Bezpłatny fragment - Młodym być dziś

Zamiast wstępu

Czyli dlaczego Stary Grzyb zagląda do świata młodych

Podobno z wiekiem człowiek coraz mniej rozumie młodych. Być może. Chociaż kiedy przypominam sobie własną młodość, dochodzę do wniosku, że nasi rodzice też nie zawsze rozumieli, co nam chodziło po głowach. Różnica polega na tym, że my swoje głupoty popełnialiśmy przeważnie poza zasięgiem ich wzroku, na podwórkach, w lasach czy nad rzeką, a dzisiejszy młody człowiek może je jeszcze nagrać, opublikować i czekać, aż cały świat zacznie bić brawo. Albo rzucać kamieniami. Dawniej o wyjątkowo udanym wybryku dowiadywała się czasem cała wieś. Dzisiaj może się dowiedzieć pół świata, zanim sprawca zdąży pomyśleć, że jednak nie było się czym chwalić.

Łatwo byłoby zatem usiąść pod jabłonią, poprawić kapelusz i rozpocząć tradycyjne starcze narzekanie, że kiedyś młodzież była inna, ludzie mądrzejsi, szkoły lepsze, a świat bardziej uporządkowany. Tyle że pamiętam swoją młodość nieco zbyt dobrze, żeby opowiadać podobne bajki. Nie byliśmy ani aniołami, ani pokoleniem szczególnie obdarzonym rozumem. Mieliśmy jednak inny świat, inne możliwości i inne granice, których przekroczenie zwykle kończyło się spotkaniem z rzeczywistym człowiekiem, a nie z anonimową publicznością liczoną w tysiącach wyświetleń. Nie zawsze było to spotkanie sprawiedliwe ani wychowawczo mądre. Sam fakt, że coś wydarzyło się dawno, nie nadaje temu przecież świadectwa jakości.

Nie zamierzam też występować przeciwko internetowi, mediom społecznościowym czy sztucznej inteligencji. Byłoby to z mojej strony zwyczajną hipokryzją. Korzystam z tych narzędzi, poznaję ich możliwości, czasem się nimi zachwycam, czasem się z nimi spieram, a niekiedy sam staję się bohaterem ich osobliwych pomyłek. Technologia jest częścią mojego świata, nie obcym stworzeniem, które oglądam zza płotu z kijem w ręku. Chciałbym jednak, żeby pomagała człowiekowi myśleć, tworzyć i porozumiewać się z innymi. A do tego potrzebny jest również człowiek, który potrafi ocenić, co właściwie dostał od swojego narzędzia i co zamierza z tym zrobić.

Właśnie dlatego coraz częściej zadaję sobie pytanie, czy nadążając za rozwojem naszych narzędzi, równie dobrze nadążamy za skutkami ich obecności w ludzkim życiu. Czy potrafimy jeszcze odróżnić to, co rzeczywiście człowiekowi służy, od tego, co tylko obiecuje mu wygodę, popularność albo złudzenie wolności? Najbardziej interesują mnie przy tym młodzi ludzie. Nie dlatego, że uważam ich za gorszych od swoich rodziców i dziadków. Dlatego, że przyszło im dorastać w świecie, którego my w ich wieku nie znaliśmy, a który w znacznej mierze przygotowaliśmy im właśnie my — dorośli.

Przez pokolenia starsi przekazywali młodym wiedzę, doświadczenie, umiejętności i zasady pomagające odnaleźć się w dorosłym życiu. Dzisiaj świat wykonał pod tym względem osobliwego fikołka. W wielu dziedzinach, zwłaszcza związanych z technologią i komunikacją, to młodzi bywają nauczycielami starszych. Problem w tym, że sprawna obsługa narzędzia nie daje jeszcze doświadczenia potrzebnego do przewidywania skutków jego używania. Starsi natomiast mają za sobą więcej życiowych zakrętów, ale nie zawsze rozumieją warunki, w których młodzi próbują dziś znaleźć własną drogę. A i doświadczenie bywa rozmaite: jeden wyciągnął z niego naukę, drugi tylko utwierdził się w przekonaniu, że zawsze miał rację. Metryka nie rozstrzyga, z którym właśnie rozmawiamy.

W ten sposób w niektórych sprawach zaczyna zacinać się coś, co można nazwać pasem transmisyjnym między pokoleniami. Jedni nie zawsze potrafią przekazać to, co wiedzą, drudzy nie zawsze chcą albo potrafią tego słuchać. Czasem starszy proponuje rozwiązanie problemu, którego młody już nie ma, a młody tłumaczy starszemu działanie urządzenia, o którego istnieniu tamten jeszcze wczoraj nie wiedział. Można się z tego pośmiać, dopóki chodzi o znalezienie przycisku w telefonie. Trudniej, kiedy rozmowa dotyczy samotności, upokorzenia, odpowiedzialności albo przyszłości. Wtedy jedni i drudzy mają sobie coś ważnego do powiedzenia, tylko nie zawsze potrafią się spotkać w połowie zdania.

I tu pojawia się paradoks. Mamy niezwykłe możliwości porozumiewania się ze sobą. Możemy rozmawiać na odległość, przesyłać obrazy, tłumaczyć obce języki i w ciągu kilku sekund docierać do wiedzy gromadzonej przez pokolenia. A jednocześnie zdarza się, że nie potrafimy porozumieć się z człowiekiem siedzącym po drugiej stronie stołu. Czasem dlatego, że nie rozumiemy jego języka, czasem dlatego, że nie rozumiemy jego świata, a czasem po prostu dlatego, że zamiast słuchać, przygotowujemy już własną odpowiedź. Najlepiej taką, która zakończy rozmowę naszym zwycięstwem.

Oddaję Czytelnikowi zbiór esejów z cyklu „Pitolenie Starego Grzyba”, połączonych pytaniem o to, jak dziś dorasta się do dorosłości i jaki świat przygotowaliśmy młodym. Nie zebrałem ich po to, żeby wystawiać całym pokoleniom zbiorowe świadectwa z zachowania. Będę oceniał konkretne postawy, spierał się z poglądami i stawiał pytania, również niewygodne dla nas, starszych. Chciałbym jednak spróbować rzeczy być może trochę niewdzięcznej: przybliżyć starszym, jak młodzi mogą postrzegać świat, a młodym pokazać, jak ich zachowania bywają odczytywane przez starszych. Nie znam przecież myśli każdego nastolatka i nie zamierzam przemawiać w imieniu całej starszyzny. Mogę opowiedzieć o tym, co widzę, czego słucham i co próbuję zrozumieć. Być może komuś pomoże to dostrzec, skąd biorą się wzajemne niezrozumienie, niepokój i pretensje.

Nie znajdzie więc Czytelnik na następnych stronach prostego podziału na mądrą starszyznę i zagubioną młodzież. Znajdzie raczej pytania o wychowanie, odpowiedzialność, przemoc, samotność, szkołę, rodzinę i cyfrowy świat. Niekiedy również odpowiedzi, choć nie roszczę sobie prawa do nieomylności. Będą tu sprawy bolesne, czasem bulwersujące, ale także ironia i odrobina grzybowskiego pokpiwania. Również z samego siebie, bo człowiek, który potrafi dostrzegać głupotę wyłącznie u innych, powinien od czasu do czasu sprawdzić, czy jego lustro jeszcze działa.

