magazynu” jest zerowany. Ta forma rozliczenia kiedy sieć elektroenergetyczna jest traktowana jak magazyn długoterminowy jest bardzo korzystna dla prosumenta, jednak bardzo ryzykowana dla sprzedawcy i operatora sieci. Prawo do korzystania z niej prosument uzyskuje na 15 lat liczone od dnia pierwszego wprowadzenia energii elektrycznej z jego instalacji do sieci dystrybucyjnej. Należy jednak bardzo uważać na decyzje, które mogą prowadzić do utraty możliwości rozliczania się na tych starych zasadach „sieciowego magazynu prosumenta”.

Prosument korzystający z najbardziej korzystnej formy rozliczenia np. za namową sprzedawcy, może złożyć pisemne oświadczenia, że chce korzystać z zasad prowadzenia rozliczeń w nowym systemie net billing. Jeśli robi to świadomie, po analizie nie ma problemu. Jeśli jednak zmienia umowę i zasady rozliczeń pod wpływem emocji w odpowiedzi na ofertę pozornie niższej ceny lub zwiększenia mocy instalacji fotowoltaicznej lub dołączając nieświadom konsekwencji do klastra, to to ta książka jest po to by uświadomić co traci. Przypadki nieświadomego przejścia na nowy system rozliczeń, znacznie bardziej korzystny z punktu widzenia sprzedawcy, mogą mieć miejsce przy zmianie sprzedawcy jeśli oświadczenie będzie stanowiło element umowy oferowanej przez nowego sprzedawcę jako standardowa umowa i prosument nie doczyta się tego zapisu i nie zweryfikuje w pełni konsekwencji podpisania nowej umowy sprzedaży energii elektrycznej. Utrata możliwości rozliczenia w systemie net metering może mieć miejsce także jeśli prosument zechce stosować taryfę dynamiczną lub będzie chciał zostać członkiem społeczności energetycznej w formule klastra. Oświadczenie składa się nie później niż na 21 dni przed początkiem kolejnego kwartału i jest ono podstawą do zmiany zasad prowadzenia rozliczeń prosumenta od pierwszego dnia kolejnego kwartału. Prosument traci prawo do korzystania z „sieciowego magazynu prosumenta” obejmującym 12 kolejnych miesięcy, w których może sukcesywnie pobierać wytworzoną wcześniej energię z „magazynu” i jest rozliczany w systemie godzinowym na bieżąco. Nie ma więc szans zużycia energii wyprodukowanej latem lub jesienią a nie zużytej w pierwszych miesiącach zimy obniżając swoje rachunki. W systemie net billing kiedy nie świeci słońce pozostaje prosumentami tylko zakup z sieci lub uzupełnienie instalacji o magazyn. Jest szczególnie istotna zmiana dla posiadaczy pomp ciepła, które służąc do ogrzewania pracują poza sezonem pracy fotowoltaiki. Nowa formuła rozliczeń net billing obowiązuje przez okres 15 lat, ale okres ten jest skrócony o czas, w którym prosument korzystał z rozliczeń prowadzonych na zasadach poprzednich.

Prosument rozliczany w systemie net billing nie ma możliwości powrotu do rozliczeń net metering z „sieciowym magazynem energii.

2.2 Społeczności energetyczne

Należy zwrócić uwagę, że w przypadku rozważania dołączenia przez prosumenta do klastra także jest możliwość zachowania dotychczasowej formy rozliczeń. Ustawa o odnawialnych źródłach energii wskazuje, że jeżeli członek klastra chce korzystać z opustów od cen usług dystrybucyjnych przysługującym członkom klastra po spełnieniu wszystkich formalnych i technicznych zobowiązań, to nie może korzystać z rozliczeń dla „sieciowego magazynu prosumenta”. Jednak mamy tu furtkę, gdyż prosument może zostać członkiem klastra nie tracąc nabytych uprawnień do rozliczeń w ramach „sieciowego magazynu prosumenta” rezygnując z prawa do opustów od cen dystrybucji oraz wybranych opłat. Pytanie wówczas tylko — po co dołączać do klastra, skoro opusty to jedyne korzyści dla prosumenta w tej formie społeczności?

Natomiast w przypadku innej, bardziej sformalizowanej formy społeczności energetycznej zwanej spółdzielnią energetyczną, „sieciowy magazyn prosumenta” obejmuje wszystkich członków spółdzielni.

Inne niż klaster formy społeczności energetycznych nie powodują utraty możliwości stosowania dotychczasowych rozliczeń w ramach praw nabytych. Analogicznie nie ma takiego ryzyka w przypadku wirtualnego prosumenta lub prosumenta zbiorowego. Czym charakteryzuje się zbiorowy prosument, klaster energii oraz spółdzielnia energetyczna szczegółowo w dalszej części rozdziału.