Prolog. Brzeg za mgłą
Poczuł zimno mokrego piasku. Leżał na boku, z policzkiem wciśniętym w ziemię. Kiedy próbował podnieść głowę, pod palcami przesunęły się drobne kamyki. Zakrztusił się słoną wodą i kaszlał, dopóki nie zdołał złapać oddechu.
Prawe oko bolało go tak, jakby ktoś wbił mu pod powiekę kawałek szkła. Lewym zobaczył niewyraźną zieleń, a ponad nią jasną plamę nieba. Przy każdym ruchu obraz rozdzielał się na dwie części. Zacisnął dłoń na mokrym, gruboziarnistym piasku. Ziarna zostawały między palcami, prawdziwe i ostre. Przestał na moment szukać w pamięci ostatnich minut.
— O, rusza się. Panie kapitanie, słyszy mnie pan?
Głos dotarł do niego z daleka. Mieczysław Lepecki spróbował unieść głowę, lecz od razu opadł policzkiem na piasek. Ktoś ukląkł obok, wsunął mu dłoń pod ramię i pomógł przewrócić się na plecy.
— Zostawcie mnie — wychrypiał. — Dajcie chwilę.
— Z tą chwilą radziłbym uważać. Woda idzie coraz wyżej.
Lepecki otworzył zdrowe oko szerzej. Nad nim pochylał się młody marynarz w rozdartej koszuli, z kocem zarzuconym na ramiona. Obok, na wyrzuconym przez morze pniu oblepionym brunatnymi wodorostami, siedział starszy mężczyzna. Trzymał prawą rękę pod lewą pachą, jakby chciał ją tam ukryć. Rozpoznawał twarze z pokładu; nazwiska gdzieś mu umknęły.
— Ilu nas jest?
— Trzech na brzegu — odparł Boruta. — Reszta została na statku. Oby mieli więcej szczęścia.
Lepecki rozpoznał starszego po głosie. Boruta, mechanik. Tęgi człowiek, który podczas rejsu potrafił godzinę kłócić się o źle dokręconą nakrętkę, a przy obiedzie milczał, chyba że kucharz znowu przesolił zupę. Drugi był zapewne jednym z pokładowych, na którego wołano Lutek. Lepecki wciąż nie mógł przypomnieć sobie jego nazwiska.
— Gdzie łódź?
Lutek wskazał coś za jego plecami. Na kamienistym skraju plaży leżała szalupa z wyrwaną burtą. Jedno wiosło tkwiło pod kadłubem, drugie obracało się w przyboju, przy każdym uderzeniu fali obijając o kamienie.
Wspomnienie przyszło nagle. „Lucero” siedział na rafie, a Jan Radecki, dowodzący statkiem, próbował ustalić, czy w głębi zatoki jest głębsza woda. Lepecki zgłosił się do szalupy razem z mechanikiem i marynarzem. Chciał na własne oczy zobaczyć brzeg, którego nie było na mapie. Pamiętał jeszcze linę przesuwającą się po mokrym pokładzie, krzyk człowieka za plecami i szalupę obróconą bokiem do fali. Coś ciężkiego trafiło go w twarz, a resztę wypełniła woda. Nie wiedział, ile czasu minęło.
— Statek? — zapytał, siadając z pomocą Lutka.
Boruta spojrzał ku morzu. Przed nimi rozciągała się zatoka, ale nie sposób było ocenić jej szerokości. Kilkadziesiąt metrów od brzegu zaczynała się mgła, gęsta i równa, jakby ktoś postawił na wodzie białą ścianę. Przez jej dolną część przesuwały się maty wodorostów, od czasu do czasu unoszone przez fale. Dalej nie było widać niczego.
— Słyszeliśmy syrenę. Dwa razy. Potem ucichła.
— Jak dawno?
— Zanim pan otworzył oczy. Ile nas ta woda tłukła, nie mam pojęcia.
Lepecki przycisnął rękaw do prawego oka. Na tkaninie została krew, ale gdy odsunął dłoń, widział już nieco wyraźniej. Wstał przy pomocy obu mężczyzn. Kolana zadrżały mu tak mocno, że przez kilka sekund musiał opierać się o pień.
Plaża ciągnęła się łukiem między dwoma skalnymi występami. Za pasem ciemnego piasku zaczynała się trawa, dalej widział drzewa o szerokich koronach, rosnące tak gęsto, że trudno było dostrzec ziemię między pniami. W głębi wznosiły się łagodne, zielone pagórki. Po wielu dniach patrzenia na ocean sam widok tylu drzew sprawił, że miał ochotę usiąść i upewnić się, czy znów nie traci przytomności.
— Gdzie jesteśmy? — zapytał.
— Na plaży — odpowiedział Lutek, jakby chodziło o coś oczywistego.
Boruta obejrzał się na niego.
— On dowcipkuje, odkąd nas wyrzuciło — burknął Boruta. — A ja bym się napił czegoś, co nie jest słone.
— Pytam o pozycję.
— Ostatnią znał pan lepiej od nas. Potem była ta przeklęta mgła.
Lepecki sięgnął do kieszeni po notes. Znalazł tylko rozdartą podszewkę. Przypomniał sobie mapę rozłożoną na stole nawigacyjnym „Lucero” i czerwony ołówek, którym Radecki przed wejściem w mgłę zaznaczył poprawkę kursu. W tym miejscu oceanu miała być otwarta woda. Najbliższy znany ląd leżał wystarczająco daleko, aby nikt rozsądny nie spodziewał się tutaj brzegu.
Woda podeszła mu do butów. Fala obmyła nogi pnia, na którym siedział wcześniej Boruta, i cofnęła się, zostawiając w zagłębieniach piasku drobne kraby. Nad następną falą niósł się głuchy huk. Z jakiejś części zatoki dochodził dźwięk rozbijającego się morza, choć na wprost widzieli tylko gładką, białą zasłonę.
— Słyszy pan? — Lutek wskazał mgłę. — Statek siedzi na skałach. Jak go fala jeszcze raz podniesie, może rozpruć dno.
— Może już rozerwał — mruknął mechanik.
Lepecki spojrzał na jego ramię.
— Co z ręką?
— Palcami ruszam. Ręka zostaje — mruknął Boruta. — Łokieć mnie martwi, ale na razie martwmy się statkiem.
Próbowali podejść do szalupy. Lutek pierwszy wszedł w przybój i chwycił za krawędź kadłuba, lecz fala od razu podcięła mu nogi. Wydostał się na piasek na czworakach, przeklinając. Lepecki zobaczył, że łódź została przebita na długości co najmniej pół metra, a dziób roztrzaskał się o kamienie. Nie dałoby się nią wrócić nawet przy spokojnej wodzie.
— Trzeba wejść wyżej — zdecydował. — Z tamtych skał zobaczymy, gdzie stoi statek.
— Z pańską głową? — zapytał Boruta.
— Na tej plaży za godzinę będziemy mieli wodę pod szyją.
Nie zdążyli ruszyć, gdy z mgły dobiegł niski jęk syreny okrętowej. Przeciągły dźwięk trwał kilka sekund i urwał się tak gwałtownie, jakby człowiek obsługujący zawór stracił do niego siłę. Wszyscy trzej odwrócili się jednocześnie.
— Żyją — powiedział Lutek.
Lepecki milczał, nasłuchując. Znał ten dźwięk z ostatnich tygodni rejsu. Po dawnym remoncie zawór parowy syreny zacinał się przy zamykaniu i wydawał chropawy, zgrzytliwy ton. Boruta obiecał wtedy, że poprawi go przy pierwszej sposobności. Nigdy nie znalazł czasu.
„Lucero” miał ponad dwadzieścia lat i za sobą kilku właścicieli. Zbudowany w niemieckiej stoczni, pływał teraz pod banderą Urugwaju dla spółki z Montevideo, która kupiła go na potrzeby Lepeckiego. Na pokładzie ustawiono stare działko Hotchkissa kalibru 37 milimetrów i dwa chłodzone wodą karabiny Browninga. Przeciw rafom żadna z tych broni nie mogła pomóc. Lepecki znał opinie o pływającym złomie, ale pamiętał też tygodnie pracy Radeckiego i Zofii nad jego maszynami.
Teraz oboje pozostali na pokładzie.
— Widział któryś Radeckiego albo panią Wolską, zanim nas zabrała fala?
— Wolską widziałem przy maszynowni. Odcięła parę z prawej strony — odpowiedział Boruta. — Radecki był na mostku. Potem wsiedliśmy do szalupy. Dalej pan pamięta.
Na pokładzie pozostało ponad dwudziestu ludzi, wśród nich Jan i Zofia. Lepecki sam namówił ich na ten rejs. Patrzył w mgłę, licząc czas od ostatniego sygnału syreny.
Lutek wdrapał się pierwszy na skraj piaskowego urwiska. Zatrzymał się na korzeniu wystającym z ziemi i wyciągnął rękę do Lepeckiego. Dalej prowadziła wąska półka skalna, pozwalająca obejść mokre głazy. Boruta wchodził ostatni, przyciskając chore ramię do piersi i ostrożnie wybierając miejsce dla stóp. Kiedy Lepecki chciał zawrócić, mechanik tylko warknął, żeby patrzył pod nogi.
Z góry zatoka wyglądała inaczej. Mgła wciąż zakrywała wejście od strony morza, lecz nad samym brzegiem rwała się na krótkie pasma. Lepecki zauważył czarne zęby skał, a pomiędzy nimi obszar spokojniejszej, ciemnej wody. Pod powierzchnią nie było tam jasnego grzbietu rafy. Wysoki przypływ przetaczał się przez zewnętrzny próg, rozbijając fale po obu jego stronach, natomiast środkiem prowadziła głębsza rynna.
Obejrzał z góry układ skał i spróbował przypomnieć sobie manewry z mostka. Prąd ciągnął „Lucero” ku głębszej rynnie. Radecki musiał próbować odejść na otwarte morze i wtedy zniosło go na rafę, której nie było na żadnej mapie.
— Tam można przepłynąć — odezwał się.
— Czym? — Boruta wskazał zniszczoną szalupę.
— Najpierw trzeba pokazać tamtym, że jesteśmy na lądzie. Potem wskazać przejście.
Lutek zdjął z ramion koc i wydobył spod niego niewielką metalową puszkę.
— To wyłowiłem obok łodzi. Pomyślałem, że może się przyda.
W środku, owinięte w natłuszczony papier, leżały dwa naboje sygnałowe i pistolet rakietowy. Lepecki wziął go ostrożnie. Mechanizm był mokry z zewnątrz, ale puszka trzymała szczelność. Sprawdził komorę, załadował nabój i kazał obu mężczyznom odsunąć się od krawędzi.
Wystrzelił. Jasna rakieta wzniosła się ponad skałami i zgasła po kilku sekundach w mlecznej zasłonie. Czekali. W dole fale nadal rozbijały się o kamienie, jak gdyby nic się nie stało.
— Zobaczyli? — spytał Lutek.
— Jeśli ktoś patrzył w tę stronę.
Upłynęła minuta, może dwie. Wreszcie z mgły dobiegł jeden krótki sygnał, po nim drugi. Lepecki znał ten umówiony znak. Ktoś na mostku widział rakietę.
Poczuł ulgę tak nagłą, że musiał oprzeć dłoń o skałę. Zaraz jednak usłyszał trzeci dźwięk, znacznie słabszy od poprzednich, i dostrzegł nad mgłą ciemny obłok wydobywający się z komina. Para dochodziła do syreny, lecz statek nie potrafił wydostać się z rafy.
— Poszukamy zejścia po drugiej stronie — powiedział Lepecki. — Musimy ich przeprowadzić, zanim fala dobije statek.
Boruta spojrzał na zbocze porośnięte lasem, później na łuk plaży, który znikał za skalnym występem.
— Nie wiemy nawet, czy da się obejść zatokę.
— Dowiemy się.
Lepecki ruszył pierwszy. Zrobił zaledwie kilka kroków, kiedy pomiędzy drzewami dostrzegł wznoszący się dalej teren. Zielona równina przechodziła w pasmo gór, a ponad jednym ze szczytów unosił się cienki, szary pióropusz. Uznał go z początku za chmurę, lecz pióropusz nie przesuwał się razem z pozostałymi.
Nie umiał ocenić wielkości lądu ani ustalić, gdzie naprawdę się znaleźli. Musiał sprowadzić ludzi z „Lucero” na bezpieczny brzeg, zanim morze odbierze im statek.
Z tyłu znów odezwała się syrena. Tym razem słyszał ją wyraźniej, jakby biały mur nad wodą zaczął powoli ustępować.
Rozdział 1. Po wojnie
Siedem lat wcześniej, 1921 rok.
Pierwsza kula trafiła w metalową obręcz koła, tuż przy nodze woźnicy. Koń szarpnął uprząż, wóz przechylił się na koleinie, a kiedy padł drugi strzał, porucznik Mieczysław Lepecki zdążył już zeskoczyć na drogę.
— Za wóz! — krzyknął do żołnierzy.
Kapral Karwowski pociągnął za sobą młodszego strzelca. Obaj przywarli do worków z mąką, które miały trafić do wsi za przeprawą. Woźnica wciąż trzymał lejce, jak gdyby od tego zależało, czy koń przestanie się szarpać.
— Puść lejce! Na ziemię!
Mężczyzna osunął się z kozła. Koń zrobił jeszcze kilka kroków i stanął bokiem na wąskim mostku, blokując przejazd. Ze skraju olszyny padła seria pojedynczych strzałów. Jeden z nich rozłupał deskę przy głowie Karwowskiego.
Lepecki położył się za przydrożnym nasypem i spróbował policzyć napastników. Widział jednego, może dwóch, przemykających między drzewami po drugiej stronie rowu. Resztę zasłaniały mu zarośla. Droga prowadziła przez podmokły teren, a po obu stronach mostku grunt uginał się pod butem. Odwrót oznaczał pozostawienie wozu, zapasów i rannego konia.
— Ilu? — zapytał kapral.
— Za mało wiemy. Pilnuj prawej strony.
Przy pierwszej chacie, ledwie kilkadziesiąt kroków dalej, ktoś otworzył drzwi. Wypadła z nich kobieta z dzieckiem na rękach. Za nią wybiegł chłopiec, który przytrzymał się słupka płotu, gdy usłyszał strzał. Kobieta zawróciła po niego. Z domu obok unosił się dym; płonęła strzecha, choć Lepecki nie potrafił ustalić, czy ogień pojawił się przed napadem.
Napastnicy strzelali nie tylko do żołnierzy. Kula uderzyła w ścianę chaty, nad głową kobiety.
— Karwowski, osłaniaj dom. Radomski, ze mną!
Przebiegli od nasypu do stosu drewna przy końcu mostu. Lepecki dostrzegł mężczyznę z karabinem, który wysunął się zza wierzby i próbował obejść ich od lewej. Strzelił raz. Tamten cofnął się w krzaki. Nie wiedział, czy trafił, ale droga do zabudowań na moment się otworzyła.
— Biec do ludzi? — spytał Radomski.
— Najpierw ich stamtąd wyprowadzić. Ten dom zaraz się zajmie.
Wbiegli na podwórze. Chłopiec stał teraz przy studni, a kobieta szarpała drzwi komórki przylegającej do stodoły. Ktoś zatrzasnął je na żelazny skobel i zabezpieczył łańcuchem. W środku ktoś walił pięścią w deski.
— Kto tam jest?
— Ojciec! Został w komorze, kiedy przyszli. Zamknęli go!
Lepecki pociągnął za łańcuch i spróbował podważyć skobel bagnetem, ale mocowanie trzymało. Radomski znalazł przy studni siekierę i dwoma uderzeniami rozłupał deskę przy skoblu. Dopiero wtedy mogli otworzyć drzwi i wejść do komórki.
Starszy mężczyzna siedział na ziemi. Trzymał oburącz łydkę, z której sączyła się krew. Kiedy zobaczył mundury, próbował się podnieść, lecz noga odmówiła mu posłuszeństwa.
— Podpalili? — zapytał Lepecki.
— Kazali oddać owies. Wszystko, co mieliśmy. A potem strzelali.
Przez szpary pod dachem wpadał dym. Radomski pomógł rannemu wstać, zarzucił sobie jego ramię na bark i wyprowadził go na podwórze. Lepecki szedł ostatni. W drzwiach odwrócił się, słysząc kroki za stodołą.
Zobaczył młodego mężczyznę w długim, szarym płaszczu. Tamten miał karabin z bagnetem i przez ułamek sekundy patrzyli na siebie z odległości kilku metrów. Napastnik pierwszy uniósł broń. Lepecki strzelił z biodra. Mężczyzna osunął się na kolana, uderzył ramieniem o ścianę i znieruchomiał.
Radomski, ciągnąc rannego, zdążył dojść do studni. Dziecko płakało u matki na rękach. Lepecki kazał im uciekać za następny budynek, od strony pola. Stamtąd droga prowadziła na wzniesienie, gdzie stały niezniszczone zabudowania.
Przy moście odezwał się Karwowski. Jego dwa szybkie strzały przebiły na moment głosy ludzi i trzask płonącej strzechy. Potem w zaroślach rozległ się krzyk, a niedługo po nim tupot kilku uciekających mężczyzn.
Lepecki czekał jeszcze chwilę, kryjąc się za studnią. Nie chciał ruszać za napastnikami w teren, którego nie znał, gdy tuż obok potrzebowano pomocy. Dopiero gdy kapral dał sygnał, że droga jest wolna, wrócił do wozu.
Koń krwawił z barku. Woźnica klęczał przy zwierzęciu i próbował rozpiąć pas uprzęży drżącymi palcami. Trzeba było zdjąć chomąto, żeby dało się sprowadzić wóz z mostku. Kiedy uwolnili konia z zaprzęgu, okazało się, że kula rozorała mu skórę, lecz nie złamała kości. Woźnica opatrzył ranę płótnem i odprowadził zwierzę na podwórze. Karwowski miał rozcięty policzek, ale zachował przytomność i sam zawijał ranę chustką.
— Widzieliście, ilu uciekło? — zapytał porucznik.
— Czterech. Może pięciu. Dwóch wyszło na drogę, reszta poszła przez mokradła.
— Radomski niech sprowadzi ludzi z posterunku. My zostajemy. Ci tutaj też potrzebują pomocy.
Na drugim brzegu rowu znaleźli porzucony worek owsa i skórzaną torbę z amunicją. Żadnego znaku jednostki, żadnych dokumentów. Nie było wiadomo, czy napastnicy przyszli zza granicy, czy od tygodni kryli się w okolicznych lasach. Dla mieszkańców wsi różnica miała niewielkie znaczenie.
Przez następną godzinę gasili dach, przenosili do sąsiedniego domu rzeczy, które udało się uratować, i opatrzyli rannego gospodarza. Wóz z mąką pozostał przy moście, pilnowany przez Karwowskiego. Lepecki dopiero wtedy zauważył, jak niewiele stało wokół całych budynków. Kilka zagród miało otwarte ściany, dwa domy świeciły pustymi otworami po oknach, a na środku wsi stał rozbity piec, którego nikt nie zdążył przykryć przed zimą.
Kobieta uratowana ze stodoły miała na imię Antonina. Przyniosła Lepeckiemu garnek wody, usiadła na progu domu i zaczęła wyciągać z popiołu ocalałe gwoździe. Robiła to cierpliwie, jeden po drugim, jakby każda sztuka miała swoją cenę.
— Co zrobicie teraz? — zapytał.
Spojrzała na niego, zdziwiona pytaniem.
— Dach trzeba będzie położyć. Jak mąż będzie mógł stanąć na nogę.
— Macie czym?
— Ze starej stodoły jeszcze trochę desek zostało. Słomę spróbujemy dostać od kuzyna, za rzeką.
Z wnętrza domu dobiegł kaszel dziecka. Pod ścianą niskiej izby leżały dwa sienniki, a w kącie stały worki z ziemniakami, z których część przegniła. Antonina zobaczyła, na co patrzy.
— Trzy rodziny tutaj śpią. Tamtych domów już nie odbudowali po wojnie. Zimą będzie gorzej.
— W starostwie wiedzą?
— Pisaliśmy. Przyjechał pan z teczką, wszystko spisał. I co? Dalej śpimy pod jednym dachem.
Chłopiec, który wcześniej uciekł z chaty, stał w drzwiach. Miał może dziesięć lat. Od dłuższej chwili przyglądał się odznaczeniom na mundurze porucznika.
— Pan z tej wojny? — zapytał.
— Z tej.
— To już koniec?
Lepecki spojrzał przez okno na zwęglony dach i stojący przy drodze wóz.
— Mówią, że koniec.
Chłopiec skinął głową, ale wcale go to nie uspokoiło. Zajął się małym rodzeństwem, które zaczęło płakać z głodu.
Porucznik otworzył jeden z worków na wozie i polecił odważyć rodzinom mąkę. Karwowski przypomniał, że zapasy mają trafić do magazynu w sąsiedniej miejscowości, lecz na widok twarzy przełożonego zamilkł. Lepecki wziął odpowiedzialność za wydanie żywności. Z rachunków i podpisów będzie się musiał później tłumaczyć.
Przed opuszczeniem wsi gospodarz z przestrzeloną nogą poprosił go na chwilę do siebie.
— Panie poruczniku, ludzie mówią, że za morzem jest ziemia. W Brazylii. Że dają, jak kto chce pracować.
— Różnie mówią.
— Ja już stary. Ale młodym? Tym, co wojna wszystko zabrała?
Lepecki nie miał dla niego odpowiedzi. Pamiętał artykuły o polskich rodzinach, które wyjeżdżały do Ameryki, obietnice pośredników i opowieści o osadach zagubionych w puszczy. Nie zamierzał doradzać człowiekowi podróży przez ocean, skoro nie wiedział nawet, czy ten przeżyje najbliższy tydzień.
— Jeśli zdobędę pewne wiadomości, przyślę je wam — odparł.
Gospodarz przyjął tę odpowiedź bez słowa. Lepecki wyszedł na drogę z poczuciem, że obiecał więcej, niż mógł w tej chwili zrobić.
W Warszawie meldunek z pogranicza utknął między sprawozdaniem o stanie mostów a wykazem brakującego umundurowania. Lepecki dowiedział się o tym przypadkiem, gdy po kilku tygodniach próbował ustalić, czy ktokolwiek wysłał do wsi materiały budowlane.
Odpowiedź była krótka: urząd nie posiadał odpowiednich funduszy.
Porucznik wrócił do kwatery, wyjął z szuflady zeszyt i zaczął zapisywać nazwiska ludzi, których spotkał podczas objazdu. Obok danych o rodzinach dopisywał zawód, liczbę dzieci, stan zdrowia i to, czego brakowało im do samodzielnego utrzymania. Nie zamierzał prowadzić kolejnej zbiórki na mąkę. Potrzebował ziemi, narzędzi i odpowiedzi na pytanie, czy za granicą istnieje miejsce, do którego warto posłać polskie rodziny.
Zeszyt leżał otwarty na stole, gdy otrzymał wiadomość, że ma stawić się w Belwederze.