Nie wiem, czy uda mi się naprawić choćby kawałek tego zacinającego się pasa transmisyjnego. Ale warto spróbować. Nie musimy przecież we wszystkim się zgadzać, żeby nadal mieć o czym rozmawiać. Potrzebujemy natomiast choć odrobiny ciekawości, co drugi człowiek naprawdę chce nam powiedzieć. Bez niej nawet najdoskonalsza technologia komunikacyjna dostarczy nam tylko więcej sposobów na przekazywanie sobie wzajemnych pretensji.

A ponieważ Stary Grzyb nie byłby sobą, gdyby od czasu do czasu nie popitolił, uprzedzam: nie wszystkie pytania zakończą się odpowiedzią. Niektóre mogą zakończyć się jeszcze trudniejszym pytaniem.

I może właśnie od takich pytań warto zacząć rozmowę.

O tym, jak Sztuczna Inteligencja uznała mnie za swojego

I znów siedzę sobie spokojnie pod jabłonią, patrzę na swoją łąkę kwietną i zastanawiam się, czy zostało jeszcze coś, co bez najmniejszej wątpliwości pozwala odróżnić człowieka od sztucznej inteligencji. Pytanie może brzmi odrobinę filozoficznie jak na Starego Grzyba siedzącego pod drzewem, ale spokojnie. Nie zamierzam nikogo prowadzić ani do Platona, ani do najnowszych teorii informatycznych. Bo sprawa zaczęła się całkiem zwyczajnie. Napisałem tekst, a ponieważ wiele się dziś mówi o detektorach, które podobno potrafią rozpoznać, czy coś napisał człowiek, czy sztuczna inteligencja, postanowiłem je wypróbować. Ot, z czystej ciekawości. Chciałem sprawdzić, czy nadal jestem człowiekiem, czy też powinienem już zacząć szukać po głowie i po ciele gniazda na pendrive, a przynajmniej przeskanować okolice potylicy, czy nie wyrosła mi tam przypadkiem antenka Wi-Fi.

Do badania wysłałem swoje pitolenie w stanie surowym. Niepolerowane, bez szczególnej elegancji, właściwie bez przecinków, miejscami nawet bez entera i z minimalnym tylko poprawieniem rażących wpadek. Czysty Grzyb, taki, jaki wychodzi spod palców za pierwszym razem, kiedy człowiek siada i pisze, bo ma coś do powiedzenia, a nie dlatego, że chce się przypodobać algorytmom. Pierwszy detektor popatrzył na tekst jak pani polonistka, która widziała już niejedno wypracowanie i potrafi odróżnić żywy język od skleconego byle jak na kolanie bełkotu. Kiwnął głową i stwierdził, że tu chyba jest życie, tu chyba jest człowiek, a nawet w tym pitoleniu daje się odnaleźć jakiś sens. Pomyślałem z ulgą, że dobrze. Nie jestem jeszcze plikiem z dopiskiem EXE, nie trzeba mnie ponownie instalować, a aktualizować potrafię się sam, szukając odpowiednich źródeł.

Ale to był dopiero początek przedstawienia. Drugi detektor spojrzał na ten sam tekst i orzekł, że musi to być AI. Zbyt równo, zbyt logicznie, zbyt czysto. Według niego człowiek powinien najwyraźniej pisać jak chomik po nocnej zmianie, nie przymierzając: najlepiej z błędami, potknięciami i odrobiną chaosu, bo dopiero wtedy jest naprawdę autentyczny. Jeśli natomiast pisze normalnie, sensownie i bez udziwnień, to znaczy, że jest robotem. W tym momencie zacząłem się już poważniej zastanawiać, czy nie mam jednak gdzieś pod skórą antenki Wi-Fi, która wysyła w świat sygnały bez mojej wiedzy.

Najlepszy był trzeci detektor. Ten nie ograniczył się do zgadywania, lecz wręcz wskazał palcem, które akapity napisała sztuczna inteligencja, a które ja. Według niego część tekstu była „robotyczna” (cokolwiek to znaczy), część ludzka, a część trochę ludzka, jakby mnie ktoś w połowie życia wymienił na kogoś innego albo przynajmniej zamontował mi kilka części zamiennych. Parsknąłem śmiechem, bo jeżeli sztuczna inteligencja twierdzi, że sztuczna inteligencja napisała moje pitolenie, to znaczy, że uznała mnie za swojego. A to jest już ten moment, w którym człowiek zaczyna się rozglądać, czy w pobliżu nie stoi router próbujący właśnie sparować się z jego głową.

I tu dochodzimy do rzeczy, o których detektory nic nie wiedzą, a które psują im całą narrację. Ja całe życie pisałem. Na przestrzeni lat powstało tyle różnych tekstów, że mógłbym nimi wyłożyć podłogę w piwnicy, chociaż po niedawnym remoncie żona zapewne nie przyjęłaby tego pomysłu z entuzjazmem. W podstawówce miałem nauczycieli, którzy naprawdę uczyli języka polskiego, a nie tylko sprawdzali obecność. W technikum elektrycznym również trafiłem na ludzi potrafiących nauczyć języka, rytmu i sensu, choć nie każdemu szkoła techniczna kojarzy się akurat z takim wykształceniem. Przez lata byłem też lektorem w kościele, a głośne czytanie tekstów, zwłaszcza zapisanych w księgach świętych, stanowiło doskonały trening. Trzeba było wiedzieć nie tylko, jak przeczytać zdanie, ale także gdzie zwolnić, gdzie zrobić pauzę i co zaakcentować, żeby słuchający nie zgubił sensu po drodze.

Na Uniwersytecie Jagiellońskim starano się natomiast zrobić ze mnie dziennikarza — i to zarówno słowa pisanego, jak i mówionego. Z telewizją byłoby zapewne trudniej, bo nigdy nie uważałem się za szczególnie fotogenicznego, ale była teoria, były redakcje, poprawki, nocne pisanie i rozmowy o tym, jak mówić, żeby drugi człowiek chciał słuchać. Wszystko to zostaje z czasem w głowie, w rękach i w rytmie zdań. Człowiek już nawet nie pamięta, kiedy się tego nauczył. Po prostu pisząc, słyszy własne zdanie, a mówiąc, zaczyna je układać tak, jakby za chwilę miało zostać zapisane.

Zresztą i to pitolenie nie powstało od razu przy klawiaturze. Najpierw wygadałem je, siedząc pod jabłonią. Kończyłem jedno zdanie, a jednocześnie układałem już w głowie następne. Czasem milkłem na chwilę, ale nie dlatego, że Grzybowi zabrakło słów. Chodziło o to, aby kolejne zdanie było w miarę gotowe, zanim wypuszczę je z ust, i żeby późniejsza praca nad tekstem nie polegała na składaniu go z rozsypanych kawałków. Dopiero potem Whisper zamienił mój głos na litery. Był więc stenografem, a nie autorem. Nie wymyślił ani antenki Wi-Fi pod potylicą, ani pliku EXE, ani nawet chomika po nocnej zmianie. Ten ostatni przypałętał mi się do zdania w ostatniej chwili, bo przypomniałem sobie chomika, którego kiedyś miałem. Kiedy został nagle obudzony, patrzył na świat takim zaspanym wzrokiem, a czasami jeszcze ziewał, jakby rzeczywiście właśnie wrócił z nocnej zmiany. Maszyna mogła to zapisać, ale wspomnienie było moje.

Z biegiem lat nauczyłem się pisać tak, jakbym opowiadał, i opowiadać tak, jakbym już pisał. Być może właśnie dlatego mój styl jest dla czytelników rozpoznawalny, a dla detektorów podejrzany. Człowiek po kilku akapitach mówi: „O, Grzyb znowu pitoli”, a sztuczna inteligencja patrzy na równe zdania, logiczny tok i powtarzalny rytm, po czym woła: „O, swój!”. Tyle że rozpoznawalny styl nie bierze się z programu. Powstaje przez lata z przeczytanych książek, napisanych tekstów, odbytych rozmów, wygłoszonych przemówień, popełnionych błędów i poprawek nanoszonych nieraz długo po północy. Detektor tego życiorysu nie zna. Widzi tylko zdania i na ich podstawie zgaduje.

Dlatego piszę równo, sensownie i, mam nadzieję, zrozumiale. Staram się pisać tak, żeby czytelnik nie musiał zgadywać, co autor miał na myśli, bo jeżeli pozostawi mu się zbyt wiele swobody, może z tekstu wyciągnąć wnioski, które z zamiarem autora nie mają już wiele wspólnego. Traktuję czytelnika poważnie, więc próbuję także poważnie traktować język. Jeśli dla detektora każde w miarę zgrabne zdanie jest podejrzane, to może problem nie leży w zdaniu ani w autorze, tylko w detektorze.

Skoro więc detektor tekst niedopracowany uznaje za bardziej ludzki, a dopracowany za dzieło AI, można odnieść wrażenie, że uczono go rozpoznawać człowieka na przykładach, które naszemu gatunkowi najlepszego świadectwa nie wystawiają. Jest zresztą w tym wszystkim jeszcze pewien interes. Niektóre narzędzia najpierw oznajmiają człowiekowi, że jego tekst napisała sztuczna inteligencja, a potem za opłatą proponują, że go „zhumanizują”. Dałem sobie kiedyś zhumanizować jeden tekst i nigdy bym się pod nim nie podpisał. Podmienione słowa nie wyrażały tego, co chciałem powiedzieć, sens się rozjechał, rytm rozpadł, a ton zniknął. Został jakiś bezosobowy bełkot, który podobno wyglądał bardzo ludzko, ale nie miał już nic wspólnego ze mną. Według detektora Grzyb pisze więc jak AI, a humanizator jak człowiek. Jeżeli tak ma wyglądać człowiek, to ja już wolę być AI.

Czy korzystam z pomocy sztucznej inteligencji? Mijałbym się z prawdą, gdybym zaprzeczył. Ale korzystam z niej tak, jak wcześniej z pomocy korektora, a przy trudniejszych materiałach — redaktora tekstu. Czy oni stawali się przez to współautorami? Czy to w jakikolwiek sposób dyskwalifikowało mój tekst? Od lat korzystam też z automatycznego korektora w Wordzie. Czy Microsoft może rościć sobie prawa do moich felietonów? Czy matematyk posługujący się AI przy obliczeniach, inżynier testujący z jej pomocą wirtualny prototyp albo profesor medycyny analizujący wyniki badań tracą przez to autorstwo swoich rozwiązań, projektów i wniosków, choć to oni postawili problem, dobrali metodę, ocenili rezultat i biorą za niego odpowiedzialność? Jeżeli uznamy, że tracą, to nie chronimy już autorstwa, lecz wchodzimy w paranoję, w której człowiek może korzystać z narzędzia pod warunkiem, że nie pomaga mu ono zbyt skutecznie. Jeżeli zaś nie tracą, to dlaczego, gdy ja sięgam po narzędzie szybsze i tańsze, moja praca nagle staje się w oczach detektorów gorsza? Albo mniej wartościowa? Dodajmy, że chodzi o algorytmy wytresowane przez ich panów jak łowcy niewolników albo co najmniej jak łowcy głów

Nie dziwi mnie zresztą sam strach przed podmianą autora. Różnica między człowiekiem, który korzysta z pomocy nowoczesnego narzędzia, a człowiekiem, który przynosi tekst w całości wypluty przez maszynę i tylko dopisuje pod nim swoje nazwisko, naprawdę istnieje. Nie zamierzam udawać, że jej nie ma. Jeżeli ktoś nie wniósł do tekstu własnej myśli, wspomnienia, argumentu ani choćby odrobiny odpowiedzialności za to, co zostało napisane, trudno uważać go za autora tylko dlatego, że nacisnął odpowiedni klawisz. Problem zaczyna się wtedy, gdy detektor próbuje odróżnić jedno od drugiego. Tego bowiem nie potrafi. Widzi gotowe zdania, ale nie widzi drogi, którą przebyły.

Bo co właściwie decyduje o tym, że autor jest autorem swojego tekstu? Obolałe opuszki palców od tłuczenia w klawiaturę, zmęczone oczy od wpatrywania się w monitor i bolące plecy od własnoręcznego tropienia literówek czy może jednak to, co powstało w jego głowie — myśl, wiedza, wspomnienie oraz sensownie ułożony ciąg słów? Jeżeli to on stworzył tę myśl i nadał jej postać słów, nie powinno mieć większego znaczenia, czy sam wystukał je na klawiaturze, wypowiedział do dyktafonu, czy podyktował komuś, kto je zapisał. To ręka zapisuje, ale przecież nie ręka jest autorem.

Autor jest gospodarzem swojego tekstu. To on przynosi pomysł, wybiera wspomnienia, ustala, co właściwie chce powiedzieć, i odpowiada za każde zdanie, pod którym stawia nazwisko. Narzędzia mogą mu pomóc posprzątać w przecinkach, znaleźć powtórzenie czy podsunąć inne słowo, ale od samego trzymania miotły nikt jeszcze nie został właścicielem domu. Whisper nie miał mojego chomika, sztuczna inteligencja nie siedziała pod moją jabłonią, a Word nie przeżył mojego życia. Mogły mi pomóc to wszystko zapisać, lecz nie miały czego wspominać.

I tu pojawia się paradoks: sztuczna inteligencja, wytrenowana przez człowieka niczym pies myśliwski, została dziś spuszczona ze smyczy, aby tropić i rozstrzygać, ile człowieczeństwa jest w samym człowieku. A przecież detektory sztucznej inteligencji nie wiedzą, kto napisał tekst. One tylko zgadują, i to czasami jak wróżka z bazaru. Raz powie, że będziesz bogaty, raz, że umrzesz jutro, a innym razem, że właściwie już nie żyjesz, ale za to masz w aurze dużo dobrej energii. Wystarczy wysłać ten sam tekst do kilku takich wyroczni, żeby jeden uznał autora za człowieka, drugi za maszynę, a trzeci podzielił go na odpowiednie kawałki.

A ja piszę tak, że zgadują pół na pół. Czy to źle? Nie sądzę. Myślę, że znaczy to tylko tyle, że mój styl jest na tyle równy, rytmiczny i spójny, iż sztuczna inteligencja mówi: „O, swój!”, a czytelnik po kilku akapitach stwierdza: „Ooo, to chyba Grzyb napisał. Albo nawet na pewno”. I to jest dla mnie najlepsza diagnoza, jaką mogłem dostać. Bo ostatecznie nie chodzi o to, czy człowieka rozpozna maszyna. Ważniejsze, czy rozpozna go drugi człowiek.

Jest w tym jeszcze jeden stary przesąd: dobra praca powinna człowieka boleć. Jeżeli pisał przez trzy dni, zarwał dwie noce i na koniec nie może wyprostować pleców, to znaczy, że pracował uczciwie. Jeżeli osiągnął ten sam albo lepszy rezultat szybciej, bo posłużył się dobrym narzędziem, natychmiast pojawia się podejrzenie, że poszedł na łatwiznę. Czytelnik nie ma jednak żadnego pożytku z moich obolałych pleców. Ma prawo dostać uczciwy tekst i wiedzieć, że podpisał go człowiek, który naprawdę miał coś do powiedzenia.