Wezwano go w grudniowe przedpołudnie. Podczas oczekiwania w niewielkim pokoju podoficer odebrał od niego płaszcz. Lepecki miał ze sobą raport, kilka notatek z czasopism i mapę Ameryki Południowej, złożoną tak wiele razy, że papier rozchodził się na zagięciach.
Do gabinetu wprowadzono go bez długich ceremonii. Józef Piłsudski, siedzący przy biurku zawalonym papierami, podniósł wzrok znad kartki i wskazał krzesło.
— Wyście pisali o pionierskim typie Polaka?
— Tak jest, panie Naczelniku.
— W wojsku też wam mało zajęcia?
Lepecki nie był pewien, czy ma potraktować pytanie poważnie. Piłsudski odłożył kartkę i sięgnął po raport.
— Ten napad rozumiem. Takich meldunków mam za dużo — powiedział Piłsudski. — Ale co pan tu pisze o tych rodzinach?
— Wrócili z wojny i nie mają czym zacząć. Jeden ma kawałek ziemi, drugi nawet łopaty. Po kilkanaście osób śpi pod jednym dachem.
— I chce ich pan wysłać do Brazylii?
— Chcę zobaczyć, czy tam można żyć inaczej. Nasi i tak wyjeżdżają, często w ciemno. Potem przez lata nikt nie wie, co się z nimi stało.
Piłsudski popatrzył na mapę. Lepecki rozłożył ją na wolnym skrawku biurka, odsuwając ostrożnie popielniczkę.
— Mam adresy polskich osad w Paranie. Pojadę, obejrzę ziemię i drogi. Chcę wiedzieć, czy można sprowadzić rodziny dopiero wtedy, kiedy będzie na nie czekała praca.
— A kto za to zapłaci?
— Nie wiem. Najpierw muszę pojechać i zobaczyć, ile to kosztuje.
Piłsudski milczał chwilę. Za oknem słychać było koła przejeżdżającego powozu.
— Tu ludzie targują się o każdy grosz, a pan chce kupować ziemię za oceanem — mruknął Piłsudski.
— Na razie chcę sprawdzić, czy warto. Nie wyślę tam rodzin na podstawie pięknej mapy.
— Pan wierzy, że po wojnie wszystkim się tutaj poprawi?
Lepecki zastanawiał się nad odpowiedzią.
— Nieprędko. Odbudowa potrwa długo. Są ludzie, którzy nie mają czego odbudowywać.
— A sąsiedzi? — Piłsudski przesunął palcem po mapie Europy leżącej obok. — Myśli pan, że dali nam spokój na zawsze?
— Nie sądzę.
— Dobrze. Przynajmniej pan jeden nie przyszedł powiedzieć mi, że po wojnie mamy już spokój.
Naczelnik wstał i przeszedł do okna. Lepecki poczekał, aż znów się odezwie.
— Nasi wyjeżdżają od lat. Jedni wracają, inni przepadają. Pan chce tam zaprowadzić wojskowy porządek?
— Chcę, żeby ktoś odpowiadał za ludzi. Bilet może sprzedać każdy.
Piłsudski odwrócił się do niego.
— Niech pan zobaczy coś poza ziemią na sprzedaż. Drogę, wodę, port. I porozmawia z tymi, którzy już tam mieszkają. W papierach wszystko wygląda pięknie.
— Potrzebuję ludzi znających się na pomiarach i mechanice.
— Najpierw pan tam dopłynie, potem wróci z odpowiedzią. O urlopie porozmawiam z wojskiem. Bez rozgłosu.
Lepecki zawahał się, po czym zapytał:
— Dlaczego bez rozgłosu, panie Naczelniku? Emigracja nie jest tajemnicą.
— Emigracja nie jest tajna. Ale kiedy znajdzie pan coś naprawdę dobrego, natychmiast znajdą się chętni, żeby tym rozporządzać. Znam ja nasze porządki.
Podszedł do biurka i zamknął teczkę z raportem.
— Oficjalnie zbiera pan materiały o emigracji. Sprawozdania trafią do mnie przez jednego oficera. Im mniej osób będzie o tym mówiło, tym lepiej.
— A jeśli znajdę coś więcej niż miejsce dla paru rodzin?
Piłsudski przyjrzał mu się dłużej.
— Wtedy porozmawiamy. Najpierw niech pan znajdzie choćby to miejsce.
Rozmowa dobiegła końca. Lepecki zebrał papiery, lecz zanim ruszył do drzwi, Naczelnik zatrzymał go jeszcze jednym pytaniem.
— Ten gospodarz z przestrzeloną nogą. Z pańskiego raportu. Przeżył?
— Kiedy wyjeżdżałem, żył. Wysłałem później prośbę o lekarza. Jeszcze nie mam odpowiedzi.
Piłsudski otworzył teczkę i na marginesie pierwszej strony napisał krótką uwagę. Podsunął ją oficerowi stojącemu przy drzwiach.
— Niech to ktoś sprawdzi. I nie za miesiąc.
Lepecki zasalutował. Nazwiska z jego zeszytu wreszcie trafiły do kogoś, kto mógł coś dla tych ludzi zrobić.
W styczniu 1922 roku na nabrzeżu w Gdańsku leżał brudny śnieg, rozdeptany przez tragarzy i pasażerów. Lepecki przyjechał pierwszym porannym pociągiem. Miał niewielki kufer, skórzaną torbę z dokumentami i pieniądze, które wystarczały na podróż oraz kilka tygodni skromnego życia po drugiej stronie oceanu. Resztę zamierzał zdobywać już na miejscu.
W biurze armatora urzędnik długo porównywał jego papiery z listą pasażerów. W końcu położył palec na rubryce dotyczącej dalszej podróży.
— Tutaj ma pan przesiadkę. Stąd żadnym statkiem bezpośrednio do Kurytyby pan nie dopłynie, bo Kurytyba nie leży nad morzem.
— Wiem. Mam jeszcze jechać koleją z portu.
— Dobrze, że pan wie. Niektórzy pytają o to dopiero przy kasie.
Lepecki odebrał dokumenty i wyszedł na nabrzeże. Kilka metrów dalej rodzina podróżująca do Brazylii próbowała dopchnąć do kufra pierzynę. Kobieta trzymała pod pachą obrazek w drewnianej ramce, a mąż liczył po raz trzeci paczki, które wolno było zabrać na statek. Chłopak w za dużym płaszczu patrzył na portowe dźwigi.
— Pan też do Ameryki? — zagadnął mężczyzna, gdy zauważył polski napis na etykiecie torby.
— Do Brazylii.
— My do krewnych pod Kurytybą. Piszą, że ziemia dobra, tylko trzeba karczować las. Mówią, że rok roboty i człowiek stanie na nogi.
— Piszą coś jeszcze?
— Żeby zabrać mocne buty. A najlepiej siekierę, ale takiej nie pozwolili nam wziąć do podręcznego bagażu.
Roześmiał się krótko. Kobieta nie podzieliła jego wesołości. Przycisnęła ramkę do piersi i zapytała Lepeckiego, czy w Brazylii naprawdę tak często chorują na gorączkę, jak opowiadał im sąsiad.
— Bywają takie miejsca. Niech pani pyta tych, którzy tam już mieszkają. Ja dopiero jadę to sprawdzić.
— To pan zna tamte strony?
— Dopiero jadę je poznać.
Kobieta przyjrzała mu się z wyraźnym rozczarowaniem. Żałował, że nie mógł udzielić jej pewniejszej odpowiedzi. Sam wypływał z mapą, kilkoma adresami i notatkami sporządzonymi w Warszawie. Wiedział o brazylijskim osadnictwie więcej niż większość pasażerów, lecz to nadal była wiedza zdobyta z cudzych relacji.
Na pokład wchodzono po mokrym trapie. Jeden z marynarzy odebrał mu kufer, sprawdził numer i wskazał zejście do kabin. Lepecki pozostał jeszcze przy relingu, patrząc na ruch w porcie. Widział ludzi, którzy żegnali się po raz ostatni, i tych, którzy odwracali głowy, żeby łatwiej było im odejść.
Kiedy statek zaczął odsuwać się od nabrzeża, wyjął z torby zniszczony zeszyt. Na pierwszej stronie widniały nazwiska z poleskiej wsi. Przewrócił kilka kartek i dopisał pod nimi nowe, usłyszane przed chwilą na nabrzeżu. Potem odnalazł pustą stronę i zanotował trzy pytania, na które zamierzał odpowiedzieć w Brazylii: ile kosztuje ziemia, jak utrzymać rodzinę do pierwszych zbiorów i czy osada może sobie poradzić bez pomocy odległych urzędów.
Przy trzecim pytaniu ołówek zawisł nad kartką. Wrócił pamięcią do poleskiej wsi: worki mąki, brak desek na dach, chłopiec pytający, czy wojna już się skończyła.
Pasażerowie schodzili pod pokład, chroniąc się przed chłodem. Lepecki został przy relingu, dopóki brzeg nie zniknął za magazynami. Wtedy zamknął zeszyt i poszedł do kabiny. Za oceanem zamierzał sprawdzić na własne oczy obietnice, które od miesięcy czytał w raportach.
Rozdział 2. Za ocean
Woda uderzyła w drzwi przedziału z taką siłą, że zamek wyskoczył z zaczepu. Lepecki obudził się, kiedy drzwi walnęły o ścianę, a spod progu wtoczyła się struga sięgająca już kostek. Na korytarzu ktoś wołał po niemiecku, żeby pasażerowie nie wychodzili na schody. Statek przechylił się i torba z dokumentami zsunęła się z koi prosto pod stół.
Porucznik wsunął stopy w buty, chwycił torbę i wyszedł. W ciasnym przejściu ludzie przepychali się w stronę drabiny prowadzącej na wyższy pokład. Lampy elektryczne migotały. Przy schodach stał marynarz, który próbował zawrócić pasażerów, bo z góry także napływała woda. Jeden z mężczyzn pchnął go w pierś i zaczął się wspinać. W tej samej chwili kolejna fala uderzyła w burtę; wszyscy polecieli na ścianę.
— Do tyłu! — Lepecki pochwycił za kołnierz człowieka na schodach. — Dzieci najpierw, reszta czeka!
Marynarz spojrzał na niego z wdzięcznością, ale zaraz wskazał drzwi do wspólnej sali pasażerskiej. Stamtąd dochodził płacz i głuche uderzenia. Przez niedomknięty świetlik dostała się woda, a ciężka skrzynia oderwała się od mocowania i zablokowała wyjście. W środku została część rodzin.
Dwóch mężczyzn naparło na drzwi. Nie ustąpiły. Lepecki kazał im cofnąć się i sprawdził, gdzie skrzynia opiera się o framugę. Każdy przechył statku na chwilę zmniejszał nacisk, ale drzwi otwierały się najwyżej na szerokość dłoni. Marynarz przyniósł żelazny drąg. Wsunęli go przez szczelinę i czekali, aż statek ponownie przechyli się w przeciwną stronę.
— Teraz!
Skrzynia odjechała o kilkanaście centymetrów, na tyle daleko, że mogli przepchnąć drzwi. Lepecki wszedł jako pierwszy, a za nim marynarz. Woda przelewała się po podłodze, wynosząc spod ławek buty i blaszane kubki. Przy jednej z koi klęczała znajoma kobieta z nabrzeża w Gdańsku. Obejmowała młodsze dziecko, a starszy chłopiec mocował się z pasem, którym do metalowego stelaża przywiązano kufer.
— Zostawcie to! — Lepecki sięgnął po ramię chłopca.
— Tam są nasze papiery!
Kobieta przytrzymała dziecko i uniosła twarz. Ze strachu nie od razu poznała człowieka, z którym rozmawiała przed rejsem.
— Paszporty w kufrze. Pieniądze też. Bez tego nas w porcie nie wpuszczą.
Porucznik wyjął scyzoryk. Przeciął skórzany pas i dopiero wtedy zauważył, że kufer jest dużo cięższy, niż wygląda. Chłopiec pociągnął za jeden uchwyt, on chwycił drugi. Wydostali się na korytarz, gdy marynarze zaczęli rozciągać nad świetlikiem grube płótno. Do przedziału nadal wlewała się woda, ale pompy pracowały. Usłyszał przez ścianę równy, męczący stukot mechanizmu.
Ewakuowanych zebrano w jadalni wyżej, gdzie statek kołysał się jeszcze mocniej. Chłopiec siedział z kolanami podciągniętymi pod brodę i patrzył na ociekający wodą kufer. Matka powiedziała Lepeckiemu, że nazywają się Bieleccy. Mąż pomagał załodze przenosić bagaże, dlatego nie było go z nimi, kiedy woda wtargnęła do sali.
— Zapamiętał pan nasze nazwisko? — spytała.
— Zapamiętam.
— To dobrze. Gdybyśmy się rozdzielili, proszę powiedzieć, że jesteśmy z trzeciego przedziału. Ja mam na imię Maria, syn Stanisław.
Wymówiła imiona z takim skupieniem, jakby od tego zależało, czy ocaleją. Lepecki nie zapewniał jej, że wszystko będzie dobrze. Przy najbliższym przechyle pomógł tylko ustawić kufer pod ławką, aby znowu na kogoś nie spadł.
Nad ranem sztorm osłabł. Na pokład wyszli po kolei pasażerowie, którym pozwolono zaczerpnąć powietrza. Dwie łodzie ratunkowe wisiały pod innym kątem niż poprzedniego dnia, a marynarze naprawiali porwane poszycie nad świetlikiem. Oficer pokładowy wyjaśnił Lepeckiemu, że statek nie był bliski zatonięcia, lecz kilka uszkodzonych mocowań wystarczyło, aby na dole wybuchła panika. Pasażerom nie trzeba było więcej mówić. Widzieli wodę i nie wiedzieli, ile jej przybywa.
— Wystarczył jeden kufer — zauważył Lepecki.
Oficer spojrzał na niego z ukosa.
— I ludzi, którzy za wszelką cenę ratowali kufry — odparł oficer. — Na morzu każdy ma coś, czego nie chce oddać.
Porucznik wrócił do kabiny i wyjął zeszyt. Przy notatkach o Brazylii dopisał uwagę o ewakuacji: ludzie ratują przede wszystkim to, bez czego nie potrafią wyobrazić sobie dalszej podróży. Przypomniał sobie własną torbę z dokumentami i ciężki kufer Bieleckich.
Do Parany dotarł po kilku tygodniach, z opóźnieniem po sztormie. W Paranaguá czekał na niego Józef Dębski, właściciel składu narzędzi w Kurytybie, polecony przez polskie stowarzyszenie. W pociągu wspinającym się od wybrzeża do miasta Lepecki zapytał o możliwość sprowadzania maszyn do oddalonych osad.
— Wszystko można sprowadzić — odpowiedział Dębski. — Potem pęka jedna przekładnia i pół wsi czeka na statek z Europy. A od kolei jeszcze dwa dni wozem, kiedy sucho.
W Kurytybie poznawał polskie rodziny, które dorobiły się sadów i warsztatów, oraz takie, które od lat walczyły z długami. W kancelarii senhor Pereiry pokazano mu rozległą posiadłość nad dopływem Ivaí. Cena wyglądała korzystnie, granice na mapie były wytyczone równo. Sprzedawca mówił długo o żyznej ziemi, lecz na pytanie o powodzie odpowiadał wymijająco.
— Zobaczymy ją przed podpisaniem umowy — postanowił Lepecki.
W najbliższej polskiej osadzie zatrzymali się u Floriana Klimka. Gospodarz pokazał ślad na belce pod dachem, wycięty nożem ponad wysokością wyciągniętej ręki.
— Tutaj stała woda trzy lata temu. A ziemia Pereiry jest niżej, tam gdzie rzeka lubi wracać.
— Na jego planie wygląda sucho.
— Na mapie nigdy nie pada.
Nazajutrz obejrzeli nadrzeczne parcele. Błoto zaschnięte wysoko na drzewach i wyrwy między korzeniami potwierdziły słowa Klimka. Lepecki przekreślił w notesie cenę oferowaną przez sprzedawcę. Nie chciał sprowadzać rodzin w miejsce, z którego po pierwszych ulewach trzeba będzie je ewakuować.
Kiedy wrócili, na łóżku w domu gospodarza leżał siedemnastoletni Władek. Miał wysoką gorączkę i przestawał rozpoznawać matkę. Najbliższy lekarz przyjmował za rzeką, a ta właśnie zaczynała przybierać. Dębski znał drogę do przeprawy, więc ułożyli chorego na wozie i ruszyli, licząc, że prom jeszcze kursuje.
Do przeprawy dotarli po południu, prowadząc wóz z Władkiem ułożonym na materacu. Dwóch sąsiadów pomagało przy koniu, Dębski szedł obok, a Lepecki trzymał pod pachą zwinięty pled, którym próbowali osłaniać chorego przed deszczem. Nad rzeką usłyszeli krzyki. Prom stał przy drugim brzegu, przywiązany do drewnianego słupa, natomiast lina przewieszona przez nurt zwisała luźno. Woda niosła gałęzie. Pośrodku płynęła tak szybko, że na powierzchni tworzyły się długie, ciemne smugi.
Przewoźnik, starszy Brazylijczyk w słomkowym kapeluszu, pokazywał rękami, że przeprawa została zamknięta. Dębski tłumaczył jego słowa urywkami, bo mężczyzna mówił coraz szybciej.
— Lina pękła. Prom stoi po drugiej stronie, a nurt niesie wszystko, co mu wpadnie pod rękę.
— A łódź? — Lepecki wskazał małą łódkę rybacką, wyciągniętą na błoto.
Przewoźnik od razu pokręcił głową. Pokazał na wir przy wystającym pniu; tam właśnie nurt wpychał niesione wodą gałęzie. Przepłynięcie w tym miejscu groziło wywróceniem łodzi, a na dalszym odcinku rzeka rozlewała się szeroko pomiędzy drzewami. Lepecki spojrzał na chłopca. Władek majaczył, nie otwierając oczu.
Mieli do wyboru powrót do domu albo szukanie pomocy na drugim brzegu. Lepecki poprosił Dębskiego, aby wyjaśnił przewoźnikowi, że nie będą przeprawiać wozu ani chorego. Chcą sprowadzić lekarza, który przyjedzie do nich, jeśli ktoś z drugiej strony zdobędzie dla niego transport.
— Przecież tamci nas nie usłyszą w tym szumie — zaprotestował Dębski.
— Mają ludzi przy promie. Niech pokażą, że rozumieją. Położymy wiadomość w czymś, co utrzyma się na wodzie.
W szopie przy przeprawie znaleźli pustą puszkę po oleju. Przewoźnik wypłukał ją, Dębski napisał po portugalsku krótką prośbę o lekarza i leki dla ciężko chorego chłopca, a Lepecki zamknął papier wewnątrz. W tym miejscu nurt zwężał się między skalistymi brzegami. Puszkę trzeba było dorzucić do spokojniejszej wody po przeciwnej stronie, gdzie stali ludzie. Pierwszy rzut uderzył w wodę zbyt blisko brzegu; pojemnik obrócił się i osiadł na kępie traw.
Lepecki sięgnął po długi drąg. Wyszedł na wąski pomost, który kołysał się przy każdym uderzeniu nurtu. Jeden z mokrych szczebli ustąpił pod jego butem. Przytrzymał się słupa i czekał, aż przewoźnik poda mu drugą puszkę z mocniej zamkniętą pokrywą. Tym razem wrzucił ją dalej, pomiędzy dwa pasma płynących gałęzi.
Puszka płynęła niezauważona, aż chłopak stojący przy promie wskoczył na płyciznę. Chwycił ją bambusowym kijem i zniknął z nią między drzewami. Lepecki zobaczył, jak po drugiej stronie ktoś uniósł obie ręce. Wiadomość dotarła.
Pozostało czekać. Wóz ustawili pod szopą, gdzie można było osłonić Władka przed deszczem. Jego matka przysiadła przy nim na desce i co jakiś czas zwilżała mu usta. Nad rzeką zapadł wczesny zmrok. Lepecki rozumiał, że ich pomysł mógł się nie powieść; doktor mógł wyjechać, odmówić lub uznać przeprawę za zbyt ryzykowną. Zaczął myśleć o drodze objazdowej, ale Dębski policzył, że zajęłaby co najmniej dobę, o ile następne mosty jeszcze stoją.
Po około dwóch godzinach na drugim brzegu pojawił się jeździec z lampą. Za nim szli dwaj mężczyźni, niosąc skrzynię. Przewoźnik zawołał do nich i otrzymał odpowiedź, którą Dębski przetłumaczył z widoczną ulgą: lekarz przyjechał, lecz musi znaleźć sposób przedostania się przez rzekę.
Lepecki obejrzał jeszcze raz prom. Stara lina została wprawdzie uszkodzona, ale sam kadłub trzymał się przy brzegu po przeciwnej stronie. Przewoźnik uznał, że przy obecnym stanie wody nie sposób go bezpiecznie przeciągnąć. Lekarz nie próbował więc pokonywać nurtu. Po obu stronach ustawiono lampy i przez kilka minut przekazywano sobie głośno pytania, z których Dębski i miejscowi ludzie wychwytywali najważniejsze słowa. Lekarz chciał wiedzieć, czy chory oddycha równo, czy pije wodę oraz od kiedy występują gorączki. Następnie kazał przez rzekę dostarczyć leki w małej, szczelnie zamkniętej skrzynce.
Przewoźnik przyniósł grubą linkę i ciężarek, którego używał do przerzucania pierwszej liny przy naprawach promu. Po kilku próbach ludzie po drugiej stronie schwytali rzucony koniec. Do linki przywiązali małą, szczelnie zamkniętą skrzynkę. Przeciągano ją nad wodą, stopniowo wybierając sznur, a Lepecki z Dębskim czekali na pomoście, aż można było sięgnąć po paczkę. Wspólnie wyciągnęli skrzynkę na brzeg. Były w niej lekarstwa oraz napisana ołówkiem instrukcja. Z drugiej strony lekarz nadal zadawał pytania, starając się wykluczyć stan wymagający natychmiastowego zabiegu. Polecił rozpocząć podawanie leku i po poprawie przewieźć Władka do osady, gdzie mógłby go zbadać.
Władek nie odzyskał przytomności od razu. Matka siedziała przy nim przez całą noc, a mężczyźni na zmianę pilnowali wozu i ognia w osłoniętym palenisku. Nad ranem gorączka zaczęła opadać. Władek otworzył oczy, poprosił o wodę i pił małymi łykami pod czujnym spojrzeniem matki. Kiedy ponownie zasnął, oddychał już spokojniej.
Dębski opadł na ławkę przy szopie. Dopiero teraz przestał zerkać ku rzece.
— Przez taki transport tracimy dwa dni — zauważył, wyciągając z kieszeni zmięty rachunek za wynajem wozu. — A przecież można było zacząć pomiary już wczoraj.
— Dwa dni to niewiele, jeśli są potrzebne do uratowania chłopca.
— O całą osadę mi chodzi. Choruje jeden, dwóch sąsiadów zostawia pole. Choruje pięciu i nie ma komu zebrać plonów.
Lepecki przyznał mu rację. Na papierze Pereiry rozrysowano parcele dla dwustu rodzin, lecz nigdzie nie przewidziano miejsca na ambulatorium, magazyn lekarstw ani drogi, którą można by wyjechać w czasie powodzi. Nawet gdyby ziemia okazała się urodzajna, osadnicy od pierwszego dnia musieliby stawiać czoła problemom, na które pojedyncza rodzina nie znajdzie rozwiązania.
W ciągu następnych dni, gdy poziom wody opadł i prom znów zaczął kursować, przyjechał do Klimków lekarz. Rozpoznał ciężką postać malarii i zalecił dalsze leczenie oraz odpoczynek. Nie dawał pewności, że choroba już nie wróci. Lepecki zapłacił część rachunku z własnych pieniędzy, choć koszt podróży już dawno przekroczył jego przewidywania.
Na odjezdnym Florian zatrzymał go przy wozie.
— Pan ma chyba zamiar sprowadzić tu więcej Polaków.
— Zamierzam ustalić, czy to ma sens.
— Niech pan najpierw da im drogę. Las każdy będzie karczował po swojemu, ale mostu sam nie postawi.
Lepecki zapamiętał te słowa lepiej niż zapewnienia wszystkich pośredników, których dotąd spotkał.
W Kurytybie czekał na niego list od Pereiry. Sprzedawca przypominał o upływającym terminie i oferował niewielką obniżkę ceny, jeśli odpowiedź przyjdzie natychmiast. Lepecki odłożył pismo na bok i poprosił Dębskiego o odesłanie krótkiej odmowy. Po kilku dniach obejrzeli wspólnie inną parcelę, na suchszym terenie, lecz tym razem problemem okazał się brak dojazdu do najbliższej stacji. Na trzecią trzeba było sprowadzić geodetę, ponieważ granice wyrysowane na dokumentach nie odpowiadały temu, co wskazywali gospodarze.
Z każdym następnym tygodniem Lepecki coraz lepiej rozumiał, dlaczego niektóre polskie rodziny potrafiły tu dorobić się własnego gospodarstwa, a inne po latach ciężkiej pracy nadal nie miały pewności, czy utrzymają ziemię. W dobrych osadach można było kupić narzędzia i sprzedać plony. W gorszych wszystko zależało od stanu jednej drogi albo humoru urzędnika, który nigdy nie widział miejsca, o którym decydował.
Wieczorami porucznik przenosił ustalenia do zeszytu. Liczył przybliżone koszty przewozu rodzin, narzędzi i ziarna do pierwszych zbiorów. Przy rachunkach dopisywał wydatki, o których w broszurach emigracyjnych wspominano rzadko: lekarz, szkoła, naprawa drogi po deszczach, zapas części do maszyn. Dębski przyglądał się temu z zainteresowaniem.
— Chce pan założyć miasto czy wieś?
— Na razie chcę wiedzieć, dlaczego ludzie uciekają z jednych osad do drugich.
— Bo chcą żyć trochę lepiej. Mój najstarszy chce naprawiać maszyny. Wyśle go pan do lasu z siekierą, to za rok złapie statek z powrotem.
— Mechanik też by się przydał. Tak samo ludzie od maszyn i rachunków. Tylko trzeba im dać zajęcie, nie samą obietnicę.
Dębski wstał od stołu i wrócił z cienką teczką, którą przechowywał w szufladzie składu. Znajdowały się w niej listy od znajomych podróżujących po kontynencie, szkice terenów i adresy polskich emigrantów szukających lepszych warunków osiedlenia. Jeden list przyszedł z Paragwaju, drugi z Peru. Obydwa opisywały miejsca, w których obiecywano przydział ziemi, lecz brakowało fachowców do oceny jej przydatności.
— Niech pan przed powrotem zajrzy jeszcze do Paragwaju i Peru. W Paranie też obiecywano ludziom cuda. Z niektórych osad zostały tylko drogowskazy w lesie.
Lepecki otworzył list z Paragwaju. Autor pisał o ziemi przy rzecznej przystani, dogodnej do spławiania drewna. W liście z Peru była mowa o żyznych dolinach, ale także o odległych górach i drogach trudnych do przejechania nawet mułami. W każdym z tych miejsc można było znaleźć zalety, ale żadne nie zapowiadało łatwego osadnictwa.
Kilka dni później Lepecki wysłał poufne sprawozdanie. Nie zalecał kupowania wielkiej posiadłości. Najpierw chciał wysłać kilku fachowców, którzy sprawdzą ziemię, wodę i transport. Dopiero za nimi miały przyjechać rodziny; widział już, ile kosztuje pomyłka popełniona w gabinecie urzędnika.
Na końcu raportu umieścił uwagę, której nie zamierzał wpisywać do żadnej oficjalnej broszury: jeśli Polska chce zbudować za oceanem coś trwałego, musi od początku organizować osadnictwo tak, aby ludzie mogli przetrwać bez pomocy urzędnika oddalonego o tysiące kilometrów.
Wysłał sprawozdanie drogą wskazaną podczas rozmowy w Belwederze. Sam pozostał w Brazylii, aby sprawdzić jeszcze kilka gospodarstw i zebrać informacje o podróży do następnych krajów. Zamiast jednej wielkiej parceli zaczął szukać kilku miejsc, w których można byłoby bezpiecznie osiedlić ludzi. Chciał później połączyć ich pracę we wspólne przedsięwzięcie.
Na stole leżały dwie mapy, paragwajska i peruwiańska. Lepecki pochylił się nad nimi, kiedy Dębski wszedł z wiadomością, że znalazł człowieka gotowego poprowadzić go na południe. Za przewodnika żądał wysokiej zapłaty, ale znał rzeczne szlaki i mówił po polsku.
— Co mam mu odpowiedzieć? — zapytał Dębski.
— Niech przyjdzie rano. Najpierw obejrzymy jego mapy.
Dębski odszedł, a Lepecki wrócił do papierów. W dolnym rogu jednej z map ktoś zaznaczył odręcznie kawałek brzegu, przy którym nie było ani wsi, ani drogi. Obok stało pytanie napisane ołówkiem: „Możliwość budowy przystani?”. Zatrzymał się przy tym zapisku i dopisał: „Dojazd przez cały rok? Droga odwrotu podczas powodzi?”.
Rozdział 3. Trzy osady
W 1924 roku Lepecki wrócił do Wysokiego Brzegu, jednej z trzech osad, które próbował postawić na nogi. Przy przeprawie zastał ludzi wyciągających z uszkodzonego mostu wóz z częściami do traka. Żelazne koło napędowe miało wykruszoną krawędź, a Bielecki, którego poznał na statku do Brazylii, klął nad nim tak zajadle, że syn odsunął się od ojca.
— Bez tego nie potniemy drewna przed deszczami — oznajmił.
— A bez mostu nie dowieziemy nowego koła, choćbyśmy kupili trzy — odpowiedział Dębski.
Osada miała kilkanaście domów na wysokim gruncie, pola i studnię. Wszystko kosztowało więcej, niż wynikało z pierwszych obliczeń, ponieważ najbliższa stacja kolejowa znajdowała się daleko. Na zebraniu mieszkańcy zdecydowali, że najpierw naprawią przeprawę i drogę, a dopiero potem uruchomią warsztat.
Pod koniec spotkania Stanisław Bielecki przyniósł listę dzieci, które chodziły do szkoły wiele kilometrów przez las. Sporządziła ją jego matka.
— Pyta, czy warto sprowadzić nauczycielkę.
Na liście było więcej dzieci, niż się spodziewał. Zostawił Dębskiemu pieniądze na znalezienie nauczycielki, choć musiał przez to skrócić następny objazd. O drogę łatwo było upomnieć się na zebraniu. Dzieci, jak dotąd, codziennie chodziły przez las.
Do Przystani nad Paraną dopływali z Heleną Borkowską w czasie niskiej wody. Statek rzeczny stanął na mieliźnie kilka kilometrów od osady. Helena nie zgodziła się czekać do rana, skoro wiozła lekarstwa dla chorych. Wynajęli małą łódź, zabrali jedną skrzynię i dali się przeprowadzić miejscowym przewoźnikom między zatopionymi konarami.
— Wojsko z nas marne, skoro musimy słuchać wioślarza — mruknął Lepecki.
— Na jego rzece słuchałabym go bez munduru — odparła lekarka.
W Przystani mieszkało kilkanaście rodzin. Mieli pomost, magazyn i działki na wzniesieniu, ale przy suszy cięższe statki nie mogły podejść pod brzeg. Helena poszła od razu do gorączkującego robotnika. Potem obejrzała zabudowania przy stojącej wodzie i zażądała miejsca na izbę do badań oraz człowieka do prowadzenia zapisów chorób.
Tego wieczoru Lepecki odmówił miejscowemu przewoźnikowi wyłączności na cały sezon dostaw. Po ostatnich kłopotach wolał zachować możliwość wynajęcia innej łodzi. Helena podsunęła mu własną tabelę, w której zamiast cen transportu znalazły się daty zachorowań i odległość od lekarza.
— Niech pan policzy również to — powiedziała. — Chorzy nie mogą czekać, aż rzeka zrobi się głębsza.
Lepecki schował kartki do teczki. Nazajutrz miał odwiedzić kolejną osadę, w której bardziej niż granice działek interesowały go drogi, zaopatrzenie i dostęp do lekarza.
Do Peru dotarł z geologiem Górskim na przełomie maja i czerwca 1926 roku. Tamtejsza polska osada leżała na stokach, których gospodarze jeszcze nie nauczyli się odczytywać. Po ulewach na ścieżkach pojawiały się szczeliny, a kanał nawadniający przecięto przez osuwające się zbocze.
— Jeśli wytniecie las jeszcze wyżej, zejdzie na was całe zbocze — ostrzegł Górski.
Niedługo później skarpa osunęła się na kanał, a jednego z robotników przygniotła belka. Zdołali go wyciągnąć, ale części urządzenia nie uratowali. Mieszkańcy martwili się przede wszystkim, czym podleją pola. Górski odpowiedział, że najpierw muszą przenieść kanał w bezpieczniejsze miejsce, bo inaczej będą naprawiali go co roku.
Wieczorem rozłożył przed Lepeckim mapy. Ziemia dawała nadzieję, lecz zakup kolejnych działek i budowa drogi przekraczały możliwości przedsięwzięcia. Depesza z Warszawy potwierdzała dalsze poparcie Piłsudskiego, ale większy napływ rodzin wstrzymano do czasu uporządkowania istniejących osad.
Lepecki zestawił na stole szkice Wysokiego Brzegu, Przystani i peruwiańskich stoków. Każda osada mierzyła się z innymi trudnościami i wymagała osobnego transportu. Żadna nie mogła przyjąć setek ludzi.
— Co teraz? — zapytał Górski.
— Na razie utrzymamy to, co stoi. Następnych ludzi sprowadzę, kiedy będę miał dla nich pracę i porządny transport.
— Za jakie pieniądze?
— Jeszcze ich nie mamy. Ale jeśli przestaniemy płacić dwa razy za przewóz tej samej skrzyni, może wreszcie uzbieramy na porządny statek.
Nazajutrz wysłał zapytania do armatorów na zachodnim wybrzeżu. Dębski obiecał pomóc mu znaleźć mechanika, który umiałby nie tylko naprawić pompę, lecz także zbudować warsztat od podstaw.
Rozdział 4. Kobieta od maszyn
Kiedy tragarze zaczęli spychać skrzynię ku ładowni, kobieta w jasnej koszuli weszła między nich i położyła dłoń na mokrej od deszczu desce. Czterech mężczyzn zatrzymało się niemal jednocześnie. Za ich plecami pracował żuraw portowy, a na nabrzeżu w Asunción rosła kolejka wozów czekających na rozładunek. Każda minuta postoju kosztowała armatora pieniądze.
— Tej skrzyni nie ładować — zawołała Zofia.
Najstarszy z tragarzy obejrzał się w stronę statku, szukając kogoś, kto mógłby zwolnić go z obowiązku słuchania pasażerki. Z pokładu „Rosario” zszedł wysoki mężczyzna w płóciennej kurtce. Miał podwinięte rękawy i zeszyt ładunkowy wetknięty pod pachę.
— Co się stało? — zapytał po hiszpańsku.
— Bo ktoś przysłał pompę do innego silnika, a ja nie zamierzam płacić za powtórny przewóz.
Mężczyzna odpowiedział po polsku, z wyraźnym zaskoczeniem:
— Skąd pani wie, że to niewłaściwy ładunek?
— Z tabliczki. Zamawiałam trzy cale, a tu są cztery. I niech pan spojrzy na śruby. Ktoś to już rozbierał.
Przesunęła palcem po świeżych zarysowaniach na śrubach pokrywy. Na metalowej tabliczce widniał numer inny niż na liście przewozowym. Mężczyzna przyklęknął obok, sprawdził oznaczenie i spojrzał na nią uważniej.
— Jan Radecki, pierwszy oficer. Bez zgody kapitana skrzyni nie otworzę.
— Zofia Wolska. To moja pompa. Jeśli kapitan życzy sobie wieźć cudzą pomyłkę przez ocean, niech ją sam opłaci.
Radecki zerknął na zegar nad wejściem do składu. „Rosario”, niewielki parowiec rzeczny pływający pod argentyńską banderą, miał wyruszyć przed południem. Przy zbyt długim opóźnieniu straciliby dogodną porę przejścia przez odcinek pełen mielizn. Polski transport stanowił zaledwie część ładunku, ale od jego dostarczenia zależało, czy osada nad górnym biegiem rzeki zdoła uruchomić wodociąg przed następnymi deszczami.
— Ma pani dwadzieścia minut. Potem skrzynia zostaje na brzegu.
— Dziesięć. Proszę tylko znaleźć łom.
Po podważeniu wieka znaleźli pompę pozbawioną części osprzętu. Przy odkręconej obudowie pozostały ślady starej farby, zdradzające, że ktoś już przy niej pracował. Zofia odczytała oznaczenie korpusu i odsunęła się, aby Radecki mógł zajrzeć do środka.
— Pompa jest większa, ale do naszego silnika nie pasuje. Ktoś ją już rozkręcał i nie wiem, co zostawił w środku.
— Zwracamy?
— Odesłałabym ją razem z rachunkiem, gdybyśmy mieli czas. Wezmę łożyska i uszczelki, o ile są dobre. Resztę dorobię.
Z magazynu wyszedł urzędnik w kapeluszu, za nim tłusty mężczyzna z teczką. Przedstawił się jako przedstawiciel domu handlowego Mendozy. Przyjął reklamację z taką swobodą, jakby spodziewał się jej od rana, po czym oświadczył, że właściwa pompa dotrze następnym transportem. Chciał jednak, aby Zofia podpisała odbiór obecnej maszyny bez zastrzeżeń.
— Mogę podpisać, że zabieramy uszkodzone urządzenie do sprawdzenia — odparła. — I że sprzedawca uznaje różnicę ceny. Proszę to dopisać.
Mężczyzna obracał pióro w palcach i tłumaczył, że takie sformułowanie wymaga zgody kierownika, którego akurat nie było w biurze. Radecki zamknął zeszyt ładunkowy i zwrócił się do tragarzy, aby przenieśli pozostałe skrzynie na statek. Urzędnik zrozumiał, że jeśli nie ustąpi, zostanie z nieopłaconym sprzętem i koniecznością wyjaśniania całej sprawy przed właścicielem firmy.
— Niech będzie — mruknął. — Ale nasza odpowiedzialność kończy się w chwili załadunku.
— Pańska odpowiedzialność skończy się, kiedy dostarczy pan to, za co zapłaciliśmy — odparła Zofia. — Nie wcześniej.
Gdy podpisy były gotowe, od strony rzeki dobiegł przeciągły sygnał. Kapitan wzywał oficera na pokład. Zofia zamknęła skrzynię i podniosła swój kuferek z narzędziami. Radecki wziął go bez pytania, lecz po dwóch krokach poczuł, że ciężar jest znacznie większy, niż przewidywał.
— Co pani tam ma? Kowadło?
— Klucze, przyrządy i części. Kowadło zostało w Warszawie, nie zmieściło się do walizki.
Nie odebrała mu kuferka. Pozwoliła, żeby wniósł go po trapie, a sama ruszyła za ostatnim tragarzem, pilnując skrzyni z pompą. Kiedy statek odchodził od nabrzeża, stała przy burcie i obserwowała, jak mężczyzna z domu handlowego Mendozy rozmawia z urzędnikiem magazynu. Obaj patrzyli w stronę odpływającej jednostki.
— Zna pani tego pośrednika? — zainteresował się Radecki, który podszedł po zakończeniu manewru.
— Z listów. Na papierze ma wszystko. Kiedyś chciałabym zobaczyć choć jedną jego dostawę zgodną z zamówieniem.
— Tacy pośrednicy trzymają tutaj porty w garści. Znają właścicieli magazynów i wszystkich kapitanów.
— Wiem. Dlatego tu jestem.
Radecki spojrzał na nią jeszcze raz. Sądził wcześniej, że jedzie jako przedstawicielka jakiejś warszawskiej firmy. Dopiero przy kolacji dowiedział się, że ukończyła studia techniczne i przyjęła kilkumiesięczny kontrakt przy polskich osadach, chociaż mogła zostać w dobrze wyposażonym zakładzie w kraju. Gdy zapytał, dlaczego wybrała pracę na końcu rzeki, wskazała widoczny przez okno ciemny brzeg.
— Tam nikt mi nie odeśle zepsutej maszyny do fabryki. Albo sama ją naprawię, albo zostaną nam wiadra. Chcę sprawdzić, na co mnie stać.
Jan miał za sobą kilka lat pracy na statkach handlowych, także na tych, gdzie człowiek z odpowiednim nazwiskiem mógł awansować szybciej niż dobry marynarz. Rozumiał ten rodzaj niecierpliwości. Zamiast kolejnego pytania opowiedział jej o małych jednostkach kursujących pomiędzy portami południowego Atlantyku i o tym, jak bardzo przydałby się polskim osadom własny statek, choćby stary i wymagający remontu.
— Płynie pan tam tylko z ładunkiem? — zapytała.
— Oficjalnie tak. Mam jeszcze obejrzeć barkę dla osadników. Sądząc po listach, na transporcie tracą więcej niż na uprawach.
— Lepeckiego znam z listów. Podobno chce rzeczy niemożliwych.
— Zazwyczaj chce ich tanio. To dopiero sztuka.
Rozbawiło ją to bardziej, niż chciała pokazać. Kiedy wróciła do kabiny przejrzeć rysunki pompy, Jan pozostał na pokładzie do zmiany wachty. Za zakrętem rzeki Asunción zniknęło za niskimi brzegami, a „Rosario” weszło na odcinek, gdzie nawet doświadczeni kapitanowie woleli mieć na mostku miejscowego pilota.
Pompa stanęła drugiego dnia po przybyciu Zofii do Przystani. Rankiem silnik jeszcze pracował, lecz do zbiornika ustawionego na wyniesieniu dochodziło coraz mniej wody. Po południu przewód zasilający opustoszał. Próbowano uruchamiać urządzenie ponownie, aż spod pokrywy zaczęło sączyć się powietrze, a mechanik osady, przestraszony nietypowym dźwiękiem, odłączył napęd.
Kiedy Zofia dotarła do szopy przy studni, przy maszynie stało sześciu mężczyzn. Każdy miał własne wyjaśnienie awarii. Jeden obwiniał ostatni transport, drugi piasek, trzeci kiepskie paliwo. Ktoś zdążył już rozkręcić połączenie przewodu i zgubić dwie nakrętki w trawie.
— Kto ostatnio zdejmował głowicę? — zapytała.
Ludzie spojrzeli na siebie, a potem na młodego mechanika z poparzonym przedramieniem. Zofia poprosiła go, żeby opowiedział wszystko od początku, również o czynnościach, których wykonywania zabronił mu poprzedni majster. Chłopak wreszcie przyznał, że dzień wcześniej zwiększył obroty silnika, ponieważ osada potrzebowała więcej wody na budowę nowych domów.
— Przez godzinę szło znakomicie — tłumaczył. — Potem zaczęło stukać.
— Przy takim przewodzie pompa dusi się na wyższych obrotach. Najpierw obejrzymy zawory, a potem znów ją uruchomimy.
Helena Borkowska czekała przed szopą z gospodynią odpowiedzialną za rozdział wody. Studnia miała ręczny czerpak, więc ludzie mogli nadal przynosić wodę wiadrami, ale dla kilkunastu gospodarstw była to praca niemal na cały dzień. Zbiornik na wzgórzu zasilał kuchnię zbiorową i punkt medyczny. Bez pompy trzeba było oszczędzać każdy kubek przeznaczony do mycia sprzętu i gotowania.
— Mam dwóch chorych, których muszę odwiedzać codziennie — wyjaśniła Helena. — Jeśli mam nosić wodę, potrzebuję ludzi do pomocy. Nie rozmnożę się.
— Dostanie pani dwóch. A ja za godzinę powiem, czy to robota na dzień, czy na tydzień.
Pracowała przy otwartym korpusie do zmroku. W końcu położyła na stole pękniętą część zaworu i uszkodzoną tuleję prowadzącą. Nie wyglądały groźnie: niewielki pierścień i kawałek mosiądzu, których braku nie sposób było zauważyć z zewnątrz. Tyle wystarczyło, aby cała instalacja stała się bezużyteczna.
Z zakupionej w Asunción pompy zdołała wykręcić kilka dobrych śrub oraz uszczelnienie. Sam zawór miał jednak inne wymiary. Próbowała dopasować tuleję za pomocą pilnika, lecz materiał był zbyt mocno zużyty. W takim stanie trzymałby może godzinę, a potem rozpadł się wewnątrz maszyny.
— Za rzeką jest tokarka — odezwał się osadnik pomagający Zofii przy pompie. — Dawniej robili tam części do młocarni. Tyle że to warsztat ludzi Mendozy.
Zofia poprosiła o papier i naszkicowała potrzebne elementy. Musiała znać średnicę otworu, szerokość kołnierza i sposób prowadzenia trzpienia. Mechanik podawał wymiary, a ona sprawdzała je drugi raz, cierpliwie tłumacząc, gdzie może pozwolić sobie na luz, a gdzie nawet niewielka różnica spowoduje przeciek.
Przed szopą pojawił się Lepecki. Przyjechał z Paragwaju kilka godzin wcześniej i zdążył już usłyszeć, że nowa inżynierka rozebrała jedyną sprawną dotąd pompę w osadzie.
— Da się ją czymś zastąpić? — zapytał Lepecki od progu.
— Czerpakiem i ludźmi. Części dorobię za rzeką, o ile tamtejszy tokarz nie będzie mi tłumaczył, że wszystkie tuleje są jednakowe.
Lepecki przyjrzał się leżącym na stole elementom. Wczoraj osadnicy tłumaczyli mu, że najbardziej potrzebują kolejnego domu, magazynu i większej przystani. Teraz jedna zużyta część sprowadzała wszystkie rozmowy do wody.
— Rano popłyniemy bezpieczniej. Teraz robi się ciemno, a rzeka niesie pnie.
— Rano warsztat zamkną nam przed nosem. Póki widać brzegi, możemy zdążyć.
Lepecki nie chciał wyrazić zgody. W tym czasie od strony pomostu przyszedł Jan Radecki. Obejrzał linię rzeki z wysokiego brzegu i zapytał o łódź. Zofia rozłożyła rysunki na skrzyni, aby mógł zobaczyć, po co miałby płynąć.