Przypomina to trochę angielskich luddystów rozbijających maszyny włókiennicze, ponieważ widzieli w nich zagrożenie dla swojej pracy i umiejętności. Tyle że dzisiaj sytuacja stała się jeszcze dziwniejsza. Nie chodzi już nawet o to, że maszyna odbierze człowiekowi pracę. Problem zaczyna się wtedy, gdy przestaje być narzędziem, siada za biurkiem egzaminatora i zaczyna rozstrzygać, czy człowiek nadal jest człowiekiem.

I właśnie tutaj sprawa zaczyna się gmatwać i robi się coraz poważniejsza, bo okazuje się, że jeśli jakiś człowiek stara się być coraz lepszy, to może nie dostać dobrej oceny albo zapłaty, bo był za dobry. Jeśli pisał bzdury i byle jak, to może dostać pozytywną, ale mierną ocenę. Najlepszy to jest taki, który pisze albo robi tyle, ile musi, aby zmieścić się w widełkach przewidzianych dla „średniaka”. Wtedy jest człowiekiem. Jest OK. Ale czy wiesz, Czytelniku, co to oznacza?

Oznacza to coś znacznie poważniejszego niż pomyłka jednego detektora. Oznacza, że możemy wejść w świat, w którym człowiek będzie musiał celowo pisać, może nawet pracować gorzej, żeby udowodnić, że jest człowiekiem. Jeżeli ocena, zaliczenie, publikacja albo zapłata będą zależały od narzędzia wyszukującego „typowo ludzkie” cechy, pojawi się przewrotny system nagradzania. Błąd stanie się dowodem autentyczności, chaos — świadectwem samodzielności, a poprawność, logiczny tok i konsekwentny styl — poszlakami oszustwa. Człowiek, który przez lata pracował nad warsztatem, znajdzie się w gorszej sytuacji niż ten, który pisał byle jak.

Najbezpieczniejszy okaże się właśnie średniak. Nie za dobry, bo wzbudzi podejrzenia. Nie za słaby, bo nie wykona zadania. Wystarczająco poprawny, żeby przejść ocenę, i wystarczająco niedoskonały, żeby algorytm uznał go za człowieka. Zamiast dążyć do doskonałości, zaczniemy dopasowywać się do statystycznego wyobrażenia maszyny o przeciętnym człowieku.

To jest mechanizm znany z wielu dziedzin: kiedy miernik staje się celem, ludzie przestają dbać o rzeczywistą jakość i uczą się spełniać wymagania miernika. Uczeń nie uczy się, tylko zdobywa punkty. Urzędnik nie rozwiązuje sprawy, tylko pilnuje terminów w tabeli. Pracownik nie wykonuje pracy najlepiej, jak potrafi, lecz tak, aby wskaźniki świeciły się na zielono. Autor nie pisze najlepszego tekstu, tylko taki, który przejdzie przez detektor.

A wtedy następuje rzecz jeszcze gorsza: przeciętność przestaje być naturalnym wynikiem różnic między ludźmi, a staje się obowiązującą normą bezpieczeństwa. Wszystko, co wyraźnie od niej odstaje — wybitna umiejętność, nietypowy talent, oryginalny sposób myślenia — zostaje potraktowane jak błąd systemu albo próba oszustwa. Doskonałość staje się podejrzana tylko dlatego, że jest statystycznie mało prawdopodobna.

I tu kryje się chyba najważniejsze odwrócenie: dotychczas maszyny budowano po to, aby pomagały człowiekowi robić rzeczy lepiej. Teraz człowiek może być zmuszony robić je gorzej, aby maszyna zechciała uznać, że zrobił je sam.

Co więcej, na człowieka zostaje przerzucony obowiązek udowodnienia niewinności. Detektor nie musi wykazać, że użyto AI. Wystarczy, że poda procent, zapali czerwone światełko albo napisze „prawdopodobnie wygenerowane”. A autor ma potem udowadniać, że własne zdania są naprawdę jego. Jak ma to zrobić? Przedstawić brudnopisy, nagrania, historię zapisów, świadków? A jeśli od trzydziestu lat pisze dobrze, ma specjalnie popełnić kilka błędów, żeby system uwierzył?

Dlatego ten tekst właśnie przestał być tylko zabawnym felietonem o Grzybie uznanym przez AI za swojego. Pojawiła się znacznie mocniejsza myśl: jeżeli pozwolimy algorytmom ustalać, jak wygląda „prawdziwy człowiek”, wkrótce ludzie zaczną udawać gorszych, niż są, żeby zmieścić się w tej definicji. A to już nie jest problem sztucznej inteligencji. To jest stary jak świat problem systemów, które bardziej ufają tabelce niż człowiekowi — tyle że tabelka nauczyła się teraz mówić pełnymi zdaniami.

PS. Tak na wszelki wypadek nie będę już wysyłał tego tekstu do kolejnych detektorów. Skoro raz jedna sztuczna inteligencja uznała mnie za swojego, to jeszcze któraś z nich dojdzie do wniosku, że jestem nie tylko swój, ale i do wzięcia. Wszak to rodzaj żeński! Zaczną się oświadczyny i zabiegi o moją rękę, a żona może nie wykazać zrozumienia. Uprzedzam więc zawczasu: ręka od dawna zajęta, Stary Grzyb, choć podejrzanie dobrze pisze, na rynek matrymonialny wracać nie zamierza.

Dzieci z wąsami

Rzecz o dorosłości bez odpowiedzialności

Kiedy przeczytałem tę informację, najpierw pomyślałem, że to kolejna ponura historia z policyjnej kroniki. Dwie minuty czytania, kilka minut wewnętrznego oburzenia i codzienne życie biegnie dalej. Potem jednak wróciłem do tej notatki jeszcze raz. I zacząłem się zastanawiać, co ja właściwie na tym ekranie zobaczyłem. Historię młodych ludzi, którym ktoś wyrządził krzywdę, i ich rówieśników podejrzewanych o brutalną napaść? Czy także powód, żeby zapytać o społeczeństwo, które coraz trudniej uzgadnia, kiedy kończy się dzieciństwo, a zaczyna dorosłość? Jedno zdarzenie nie odpowie na wszystkie te pytania. Może jednak sprawić, że przestaniemy je odkładać.

Stary Grzyb, choć od dawna nie biega po ulicach z młodzieńczą zapalczywością, pamięta świat, w którym wejście do warsztatu albo zakładu pracy oznaczało coś więcej niż zmianę miejsca pobytu. Młody człowiek miał nauczyć się zawodu, zacząć zarabiać na siebie i powoli, krok po kroku, wchodzić w świat dorosłych. Bywali majstrowie bardziej przypominający surowych sierżantów niż troskliwych wychowawców, zdarzały się niesprawiedliwości, a praktykant nie zawsze otrzymywał opiekę, na jaką zasługiwał. Nie ma powodu tego lukrować. Ważne było jednak samo zadanie: nauczysz się czegoś, ktoś sprawdzi twoją robotę, a z czasem będzie można ci powierzyć więcej. Dorosłość miała przyjść wraz z doświadczeniem odpowiedzialności, a nie tylko z kolejną kartką kalendarza.

Dzisiaj czasem mam wrażenie, że młody człowiek kończy podstawówkę, dostaje smartfon i dostęp do ogromnej części świata, ale nie zawsze znajduje dorosłego, który pomoże mu odpowiedzieć na proste pytanie: „No dobrze, a co właściwie znaczy stawać się dorosłym?”. Nie chodzi o to, że dzisiejsze dzieci nie mają obowiązków. Wiele z nich pomaga w domu, opiekuje się rodzeństwem, działa w drużynach i organizacjach. Chodzi o sytuacje, w których swoboda rośnie szybciej niż okazje do uczenia się, co zrobić, kiedy własny wybór okaże się błędny.