— Przeprawimy się przed ciemnością, jeśli ruszymy teraz — stwierdził. — Na dole przy zakolu stoi stara motorówka. Wczoraj sprawdzałem jej silnik. Możemy zabrać człowieka, który zna płycizny.
— Samej pani nie puszczę — zastrzegł Lepecki.
— Nie płynę sama. Radecki prowadzi, ja rozmawiam z tokarzem. I nikt nie wraca z pustymi rękami.
Lepecki polecił załadować do łodzi dodatkową linę, lampę i zapas paliwa. Miejscowy przewoźnik, stary Ramón, zgodził się pokazać przejście przez nurt pod warunkiem, że wrócą przed całkowitym zmrokiem.
— Tylko nie ścigajcie się z rzeką — dodał Lepecki, patrząc na Jana.
— Nawet bym nie próbował. Ona zawsze ma lepszy silnik.
Warsztat po przeciwnej stronie rzeki okazał się niskim murowanym budynkiem za składem zboża. Toczyły się w nim właśnie koła do wozów, a stary silnik napędzał przez pas transmisyjny tokarkę i szlifierkę. Zofia już od progu oceniła, że przy uważnym operatorze da się tam wykonać jej części. Gorzej przedstawiała się sprawa z terminem.
Właściciel, szczupły Włoch nazwiskiem Bellini, wysłuchał jej i obejrzał rysunek. Najpierw zapytał, skąd ma wziąć mosiądz, a potem oświadczył, że podejmie się pracy pod warunkiem zapłaty gotówką. Miał już dosyć rachunków wystawianych na firmy, które po miesiącu zmieniały nazwę albo znikały razem z pełnomocnikiem.
— Materiał mamy. — Zofia wysypała na stół dwa grube, zużyte mosiężne pierścienie z pompy. — Jeden pan przetoczy, drugi zostawi sobie za robotę.
Bellini przymknął jedno oko, przyjrzał się metalowi, a potem wskazał krzesło przy warsztacie. Oznaczało to, że może zacząć pracę. Jan wyszedł przed budynek sprawdzić, czy motorówka stoi bezpiecznie przy brzegu. Nad wodą szybko zbierał się mrok, lecz po krótkim deszczu wiatr osłabł, a nurt wydawał się spokojniejszy.
Przy łodzi czekał mężczyzna, którego Jan widział wcześniej w Asunción u przedstawiciela domu handlowego Mendozy. Tym razem miał przy sobie dwóch ludzi i pytał Ramóna o nazwiska pasażerów. Przewoźnik udawał, że nie rozumie, ale Jan domyślił się celu rozmowy.
— Płyniemy do polskiej osady — wyjaśnił po hiszpańsku. — Z częściami do pompy.
— Nasza firma prowadzi transporty na tym odcinku — oświadczył nieznajomy. — Jeżeli będziecie regularnie korzystać z cudzych łodzi, możecie mieć kłopoty z przyjęciem ładunków w porcie.
— Nasz ładunek dzisiaj nie ma nic wspólnego z portem.
— To nie ja wymyślam reguły.
Jan znał ten ton: nieznajomy uważał się za pana rzeki. Odpowiedział, że przewóz odbędzie się według uzgodnionych warunków, a w razie przeszkód znajdą innego przewoźnika. Mężczyzna odwrócił się bez pożegnania.
W warsztacie Zofia stała przy tokarce z pochyloną nad narzędziem głową. Bellini wykonał już pierwszy pierścień, lecz przy sprawdzaniu odkryła, że rowek pod uszczelnienie jest za płytki. Poprosiła o poprawkę. Włoch rzucił jej spojrzenie człowieka, którego zwykle nikt nie poprawiał przy własnej maszynie, potem jednak wrócił do uchwytu i zebrał jeszcze odrobinę materiału. Gotowy element pasował do wzorca, który przywiozła.
— Teraz będzie trzymać — ocenił. — O ile reszta tego urządzenia nie jest równie zmęczona.
Zofia zapłaciła, schowała części do płóciennego woreczka i wyszła za Janem. Na wodzie nie było już widać drugiego brzegu, jedynie pojedyncze światło przy osadniczym pomoście. Ramón zaklął pod nosem, gdy wypłynęli z zatoki. W górze rzeki coś ciężkiego uderzało o siebie w ciemności. Dostrzegli pierwszy pień niesiony nurtem, a za nim kilka mniejszych gałęzi.
— Trzeba trzymać się pod lewym brzegiem — nakazał przewoźnik. — W środku rzeka niesie za szybko.
Jan zmniejszył obroty silnika, aby w świetle latarni wypatrywać przeszkód. Prąd zaczął znosić łódź w dół rzeki. Po lewej stronie wynurzył się konar, który chwilę wcześniej był pod wodą; Ramón wyciągnął bosak i odepchnął łódź, zanim drewno zaczepiło o burtę. Zofia siedziała z woreczkiem części pod płaszczem, czując, jak od czasu do czasu woda obmywa jej buty.
Przy następnym zakręcie silnik zakaszlał i stracił moc. Jan odruchowo sięgnął do dźwigni, ale Ramón chwycił go za rękaw.
— Nie dodawaj. Śruba mogła złapać rośliny.
Wyłączyli napęd. Nurt od razu zaczął obracać dziobem ku głównemu korytu. Jan rzucił linę na wystający pień przy brzegu, a Ramón z wielkim trudem zdołał ją zaczepić bosakiem. Motorówka szarpnęła, zatrzymując się skośnie do prądu.
— Zaraz nas obróci. Muszę zobaczyć śrubę — ocenił Jan.
Zofia odłożyła woreczek, zdjęła płaszcz i uklękła przy rufie. Nie było mowy o wyjmowaniu śruby w tym miejscu. Jan przytrzymywał łódź na linie, podczas gdy ona, z pomocą Ramóna, próbowała dosięgnąć splątanych roślin bosakiem. Z zielonego kłębu sterczącego przy wale zaczęły wychodzić długie, włókniste pasma. Część wkręciła się mocno między piastę a tuleję. Przewoźnik podał jej nóż o krótkim ostrzu.
— Podejdę bliżej gałęzi. Tam nurt słabszy.
— I wystawisz nas bokiem. Trzymaj dziób, jak jest. Daj mi chwilę.
Pracowała z ręką zanurzoną po łokieć. Kiedy uwolniła ostatni pęk roślin, pozwoliła mu odpłynąć i cofnęła się od rufy. Jan uruchomił silnik na wolnych obrotach. Śruba poruszyła wodę, ale łódź wciąż drżała na linie.
— Dobrze. Powoli — polecił Ramón. — Teraz odwiążemy i pójdziemy pod skosem.
Do osady dotarli znacznie później, niż obiecywali. Na pomoście czekał Lepecki z lampą, a za nim kilku ludzi gotowych przejąć narzędzia. Zanim zdążył wygłosić przygotowaną zapewne reprymendę, Zofia podała mu woreczek.
— Części mam. Dwóch ludzi do pomocy i rano pompa ruszy.
— Już chcieliśmy wysłać po was drugą łódź.
— Dobrze, że nie wysłaliście — wtrącił Jan. — W nurcie pływają całe drzewa. Dziś nikt więcej nie wypływa.
Lepecki patrzył na mokre rękawy Zofii i obdartą dłoń Radeckiego. Oboje świadomie zaryzykowali, choć jego zdaniem mogli zaczekać do rana. Mógł ich zganić, ale stał przed dwiema osobami, których szukał od miesięcy: człowiekiem potrafiącym poprowadzić transport tam, gdzie zawodowi przewoźnicy odmawiali rejsu, i inżynierką, która przy uszkodzonej maszynie nie rozkładała rąk.
Pompa ruszyła po północy. Zofia pilnowała, aby mechanik najpierw odpowietrzył przewód, a potem stopniowo podnosił obroty. Gdy woda zaczęła napełniać zbiornik na wzgórzu, z kuchni zbiorowej rozległ się krzyk kobiety, która pierwsza odkręciła kran. Zaraz potem na plac wyszło kilku mieszkańców, choć większość domów była już pogrążona we śnie.
Zofia pozwoliła sobie usiąść na schodku przed szopą. Ręce miała zmęczone, a rano czekało ją jeszcze sprawdzenie całej instalacji, zanim uzna naprawę za zakończoną. Jan przyniósł jej kubek przegotowanej wody. Usiadł obok, zachowując odstęp, który nie wymagał od żadnego z nich tłumaczeń.
— Chciała pani sprawdzić, czy potrafi więcej niż projektować — przypomniał Jan.
— Naprawiłam jedną starą pompę. Nie przesadzajmy.
— Na statku uznałbym to za dobry rejs. Wypłynęliśmy z usterką, wracamy z maszyną do pracy.
Przez otwarte drzwi szopy dochodził równy stukot silnika. Jan przyznał, że zbyt długo czekał na odwrót łodzi z głównego nurtu. Zofia odpowiedziała, że sama uparła się, aby uruchomić pompę jeszcze tego dnia, choć mogli poczekać do rana na Belliniego. Siedzieli chwilę bez słowa, słuchając maszyny.
— Następnym razem wyjdziemy wcześniej.
— Następnym razem weźmiemy zapasową śrubę. I człowieka, który zechce ją wymienić.
Roześmiał się cicho. Zofia zaczynała wierzyć, że znajdzie tu współpracowników, z którymi będzie mogła planować więcej niż doraźne naprawy.
Wiosną 1927 roku Jan wrócił do Przystani po kilku miesiącach przewozów. Zastał pompownię z nową osłoną napędu i półką, na której wisiały części zapasowe opisane czytelnym pismem. Zofia zatrudniła już dwóch osadników do obsługi urządzeń i uczyła ich prowadzenia dziennika pracy. Pomiędzy domami poprowadzono dodatkowy odcinek rurociągu; teraz mieszkańcy mogli pobierać wodę bez każdorazowego schodzenia do studni.
Lepecki czekał na Jana w magazynie. Na stole miał rachunki za ostatnie transporty i szkic niedużej jednostki motorowej, którą wystawiono na sprzedaż w jednym z portów. Obok leżała koperta z adresem zapisanym obcym pismem.
— Niech pan obejrzy ten statek — poprosił Lepecki. — Jeśli da się go wyremontować, przestaniemy płacić obcym za każdy przeładunek. Nasze osady leżą od siebie za daleko.
Radecki przyjrzał się rysunkowi kadłuba, wyłapując kilka miejsc, które właściciel zapewne przemilczał. Chciał zobaczyć dokumentację ostatniego przeglądu i dowiedzieć się, w jakim stanie jest silnik. Lepecki znał jedynie cenę.
— To za mało, żeby kupić statek. Ale wystarczy, żeby zdecydować się go obejrzeć — ocenił Jan.
Lepecki otworzył kopertę. List pochodził z osady, którą kilka lat wcześniej próbowano utworzyć na Madagaskarze. Opisywano w nim narastające problemy zdrowotne i niepewne dostawy. Z kilku zdań wynikało, że mieszkańcy obawiają się kolejnego sezonu bez pomocy, choć autor prosił jedynie o lekarstwa i narzędzia.
— Tam również mamy ludzi, którzy uwierzyli, że znajdą lepsze życie — odezwał się Lepecki. — A ja coraz częściej muszę wybierać, której osadzie odmówię.
Jan odłożył szkic statku. Jeszcze kilka miesięcy temu interesował go przede wszystkim rejs i wynagrodzenie. Teraz znał ludzi z Przystani, widział dzieci chodzące rano do szkoły w wynajętej izbie, wiedział też, ile zależy od jednej pompy i od tego, czy ktoś przywiezie właściwy zawór.
— Pojadę obejrzeć jednostkę — zdecydował. — Ale jeśli mamy prowadzić własne transporty, potrzebujemy warsztatu i kogoś, kto potrafi go urządzić. Statki zużywają się szybciej, niż wyglądają na fotografii.
Lepecki spojrzał przez otwarte drzwi magazynu. W oddali Zofia stała nad pracującym generatorem, tłumacząc młodemu mechanikowi, dlaczego nie wolno obciążać maszyny ponad jej możliwości. Słowa docierały zbyt słabo, by je rozróżnić, lecz gestem wskazującym tabliczkę znamionową nie pozostawiała wątpliwości, że rozmowa dotyczyła czegoś ważnego.
— Mam pewien pomysł — odparł. — Tylko najpierw muszę przekonać panią Wolską, że jedna pompa nie będzie jej ostatnim zadaniem.
Jan zerknął w stronę szopy. Lepecki zapewne dogada się z Zofią, jeśli zechce jej słuchać. On sam już wiedział, ile kosztuje zaufanie własnemu wyczuciu tam, gdzie potrzebne są pomiary.
Rozdział 5. Madagaskar
Dach zerwało tuż przed świtem. Najpierw odleciała połowa blachy znad wspólnego magazynu, potem wiatr podniósł belkę, która trzymała resztę konstrukcji, i rzucił ją na podwórze. Paweł Domański zdążył odskoczyć, zanim drewno uderzyło w ziemię. Po drugiej stronie placu dwóch ludzi ciągnęło pod ścianę skrzynie z ziarnem, chociaż ściana chwiała się przy każdym podmuchu.
— Zostawcie to! — krzyknął. — Do szkoły, wszyscy do szkoły!
Niewielki budynek, postawiony na kamiennej podmurówce, wydawał się najpewniejszym schronieniem w całej osadzie. Mieszkało tu trzydzieści osiem osób przybyłych z Polski, a wokół gospodarstw pracowali również ludzie z pobliskich malgaskich wsi. Na mapach francuskiej administracji nie było polskiej kolonii. Istniała dzierżawa, kilka zezwoleń i nazwa Biała Rzeka, którą osadnicy nadali miejscu oddalonemu o dzień jazdy od Tamatave. Po pięciu latach domy wyglądały już na trwałe. Dopiero tej nocy okazało się, jak niewiele trzeba, żeby znów zostało samo błoto.
Rasolo, cieśla z sąsiedniej wsi, wybiegł zza składu i chwycił Domańskiego za ramię. Pokazał mu w stronę potoku, który zwykle dało się przejść w butach. Teraz woda przelewała się przez niski brzeg i wciskała między domy.
— Tam jest rodzina Kowalików — przypomniał po francusku. — Najmłodszy nie chodzi sam.
Domański pamiętał o chłopcu, który od tygodnia gorączkował. Zawrócił tak szybko, że Rasolo ledwie zdążył wskazać mu drogę za ogrodzeniami. Przebiegli pomiędzy dwoma domami, gdzie wiatr był słabszy, ale woda podchodziła już pod kolana. Z chałupy Kowalików wychodziła kobieta z zawiniętym w koc dzieckiem. Starsza córka trzymała ją za spódnicę. Mąż usiłował jeszcze zamknąć drzwi, dopóki Rasolo nie wyrwał mu z rąk drewnianej zasuwy.
— Nie będzie dokąd wracać, jeśli pan tu zostanie — rzucił Domański.
W drodze do szkoły dziewczynka potknęła się na stopniu i zniknęła na moment w mętnej wodzie. Rasolo złapał ją za kołnierz, podciągnął na nogi i pchnął ku matce. Chwilę później wielki pień uderzył w ogrodzenie, zrywając słupy wraz z drutem. Mężczyźni przeczekali napór za murowaną studnią. Kowalik niósł syna, który nie protestował nawet wtedy, gdy deszcz obmywał mu twarz.
Przed południem wszystkie rodziny znalazły schronienie. Domański policzył mieszkańców dwukrotnie, po czym wyszedł obejrzeć, co ocalało. Ziarno z magazynu spłynęło z wodą, a drewniana suszarnia leżała w poprzek drogi. Rasolo pokazał uszkodzoną przeprawę. Mostek był jeszcze na miejscu, lecz z jednego przyczółka pozostała wyrwa, przez którą przelewał się potok. Jeśli spadnie więcej deszczu, nie przejedzie tędy żaden wóz.
Na ścianie biura wisiał kalendarz. Domański odnalazł ołówek, który cudem nie zamókł, i dopisał pod datą 3 marca 1927 roku listę zniszczeń. Przy nazwiskach ludzi potrzebujących lekarstw zostawił więcej miejsca, przewidując, że tę listę przyjdzie mu jeszcze długo uzupełniać.
Wieczorem usiadł do listu dla Lepeckiego. O strachu nie wspomniał, choć od przyjazdu na Madagaskar jeszcze nigdy tak nie obawiał się następnego tygodnia. Wyliczył pozostałą żywność, straty w zasiewach, stan drogi i to, ilu ludzi nie może pracować z powodu gorączki. Na koniec dodał, że najbliższy sezon da się jeszcze przeżyć, jeśli przyjdzie pomoc. Później trzeba będzie zdecydować, czy osada ma jakąkolwiek przyszłość.
Kiedy Lepecki pokazał list Janowi Radeckiemu, stali na pokładzie niedużego statku wystawionego na sprzedaż w Montevideo. Właściciel zachwalał silnik i niewielkie zużycie paliwa, lecz Jan odkrył pod świeżą farbą dwa stare pęknięcia poszycia. Kiedy zajrzał pod pokład, znalazł jeszcze ślady napraw wykonanych bez właściwych wzmocnień.
— Od portu do portu doprowadzę go przy dobrej pogodzie. Na rzekę też wejdzie. Ale za ocean? Nie popłynę tym, choćby pan dopłacił.
— Myślałem, że wreszcie usłyszę od pana coś przyjemnego — mruknął Lepecki.
— Uchroniłem pana przed kupnem kłopotu. To przecież przyjemna wiadomość.
List dotarł z opóźnieniem. Po drodze przechodził przez ręce francuskiego urzędnika, armatora i znajomego kupca w Buenos Aires. Zanim Lepecki go przeczytał, od marcowego cyklonu minęły ponad trzy miesiące. Wtedy właśnie dotarły również gazetowe doniesienia o zniszczeniach w porcie Tamatave. Dostawy na Madagaskar stały się jeszcze mniej pewne niż przed katastrofą.
Zofia Wolska czekała na nich przy zejściu z nabrzeża. Przywiozła wykaz wyposażenia, które mogliby wysłać do osady: prosty zespół prądotwórczy, narzędzia do obróbki drewna, części do naprawy studni i kilka skrzyń materiałów budowlanych. Helena Borkowska dopisała do niego leki oraz środki, których potrzebowała do urządzenia choćby prowizorycznego punktu opieki.
— Same skrzynie ważą mniej niż pięć ton. Gorzej z ludźmi, jeśli zamierza pan wszystkich tam wysłać.
— Chciałem wysłać dziesięć rodzin, ale kapitan już mi wybił to z głowy.
— Na razie nikogo. Najpierw obejrzymy osadę. Potem lekarz, mechanik i decyzja, co da się odbudować.
Helena, która dotąd czytała list oparta o skrzynkę cumowniczą, podniosła głowę.
— Pojadę. Widziałam już za dużo chorych, którym przez pół roku obiecywano poprawę. Najpierw sprawdzę, kogo trzeba leczyć na miejscu, a kto zniesie podróż.
Lepecki jeszcze raz przeliczył koszty. Wydatki ze wszystkich trzech osad przekraczały wpływy, a Warszawa odpowiadała na prośby o wsparcie coraz ostrożniej. Dla urzędników odległe gospodarstwa wyglądały jak przedsięwzięcie prywatne, które od dawna powinno przynosić dochód. W jego zeszycie każda pozycja oznaczała nazwisko kogoś, komu obiecał choćby uczciwą próbę nowego życia.
— Tego statku nie kupimy. Poszukamy czegoś do wyczarterowania. Nie będziemy trzymać wraku na własność.
Jan pokazał mu ogłoszenie przywiezione z biura maklerskiego. Frachtowiec „Santa Isabel”, pływający pod banderą urugwajską, miał zabrać ładunek z Montevideo do portów południowej Afryki. Właściciel szukał zlecenia na dalszą drogę przez Ocean Indyjski. Radecki znał kapitana z wcześniejszych rejsów i był niemal pewien, że się z nim porozumie. Za przewiezienie sprzętu i ludzi do Tamatave żądano jednak zaliczki, której Lepecki nie miał.
— Rozmawiałem z armatorem — przyznał Jan. — Później musimy tym statkiem przewieźć maszyny z Azji. Jeśli znajdę ładunek na drogę powrotną, nie zapłacimy za pusty rejs.
— A jeśli go nie znajdziemy?
— Więcej niż pan zaplanował. Chyba że w Warszawie nagle znaleźli worek pieniędzy.
Zofia poprosiła o rachunki. Przez pół godziny zestawiała ceny miejsca w ładowni, węgla i przeładunków z kosztami wynajmowania obcych przewoźników dla trzech osad. Lepecki obserwował, jak poprawia jego obliczenia, nie pytając o pozwolenie. W pewnym momencie skreśliła transport starego silnika do Przystani. Uznała, że można go naprawić na miejscu, pod warunkiem iż dostanie odpowiednie części.
— Jeśli zostawimy tę pozycję, starczy na część madagaskarskiego ładunku — wyjaśniła. — Resztę trzeba będzie pożyczyć.
— Od kogo?
— Od kogoś, kto wierzy, że kiedyś pan odda. Proszę takich ludzi szukać.
Lepecki uśmiechnął się bez wesołości. Znał niewielu takich ludzi, lecz tego samego dnia wysłał trzy listy. Jeden do kupca w Buenos Aires, drugi do polskiego przedsiębiorcy prowadzącego skład drewna w Brazylii, a trzeci do człowieka z Warszawy, którego nazwiska nigdy nie wpisywał do zwykłej korespondencji.
Po tygodniu mieli już tyle pieniędzy, aby wpłacić zaliczkę. Jan przyjął na „Santa Isabel” stanowisko pierwszego oficera; kapitan Esteban Varela zgodził się, by polski ładunek miał pierwszeństwo przy rozładunku na Madagaskarze. Helena przekazała punkt medyczny w Przystani lekarzowi, który przez pewien czas miał dojeżdżać z Asunción, a Zofia zabrała skrzynkę przyrządów, rysunki i własny zeszyt, w którym zaczęła prowadzić wykaz wszystkich urządzeń wymagających wymiany.
Na kilka dni przed wypłynięciem Jan przyszedł do niej z planem podróży. Na mapie Atlantyk kończył się przy południowym krańcu Afryki. Dalej trasa skręcała ku Madagaskarowi, a za nim biegła przez Ocean Indyjski do portów azjatyckich.
— Varela ma na oku fracht z Singapuru do Callao. Jeśli się dogada, wrócimy do Peru przez Pacyfik — wyjaśnił Jan.
— Opływamy pół świata dla kilku skrzyń? — zapytała Zofia.
— Dla skrzyń i dla rachunku, którego Lepecki inaczej nie udźwignie. Przy okazji zobaczę, co kosztuje handel na Pacyfiku.
Zofia przesunęła palcem wzdłuż zaznaczonej trasy. W połowie Pacyfiku znajdował się wielki pusty obszar, na którym naniesiono jedynie kilka wysepek i linie odległych od siebie szlaków.
— Mam nadzieję, że pański kapitan zna drogę lepiej, niż wynika z tej mapy.
— Od tego jest kapitan. Ja mam dopilnować, żebyśmy po drodze nie zgubili statku.
W październiku „Santa Isabel” stanęła na redzie Tamatave. Po cyklonie port nadal pracował prowizorycznie. Domański czekał z pożyczoną ciężarówką, chudszy i bardziej zmęczony niż w listach. W osadzie część dachów przykryto na nowo, ale tartak był zastawiony u miejscowego kupca, a długi rosły szybciej od plonów. Helena od razu poszła do chorych. Zofia i Jan obejrzeli uszkodzone maszyny, Lepecki rozmawiał z rodzinami.
Nie wszyscy chcieli wracać do Polski. Jedni uznawali Madagaskar za dom, choć życie było tam trudne. Inni stracili oszczędności i nie zamierzali czekać na kolejny cyklon. Kowalikowa z dziećmi prosiła o miejsce na statku; Domański nie potrafił obiecać, że wystarczy na nie pieniędzy.
— Mówicie ludziom, żeby wyjeżdżali — powiedział Janowi. — A dokąd? Kto sprzedał wszystko w Polsce, nie kupi powrotu za samo dobre słowo.
W osadzie wybuchł spór o wynagrodzenie robotników odbudowujących most. Miejscowi chcieli zapłaty za dzień pracy, administracja zwlekała z decyzją, a każda kolejna ulewa niszczyła dojazd do tartaku. Lepecki pomógł ustalić zakres napraw i wypłat, ale widział, że nawet kolejny transport sprzętu nie rozwiąże problemu.
Wieczorem Zofia przyniosła Janowi spis rodzin gotowych wyjechać.
— Liczymy od tygodnia, ile trzeba zapłacić, żeby zostali — powiedziała. — Policzmy wreszcie, ile kosztowałoby zabranie tych, którzy już nie chcą.
— A ci, którzy wolą zostać?
— Im pomożemy inaczej. Nie można za nich wybierać.
Jan spojrzał na porwane blachy na dachu magazynu. Zofia od dawna mówiła o miejscu, w którym mogliby sami decydować o budowie domów, prowadzeniu warsztatu i własnej przyszłości. Po tej podróży przestał traktować to jak marzenie człowieka zmęczonego awariami.
Przez sześć dni sporządzali listy wyjeżdżających i przygotowywali dokumenty. Helena wybrała chorych, którym podróż mogła pomóc, Domański zawiadomił rodziny o pozostawionych narzędziach i prawach do ziemi. Na statek miało wejść dziewięć osób, w tym Kowalikowa z dziećmi. Reszta osadników podjęła świadomą decyzję o pozostaniu.
Od władz otrzymali zgodę na wyjazd, ale nie na przewiezienie wszystkich zakupionych wcześniej maszyn. Lepecki nie chciał, żeby po ich odpłynięciu osada została bez sprzętu. Zostawili tartak po doraźnej naprawie i część leków. Domański dostał adresy ludzi, przez których mógł prosić o dalszą pomoc.
W drodze do portu ciężarówka ugrzęzła na rozmiękłej drodze. Jan z miejscowymi wyciągnął ją przed zmrokiem, a pasażerowie czekali obok bagaży. Kobieta z dwojgiem dzieci zapytała Lepeckiego, czy tam, dokąd płyną, będzie można zacząć od nowa.
— Najpierw wrócimy do bezpiecznego portu — odpowiedział. — Potem poszukamy miejsca, w którym nikt nie będzie musiał zostawać wbrew sobie.
Odpływali z poczuciem ulgi, ale bez triumfu. Madagaskar pozostał za nimi z polskimi rodzinami, których nie można było zostawić bez dalszych wiadomości. Lepecki znał już błędy, których chciał uniknąć przy następnej próbie osadniczej. Nadal jednak szukał dla niej miejsca.
Rozdział 6. Biała ściana
Kiedy Jan Radecki po raz pierwszy zszedł do maszynowni „Lucero”, statek stał przy nabrzeżu w Callao z wygaszonymi kotłami i sprawiał wrażenie opuszczonego. Właściciel przysłał do oprowadzenia kupców człowieka w szarym garniturze, który znał historię wszystkich poprzednich kontraktów jednostki, lecz nie potrafił wskazać zaworu odcinającego parę od pompy zasilającej. Jan odebrał mu klucze i poprosił, żeby zaczekał na pokładzie.
— Jeśli kupimy ten statek, będzie pan musiał jeszcze raz wejść pod pokład — uprzedziła Zofia, mijając urzędnika na stromych schodach. — Najlepiej z kimś, kto zna odpowiedzi na pytania o jego stan.
Po zejściu na dół zatrzymała się przed silnikiem. W połowie zeszłego roku oglądali w Montevideo kadłub, z którego Jan kazał Lepeckiemu zrezygnować. Ten wyglądał znacznie solidniej, chociaż od razu zauważyła świeżą farbę na jednej z pokryw i smugi oleju pod łożyskiem wału. Otworzyła notes, poprosiła o lampę i bez słowa wsunęła się za kolektor parowy.
Jan tymczasem odszukał starszego mechanika. Wiktor Boruta miał szerokie dłonie i siwe włosy przy skroniach. Wymieniał na statku uszczelnienia dla poprzedniego armatora, a teraz czekał na wypłatę zaległych pieniędzy. O jednostce mówił tak, jak inni mówią o krewnym, który pije od lat, lecz w razie potrzeby potrafi jeszcze dźwigać worki.
— Kadłub Niemcy zrobili porządny. Szkoda, że następni właściciele przypominali sobie o remoncie dopiero po zalaniu pokładu. Kocioł pracuje, ale przed Pacyfikiem czeka nas dużo roboty.
— Ile tygodni?
— Przy dobrych częściach miesiąc. Przy tych z portu dwa. U obecnego właściciela remont trwałby trzy lata, bo każdą śrubę chciałby zatwierdzać.
Za nimi zadźwięczał właz. Zofia wyprostowała plecy, wychodząc zza kolektora z kartką, na której zapisała kilka wymiarów.
— Pani znajdzie w tym coś dobrego? — spytał Boruta.
— Proszę mi pokazać wykresy z ostatniej próby. Własną zrobimy i tak, ale najpierw chcę zobaczyć, czego sprzedający nie dopisał.
Mechanik przyjrzał jej się uważniej, a potem bez dalszych pytań otworzył metalową szafkę z dziennikami. Jan zostawił ich przy dziennikach. Rozmowa o stanie statku zapowiadała się na znacznie dłuższą, niż przewidywał. Poszedł więc na pokład obejrzeć urządzenie sterowe i poprosić o spuszczenie łodzi do oględzin poszycia.
Lepecki czekał na niego w cieniu nadbudówki. Przywiózł z Limy dwa listy: jeden od ludzi z Doliny, którzy potrzebowali maszyny do robót ziemnych, drugi z Warszawy. Ten drugi zawierał uprzejme podziękowanie za sprawozdania i prośbę o dalsze ograniczanie kosztów. Przez kilka miesięcy prowadził rozmowy o własnym transporcie. Wydawało się, że za każdym razem ktoś w kraju dochodzi do wniosku, iż przedsięwzięcie powinno już zacząć zarabiać, choć nigdy nie przyznano mu środków wystarczających na jego rozwinięcie.
— Ten statek jest tańszy od poprzedniego — zauważył, kiedy Jan wrócił z oględzin. — I dwa razy większy.
— Tańszy, bo od pół roku stoi i ma długi w porcie. Na środku oceanu rozmiar nam nie pomoże, kiedy padnie pompa.
— Dlatego przywiozłem panią Wolską.
— Dlatego również przyda się pan Boruta. Proszę mu zaproponować etat, zanim inny armator dowie się, że jeszcze tu pracuje.
Lepecki wyciągnął z kieszeni pogniecioną kartkę. Od tygodnia zbierał wyceny remontu. Nadal pozostawało pytanie, skąd weźmie pieniądze na drugi statek, gdy pierwszy zacznie przynosić zysk.
— Kupimy go przez firmę w Montevideo. Pod urugwajską banderą będziemy wozić własne ładunki i mniej ludzi zacznie zadawać pytania.
Jan spojrzał na port. Przy sąsiednim nabrzeżu ładowano worki saletry, a dalej statek pasażerski odbierał ostatnie bagaże przed odpłynięciem na północ. Callao dawało dostęp do oceanu, który na mapie wydawał się pusty, lecz każdy statek musiał tu komuś płacić, kogoś prosić o zgodę i korzystać z cudzych magazynów.
— Skąd pieniądze? — zapytał.
— Sprzedaliśmy część udziałów w brazylijskim przedsiębiorstwie drzewnym. W Wysokim Brzegu suszarnia musi poczekać. Jeśli już tyle poświęcamy, ten statek ma nam się do czegoś przydać.
Jan zawahał się. Rozsądniej było wynająć jednostkę na pojedynczy rejs, pozostawiając naprawy i ryzyko po stronie armatora. Przypomniał sobie jednak Madagaskar, przesuwane terminy oraz rodzinę Kowalików, która musiała prosić obcych o zgodę na opuszczenie miejsca, gdzie niemal umarł im syn.
— Najpierw próba maszyny i oględziny dna — zastrzegł Jan. — A o części niech pan z Wolską nie targuje. Ona wie, co trzeba wymienić.
— Zacząłem podejrzewać, że pan jest od niej gorszy — mruknął Lepecki.
— Ja przynajmniej czasem zgadzam się na cudze pomysły.
Zofia wyszła na pokład ze smużką sadzy na policzku i skierowała się prosto ku nim. Lepecki spojrzał na jej minę. Trzeba będzie policzyć koszty remontu od nowa.
„Lucero” wyszedł z portu na próbę po siedmiu tygodniach, z nowymi przewodami parowymi i wyremontowanym mechanizmem sterowym. Boruta zgodził się zostać pierwszym mechanikiem, pod warunkiem że będzie sam wybierał ludzi do maszynowni. Zofia odmówiła przyjęcia jakiegokolwiek stanowiska w załodze, dopóki Lepecki nie zobowiąże się na piśmie, że zakupione urządzenia elektryczne trafią do osad zgodnie z ustalonym podziałem. Nauczyła się już, jak łatwo wydatek na szkołę albo studnię znika z rachunków pod pretekstem pilniejszej potrzeby.
Na próbie maszyna osiągnęła wymagane obroty, choć na pełnej mocy jedno z łożysk grzało się bardziej, niż życzyłby sobie Boruta. Jan kazał zawrócić, nie czekając na trzeci pomiar. Mechanik kłócił się z nim przez cały powrót, a następnego dnia sam zamówił nowe panewki.
W pierwszych tygodniach 1928 roku statek załadowano w Callao. W ładowniach znalazły się skrzynie z częściami pomp, zbiornikami na wodę i sprzętem warsztatowym. Część należała do peruwiańskich odbiorców, reszta miała popłynąć dalej do portów Polinezji, gdzie Lepecki uzyskał niewielki kontrakt na dostawę materiałów budowlanych. Przychód z frachtu nie pokrywał całej wyprawy, ale pozwalał sprawdzić nową jednostkę na długiej trasie i nawiązać kontakty po drugiej stronie Pacyfiku.
Dodatkowy ładunek umieszczono pod zamknięciem na rufie. Było to stare działko Hotchkissa i dwa karabiny maszynowe Browninga, kupione od pośrednika handlującego powojennymi zapasami wojskowymi. Jan nie miał złudzeń co do ich przydatności na otwartym morzu. Miały pozwolić odstraszyć napastników przy wybrzeżach i zapewnić załodze pewną przewagę, gdyby ktoś próbował przejąć ładunek. Lepecki upierał się, że samodzielne wyprawy będą wymagały również własnego zabezpieczenia. Broń ustawiono dopiero po wyjściu na pełne morze, gdzie nie budziła pytań portowych urzędników.
Na pokładzie było dwudziestu kilku ludzi. Jan skompletował polską załogę w portach Ameryki Południowej. Wielu marynarzy służyło wcześniej u obcych armatorów, lecz przy tym rejsie odpowiadali już przed nim. Najmłodszy, zwany Lutkiem, zasłużył na ten przydomek, zanim ktokolwiek nauczył się poprawnie wymawiać jego nazwisko. Potrafił wejść na maszt szybciej od pozostałych, natomiast przy pracy w magazynie gubił narzędzia i nigdy nie przyznawał się do tego od razu.
Lepecki miał płynąć do pierwszego portu docelowego, a potem wrócić drogą krótszą i dogodniejszą od statku towarowego. Jan próbował przekonać go do pozostania w Peru, gdzie czekały sprawy urzędowe. Kapitan odmówił. Zamierzał sprawdzić szlaki na własne oczy, a w jednym z portów spotkać ludzi zajmujących się transportem urządzeń z Azji. Po latach podróży po Ameryce Południowej interesowało go również, czy po drugiej stronie oceanu można zorganizować zaopatrzenie bez ciągłego uzależnienia od tych samych kupców.
Zofia zdecydowała się płynąć razem z nimi. W Singapurze pozostawiła zamówienie na używany agregat prądotwórczy, a teraz chciała ustalić możliwość jego późniejszego przewozu. Jednocześnie Boruta namawiał ją, by obejrzała na statku kilka rozwiązań, które mogły się przydać przy budowie większych pomp w osadach. Jan podejrzewał, że mogłaby znaleźć sobie zajęcie nawet na tratwie, gdyby miała pod ręką klucz i kawałek przewodu.
W wieczór poprzedzający wyjście usiedli we troje w pustej jadalni. Lepecki rozłożył mapę, Jan poprawił na niej ostatni kurs, a Zofia przesuwała palcem wzdłuż narysowanych tras statków handlowych.
— Po co aż taki rejs? — zapytała Zofia. — W Przystani za te pieniądze mieliby już porządną drogę.
— Jedną drogę. A za rok znów płacilibyśmy trzem armatorom za jeden silnik. Wolę mieć własny transport.
Jan dopisał na marginesie mapy planowane terminy postojów. Kiedy skończył, zauważył, że Zofia już na niego patrzy.
— Pan wierzy w to bardziej niż ja — powiedziała.
— W ten statek? Już bardziej. W całą resztę? Jeszcze nie wiem, czy osad jest za dużo, czy po prostu za daleko.
— A mimo to pan z nami płynie.
— Ktoś musi dopilnować, żeby pani kupiła generator, który zmieści się w ładowni.
Uśmiechnęła się. Już miała odpowiedzieć, lecz Lepecki poprosił Jana o pokazanie map prądów morskich i rozmowa zeszła na sprawy żeglugi. Kiedy później wyszli na pokład, Zofia zatrzymała się przy relingu. Światła Callao odbijały się na spokojnej wodzie zatoki, a nad nimi widać było ruch żurawi pracujących jeszcze przy ostatnich ładunkach.
— Pan naprawdę nie zastanawia się, jak długo to potrwa? — zapytała ciszej.
— Co?
— Te nasze osady… — Zofia spojrzała na Jana. — Ciągle coś naprawiamy, ciągle komuś brakuje części. Czasem mam wrażenie, że tylko powiększamy kłopoty.
Jan oparł łokcie na relingu. Miał przed sobą kilkanaście lat pracy na cudzych statkach i wiele portów, do których mógł wrócić, gdyby przedsięwzięcie Lepeckiego się rozpadło. Zofia była w innej sytuacji. Swoje projekty przeliczała na wodę dla rodzin, które znała po nazwisku. Widział, jak rozmawiała w Przystani z ludźmi stojącymi pod nieczynną pompą. Kiedy znów ją uruchomili, w pierwszej chwili zamiast się cieszyć, sprawdziła, czy przyłącza wytrzymają ciśnienie.
— Nie wiem, jak długo wytrzymamy. Póki przewozimy rzeczy potrzebne ludziom, będę pływał. Za same obietnice nie wypłynę.
— Uprzedzi mnie pan?
— Pani będzie wiedziała wcześniej. Zwykle ma pani rację przy tych wszystkich maszynach.
Tym razem się roześmiała, a on zapamiętał ten dźwięk lepiej niż wieczorne polecenia przekazane wachcie.
Pierwszą część drogi pokonali bez większych kłopotów. Jan codziennie sprawdzał pozycję, zużycie węgla i pracę maszyny. Kiedy pogoda pozwalała, znosił na stół w kabinie nawigacyjnej sekstant i chronometry, porównując odczyty z zapisami z poprzedniej doby. Na szerokim oceanie błędy liczyło się inaczej niż na rzece; niewielka niepewność po kilku dniach mogła przełożyć się na setki mil. Wciąż byli na szlaku używanym przez statki kierujące się ku Polinezji, jednak rozległe obszary na południe od jego głównej linii pojawiały się w dziennikach żeglugowych rzadko.
Czwartego tygodnia nadciągnął front, przed którym barometr spadał od dwóch dni. Zaczęło się od wysokiej fali, niewygodnej dla starego frachtowca, bo kołysała go pod kątem do kursu. Następnego dnia chmury zasłoniły słońce, a wiatr nasilił się tak bardzo, że Jan zdecydował się zejść z planowanej trasy, by ominąć najgorszy obszar. Zamiast zyskać spokojniejszą wodę, wpadli w szeroki pas sztormu, którego kierunek zmieniał się szybciej, niż wynikało z prognoz odebranych przez radio.
Pierwszej nocy poluzowało się mocowanie ładunku w przedniej ładowni. Skrzynie zaczęły przesuwać się przy każdym przechyle, uderzając o drewniane przekładki. Bosman z ludźmi zszedł je zabezpieczyć, lecz jeden z marynarzy potknął się na mokrym pokładzie i złamał dwa palce. Jan zarządził ograniczenie prędkości, a Zofia przyniosła ze schowka zapasowe pasy, które wcześniej kazała kupić na własny koszt. Przywiązywali skrzynie do uchwytów, czekając na moment, kiedy statek zakończy kolejny przechył.
Po północy fala uderzyła w nadbudówkę i wyrwała jedną z lekkich osłon. Woda przelała się przez pokład, sięgając kolan ludziom stojącym przy zejściu do maszynowni. Boruta wyskoczył stamtąd w rozpiętej kurtce i wrzasnął, żeby zamknąć klapę wentylacyjną, zanim zaleją paleniska. Dwaj marynarze zaczęli walczyć z zawiasem, ale woda zaklinowała osłonę w położeniu otwartym. Zofia weszła z nimi pod strumień, przyłożyła do zawiasu kawałek stalowego pręta i z całej siły nacisnęła dźwignię. Klapa opadła, przytrzaskując jej rękaw. Dopiero gdy Jan zszedł z mostka i pomógł odgiąć blachę, odzyskała rękę.
— Ma pani dość? — zapytał, podając jej płaszcz.
— Jeśli przez godzinę nic więcej się nie urwie, pomyślę.
— Nie dam takiej gwarancji.
— W takim razie nie ma czasu na zastanawianie.
Rano wiatr osłabł, lecz niebo pozostało ciężkie i niskie. Radiotelegrafista zgłosił uszkodzenie części anteny. Odbierali słabe, urywane sygnały, ale przez kilka następnych dni nie mogli uzyskać pewnego potwierdzenia własnej pozycji z niezależnego źródła. Zachmurzenie utrudniało obserwacje astronomiczne, a prądy znosiły statek w stronę, której nie uwzględniono w obliczeniach. Jan wpisał w dzienniku pozycję szacowaną i zaznaczył przy niej znaczny margines błędu.
Lepecki przychodził codziennie na mostek, choć Jan wolałby, żeby po sztormie odpoczywał. Kapitan zaczął pytać o czas potrzebny do najbliższego portu, a potem o zapasy wody. Po wysłuchaniu odpowiedzi długo oglądał na mapie pusty obszar wokół ich ostatniego pomiaru.
— Gdybyśmy spotkali tutaj ziemię, miałby pan ją na mapie? — spytał w końcu.
— Jeśli ktoś ją pomierzył. Jeżeli to niewielka skała, może wystąpić błąd w położeniu. Dużej wyspy w tym miejscu nie przewiduje żaden atlas, który znam.
— A jeżeli atlas się myli?
Jan odłożył ołówek. Przez pięć dni prawie nie zdejmował kurtki, a każde nowe pytanie o pozycję brzmiało mu jak zarzut.
— Wolałbym przekonać się o tym z większej odległości niż długość naszego statku.
Po południu morze zmieniło wygląd. Na gładkich obszarach wody pojawiły się pasma brunatnych roślin, które układały się w długie smugi. Początkowo mijali je bez trudu, później plątały się wokół śruby i zaczęły zmniejszać jej skuteczność. Boruta zgłosił wzrost drgań wału. Jan kazał zredukować obroty, a kiedy statek odzyskał równy chód, przyjął kurs mający przeprowadzić ich przez rzadszy pas roślinności.
Zofia patrzyła z pokładu na glony. W Przystani nauczyła się, jak wiele może kosztować drobna przeszkoda w wodzie, gdy zatka wlot pompy. Tutaj mieli do czynienia z całymi połaciami roślin. Podszedł do niej Lepecki i wskazał wodę dalej przed dziobem.
— Niech pani spojrzy. Coś tam jest.
Z początku widziała jedynie jaśniejszą linię, rozciągniętą nisko nad horyzontem. Po kilkunastu minutach linia urosła, aż wypełniła przestrzeń pomiędzy morzem a chmurami. Mgła wisiała nad wodą niemal pionową ścianą. Nie przesuwała się razem z chmurami, za to pod jej podstawą widać było wzburzony pas przyboju, jakiego żadne z nich nie spodziewało się na otwartym oceanie.
Jan obserwował to z mostka przez lornetkę. Kazał zwolnić do najniższej prędkości zapewniającej sterowność i wystawił na dziób dwóch ludzi z sondą. Przy kolejnych pomiarach głębokość malała szybciej, niż można było wytłumaczyć samą zmianą prądu. Próbował wykonać zwrot na otwartą wodę, ale silny nurt trzymał statek bokiem, a śruba oblepiona roślinnością reagowała z opóźnieniem.
— Cała w lewo! — zawołał do sternika. — Maszyna stop, zaraz potem wstecz wolno!
Z dołu nadbiegł Boruta, wciąż z twarzą pobrudzoną olejem. Zofia szła za nim.
— Wstecz może nie chwycić. Wał drży, a przy pełnej mocy łożysko pójdzie w diabły — ostrzegł Boruta.
— Proszę robić, co można bezpiecznie. Nie mamy głębokości.
Gdzieś po lewej stronie rozległ się huk fali uderzającej o niewidoczną przeszkodę. Jan przekręcił głowę w tamtym kierunku i zobaczył na krótką chwilę ciemny grzbiet skał. Wiatr niósł po powierzchni wody strzępy mgły. Przed nimi, w miejscu, które jeszcze przed momentem wyglądało na głębsze, pojawił się jasny pas piany.
Statek uderzył dnem raz, mocno, jakby ktoś podstawił pod niego kamienną podporę. Ludzie na mostku polecieli do przodu. W ładowni rozległ się trzask desek. Drugi wstrząs był słabszy, lecz trwał dłużej; kadłub przeciągał się po skale, zanim zatrzymał się nieruchomo, przechylony na lewą burtę.