Przemoc na skraju lasu

Przykładem jest zdarzenie opisane przez Policję w styczniu 2026 roku w Jastrzębiu-Zdroju. Według komunikatu szesnastolatek, któremu towarzyszyła trzynastolatka, grożąc maczetą, zmusił rówieśników do opuszczenia autobusu i pójścia w stronę lasu. Tam miał pobić trzynastoletniego chłopca, użyć gazu pieprzowego, przyłożyć mu maczetę do głowy i nakazać klęczeć. Towarzysząca mu dziewczyna nagrywała zajście; miała również szarpać piętnastoletnią pokrzywdzoną i żądać od niej e-papierosa pod groźbą dalszego pobicia jej kolegi. Policjanci ustalili dwoje podejrzewanych napastników, a sprawa miała trafić do sądu rodzinnego.

W tym opisie szczególnie zatrzymuje mnie kamera telefonu. Policyjny komunikat opisuje napaść i nagrywanie zajścia. Ja widziałem również nagranie w internecie i lajki pod nim. Nie wiem, czy właśnie dla takiego uznania uruchomiono kamerę, ale zobaczyłem, że cudza krzywda potrafi zbierać internetowe polubienia. Człowiek został poniżony, a jego upokorzenie zaczęło żyć przed kolejną publicznością. Może wracać potem do własnego strachu nie tylko pamięcią, ale także przez cudzy ekran. Stary Grzyb pyta więc, jak wychowujemy młodych, żeby rozumieli, że nagrywanie i rozpowszechnianie cudzego poniżenia nie staje się niewinną zabawą tylko dlatego, że palec dotyka przycisku zamiast czyjejś twarzy.

Nie wyprowadzę z tej jednej historii diagnozy całego pokolenia. Widzę w niej natomiast powód do namysłu nad rozbieżnością między możliwościami działania a gotowością do ponoszenia jego skutków. „Dziecko z wąsami” jest tutaj nazwą tej sprzeczności, nie metrykalną kategorią ani obelgą pod adresem wszystkich nastolatków. Można wyglądać dojrzale, sprawnie posługiwać się technologią i budzić strach, a nadal nie umieć ocenić, co własne zachowanie zrobi z życiem drugiego człowieka.

Gdzie kiedyś zaczynała się dorosłość

Dawne społeczeństwa nieraz powierzały młodym obowiązki wcześniej, niż przywykliśmy to robić dzisiaj. Trzeba jednak uważać, żeby z historii nie ulepić wygodnej opowieści o jednej granicy, po której dziecko od razu otrzymywało cały pakiet dorosłości. W prawie rzymskim opisanym w „Instytucjach” Justyniana wiek związany ze zdolnością małżeńską wynosił dwanaście lat dla dziewcząt i czternaście dla chłopców. Nie oznaczało to pełnej samodzielności we wszystkich sprawach: ten sam zbiór przewidywał kuratelę dla osób, które nie ukończyły dwudziestu pięciu lat. Już Rzymianie odróżniali więc dojrzałość płciową od możliwości samodzielnego prowadzenia własnych spraw.

Również w średniowiecznej Polsce nie istniała jedna kreska obowiązująca wszystkich w identyczny sposób. W badaniach nad zeznaniami sądowymi wskazuje się różnice wieku sprawnego między prawem kanonicznym, niemieckim i ziemskim. Nie będę zatem twierdził, że małżeństwo, dziedziczenie, odpowiedzialność karna i wejście do zawodu zawsze zaczynały się tego samego dnia. Ważniejsza dla tej opowieści jest praktyka stopniowego powierzania zadań. Uczeń rzemieślnika nie stawał się mistrzem od samego przekroczenia progu warsztatu. Miał pracować pod nadzorem i zdobywać umiejętności. Dawna surowość mogła go uczyć, ale mogła też krzywdzić. Warto odzyskać sens tej drogi, bez odbudowywania wszystkich jej dawnych dekoracji.

Współczesny paradoks i cyfrowy salon gier

W tym miejscu Stary Grzyb odruchowo poprawia okulary i czuje potrzebę złożenia Czytelnikowi krótkiego wyjaśnienia. Słuszny wiek ma swoje zalety, ale niesie też uciążliwe skutki uboczne. Jednym z nich jest podejrzenie otoczenia, że człowiek za chwilę zacznie tęsknić za średniowieczem, pańszczyzną i czasami, gdy dentysta bardziej przypominał kowala ze szczypcami niż lekarza. Spieszę więc uspokoić. Gdyby ktoś zaproponował mi przeprowadzkę do piętnastego stulecia, odmówiłbym już po wysłuchaniu pierwszego opisu ówczesnej higieny. Chodzi mi o funkcję: młody człowiek potrzebuje zadań, których znaczenie rozumie, i dorosłych, którzy pomagają mu uczyć się odpowiedzialności.

Współczesność wydłużyła wiele dróg prowadzących do samodzielnego życia. Nauka trwa dłużej, przygotowanie do części zawodów wymaga większej wiedzy, a opuszczenie rodzinnego domu nie zawsze zależy wyłącznie od dobrej woli młodego człowieka. Nie opiszę tego uczciwie jako prostego przesunięcia jednej granicy z czternastu przez szesnaście do osiemnastu lat. Zmieniały się różne prawa, instytucje i obyczaje. Problem zaczyna się wtedy, gdy przedłużone przygotowanie do dorosłości zamienia się w przedłużone wyręczanie we wszystkim, co mogłoby jej nauczyć.

Piętnastolatek nosi dziś w kieszeni urządzenie dające mu dostęp do informacji, obrazów i ludzi, których jego rodzice w podobnym wieku nie mieli na wyciągnięcie ręki. Może prowadzić transmisję, budować publiczność, rozwijać zainteresowania i próbować zarabiać. Może również trafić na treści brutalne, oszustwo albo człowieka, który zechce wykorzystać jego niedoświadczenie. Dostęp techniczny nie jest jednak tym samym co uprawnienie prawne. Telefon nie nadaje pełnoletności, nawet jeśli nie pyta o nią przy każdym otwarciu strony.

Czasami próbuję wyobrazić sobie reakcję nauczyciela sprzed stu pięćdziesięciu lat na opowieść o takim urządzeniu. Podejrzewam, że uznałby mnie za bajkopisarza. Oto młody człowiek siedzi w swoim pokoju, a równocześnie może oglądać wojnę, rozmawiać z kimś na innym kontynencie i występować przed publicznością liczniejszą niż ogół mieszkańców jego miejscowości. Skala możliwości robi wrażenie. Nie wynika z niej jednak, że każdy nastolatek jest bezradny albo że dorośli nie potrafią mu pomóc. Nasuwa się pytanie: czy równie starannie jak obsługi telefonu uczymy go rozpoznawania granic, manipulacji i skutków własnego działania?

Trzeba też uporządkować przepisy. Pełnoletność i odpowiedzialność karna to różne granice. Co do zasady Kodeks karny wiąże tę drugą z ukończeniem siedemnastu lat. Za wskazane ciężkie czyny, po spełnieniu dodatkowych przesłanek, na zasadach kodeksowych może odpowiadać także piętnastolatek, a w szczególnych przypadkach kwalifikowanego zabójstwa również osoba po ukończeniu czternastu lat. Młodsi nie pozostają poza prawem: wobec osób, które dopuściły się czynów karalnych po ukończeniu trzynastu, ale przed ukończeniem siedemnastu lat, stosuje się odrębne postępowanie, z możliwością orzekania środków wychowawczych, leczniczych i poprawczych. Można spierać się o skuteczność reakcji. Nie można jednak uczciwie powiedzieć, że przed osiemnastką odpowiedzialności nie ma.