Jan chwycił się stołu nawigacyjnego i zaczekał, aż ucichnie ostatni zgrzyt. Pierwszy oficer, stojący przy drzwiach mostka, miał rozcięte czoło, ale był przytomny. Zanim Jan wydał rozkaz, z maszynowni dobiegł dzwonek meldunkowy.
— Panie kapitanie, ster pracuje — oznajmił sternik, poruszając kołem. — Statek stoi.
— Sprawdzić ładownię. Zamknąć grodzie. I nikt nie schodzi za burtę, póki nie znajdziemy głębokiej wody.
W kilka minut okazało się, że woda przedostaje się do przedniego przedziału, a jedna z pomocniczych pomp straciła ssanie. Boruta kazał wygasić część palenisk, aby nie przeciążać maszyny przy niesprawnej instalacji. Zofia zgłosiła możliwość połączenia przewodów w taki sposób, by druga pompa obsłużyła zalewany przedział. Potrzebowała jednak kilku godzin i dostępu do zaworu, za którym ciśnienie nadal utrzymywało się niebezpiecznie wysoko.
Lepecki wysłuchał meldunku, stojąc w kabinie przy mapach. Zanim Jan zdążył zakończyć opis uszkodzeń, zapytał, co znajduje się za pasem mgły.
— To może być brzeg albo same rafy. Słyszę przybój. Musimy znaleźć przejście, zanim fala wzrośnie.
— Wyślemy szalupę.
— Nie chcę ryzykować ludzi na ślepo. Może ich zmiażdżyć przy pierwszej skale.
— Sam popłynę. Trzeba zapamiętać układ skał i dać znak ze strony lądu.
Jan chciał przypomnieć mu, że odpowiada za całe przedsięwzięcie, a na tym statku znajdował się choć jeden człowiek lepiej znający morze. Lepecki jednak już wybrał Borutę, który rozumiał stan maszyny, oraz Lutka, sprawnego przy wiosłach. Na pokładzie przygotowano szalupę, a Jan polecił zabrać sondę ręczną, manierki i pistolet sygnałowy w szczelnej puszce. Wszyscy trzej założyli pasy ratunkowe. Poczekał, aż między falami otworzy się nieco spokojniejsza woda, po czym wyraził zgodę na zejście za burtę.
Widział ich jeszcze przez kilkadziesiąt metrów. Szalupa szła wzdłuż skał, a Lutek utrzymywał ją dziobem do fali. Potem zasłoniła ich mgła. Z daleka rozległ się huk przyboju i Jan zrozumiał, że łódź znalazła się za blisko rafy. Krzyknął do ludzi przy relingu, ale nie miał już niczego, czym mógłby jej pomóc. Zaczął nadawać syreną umówiony sygnał, licząc na to, że rozbitkowie usłyszą przynajmniej, gdzie znajduje się statek.
Zofia zobaczyła Jana na zejściu do maszynowni dopiero po upływie dłuższego czasu. Miał przemoczony kołnierz i dłonie zaczerwienione od trzymania mokrej poręczy. Przyniósł wiadomość, że szalupa z Lepeckim zniknęła, ale zapytał przede wszystkim o pompę.
— Za pół godziny uruchomimy drugą pompę — odpowiedziała Zofia. — Boruta zna te obejścia lepiej. Ja muszę jeszcze zajrzeć do przedniego zaworu.
Jan przyjrzał się jej twarzy. Od chwili wejścia w mgłę pracowała niemal bez przerwy. Chciał odesłać ją na odpoczynek, lecz przekazanie jej obowiązków zwykłemu palaczowi było teraz zbyt ryzykowne.
— Ma pani ludzi do pomocy. Proszę im powiedzieć, co robić. Wracam na mostek.
Zofia przytrzymała go za rękaw.
— Jeśli ich wyrzuciło na brzeg, Lepecki się odezwie. To uparty człowiek. Gorsze rzeczy przeżył.
— Widział wojny. Na tych skałach nie pomoże mu wojskowy stopień.
— W takim razie niech pan dopilnuje, żebyśmy mieli czym po niego wrócić.
Odwróciła się do zaworów. Jan zatrzymał się na stopniach i nasłuchiwał uderzeń pracującej pompy. Kiedy wrócił na mostek, bosman podał mu wyniki kolejnych sondowań wykonanych z burty. Po prawej stronie głębokość wynosiła kilka sążni, po lewej znacznie mniej. Dziób siedział na progu rafy, ale rufa wciąż unosiła się swobodnie i reagowała na napór fali. Do uwolnienia statku potrzebowali wyższego stanu wody oraz czegoś, co odciągnie go od skał we właściwym kierunku.
Czekali niemal godzinę. Jan kilkakrotnie kazał uruchomić syrenę, skracając sygnały, gdy para zaczęła być potrzebna pompom. Z mgły dochodziły pojedyncze odgłosy przyboju. Kiedy młody radiooperator zgłosił, że antenę uda się naprawić dopiero po wejściu na maszt, Jan kazał mu pozostać na pokładzie. Nadawać sygnał ratunkowy na wątpliwej pozycji oznaczałoby wprawdzie szansę na pomoc, lecz wątpił, by ktokolwiek usłyszał ich w tym miejscu przed najbliższą dobą. Teraz potrzebowali przede wszystkim czasu.
Na wysokości skał pojawiła się rakieta. Wynurzyła się z mgły i przez krótką chwilę oświetliła urwisko, zanim zgasła nad wodą.
— Rakieta od naszych! — zawołał bosman.
Jan kazał podać dwa krótkie sygnały syreną, po czym jeszcze jeden, słabszy, gdy ciśnienie w przewodzie zaczęło opadać. Z mostka nadal nie widział ludzi na lądzie, ale miał wreszcie pewność, że ktoś przeżył. Polecił przygotować drugą łódź, pozostawioną na pokładzie na wypadek ewakuacji. Bosman zgromadził w niej sondę, lekką linę i niewielką kotwicę, którą można było wysunąć za rafę. Do jej obsługi Jan wybrał ludzi znających żeglugę przybrzeżną; tym razem kazał poczekać, aż mgła zacznie się rwać nad samą wodą.
Zofia weszła na mostek z meldunkiem, że pompa pracuje. Przyniosła też z maszynowni kartkę z odczytami ciśnienia. Jan przesunął ją do dziennika i dopiero wtedy zauważył, że dłonie drżą jej z wysiłku.
— Zdążyła pani coś zjeść?
— Znalazłam suchary w szafce Boruty. Zjadłam dwa, kiedy pracowaliśmy przy przewodach. Co z szalupą?
— Rakieta od Lepeckiego! — zawołał Jan. — Widzą wejście z brzegu. Przy przypływie spróbujemy zrzucić statek z rafy.
— A jeśli je źle ocenią?
— Zostaniemy tutaj do następnej wysokiej wody. Kadłub jeszcze wytrzyma, jeśli pompa utrzyma poziom.
— Dobę wytrzyma. Potem ma wrócić Boruta i naprawić porządnie to, co teraz związałam drutem.
Nie dramatyzowała. Jan znał już jej sposób przekazywania złych wiadomości: podawała warunek i czas, w jakim można jeszcze coś zrobić. To pozwalało mu myśleć o następnym ruchu, zamiast zastanawiać się, czy właśnie słyszy pocieszenie.
Od strony lądu dobiegł kolejny sygnał. Mgła nad rafą rozstąpiła się na chwilę i Jan zobaczył sylwetki trzech ludzi na wysokim brzegu. Jeden wymachiwał kawałkiem jasnej tkaniny, drugi stał nieco dalej, wskazując w dół zatoki. Chwilę później przesłoniła ich następna smuga, ale udało się zapamiętać miejsce. Bosman opuścił drugą łódź, a Jan przez lornetkę obserwował, jak ostrożnie zbliża się do skał, mierząc wodę na każdym odcinku.
Na drugim końcu rafy łódź odnalazła głębszą rynnę. Jej dowódca zaczął podawać sygnały ramionami, a z brzegu odpowiedział człowiek z jasną tkaniną. Jan śledził ich ruchy i nanosząc szkic na mapę pokładową, uzyskał wreszcie przybliżony przebieg wejścia. Podstawa skał była odsłonięta tylko w czasie niższej wody, co tłumaczyło, dlaczego nie dostrzegli przejścia wcześniej. Kanał był wystarczająco szeroki, lecz wymagał ostrego zwrotu zaraz za zewnętrznym progiem.
Bosman przewiózł kotwicę poza rafę i opuścił ją w głębszym miejscu, po czym wrócił z liną na pokład. Po uruchomieniu parowej windy kotwicznej pierwsze naciągnięcie liny wywołało jedynie drżenie kadłuba. Jan przerwał próbę, bo dziób wciąż dotykał skały. Poczekali, aż woda podniesie się o kolejne kilkadziesiąt centymetrów. Na pokładzie zrobiło się cicho; nawet ludzie stojący przy wciągarce ograniczyli rozmowy do krótkich komend.
Wreszcie przyszła wyższa fala. Jan kazał uruchomić maszynę wstecz najwolniej, jak pozwalały warunki, a jednocześnie wybierać linę na windzie. Kadłub wydał z siebie długi zgrzyt. Zofia, stojąca przy zejściu do maszynowni, poczuła pod stopami zmianę drgań i natychmiast przekazała ją drugiemu mechanikowi przez rurę głosową. Mechanik zmniejszył dopływ pary. Statek jeszcze stał w miejscu, ale po chwili rufa zaczęła obracać się w stronę głębszej wody.
— Idzie! — krzyknął sternik.
Jan obserwował brzeg, z którego Lepecki, Lutek i Boruta dawali umówione znaki. Jeszcze jeden ruch śruby, napięcie liny i dziób odsunął się od rafy. Fala, która przed godziną mogła rozedrzeć poszycie, teraz podniosła statek ponad skały. „Lucero” znalazł się na wodzie dostatecznie głębokiej, by można było ponownie użyć steru. Ostrożnie przeprowadził statek za pierwszą linię skał, zwolnił i rozpoczął zwrot w głąb zatoki.
Z mgły wyłonił się skrawek piaszczystego brzegu. Dalej, ponad nim, widać było zielony teren i wysokie drzewa. Na mostku zamilkły nawet rozmowy o kursie. W dzienniku podróży mieli zapisaną pozycję szacunkową na otwartym oceanie. Tymczasem po obu stronach statku rozciągał się ląd, na którym nie powinno być nawet małej wysepki.
— Rzucić kotwicę! — polecił Jan, kiedy sonda pokazała odpowiednią głębokość.
Łańcuch potoczył się przez kluzę z przeciągłym hukiem. Kiedy „Lucero” zatrzymał się w spokojnej wodzie osłoniętej zatoki, Zofia wyszła na otwarty pokład. W miejscu, gdzie jeszcze niedawno znajdowała się wyłącznie mgła, zobaczyła długą linię plaży oraz ciemne zbocza porośnięte lasem. Nad nimi wznosiły się dalsze góry, a jeden ze szczytów wypuszczał w powietrze cienką smugę pary.
Jan stanął obok niej. Miał ochotę zapytać, czy to naprawdę widzi, lecz spojrzenie Zofii wystarczyło za odpowiedź.
— Wyprowadził nas pan z tego — powiedziała po chwili.
— Lepecki znalazł przejście, pani utrzymała pompy. Ja pilnowałem, żebyśmy nie dobili do dna drugi raz.
— Jak na pierwszą wspólną wyprawę własnym statkiem, całkiem dużo.
Uśmiechnął się zmęczony. Na brzegu widać już było szalupę, która wracała po trzech rozbitków.
Lepecki wszedł na pokład pod wieczór z opatrunkiem na prawym oku. Zofia kazała mu usiąść w mesie, umyła ranę i stwierdziła, że powinien zobaczyć lekarza, gdy tylko będą mieli taką możliwość. Lepecki wysłuchał jej i sięgnął po mapę. Zapewnił ją, że podda się badaniu, ale chciał wiedzieć, jaki ląd mają przed sobą.
Jan rozłożył na stole ostatnie pomiary. Porównał zapisy z chronometrów z pozycjami szacunkowymi z kolejnych dni po sztormie. Spodziewał się błędu; im dłużej jednak liczył, tym bardziej rosła rozbieżność między obliczeniami a tym, co wszyscy widzieli za iluminatorem. Z tego obszaru żaden znany atlas nie podawał informacji o wielkiej wyspie. Nie było tu nawet ostrzeżenia przed rafą, o którą uderzyli.
— Mogliśmy zostać zniesieni dalej, niż przypuszczałem — przyznał. — Ale to wciąż nie wyjaśnia wszystkiego. Powinniśmy w nocy sprawdzić gwiazdy, jeżeli chmury się rozejdą.
— A potem? — zapytał Lepecki.
— Naprawimy to, co się da, i ustalimy, którędy stąd wypłynąć.
Lepecki przesunął palcem po pustym obszarze mapy. Po trzech koloniach w Ameryce Południowej i doświadczeniach z Madagaskarem nauczył się, że piękny kawałek ziemi potrafi zamienić się w pułapkę, gdy zabraknie wody albo drogi do portu. Znał też już cenę uzależnienia od władz, które każdego dnia mogły zmienić zdanie o przybyszach. Przed godziną stanął na brzegu, gdzie nikt nie żądał od niego pozwolenia na wejście. Dopóki nie zbadają miejsca, nie wiedział, czy może tam wyżyć choćby kilkadziesiąt osób.
— Najpierw woda do picia. Potem pójdziemy wyżej. Nie zamierzam odpływać, nie wiedząc, co znaleźliśmy.
Jan spojrzał na niego ponad stołem.
— Pan myśli o osadnikach.
— Sześć lat szukam miejsca dla tych ludzi. Wszędzie trafiamy na czyjeś warunki. Tu też może nas spotkać coś paskudnego. Najpierw sprawdźmy brzeg.
Zofia poprosiła o plan uszkodzeń statku i zaznaczyła, jakie części mogą wykorzystać do uruchomienia pomp na lądzie, jeśli znajdą odpowiednie miejsce. Zainteresowały ją również odległe góry, z których nad jednym szczytem unosiła się para. Nie twierdziła jeszcze, że mają do czynienia ze źródłami geotermalnymi; zamierzała sprawdzić, czy to zwykła chmura, czy rzeczywisty objaw aktywności wulkanicznej. Jeżeli gorąca woda znajdowała się bliżej powierzchni, mogłaby w przyszłości zapewnić energię małym urządzeniom. Na razie pozostawało to przypuszczeniem, które odłożyła obok mapy.
Lepecki chciał rano wysłać rozpoznanie w głąb lądu. Jan zgodził się na krótki wypad, pod warunkiem że równocześnie część załogi zbada wejście do zatoki i wytyczy drogę powrotną. Jeżeli wyspa miała być użyteczna dla osadnictwa, trzeba było przede wszystkim zapewnić możliwość bezpiecznego wejścia i wyjścia statków. W dodatku jeden statek na rafie wystarczył im na całe życie.
Tej nocy Jan dokonał pomiarów astronomicznych. Zapisana pozycja znowu nie odpowiadała żadnemu lądowi zaznaczonemu na mapie. Powtórzył obliczenia z drugim oficerem, a potem wrócił do mesy, gdzie Lepecki czekał przy lampie z notesem. Na zewnętrznym kotwicowisku mgła opadła niżej, przykrywając przejście, którym weszli. Nad samą zatoką niebo pozostało czyste.
— Sprawdziłem dwa razy — oznajmił Jan, kładąc kartkę na stole. — Według wszystkich map stoimy na środku oceanu.
Lepecki przyjrzał się współrzędnym, po czym wstał i podszedł do iluminatora. Niewiele widział w ciemności. Gdzieś wysoko ponad drzewami paliła się na chwilę czerwonawa poświata, zapewne odbicie światła na chmurze ponad odległym pasmem gór. W zatoce statek kołysał się łagodnie. Pierwszy raz od wielu tygodni mieli pod nogami wodę tak spokojną, że można było niemal zapomnieć o sztormie.
— W takim razie będziemy musieli ją nanieść — odpowiedział.
Rano na plażę miała zejść pierwsza grupa z linami, beczkami na wodę i narzędziami. Lepecki dopisał do jej zadań znalezienie źródła ponad linią przypływu i wybranie miejsca na pierwsze domy. Obydwie rzeczy chciał zobaczyć przed zmrokiem.
Rozdział 7. Nowy brzeg
Rano mgła nadal zasłaniała wyjście z zatoki. Woda przy burcie „Lucero” była spokojna, lecz zza skalnego progu dochodził głuchy odgłos przyboju. Jan spędził większą część nocy na sprawdzaniu sondowań i obliczaniu pory przypływu. Kiedy zszedł do szalupy, miał już w kieszeni szkic podejścia, na którym niemal każdą kreskę opatrzył znakiem zapytania.
Na plaży czekał Lepecki, z prawym okiem zasłoniętym świeżym opatrunkiem. Trzymał notes i ołówek, jak gdyby zamierzał przeprowadzić urzędową inspekcję brzegu, na który poprzedniego dnia wyrzuciło go morze.
— Dobrze pan widzi? — spytał Jan, wyskakując z łodzi do płytkiej wody.
— Lewym zupełnie dobrze. Prawym jeszcze przez jakiś czas popatrzę na świat przez panią Wolską.
— Uważa, że powinien pan zostać na statku.
— Uważa też, że nie wolno mi ruszać opatrunku. To akurat zamierzam uszanować.
Zofia zeszła z szalupy za Janem. Miała przy sobie niewielką torbę z przyrządami, zwój cienkiej linki i dwie metalowe puszki na próbki. W nocy przejrzała wyposażenie statku i wybrała to, co mogło przydać się przy pierwszym rozpoznaniu. Zamiast broni, którą próbował wręczyć jej bosman, wzięła drugi nóż i mały młotek geologiczny.
— Jeśli kapitan chce odstraszać zwierzęta chorągiewką, to życzę powodzenia — mruknął bosman.
— A pan niech dopilnuje, żeby nam nikt nie rozpalił ognia pod węglem — odparła Zofia. — To byłaby ciekawsza katastrofa.
Do wyprawy dołączyli Lutek oraz pierwszy oficer, Aleksander Broda, rodem spod Wilna, który po zderzeniu statku z rafą nosił na czole szeroki plaster. Dwóch marynarzy miało pozostać przy szalupie, pilnować przypływu i rozpocząć wyznaczanie miejsca pod wyładunek. Jan zarządził, że wszyscy wrócą przed południem, nawet jeśli nie zdążą obejrzeć całego terenu.
— Najpierw źródło wody, potem miejsce pod domy — przypomniał Lepecki.
— I droga — dorzuciła Zofia. — Kotła na plecach przez las nie przyniesiemy.
Wyruszyli wzdłuż plaży. Od strony zatoki ciągnął się pas jasnego piasku, w który morze wcisnęło drobne kawałki koralowca i czarne okruchy skał. Kilkadziesiąt metrów dalej zaczynała się roślinność, początkowo niska, potem coraz gęstsza. Na skraju lasu leżały zwalone pnie. Jan zauważył, że wszystkie były skierowane mniej więcej w tę samą stronę. Uznał to za ślad dawnych wichur i zaznaczył na szkicu teren, którego lepiej nie wybierać pod pierwszy obóz.
Nie znaleźli ścieżki, studni ani śladów ogniska. Lepecki zatrzymywał się co jakiś czas, by przyjrzeć się ziemi. Po doświadczeniach z Ameryki Południowej wiedział, jak łatwo pomylić bujną roślinność z ziemią nadającą się pod uprawę. Dopóki nie zobaczy otwartego terenu, rzeki i dogodnego miejsca dla osadników, nie zamierzał niczego obiecywać ludziom z Wysokiego Brzegu czy Przystani.
Przy ujściu strumienia zatrzymali się dłużej. Woda była chłodna i przezroczysta, ale wpływający do zatoki przypływ mieszał ją z wodą morską. Zofia zanurzyła palce, potem poprosiła Lutka, by napełnił jedną z puszek.
— Tę próbkę zostawimy do porównania. Do picia poszukajmy miejsca wyżej.
Jan wskazał kierunek, w którym strumień znikał między drzewami. Przed wejściem w las obejrzał jeszcze raz brzeg. Z zatoki widać było ich statek: nieruchomy, z poszarpaną farbą na dziobie. Wyglądał tak, jakby to on wybrał sobie tę przystań i nie miał najmniejszego zamiaru jej opuszczać.
W lesie poruszali się wolniej. Grunt wznosił się łagodnie, a pod mokrymi liśćmi znajdowali twarde, ciemne kamienie. Gdzieniegdzie korzenie przechodziły przez całe szerokości niewielkich jarów. Zofia zatrzymała się przy pierwszym z nich i dotknęła odsłoniętej skały.
— Wulkaniczna — oceniła po chwili. — Przynajmniej ta warstwa.
— To dobrze? — zainteresował się Lutek.
— Dla człowieka, który szuka trwałego gruntu, czasem bardzo dobrze. Dla takiego, który chce wykopać studnię, bywa gorzej. Zobaczymy, co jest wyżej.
Po godzinie wyszli na niewielką polanę. Strumień płynął tam po kamiennym podłożu, a ponad nim wznosił się niski próg, z którego woda spadała do głębokiej misy. W cieniu drzew krążyły owady, po kamieniach przebiegały małe jaszczurki. Broda wyciągnął z torby kubek, lecz Zofia zatrzymała go, zanim zdążył zaczerpnąć wody.
— Na statku ją przegotujcie. Ładny strumień nie oznacza jeszcze dobrej wody.
Lepecki usiadł na płaskim głazie. Przyłożył chłodną dłoń do opatrunku i poczekał, aż ustanie pulsowanie bólu. Jan już chciał zaproponować powrót, gdy oficer wskazał przeciwległy brzeg.
— Tamte drzewa stoją rzadziej. Może dalej będzie można wyjść z lasu.
— Mamy jeszcze półtorej godziny — odparł Jan. — Jeśli drogę zagrodzi następny jar, zawracamy.
Wybrali wyższy brzeg, gdzie dało się przejść suchą stopą. Lutek poszedł pierwszy z maczetą, pożyczoną od jednego z palaczy, i zaczął rozcinać splątane pnącza. Po kilkuset metrach las urwał się tak nagle, że stanęli wszyscy, próbując objąć wzrokiem przestrzeń przed sobą.
Na łagodnym stoku rozciągała się otwarta równina. Trawa sięgała miejscami do pasa, między jej połaciami rosły pojedyncze drzewa, a dalej teren opadał ku szerokiej dolinie. Wzdłuż doliny połyskiwała druga rzeka, znacznie większa od strumienia przy zatoce. Za nią widać było pas wzgórz i ciemniejsze zbocza gór. Nad odległym pasmem powietrze miało mleczną barwę, jakby światło rozpraszało się na parze unoszącej się z ziemi.
Lepecki powoli podniósł się z kamienia, na którym odpoczywał.
— W Brazylii oddałbym dużo za taki widok.
— Z góry wygląda pięknie — stwierdziła Zofia. — Ale chcę zobaczyć tę dolinę po deszczu. Może się okazać jednym wielkim rozlewiskiem.
— Ja widzę miejsce dla gospodarstw i drogi — odparł Lepecki. — Jeśli choć połowa tej ziemi się nadaje, mamy od czego zacząć.
Jan patrzył na odległą dolinę z myślą o porcie. Od tego miejsca do zatoki prowadził jedynie pas drzew i kamienisty strumień. Drogę trzeba byłoby wyciąć od początku. Ostrożnie oceniał więc zachwyt Lepeckiego; piękny widok łatwo pozwalał zapomnieć o robotach, bez których niczego tu nie zbudują.
— Możemy wybrać grzbiet pod pierwsze zabudowania — zaproponował, wskazując wzniesienie bliżej brzegu. — Dolinę zostawmy na razie w spokoju. Niech najpierw zobaczą ją ludzie od ziemi.
Ruszyli w stronę niewielkiej wypukłości terenu, z której można było obejrzeć zarówno równinę, jak i wejście do zatoki. Po kilkudziesięciu krokach Zofia zatrzymała się przy płytkim zagłębieniu między skałami. Leżał w nim duży martwy ptak, obok drugi, mniejszy. Były całe, pozbawione śladów żerowania.
— Proszę ominąć to miejsce — rzuciła.
Lutek, który szedł przodem, odwrócił się.
— Coś je zatruło?
— Możliwe. Proszę zostać na górze.
W zagłębieniu poruszały się łodygi traw, choć wyżej panowała niemal cisza. Zofia przykucnęła przy krawędzi, starając się zobaczyć dno. Między kamieniami znajdowała się szczelina, z której wydobywało się ledwie słyszalne syczenie. Powietrze miało tam dziwną przejrzystość; nad szczeliną falowało jak nad rozgrzaną blachą.
Lepecki podszedł z boku, chcąc obejrzeć skałę. Poczuł zawrót głowy i odruchowo cofnął się o krok. Tymczasem Lutek, szukając miejsca do obejścia zagłębienia, zszedł kilka metrów niżej. Pośliznął się na osypującym kamieniu, próbował złapać równowagę, a potem nagle osunął się na kolana.
— Lutek! — krzyknął Jan.
Chłopak próbował odpowiedzieć, lecz zdołał tylko unieść rękę. Zofia pojęła pierwsza, co się dzieje.
— Gaz! Z dołu wychodzi gaz. Proszę się odsunąć od krawędzi!
Jan chwycił linkę z torby, ale nie miał gdzie jej zaczepić. Broda pobiegł do najbliższego drzewa, objął pień dwoma zwojami i rzucił mu koniec. Lepecki usiadł ciężko na ziemi, wciąż z oszołomieniem po krótkim podejściu do zagłębienia. Zofia sprawdziła, z której strony napływa powietrze, po czym wskazała Janowi skalny występ schodzący do połowy stoku.
— Tam jest wyżej. Z tamtej strony można go dosięgnąć bez schodzenia na dno.
— Trzymajcie mocno — polecił Jan.
Przesunął się po występie na tyle daleko, że mógł złapać marynarza za kołnierz. Lutek był ciężki i bezwładny. Jan zacisnął palce na mokrej tkaninie, drugi koniec linki podał Brodzie i z trudem przełożył pętlę pod ramionami chłopaka. Kiedy na górze zaczęli ciągnąć, kamień odłupał się spod jego buta. Uderzył biodrem o ścianę, ale nie puścił Lutka, dopóki marynarz nie znalazł się ponad zagłębieniem.
— Teraz pan! — zawołała Zofia.
Wyciągnęli Jana przy pomocy liny. Podniósł się na czworakach i oparł czoło o ziemię, próbując złapać oddech. Zofia uklękła przy Lutku. Chłopak miał płytki oddech, ale serce biło równo. Przeniosła go wraz z Brodą wyżej, na przewiewny grzbiet, i rozpięła mu kołnierz.
— On żyje? — spytał Lepecki, który zdążył już odzyskać równowagę.
— Oddycha. Niech pan nikogo tam nie puszcza, nawet po swoje rzeczy.
Po kilku minutach Lutek zakaszlał, otworzył oczy i spróbował usiąść. Zofia przytrzymała go za ramię.
— Jeszcze poleży pan spokojnie. Jeśli zacznie się panu kręcić w głowie, powie pan od razu.
— Co to było? — wychrypiał.
— Najpewniej gaz z ziemi. Może dwutlenek węgla. Bez przyrządów nie zgadnę, co tam naprawdę jest — odpowiedziała Zofia.
Lepecki wstał, otrzepał spodnie i przyjrzał się zagłębieniu z bezpiecznej odległości. Na równinie, która jeszcze przed chwilą wyglądała jak miejsce gotowe pod osadę, znajdowała się pułapka, przed którą nie ostrzegał żaden widoczny znak.
— Zaznaczymy je na mapie. I postawimy znaki, zanim przyprowadzimy tu kogokolwiek.
— Najpierw wracamy — zdecydował Jan. — Obejrzeliśmy dość jak na jeden dzień.
Nikt się nie sprzeciwił. Lutek, zawstydzony bardziej niż przestraszony, po kilkunastu minutach sam stanął na nogach. Jan szedł obok niego, dopóki nie weszli między drzewa. Dopiero kiedy usłyszeli strumień, pozwolił sobie pomyśleć o czymś innym niż o oddechu chłopaka.
Zofia dogoniła go przy zejściu do doliny.
— Zobaczył pan martwe ptaki? — zapytała.
— Dopiero kiedy pani się zatrzymała.
— Na dużych terenach wulkanicznych takie miejsca mogą się powtarzać. Jeśli mamy tu sprowadzić rodziny, trzeba zbadać całą okolicę, a nie tylko samą dolinę.
— Zapamiętam.
— Nie wystarczy zapamiętać. Potrzebujemy geologa.
Jan kiwnął głową. W myślach miał już nazwisko Antoniego Górskiego, którego poznali w Peru. Rejs powrotny zaczynał wyglądać na przygotowanie następnej wyprawy, a nie koniec obecnej.
Na „Lucero” wrócili przed wieczorem, później, niż Jan zapowiadał. Broda pomógł Lutkowi wejść po trapie, a Zofia zaniosła próbki do mesy. Kiedy Lepecki opowiedział o zagłębieniu, z którego wydobywał się gaz, Wiktor Boruta wyciągnął z ust zgasłą fajkę i przysunął sobie szkic terenu.
— A tu podobno mieliśmy budować miasteczko? — zapytał, stukając palcem w oznaczony obszar.
— Kilkaset metrów dalej jest solidny grzbiet i strumień — odparł Lepecki.
— Z gazem jak z kotłem: trzeba najpierw znaleźć nieszczelność — mruknął Boruta. — Tylko że całej góry kluczem nie rozkręcę.
Jan rozłożył przed nimi arkusz papieru. Dodał do niego szkic plaży, linię strumienia i zarysy równiny, które zdołali zapamiętać. Wstawił też krzyżyk w miejscu zagłębienia. Zofia przesunęła arkusz bliżej lampy.
— W górach mogą być gorące źródła. Ale tu potrzebujemy geologa. Ja znam się na maszynach, nie na tym, co siedzi pod ziemią.
— Górski — podsunął Lepecki.
— Górski. I przyrządy, którymi nie będziemy musieli zastępować całej pracowni.
Boruta chrząknął, po czym poprosił o pozwolenie przedstawienia stanu statku. Spędził dzień z palaczami w przednim przedziale. Najgroźniejsze przecieki udało się opanować, ale jedno z wręgowań wymagało naprawy przed wyjściem na pełne morze. Śruba również dostała podczas uderzenia w rafę i przy pewnych obrotach wał przenosił nieprzyjemne drgania.
— Dwa tygodnie, jeśli dostanę blachę. Trzy, jeśli znów będą szukać oszczędności — burknął Boruta. — Potem i tak przyda się suchy dok.
Lepecki spojrzał na Jana.
— A zapasy?
— Jedzenia mamy na kilka tygodni. Węgla na powrót, o ile go dopilnujemy. Wodę już znaleźliśmy. Teraz największy kłopot to każdy dodatkowy dzień postoju.
— A jednak chce pan zostać.
— Naprawmy statek i sprawdźmy zatokę. Z ogłaszaniem, że ziemia jest nasza, poczekajmy.
Lepecki zamknął notes. Znał ludzi, którzy po znalezieniu dogodnego kawałka ziemi natychmiast zaczynali rysować przyszłe ulice. Sam miał za sobą zbyt wiele nieudanych prób osadniczych, by obiecywać miasto na podstawie jednego spaceru. Równina jednak nie dawała mu spokoju. Myślał o dzieciach w Przystani, które chorowały przy kolejnej powodzi, o osadnikach z Madagaskaru i o nieustannym czekaniu na zgody obcej administracji.
— Skoro myśli pan o magazynie, trzeba będzie tu wrócić — powiedział Lepecki. — Następnym razem bez rozbijania statku, kapitanie.
— Najpierw wymierzymy wejście. Potem założymy znaki, które będzie można zdjąć przed odpłynięciem. Mapy nie zostawimy w zwykłym dzienniku.
— Dlaczego oddzielnie?
— Bo do tej zatoki nikt obcy nie powinien trafić przez przypadek.
W mesie zrobiło się cicho. Wszyscy widzieli mgłę zamykającą otwarty ocean. Dalej leżały rozległe ławice splątanych roślin morskich, zdolnych zatrzymać zwykły statek z napędem śrubowym. Dotąd przez rafy udało im się znaleźć tylko jedną żeglowną rynnę. Lepecki zaczął widzieć w tych przeszkodach ochronę przyszłych mieszkańców, równie skuteczną jak mury.
Nie pozwolił jednak, by ta myśl przesłoniła mu inną sprawę. Na pokładzie znajdowali się marynarze zatrudnieni na określony rejs. Część miała rodziny w Peru, część w portach, do których planowali zawinąć. Nie zapisali się do tajnej ekspedycji osadniczej.
— Zbiorę załogę. Muszą wiedzieć, co zamierzamy, ile potrwa postój i kiedy wracamy.
— A jeśli ktoś zacznie opowiadać o wyspie? — spytał Jan.
— Wtedy trzeba będzie z nimi rozmawiać. Wolę usłyszeć sprzeciw teraz niż po miesiącu na końcu świata.
Nazajutrz Jan zaczął ponownie sondować wejście do zatoki. Wcześniej prowadzili „Lucero” niemal po omacku, a na rafie pozostawili zbyt wiele żelaza, by uznać sprawę za zamkniętą. Z Brodą sprawdzali rynnę, przez którą można było przejść przy właściwym stanie wody. Teraz zapisywał każdy odczyt, choć mokry notes coraz bardziej przypominał kawałek gąbki.
— Da się go wyprowadzić? — zapytał Lepecki, kiedy wrócili.
— Da się. Ale dopóki nie ustalimy prądów i pływów, nie nazwę tego bezpiecznym szlakiem.
Na lądzie Lepecki wypatrywał wulkanicznego grzbietu. Zofia przyniosła z wyprawy próbki skał oraz listę potrzebnych narzędzi, znacznie dłuższą od tej, którą zostawili w porcie. Wieczorem ustalili, kto może pójść na północ, kto ma badać słodką wodę i ilu ludzi musi pozostać przy statku. Lepecki upierał się przy krótkich wyprawach z wyznaczoną godziną powrotu. Dobrze pamiętał, ile kosztowała ich pierwsza szalupa.
Z góry wyspa nadal wyglądała jak pas lasu przecinany wzgórzami. Każdy dzień odsłaniał następny fragment, lecz położenia i rozmiarów lądu nie potrafili jeszcze określić. Przed odłożeniem map Jan zaznaczył miejsce, gdzie za skalnym cyplem dostrzegli rozleglejszą wodę. Postanowili sprawdzić je przy kolejnym obejściu brzegu.
Pierwsza zatoka była dla nich ratunkiem, ale Jan szybko zaczął patrzeć na nią jak na pułapkę. Z otwartego oceanu do osłoniętych wód Lechii prowadziła jedna głębsza rynna między rafami. Dalej wzdłuż brzegu rozciągał się pas spokojniejszej wody, oddzielony od morza skalnym progiem i gęstymi zaroślami wodorostów. Jan postanowił sprawdzić, czy tym wewnętrznym szlakiem można dotrzeć do innej zatoki. Zabrał Lutka, dwóch marynarzy, żywność, sondę i lekką łódź. Lepecki chciał płynąć razem z nimi, lecz Jan poprosił go, by został przy uszkodzonym frachtowcu.
— A jak znajdziecie drugi port? — zapytał Lepecki.
— To wrócimy i go panu pokażemy. Na razie nawet nie wiem, czy ten cypel kończy się tam, gdzie wygląda.
Przez pół dnia posuwali się wzdłuż osłoniętego wybrzeża. Od strony otwartego morza skały wyglądały jak jednolita ściana, tutaj jednak można było podejść do nich bliżej. Lutek pierwszy dostrzegł wąską szczelinę między ciemnymi występami. Przeprowadzili przez nią łódź, co chwilę mierząc głębokość, i znaleźli się w zatoce znacznie większej od tej, w której stał „Lucero”. W głębi był pas piaszczystego brzegu, a za nim równina z niskimi drzewami i ciemną, sztywną trawą. Pod urwiskiem na wodzie połyskiwały czarne plamy.
Lutek zanurzył dłoń, zanim Jan zdążył go powstrzymać. Cofnął ją natychmiast.
— Co za świństwo. To nawet nie jest wodorost.
Na palcach została lepka, brunatna smuga. Jan powąchał ją, skrzywił się i kazał marynarzowi obmyć rękę piaskiem. Zapach przypominał smar z maszynowni, ale do najbliższego statku było wiele mil. Gdy podeszli łodzią bliżej skał, dostrzegli pod wodą drobne pęcherze, wypływające z jednego miejsca regularnym ciągiem.
— Widziałem podobne plamy w portach, kiedy ktoś spuszczał coś z ładowni — mruknął starszy marynarz.
— Tutaj nie ma ani ładowni, ani portu — odparł Jan. — Zaznacz to na szkicu. I żadnego ognia przy brzegu.
Wylądowali na południowej plaży. Za niską wydmą znaleźli strumień i dwa miejsca odpowiednie na przyszłe pomosty. Jan zdjął buty i wszedł na twardy piasek. Nad zatoką świeciło słońce, a daleko za zewnętrznymi rafami wisiała nieprzenikniona ściana mgły. Ktoś stojący na oceanie nie zobaczyłby ani tej plaży, ani okrętów, które kiedyś mogłyby tu zakotwiczyć. Zanotował szerokość brzegu i kierunek wiatru. Na razie mieli przed sobą tylko drugą zatokę i tajemniczą, tłustą smugę na wodzie.
Wracali następnego dnia, prowadząc łódź pod prąd przy skalnym występie. Lutek pokazywał im kolonię ptaków siedzących na półkach nad wodą. Jedne miały szerokie błony między palcami, inne zdumiewająco małe skrzydła. Żaden nie zrywał się na widok ludzi. Kiedy marynarz próbował podejść bliżej, trzy ptaki zeszły mu z drogi powolnym, niezgrabnym krokiem i zaraz wróciły do gniazd. Jan zapisał również to. Obok szkicu zatoki postawił krótki znak: „Brak płochliwości. Nie zabijać bez potrzeby”.
W następnych dniach zbierali się na krótsze wyprawy wzdłuż brzegu. Na północy dominowały klify, a na południu, za wewnętrznym przejściem między skałami, rozciągała się większa zatoka Jana i Lutka. Dalej dostrzegli kilka ciasnych zatoczek, lecz żadna nie dawała osobnego wyjścia przez zewnętrzny pierścień raf. Z każdym dniem mapy zapełniały się znakami, a sama wyspa wciąż wydawała się większa, niż przypuszczali.
Nie uważał jednak tego za zjawisko cudowne. Cuda nie należały do wyposażenia nawigatora. Miał do czynienia z trudnym wybrzeżem, pogodą, której nie rozumiał, i lądem pominiętym przez kartografów. Dopiero po kilku dniach przyznał, że regularność mgły jest zbyt osobliwa, aby zwyczajnie zignorować sprawę.
— Na zewnątrz nie widać czasem własnego dziobu, a tutaj świeci słońce. — Jan pochylił się nad mapą. — Kapitan minie tę rynnę o kilka metrów i glony staną mu na śrubie.
— To pilnujmy jej jak oka w głowie. Rośliny nie będą czekały, aż wrócimy z następnym statkiem.
— I potrzebujemy kapitana, który umie w nią trafić. Widziałem ludzi rozbijających statki przy dwóch latarniach.
Zofia przyjrzała się szkicowi raf. Znała się na maszynach lepiej niż na morzu, lecz widziała, jak bardzo Jan nie lubi zostawiać spraw przypadkowi. W ciągu tych kilku dni odruchowo zaczęła liczyć na jego obecność przy najtrudniejszych pracach. On z kolei bez pytania oddawał jej do dyspozycji ludzi, kiedy uznawała, że trzeba natychmiast przerwać naprawę i poprawić instalację.
— Myśli pan, że jeszcze kiedyś tu trafimy? — spytała.
— Postaram się. Tylko czy pani zgodzi się jeszcze raz wsiąść na ten sam statek?
— Jeśli dopilnuje pan remontu wału, chętnie. Proszę mi tylko nie obiecywać kolejnego lądowania na rafie.
— Tego obiecać mogę.
Zofia uśmiechnęła się, lecz zaraz wróciła do mapy. Jan miał ochotę zatrzymać ją jeszcze chwilę. Na statku stale ktoś czegoś od niej potrzebował, a na brzegu czekały kolejne zadania. Gdy w końcu podniosła głowę, od drzwi dobiegł stukot butów Boruty. Starszy mechanik przyniósł dobrą wiadomość: prowizoryczne wzmocnienie przedniego przedziału trzymało szczelnie, a wał napędowy po regulacji pracował znacznie równiej.
— Dwa dni i możemy sprawdzić silnik. Tylko żadnych nowych raf, bo na drugi remont zabraknie mi żelaza — mruknął Boruta.
Jan zapisał wiadomość w dzienniku i dopiero wtedy zauważył, że Zofia nadal stoi przy stole. Przesunęła palcem po białej plamie poza narysowanymi wzgórzami.
— Tam kiedyś pójdziemy — stwierdziła Zofia. — Ta para nad górami nie daje mi spokoju.
— Jeśli tam pojedziemy, będzie pani musiała zgodzić się na przewodnika.
— Niech mi pan znajdzie kogoś, kto zna tę wyspę lepiej od nas, a od razu go zatrudnię.
Na brzegu drugiej zatoki stanęli ponownie po czterech dniach. Tym razem do Jana i Lutka dołączyli Lepecki, Zofia i Boruta. Zofia skierowała się od razu ku skałom, zamiast oglądać miejsce na przystań. Nie chciała opierać się na zapewnieniach Lutka, że pod wodą gotuje się smoła. Podstawiła pod wypływ szklaną butelkę, zebrała trochę brunatnej cieczy z powierzchni i rozkruszyła kawałek czarnej skały. Kiedy uniosła próbkę pod światło, na jej krawędzi pojawił się tłusty połysk.
— To może być ropa. A tam pewnie uchodzi gaz — oceniła Zofia. — Niech Górski zbada próbki. Boruta i tak nie pozwoli mi lać tego od razu do silnika.
Boruta patrzył na wodę z mieszaniną zaciekawienia i niechęci.
— Pierwszy raz ropa sama pcha mi się pod buty — mruknął Boruta. — Zwykle muszę za nią słono płacić.
— Dopóki nie zbadamy próbek, trzyma pan buty i maszyny z dala od tego miejsca — ucięła Zofia.
Lepecki kazał zaznaczyć zatokę na drugiej mapie, przeznaczonej wyłącznie dla rady. Nie proponował nazwy. Jan mówił o niej po prostu „południowa”, Lutek uparcie nazywał ją Czarną, a Zofia wpisała w notesie „zatoka druga, wypływ pierwszy”. W osadzie wiadomość postanowiono ograniczyć do ludzi biorących udział w badaniach.
Drogę powrotną odbyli lądem, próbując przeciąć niskie wzgórza między zatokami. Trzecią godzinę szli skrajem lasu, kiedy natrafili na szerokie zagłębienie pełne śladów niewielkich zwierząt. Zofia przystanęła nad odciskami łap. Miały po cztery krótkie palce, a obok biegły cienkie bruzdy pozostawione przez ogon. W krzakach coś zaszeleściło i wysunął się krępy, brązowy zwierzak o wydłużonym pysku. Popatrzył na ludzi, wyciągnął z ziemi dużego robaka, po czym oddalił się bez pośpiechu.
— Szczur? — spytał Lutek.
— Nie znam takiego zwierzęcia — odparła Zofia. — Zanim nazwiemy je szczurem, chciałabym mu się przyjrzeć.
Przy rzece znaleźli płaskie kamienie ze śladami dawnych wezbrań. Jan sprawdzał, którędy można poprowadzić drogę, Lepecki szukał gruntu pod przyszłe pola, a Zofia coraz częściej zatrzymywała się przy skałach i zwierzęcych tropach. Do obozu wrócili o zmroku, z notatnikami pełnymi pytań i nowymi miejscami zaznaczonymi na mapie.
W drugim tygodniu na brzegu stały już dwa prowizoryczne schronienia, podłoga magazynu i zadaszony stół do naprawy sprzętu. Ludzie przenieśli z „Lucero” narzędzia, trochę żywności oraz najpotrzebniejsze lekarstwa. Na małej platformie nad strumieniem zbudowali miejsce do napełniania beczek, a Zofia dopilnowała, by wodę do picia zawsze gotowano i przechowywano pod przykryciem. Latrynę umieszczono z dala od ujęcia, po niższej stronie terenu. Lepecki osobiście sprawdzał, czy nikt nie urządza obozowiska na piasku, do którego mogła dotrzeć wysoka fala.
Po pierwszym większym deszczu część plaży zniknęła pod wodą spływającą z lasu. Strumień wezbrał, niosąc po powierzchni liście i drobne gałęzie. Przez kilka godzin pracowali przy odprowadzeniu wody od magazynu, a potem Jan kazał podnieść zapasy na dodatkowych belkach. Rano większość terenu była już sucha. Na brzegu pozostało jednak dość mułu, by wszyscy zgodzili się z wyborem wyżej położonego miejsca pod przyszłe budynki.
Tego dnia Lepecki wrócił na równinę z Brodą i dwoma ludźmi, którzy potrafili oceniać drzewa nadające się do budowy. Zofia poszła z nimi, bo chciała jeszcze raz obejrzeć skały ponad strumieniem. Przynieśli próbki gleby z kilku miejsc, ciężkie, czarne ziarna wymyte z zakola rzeki i kawałki porowatego kamienia. W żadnej z próbek nie było niczego, co pozwalałoby od razu mówić o bogactwach mineralnych. Lepecki zapakował je jednak starannie, przeznaczając dla Antoniego Górskiego.
Przy powrocie z wyprawy zatrzymali się na grzbiecie ponad zatoką. Świeże powietrze odsłoniło dalekie góry, a zachodzące słońce położyło światło na rozległej równinie. Zofia próbowała oszacować odległość do najwyższych wzniesień, ale szybko zrezygnowała. Bez porządnej mapy można było pomylić dziesięć kilometrów z trzydziestoma.
— Tam jest miejsce na całe gospodarstwa — zauważył Broda.