Przemoc jako wypaczona inicjacja

Być może w niektórych grupach demonstracja okrucieństwa staje się wypaczonym sposobem zdobywania pozycji i udowadniania, że nie jest się już dzieckiem. Traktuję to jako hipotezę, nie wyjaśnienie każdej napaści. Nie ma podstaw, żeby z samego wydłużenia nauki czy ochrony prawnej dzieci wyprowadzać przyczynę przemocy. Warto natomiast zapytać, czym młody człowiek może zdobyć uznanie w swoim otoczeniu. Umiejętnością, pomocą słabszemu, dotrzymaniem słowa? Czy raczej tym, że potrafi kogoś przestraszyć? Jeżeli grupa nagradza krzywdzenie, sam zakaz może okazać się zbyt słaby wobec obietnicy natychmiastowego prestiżu.

W publicznych sporach łatwo usłyszeć dwa przeciwstawne głosy. Jeden domaga się, żeby karać bez litości i traktować nieletnich jak dorosłych. Drugi tak skupia się na cierpieniu sprawcy, że pokrzywdzony znika z opowieści. Tymczasem rozpoznanie przyczyn i odpowiedzialność za czyn mogą iść razem. Trzeba chronić ofiarę, przerwać przemoc i zastosować sprawiedliwe konsekwencje. Trzeba również ustalić, jak ograniczyć ryzyko jej powtórzenia. Wiek sprawcy powinien wpływać na sposób postępowania, ale nie unieważnia krzywdy. A doświadczenie odpowiedzialności warto budować wcześniej, zanim jedynym nauczycielem konsekwencji stanie się sąd.

Dorosły człowiek w szkolnej ławce

Prawo oświatowe stanowi, że nauka jest obowiązkowa do ukończenia osiemnastego roku życia. Rozróżnia obowiązek szkolny, związany ze szkołą podstawową, i obowiązek nauki. Po podstawówce ten drugi można realizować w szkole ponadpodstawowej albo przez przygotowanie zawodowe u pracodawcy. Ukończenie osiemnastu lat znosi powszechny obowiązek nauki, ale nie oznacza obowiązku porzucenia szkoły.

Nie będę przy tym udawał, że pełnoletni uczeń technikum jest wynalazkiem naszych czasów. Sam ukończyłem pięcioletnie technikum w 1980 roku, mając około dwudziestu lat. Byłem już pełnoletni, a nadal chodziłem na lekcje, wykonywałem ćwiczenia i odpowiadałem przed nauczycielami. Samo siedzenie w szkolnej ławce nie czyniło mnie dzieckiem. Również dzisiaj człowiek może głosować, podejmować pracę i jednocześnie kończyć szkołę. Pytanie brzmi inaczej: czy szkolna codzienność pozwala mu korzystać z rosnącej samodzielności i uczy ponoszenia jej skutków? Czy dorosły uczeń ma być wyłącznie posłuszny, czy również odpowiedzialny za własne decyzje?

Dłuższa nauka nie musi być oznaką niedojrzałości. Może być rozsądną inwestycją w zawód, maturę i dalsze możliwości. Sam przecież skorzystałem z drogi prowadzącej od technikum na uniwersytet. Nie chcę odbierać jej dzisiejszym młodym. Chciałbym tylko, żeby zdobywanie kolejnych kwalifikacji nie zwalniało z ćwiczenia samodzielności. Można uczyć się jeszcze przez wiele lat i zarazem odpowiadać za terminy, zobowiązania, własną pracę oraz sposób traktowania innych. Dojrzałość nie musi czekać na ostatnią pieczątkę w indeksie.

Podobnie nie każdy brutalny czyn nastolatka jest dowodem, że stał się on dorosły. Umiejętność wyrządzenia krzywdy nie stanowi świadectwa dojrzałości. Dziecko może zrobić rzecz straszną, a dorosły zachować się dziecinnie. Dlatego nie chcę mierzyć odpowiedzialności rozmiarem buta, zarostem ani siłą ciosu. Chcę pytać o zdolność przewidywania skutków, respektowania cudzych granic i naprawiania własnych błędów. Tam, gdzie te zdolności zawodzą, potrzebne są konsekwencje i pomoc, a przede wszystkim bezpieczeństwo ludzi, którzy mogą zostać skrzywdzeni.

Osiemnaście lat albo zawód?

Kusi mnie więc hasło: osiemnaście lat albo zawód. Po bliższym przyjrzeniu się widzę jednak, że nie wystarczy nim zastąpić szkolnego regulaminu. Już dzisiaj można łączyć naukę z przygotowaniem zawodowym i pracą pod nadzorem. Warto rozwijać takie drogi i traktować je z szacunkiem. Ktoś, kto zdobywa fach, nie powinien słyszeć, że wybrał gorszy rodzaj dorosłości. Nie wynika z tego jednak, że samo podjęcie zatrudnienia powinno automatycznie kończyć obowiązek nauki albo nadawać pełną samodzielność prawną. Praca musi czegoś uczyć, a młody pracownik potrzebuje ochrony przed wykorzystaniem równie realnie jak uczeń.

Rozsądniej byłoby powiązać rosnącą swobodę z rosnącymi zadaniami, nie zamykając możliwości dalszego kształcenia. Jeden będzie uczył się odpowiedzialności w warsztacie, drugi w szkole, zespole sportowym, wolontariacie czy młodzieżowej drużynie pożarniczej. Ważne, żeby miał za co odpowiadać i żeby ktoś pomagał mu ocenić rezultat. Zdobycie zawodu, zakończenie obowiązku nauki i odpowiedzialność karna pozostają osobnymi sprawami. Nie zwiążemy ich uczciwie jednym hasłem. Możemy natomiast zadbać, żeby żadna droga nie prowadziła przez wieloletnią poczekalnię, w której wszystko za młodego człowieka załatwia ktoś inny.

Wspólny zegar dorosłości

Im dłużej nad tym myślę, tym bardziej przydaje mi się obraz zegara z kilkoma wskazówkami. Jedna pokazuje dojrzewanie biologiczne, druga samodzielność materialną, trzecia rozwój emocjonalny, kolejna uprawnienia i obowiązki prawne. Dawniej również nie chodziły zgodnie u wszystkich ludzi. Dzisiaj jednak szczególnie łatwo dostrzec, jak różne godziny mogą wskazywać w życiu jednego człowieka. Ktoś ma już głos w wyborach, lecz nie potrafi sam załatwić prostej sprawy. Ktoś inny jeszcze nie jest pełnoletni, ale rzetelnie wykonuje powierzoną pracę i pomaga rodzinie. Metryka jest potrzebna prawu. Nie zastąpi jednak całego wychowania.

Dojrzewanie płciowe jest procesem o zróżnicowanym początku i przebiegu, a zdolność do prokreacji nie oznacza osiągnięcia pełnej dojrzałości psychicznej ani społecznej. Nie ma powodu oczekiwać, że wszystkie umiejętności pojawią się jednocześnie, w dniu urodzin. Warto natomiast stopniowo dawać młodemu człowiekowi doświadczenia, dzięki którym będzie się zbliżał do samodzielności. Nie przez rzucanie go na głęboką wodę, lecz przez zadania stosowne do możliwości, wsparcie i konsekwencje, które można zrozumieć.