— Być może. Ale czy ludzie będą mogli tam dojść i wrócić? — Lepecki odłożył mapę. — W Przystani widziałem pola odcięte przez deszcz na cały tydzień.
Zofia podniosła z ziemi kamień, rozłupała go niewielkim młotkiem i przyjrzała się jasnym ziarnom wewnątrz.
— Ktoś będzie tu kiedyś budował drogi. Przyda mu się dobry kamieniołom.
— A ja chciałbym wiedzieć, czy stoimy na jednej wyspie, czy na całym łańcuchu — wtrącił Jan. — Zatoka nam tego nie pokaże.
Lepecki spojrzał na nich oboje. Na razie ich najpoważniejszym osiągnięciem pozostawał jeden ocalony frachtowiec, kilka beczek wody i prowizoryczny obóz. Mimo to od wielu lat nie czuł podobnego ożywienia. W Ameryce Południowej każde przedsięwzięcie rozpoczynał od rozmów z urzędnikami i miejscowymi właścicielami. Tutaj pierwszą rozmowę odbył z ludźmi, którzy mieli budować razem z nim.
— Zostawmy tu punkt obserwacyjny i kilku ochotników — zdecydował Lepecki. — Następnym razem chcę wiedzieć, gdzie jesteśmy, zanim zejdziemy na brzeg.
Jan spojrzał w stronę „Lucero”.
— Z żywnością, łodzią i konkretną datą powrotu — zastrzegł Jan. — Nie zostawimy ludzi bez możliwości odwrotu.
— Zgoda. Nikt nie zostanie wbrew swojej woli.
Radiooperator naprawił antenę kilka dni przed planowanym wyjściem z zatoki. Wykorzystał przewód odzyskany z uszkodzonego mocowania oraz części zabrane z portu jako zapas. Pierwszego wieczoru odbierał jedynie odległe stacje, przerywane trzaskami wyładowań atmosferycznych. Dopiero następnej nocy zdołał uzyskać łączność wystarczającą do przekazania krótkiej wiadomości handlowej.
Jan stał za jego plecami, obserwując kartkę z tekstem przygotowanym dla firmy w Montevideo. Zamiast informacji o odkryciu lądu znalazło się w niej zawiadomienie o uszkodzeniach po sztormie, opóźnionym powrocie statku i konieczności utrzymania dostępnych środków w Callao. Prawdziwy sens kilku zdań był znany jedynie Lepeckiemu i zaufanemu przedstawicielowi przedsiębiorstwa. Wiadomość miała uruchomić przygotowanie zakupów bez wskazywania miejsca, w którym znajdował się frachtowiec.
— Mogę dodać pozycję szacunkową — zaproponował radiowiec.
— Bez pewnej pozycji niech pan niczego nie wysyła. Jeszcze ktoś nas znajdzie według mapy, na której nie ma lądu.
Radiooperator wzruszył ramionami. Dla niego był to jeszcze jeden dziwny kaprys oficera, który posiadał statek pod obcą banderą i odmawiał podawania pełnej trasy. Odesłał depeszę w uzgodnionej postaci, a po otrzymaniu potwierdzenia zapisał godzinę transmisji w dzienniku.
Następnego ranka Lepecki ogłosił ostateczną decyzję. „Lucero” miał wrócić do Callao po naprawie, zabierając Jana, Zofię oraz tych członków załogi, którzy nie zamierzali uczestniczyć w dalszych pracach. Sam pozostawał na wyspie z niewielką grupą ochotników. Dla sześciu ludzi wydzielono zapasy na kilka miesięcy, pozostawiając załodze statku żywność konieczną do powrotu. Na miejscu miał kierować rozpoznaniem terenu i budową trwałego magazynu. Jan zobowiązał się wrócić z Górskim, lekarstwami, sprzętem pomiarowym i następną partią żywności. Gdyby nie zdołał odnaleźć wejścia w przewidywanym terminie, miał kontynuować poszukiwania. Przez ten czas obóz pozostałby bez możliwości wezwania pomocy przez radio.
— Ryzykuje pan za dużo. Z Callao moglibyśmy wrócić z całą ekipą — powiedział Jan, gdy zostali sami.
— W Callao stracę dwa miesiące. Tu mam ludzi gotowych do pracy. Jeśli wyjadę, kto poprowadzi rozpoznanie?
— Gdyby przydarzył się panu wypadek, będą mieli za to pełne ręce roboty.
Lepecki spojrzał na niego zdrowym okiem i pokręcił głową.
— Zostawię im zadania. I obiecuję: żadnych samotnych wędrówek z zabandażowanym okiem.
— Lepiej, żeby pamiętał pan tę obietnicę.
Lepecki uśmiechnął się krótko. Dopiero teraz, gdy statek miał znowu wyjść na ocean, rozumiał całą wagę odkrycia. Posiadanie zatoki i dobrej równiny nie dawało im jeszcze bezpieczeństwa. Musieli nauczyć się wracać do domu, którego przed kilkoma tygodniami nie było nawet w ich wyobraźni.
Wieczorem przyniesiono z lasu ostatnie belki. Wysoko nad plażą ustawiono prosty słup, na którym zawieszono małą tabliczkę z napisem „Obóz nr 1”. Nie było na niej nazwy państwa ani godła. Zofia dopilnowała, aby pod słupem znalazła się skrzynka z planem poboru wody, miejscem bezpiecznych przejść i ostrzeżeniem przed zagłębieniem, w którym niemal zginął Lutek.
Jan stanął obok niej, gdy ostatni człowiek wrócił na statek. Spoza skał nadchodziła mgła, wolno wypełniając ujście zatoki. Na brzegu pozostawiono osłoniętą lampę, którą można było zapalić wyłącznie na umówiony sygnał podczas następnego podejścia.
— Kiedy wrócimy, powinni mieć tu już dach, który wytrzyma prawdziwą burzę — zauważyła Zofia.
— Przywieziemy blachę. I rury, skoro pani już zaczęła budować wodociągi.
— Na razie mam beczki i człowieka, który umie używać młotka. Do wodociągów jeszcze daleko.
Słuchali ludzi kończących przygotowania do wyjścia. Jan chciał jej powiedzieć, że bardzo zależy mu na wspólnej podróży powrotnej, ale zabrzmiałoby to niezręcznie po wszystkim, co razem przeszli. Zofia odwróciła głowę ku odległemu pasmu gór.
— Ta para nad górami wciąż tam jest. Gdybyśmy potrafili ją zaprząc do pracy, nie trzeba byłoby palić węglem w każdym kotle.
— Najpierw niech nasz kocioł dowiezie do Peru. Potem pani może ujarzmiać góry.
— To też rozsądny początek.
Na plaży Lepecki pochylał się nad mapą rozłożoną na skrzyni. Co jakiś czas dopisywał kolejne nazwiska i liczbę potrzebnych narzędzi. W oddali zachodziło słońce, a po drugiej stronie zatoki, za ścianą mgły, zaczynał się ocean, którym wcześniej płynęli ku znanym portom. Teraz mieli również powód, aby przez niego wracać.
Rozdział 8. Gorąca ziemia
Kiedy „Lucero” zawinął do Callao, Jan polecił zebrać wszystkie zapiski z rejsu. Zniszczonych map nie chciał pozostawiać nawet na chwilę w cudzych rękach. Zaopatrzenie kupowali osobno: żywność, lekarstwa, liny, narzędzia i części do naprawy maszyn. Zofia odrzuciła ofertę nowego agregatu, którego dokumentacja nie pozwalała na samodzielną naprawę. Wolała przywieźć prostszy sprzęt oraz zapas części, które Boruta będzie mógł dorobić.
Na podstawie wskazówek zostawionych przez Lepeckiego Jan spotykał się z rodzinami emigrantów i szukał ludzi gotowych pracować w odizolowanej osadzie. Mówił o wyjeździe na odległy teren przedsiębiorstwa handlowego, nie podając miejsca. Każdemu wyjaśniał, że droga powrotna będzie kosztowna, a pierwsze miesiące trudne. Kilku chętnych wycofało się po tej rozmowie.
Wśród zakupów znalazły się kozy i niewielka grupa owiec, które Jan zgodził się przewieźć dopiero po wydzieleniu miejsca na pokładzie. Jan wiedział z rozmów z Lepeckim, że uprawa ziemi i hodowla nie mogą ruszyć bez odpowiedniego zaplecza. Zamówił również materiał do szycia ubrań, zamiast pełnych skrzyń gotowej odzieży.
— Coś jeszcze? — spytał Jan, patrząc na listę.
— Ludzi, którzy umieją więcej, niż obiecują.
— Takich w magazynach nie sprzedają.
Wracali z większym ładunkiem, ale z tą samą niepewnością. Nie wiedzieli jeszcze, czy za mgłą powitają ich ludzie, którym zostawili żywność na kilka tygodni, czy tylko pusty brzeg.
Lepecki liczył dni na brzegu, przekładając po śniadaniu jeden kamyk z lewej kieszeni do prawej. Kiedy wyczerpał pierwszy rząd w notesie, zaczął drugi. Na wyspie nie brakowało zajęcia, lecz dzień bez statku potrafił wydłużyć się bardziej niż tydzień w porcie.
Po odjeździe „Lucero” najszybciej nauczyli się rozpoznawać deszcz. Wiatr nadchodził od zatoki, a chmury często zatrzymywały się na zboczach. Gdy opady trwały długo, strumień pod obozem puchł i zrywał prowizoryczną przeprawę. Stanisław Duda, cieśla z Wysokiego Brzegu, pochodzący z Podhala, zaproponował ustawienie mostku wyżej, na dwóch skalnych podporach. Lepecki zgodził się dopiero po sprawdzeniu, ile drewna zużyją i czy nie będzie go brakowało na naprawę schronień.
W drugim miesiącu w magazynie pojawiły się myszy albo inne niewielkie gryzonie. Dwa worki mąki trzeba było przesypać do skrzyń, a trzeci wyrzucić. Ludzie przestali mówić o obfitości wyspy, kiedy uświadomili sobie, że bez nowego rejsu nie kupią nawet zwykłej soli.
Broda pilnował niewielkiej łodzi i w wolnych chwilach uczył Lutka odczytywania głębokości z ręcznej sondy. W rozmowach przeciągał czasem słowa z miękkim zaśpiewem spod Wilna; na służbie mówił znacznie krócej. Młody marynarz po wypadku przy gazowym zagłębieniu długo nie chciał chodzić do lasu. Wolał pracować przy wodzie, gdzie widział drogę powrotną.
Lepecki nie naciskał. Sam przy pierwszym zejściu z wysokości łagodnego grzbietu wciąż odczuwał ból w uszkodzonym oku. Opatrunek dawno zdjął, ale ostre światło drażniło go bardziej niż przed katastrofą. Nauczył się chodzić z kapeluszem nasuniętym nisko na czoło i ostrożniej oceniać odległość.
Pewnego wieczoru Duda przyszedł do niego z trzema ludźmi. W rękach trzymał zeszyt z wyliczonym zużyciem żywności.
— A jeśli „Lucero” nie wróci? — zapytał Duda. — Ino rybami wszystkich nie wykarmimy. Chcemy wiedzieć, co wtedy.
— Mówiłem, że Jan wróci — odparł Lepecki.
— Morze tego nie obiecywało, panie majorze.
Lepecki odłożył ołówek. Duda pytał spokojnie, choć pozostali stali przy drzwiach, jakby spodziewali się reprymendy za podważanie rozkazów.
— Wtedy będziemy żyli z tego, co mamy. Podzielimy zapasy, zaczniemy siać. Nie mam lepszej odpowiedzi, ale nikogo nie zostawimy samego.
Duda położył zeszyt przed nim.
— Zostaję. Tylko chciałbym widzieć te rachunki. Niech wszyscy wiedzą, ile nam zostało.
Lepecki skinął głową i przyciągnął lampę. Następnego dnia zawiesili na ścianie magazynu tablicę z przydziałem żywności oraz zapisali wyniki połowów. Było to rozwiązanie proste, którego nie wypróbowano wcześniej w żadnej z ich kolonii. Przez pierwszych kilka dni ludzie zaglądali do liczb przy każdym posiłku, a potem zaczęli sami zgłaszać, czego zużyli za dużo.
Z niewielkiego ogrodu za schronieniami wzeszła fasola. Zanim zbiorą pierwszy plon, mogą im się dwukrotnie skończyć zapasy. Mimo to patrzył na rzędy młodych roślin z satysfakcją. Była w nich obietnica zależna od ich własnej pracy, a nie od podpisu obcego urzędnika.
W dniu, w którym mieli rozpocząć trzeci rząd kamyków, Broda dostrzegł na horyzoncie ciemny dym. Zanim ktokolwiek zdążył zapalić umówioną lampę, mgła zasunęła się nad podejście i ukryła ocean. Przez kilka godzin nie wiedzieli, czy za białą ścianą płynie „Lucero”, czy przypadkowy frachtowiec.
Lepecki nie pozwolił uruchamiać sygnału. Umówili się, że podejmą go dopiero po rozpoznaniu syreny i ustalonym znaku z morza.
Do wieczora nie usłyszeli niczego.
— Nu, mogli przepłynąć obok — mruknął Broda.
— Albo to wcale nie byli nasi — odparł Lepecki, patrząc na pustą wodę. — W takim razie dobrze, że nie przywitaliśmy ich światłem.
W drodze powrotnej Jan pilnował, aby nikt nie tracił czasu na zgadywanie, w którym miejscu pojawi się ląd. Najpierw wyprowadził „Lucero” na obszar, gdzie warunki pozwalały na obserwacje astronomiczne, a potem trzymał kurs według odtworzonych zapisów i świeżych pomiarów. Przybliżoną pozycję wyspy znał, ale do tego, by wejść pomiędzy rafy, potrzebował również właściwego stanu wody i widoczności dwóch skał tworzących naturalny znak kierunkowy.
Górski wypytywał go o mgłę przez pierwsze dni, aż Zofia poprosiła, żeby zostawił kapitana w spokoju.
— Przy mgle zobaczy pan tyle, co czubek własnego nosa — odparła Zofia. — Niech mi pan lepiej pomoże spakować przyrządy. Będzie co robić.
— Obawiam się, że próbki zdążyłem poznać na pamięć.
— To niech pan zapamięta jeszcze, że mamy tylko dwa termometry do gorących źródeł. Jeden już prawie pan rozbił.
Jednego wieczoru Jan znalazł ją przy stole warsztatowym, gdzie sprawdzała spis urządzeń. W kajucie było duszno, dlatego pracowała przy uchylonym iluminatorze. Na boku leżała kartka zapisana jej drobnym pismem. Zobaczył nazwę miejscowości pod Lwowem, skąd pochodziła Zofia, lecz odwrócił wzrok, zanim zdążył przeczytać cokolwiek więcej.
— List do domu? — zapytał.
— Ta, do siostry. Zaczynam ten list od tygodni i zawsze dochodzę do miejsca, w którym musiałabym wyjaśnić, gdzie jesteśmy.
— Może na razie wystarczy, że żyje pani i ma pracę.
— Ona pyta, kiedy wrócę. A ja ciągle piszę „po następnej wyprawie”. Nawet własnej siostrze nie umiem już porządnie odpowiedzieć.
Jan przysiadł na krawędzi stołu. Od dnia, w którym poznali się przy wadliwej pompie, widywał Zofię niemal codziennie, lecz o jej rodzinie wiedział zaskakująco mało. Dotąd rozmawiali najczęściej o pracy, ponieważ pracy było zawsze za dużo. Podniósł skrzynkę, którą zastawił jej dostęp do szuflady, i przesunął ją pod ścianę.
— Kiedyś napiszemy im prawdę — odezwał się Jan. — I będę pani o ten list przypominał.
Zofia przyglądała mu się uważnie.
— Niech pan nas najpierw doprowadzi do brzegu. Listy poczekają.
Kilka dni później napotkali pas długich, ciemnych roślin unoszących się na powierzchni. Śruba łodzi motorowej, spuszczonej do sprawdzenia wody, zaplątała się w ich pasma. Załoga wyciągnęła łódź, zanim prąd zniósł ją dalej. Jan poczuł ulgę, której nie okazał przed ludźmi. Nie mieli jeszcze pewności, czy są w odpowiednim miejscu, ale pamiętał podobne rośliny z pierwszego rejsu.
O świcie mgła stała nad wodą tak gęsta, że z mostka nie było widać końca przedniego pokładu. Jan ograniczył prędkość i rozpoczął nasłuch. Dno opadało głęboko, a sonda jeszcze nie pokazywała zbliżania do raf. Przez większość dnia krążyli w wyznaczonym obszarze, szukając znaku, który pozwoliłby sprawdzić kurs.
Pierwsze podejście przerwał, kiedy na krótko zobaczyli skalny czubek, lecz nie mogli określić, po której stronie drugiej skały się znajdują. Gdyby popłynęli dalej, wpłynęliby w biel na podstawie pamięci sprzed kilku miesięcy.
— Stracimy następny dzień — zauważył drugi oficer.
— Nie będę ryzykował statku dla jednego dnia. Sprawdzić pozycję i pilnować kotwicy.
Dopiero nazajutrz w południe mgła otworzyła się na tyle, by zobaczyli obydwa ciemne zęby rafy. Jan ustawił statek według wcześniej wykonanych pomiarów i zaczekał na odpowiedni stan wody. Od strony brzegu błysnęło światło, dwa krótkie sygnały, przerwa, jeszcze jeden.
— To oni — szepnęła Zofia.
Jan już kazał podać odpowiedź syreną. Wkrótce zobaczyli szalupę z Brodą przy sterze. Nie miała wielkiej biało-czerwonej flagi ani żadnego znaku, który mógłby zainteresować obcego kapitana. Tylko trzech ludzi, którzy tak mocno machali rękami, że Jan pierwszy raz od opuszczenia Callao pozwolił sobie na uśmiech.
Lepecki czekał na pomoście. Opalone policzki zapadły mu nieco, a pod okiem pozostała cienka blizna. Kiedy Jan wysiadł ze szalupy, stanęli naprzeciw siebie bez słowa.
— Dwa dni po terminie — odezwał się Lepecki.
— Pierwszego dnia zobaczyliśmy samą mgłę. Wolałem stracić dwa dni niż statek.
— Słusznie. Zacząłem już liczyć, ile fasoli trzeba posiać dla sześciu marynarzy na resztę życia.
Zofia uścisnęła mu rękę i zaraz spytała o oko. Lepecki zapewnił, że widzi dostatecznie dobrze, by rozpoznać Górskiego, który właśnie podchodził z teczką i sprzętem pomiarowym.
— Panie Górski, znalazłem dla pana trochę pracy — oznajmił. — Obawiam się, że więcej niż w Peru.
Geolog obejrzał zatokę, prowizoryczny magazyn i las wspinający się na grzbiet. W przeciwieństwie do innych przybyszów długo nie komentował widoku.
— Na lądzie, którego nie ma na mapach? — Górski rozejrzał się. — Nie wiem, od czego zacząć. Chyba od ziemi pod nogami.
Przez kolejne dziesięć dni obóz zamienił się w miejsce pracy kilkudziesięciu rąk. Część załogi wyładowywała zapasy i naprawiała pomost, inni próbowali prowadzić pierwsze pomiary gruntów. Zofia urządziła niewielki warsztat pod solidniejszym dachem, a Boruta przystosował stary wał napędowy do ręcznego obracania niewielkiej pompy, która ułatwiła napełnianie zbiorników. Lepecki zatrzymał zamiar wysłania ludzi dalej w głąb lądu, dopóki Górski nie obejrzy próbek i nie wskaże terenów, których powinni unikać.
Geolog rozpoczął od zagłębienia, w którym wcześniej niemal zginął Lutek. Wbił wokół niego paliki i powiesił na nich wyraźne kawałki płótna. Próbki gazu pobrał przy pomocy długich rurek, pozostając na wyżej położonym gruncie. Po wstępnych obserwacjach stwierdził, że w zagłębieniu może zbierać się dwutlenek węgla pochodzenia wulkanicznego. Nie wykluczał innych domieszek, dopóki nie zbada ich dokładniej.
— Tu człowiek może zemdleć, zanim poczuje gaz. Nie budujcie niczego w zagłębieniach. I nie schodźcie po upuszczony młotek.
Ostrzeżenie zabolało Lutka bardziej niż wspomnienie wypadku. Chłopak przez cały dzień pomagał stawiać znaki i sam pilnował, żeby nikt ich nie zdejmował.
Górski zaproponował następnie wyprawę w stronę gór, gdzie przy dobrej pogodzie widywano parę. Wyruszyli w dziewięć osób: Lepecki, Jan, Zofia, Górski, Wójcik, Boruta i trzej ludzie wyznaczeni do transportu. Zabrali żywność na dziesięć dni, płótno do osłony przyrządów, liny i niewielki zestaw stalowych przewodów przeznaczonych do pomiarów. Odrzucili pomysł ciągnięcia większego wózka. Za pierwszym wzniesieniem kończyła się droga wydeptana przez poprzednie grupy i wszystko trzeba było nieść na plecach.
Pierwszy dzień przeszli po równinie, przez którą płynęła rzeka zasilająca strumień w zatoce. Ziemia była miejscami ciemna i żyzna, ale po deszczu grzęzła pod nogami. Górski co pewien czas zatrzymywał się, żeby zajrzeć w odsłonięty brzeg lub rozkruszyć skałę młotkiem. Lepecki cierpliwie czekał, dopóki geolog nie zaczął spędzać pół godziny nad każdym zakolem.
— W tym tempie góry zobaczą dopiero nasze wnuki — marudził Lutek.
— Za to wnuki będą wiedziały, na czym stoją — odparł Górski. — Jedno ładne wzgórze jeszcze nie oznacza dobrego gruntu.
Jan rozdzielił więc ludzi. Dwóch pomogło geologowi dokończyć pomiary, reszta poszła wcześniej przygotować miejsce noclegu. Wieczorem, gdy Górski dotarł do obozu, miał już w notesie pierwsze przekroje terenu i listę próbek. Zofia poprosiła go, żeby na przyszłość wyznaczał punkty szczególnie ważne; nie chciała, by wyprawa po gorące źródła zamieniła się w wielomiesięczne badanie całego dorzecza.
Drugiego dnia teren zaczął się podnosić. Rzeka zwęziła się pomiędzy skałami, a nad brzegami pojawiły się urwiska. Trzeba było zostawić wodę i iść przez porośnięty lasem grzbiet. Wieczorem napotkali podłoże ciepłe nawet po zachodzie słońca. Górski przyłożył termometr do niewielkiego wysięku w skale, poczekał i obejrzał odczyt.
— Siedemdziesiąt trzy stopnie! — oznajmił geolog. — A to dopiero pierwsze źródło.
Boruta przysunął dłoń do powierzchni, lecz Zofia zatrzymała go, zanim dotknął mokrego kamienia.
— Wystarczy termometr. Jak pan się poparzy, kto naprawi pompy?
Mechanik odpowiedział jej z niezadowoleniem, że potrafi odróżnić gorący kamień od zimnego, ale odsunął się i wyjął notes. Usiłował już oszacować, ile ciepła mogliby odebrać z takiego przepływu bez doprowadzania wody do wrzenia.