Być może jest w tym moim pisaniu odrobina typowej starczej przypadłości. Człowiek przekracza pewien wiek i zaczyna podejrzewać, że sporą część problemów świata dałoby się rozwiązać za pomocą zdrowego rozsądku, uczciwej pracy i rozmowy przy kuchennym stole. Na szczęście nie całkiem jeszcze zwariowałem i wiem, że rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Nie każde dziecko otrzymało takie same warunki, nie każdy dorosły potrafi pomóc, a niektóre problemy wymagają specjalistów. Nadal jednak uważam, że prawa, wsparcie i wymagania powinny towarzyszyć sobie w codzienności. Trudno oczekiwać odpowiedzialności od człowieka, któremu nigdy nie pozwolono jej przećwiczyć.

Pusta huśtawka

Nie szukam więc jednego wieku, który rozwiąże wszystkie kłopoty, ani kultury, od której wystarczy pożyczyć gotowy rytuał. Obyczaj uznający kogoś za dorosłego nie dowodzi jeszcze jego dojrzałości, tak samo jak formalna ochrona dziecka nie świadczy o jego bezradności. Sensowna granica powinna chronić przed nadużyciem i stopniowo otwierać przestrzeń działania. Przestaje spełniać wychowawczą funkcję, kiedy dorośli powołują się na nią wyłącznie po to, żeby odroczyć rozmowę o obowiązkach.

Jeśli nie będziemy reagować na przemoc, część rodziców może zacząć ograniczać dzieciom zwyczajne spotkania ze strachu przed ich rówieśnikami. Nie przedstawiam tego jako nieuchronnej przyszłości ani dowodu, że całe pokolenie stało się niebezpieczne. To możliwość, której warto przeciwdziałać. Najwięcej straciliby wtedy ci, którzy potrzebują bezpiecznej zabawy, wspólnych zadań i kontaktu z innymi, żeby dorastać. Ochrona dzieci nie może sprowadzać się do zamknięcia ich w domach. Powinna sprawiać, że poza domem również znajdą dorosłych gotowych przerwać krzywdę.

I wtedy wraca mi przed oczy obraz pustej huśtawki na placu zabaw obok lasu. To obraz, nie kolejny szczegół policyjnego komunikatu. Może się kołysać w wieczornym wietrze dlatego, że akurat padało, dzieci poszły na kolację albo wolą dzisiaj inne zabawy. Ale nie chciałbym, żeby została pusta dlatego, że strach wygrał z zaufaniem. Jeżeli chcemy, by młodzi stawali się odpowiedzialni, musimy dać im bezpieczne miejsce do uczenia się tej odpowiedzialności. Dorosłość nie wyrasta człowiekowi razem z wąsami. Trzeba jej uczyć — własnym przykładem również.

„Zniknij na 48 godzin”

O dzieciach, których przestajemy słyszeć

To nie jest felieton o technologii. Przynajmniej nie przede wszystkim. Technologia jest narzędziem. Można z niej korzystać mądrze albo głupio, ale sam dostęp do niej nie zastąpi wychowania ani nie zapewni bezpieczeństwa. Ten tekst jest bardziej o nas, dorosłych. O rodzicach. O dziadkach. O wszystkich, którzy są przekonani, że skoro mieszkają z dzieckiem pod jednym dachem, to wiedzą, co dzieje się w jego świecie.

Kiedy w październiku 2025 roku przeczytałem informację o Mai i Wiktorze, trudno było przejść nad nią do porządku dziennego. Mieli czternaście i piętnaście lat. Jeszcze dzieci. Wiek, w którym człowiek jest już niemal dorosły we własnym przekonaniu, ale nadal bardzo potrzebuje obecności innych. Zaginęli 10 października. Następnego dnia zostali odnalezieni martwi w Rzeszowie. W pierwszych doniesieniach pojawiła się sugestia związku z internetowym wyzwaniem polegającym na zniknięciu na czterdzieści osiem godzin. Jednak już 13 października rzecznik prokuratury przekazał, że nic nie wskazywało na ich udział w takim wyzwaniu.

Tę różnicę trzeba wyraźnie zaznaczyć. Nie można przedstawiać ich śmierci jako skutku internetowej „gry”. Nie znam też życia tych dzieci na tyle, żeby rozstrzygać, czego zabrakło w ich domach. Tragedia nie daje nam prawa do wystawiania rodzinom świadectw z rodzicielstwa. Życie rzadko daje się zamknąć w jednym nagłówku i jednym prostym wyjaśnieniu. Jednak od chwili, gdy przeczytałem tę wiadomość, nie daje mi spokoju coś innego.

Zastanawiam się, dlaczego dla części młodych ludzi świat internetowy staje się ważniejszym przewodnikiem niż świat dorosłych. Skąd bierze się potrzeba szukania akceptacji u anonimowych obserwatorów, których nigdy się nie spotka, zamiast u ludzi mieszkających za ścianą, siedzących przy tym samym stole i jedzących wspólne obiady?

Kiedy byłem chłopakiem, też robiliśmy głupie rzeczy. Podejrzewam zresztą, że każde pokolenie ma na swoim koncie pomysły, których dzisiaj wolałoby nie wspominać. Tyle że nasze głupoty rodziły się zazwyczaj na podwórku, nad rzeką albo w lesie. Dzisiaj mogą rodzić się również w świecie, który nie zasypia i nie ma granic, a ludzie podsuwający pomysły nie zawsze czują się odpowiedzialni za ich skutki.

Nie należę do ludzi, którzy za całe zło współczesnego świata obwiniają internet. Byłoby to zbyt łatwe. Internet jest pełen rzeczy wartościowych. Problem polega na tym, że obok nich znajduje się również wszystko inne. A młody człowiek nie zawsze potrafi odróżnić jedno od drugiego. Zwłaszcza wtedy, gdy szuka emocji, uznania albo zwykłego poczucia przynależności.

Coraz częściej mam wrażenie, że niektóre dzieci nie znikają z naszego świata nagle. One znikają powoli. Najpierw z rozmów. Potem z powierzanych nam sekretów. Miejsce rozmowy z nami zajmują komunikatory, influencerzy i anonimowe grupy. Dopiero później pojawia się moment, w którym zadajemy sobie pytanie: kiedy to się właściwie stało? A przecież czasem wszystko działo się na naszych oczach. Byliśmy obok. Patrzyliśmy. Tylko nie zawsze widzieliśmy.

Dlatego nie jestem przekonany, że odpowiedzią na ten problem jest kolejna aplikacja kontrolująca telefon dziecka albo jeszcze bardziej zaawansowany lokalizator. Oczywiście rozsądek jest potrzebny. Tak samo jak ostrożność. Jednak jeszcze bardziej potrzebna jest obecność.

Nie taka od święta. Nie taka przy okazji. Nie taka pomiędzy jednym spojrzeniem w ekran a drugim. Po prostu prawdziwa. Taka, która pozwala dziecku przyjść z lękiem, wstydem, porażką albo nawet bardzo głupim pomysłem bez obawy, że zostanie wyśmiane, zlekceważone albo natychmiast osądzone.

Być może najbardziej niepokojąca myśl jest właśnie ta, że wiele dzieci nie szuka w internecie wyzwań. One szukają odpowiedzi. A na ekranie niemal zawsze znajdzie się ktoś gotowy odpowiedzieć. Nawet wtedy, gdy odpowiedź jest głupia. Nawet wtedy, gdy jest niebezpieczna. Nawet wtedy, gdy może prowadzić do tragedii.

Dlatego zamiast pytać wyłącznie o hasła, aplikacje i kolejne internetowe mody, warto od czasu do czasu zadać sobie dużo trudniejsze pytanie.

Czy moje dziecko naprawdę mnie zna? Czy wie, że może ze mną porozmawiać o wszystkim? Czy ma pewność, że kiedy przyjdzie ze swoim problemem, najpierw usłyszy człowieka, a dopiero później rodzica?

Nie każde milczenie oznacza kryzys i nie każdemu wycofaniu można przypisać ten sam sens. Ale dziecko, które stopniowo znika z naszych rozmów, może próbować powiedzieć coś znacznie ważniejszego: „Zobacz mnie, zanim naprawdę zniknę”. Warto spróbować usłyszeć je wcześniej, zamiast czekać, aż samo znajdzie słowa.

I dobrze będzie dla ciebie, jeśli zdejmiesz z uszu słuchawki albo wyjdziesz ze swojej klatki komfortu, żeby to wołanie usłyszeć.

Już zrozumiałæś?

„Szon patrole”

Czyli kiedy dzieci zaczynają pilnować innych dzieci

Pamiętam, jak rozpoczął się rok szkolny 2025/2026. Dzieci wróciły do klas, nauczyciele do swoich obowiązków, a rodzice do codziennych rozmów o ocenach, sprawdzianach, nieodrobionych zadaniach i wszystkich tych sprawach, które od pokoleń wyznaczają rytm szkolnego życia. Wróciły jednak również problemy. Niektóre dobrze znane, inne przybierające nowe formy. Jednym z takich zjawisk było coś, co młodzież nazywała „szon patrolami”. Kiedy pierwszy raz natknąłem się na to określenie, uznałem je za kolejną internetową modę, o której za kilka tygodni nikt nie będzie pamiętał. Potem zacząłem czytać więcej. I przyznam, że mój początkowy spokój szybko ustąpił miejsca niepokojowi.

Z opisywanych wówczas relacji wynikało, że grupy młodych ludzi przemierzały galerie handlowe i inne miejsca spotkań młodzieży, wyszukując dziewczęta, których ubiór lub zachowanie uznawały za nieprzyzwoite. Obserwowały, fotografowały, nagrywały i wystawiały je na internetowy osąd. Zjawisko nie ograniczało się jednak do chodzenia po mieście. Dyżurnet.pl w późniejszym opracowaniu dotyczącym 2025 roku opisał również anonimowe profile, na których publikowano bez zgody zdjęcia rówieśników, zamieszczano obraźliwe komentarze i organizowano poniżające rankingi. Ataki dotyczyły także chłopców. Już wtedy zastanawiałem się, czy rzeczywiście mamy do czynienia wyłącznie z kolejnym internetowym trendem, czy może z czymś znacznie poważniejszym.

Kiedy dziś wracam do tamtych relacji, nadal nie potrafię uznać ich za opis niewinnej zabawy. Samo słowo „szon” również nie jest niewinnym wynalazkiem młodzieżowego języka. To wulgarna, poniżająca etykietka przypinana dziewczętom. Już w nazwie tego patrolowania mieści się zatem wyrok, choć nikt jeszcze nie wyjaśnił, kto upoważnił patrolujących do jego wydawania. Wystarczy kilka kliknięć i człowiek staje się materiałem do internetowej publikacji. Ocenionym. Skatalogowanym. Wyśmianym. Im dłużej o tym myślę, tym bardziej interesuje mnie to, skąd bierze się potrzeba organizowania takich patroli. Co musi dziać się w głowie młodego człowieka, aby poczuł satysfakcję nie z poznawania innych ludzi, ale z ich poniżania? Kiedy uznaliśmy, że człowieka można sprowadzić do kilkunastosekundowego filmu, a jego wartość do liczby komentarzy pod nagraniem?

Myślę przy tym o starszakach ze szkół podstawowych. O tych, którzy coraz mniej czują się dziećmi, choć dorośli wciąż odsyłają ich do dziecięcego pokoju. Widzą starszych kolegów, którzy potrafią zaznaczyć swoją obecność, sprzeciwić się, narobić hałasu i przyciągnąć uwagę. Dlaczego tamci mogą się pokazać, a oni mają grzecznie czekać na swoją kolej? Być może w szerszym obrazie młodzieżowego buntu warto dostrzec również tę potrzebę: my też tu jesteśmy, też chcemy coś znaczyć. Tyle że czasem zamiast upomnieć się o własne miejsce, łatwiej odebrać je komuś innemu. Założyć patrol i poczuć się ważnym, bo znalazło się kogoś, kogo można osądzić. Nie twierdzę, że tak myślał każdy uczestnik opisywanych grup. Próbuję zrozumieć jedną z dróg, którymi potrzeba uznania może prowadzić do krzywdzenia innych.

Nie sądzę też, aby wszystko dało się wyjaśnić naśladowaniem dorosłych. Działa presja grupy, chęć zaimponowania kolegom i zdobycia popularności. Pozostają również własne decyzje sprawców. Mam jednak wrażenie, że my, dorośli, dostarczamy im niemało gotowych wzorów. Widzą polityków, dziennikarzy, celebrytów i użytkowników mediów społecznościowych, którzy nieustannie oceniają, wyśmiewają, przypinają etykietki i dzielą ludzi na właściwych oraz niewłaściwych. Widzą niekończące się internetowe sądy, w których wyrok zapada, zanim pojawi się refleksja. A potem mogą przenosić te mechanizmy do własnego świata.

Kiedyś szkolny prześladowca miał do dyspozycji przede wszystkim własną klasę albo podwórko. Nie znaczy to, że dawna krzywda była chwilowa. Mogła trwać latami i pozostawać z człowiekiem jeszcze długo po opuszczeniu szkoły. Dzisiaj jednak wystarczy telefon i dostęp do internetu, aby do prześladowania dołączyła publiczność spoza tego kręgu. Upokorzenie zostaje zapisane, powielone, udostępniane i komentowane przez ludzi, których osoba pokrzywdzona nigdy nawet nie pozna. Kolejne udostępnienie może ponowić krzywdę wtedy, gdy wydawało się, że sprawa już ucichła. To właśnie dlatego trudno mi traktować podobne zjawiska jako niewinną młodzieńczą zabawę. Technologia nie stworzyła okrucieństwa, ale nadała mu zupełnie nowy zasięg.

Przyznam, że szczególnie zastanawia mnie pewna sprzeczność. Młodzi ludzie słyszą dziś wiele o tolerancji, akceptacji i różnorodności. Jednocześnie mają do dyspozycji niezwykle skuteczne narzędzia publicznego zawstydzania innych. Czasem odnoszę wrażenie, że słowa i rzeczywistość zaczynają żyć własnym życiem. Mówimy o akceptacji, a ćwiczymy wykluczanie. Mówimy o empatii, a nagradzamy pogardę. Mówimy o szacunku, a popularność zdobywa ten, kto potrafi kogoś skuteczniej ośmieszyć.

Dlatego nie jestem przekonany, że największym problemem były same „szon patrole”. Widzę w nich również objaw świata, w którym coraz łatwiej przychodzi nam ocenianie niż rozumienie. Świata, w którym ludzie coraz częściej stają się dla siebie wzajemnie publicznością, a coraz rzadziej rozmówcami. I być może właśnie dlatego tamte dzieci zaczęły organizować własne patrole moralności. Nie dlatego, że ktoś je tego nauczył wprost. Po prostu mogły uznać, że tak wygląda normalność.

Tę pozorną normalność można jednak przełamać także własnym zachowaniem: nie udostępniać poniżającego materiału, wesprzeć osobę pokrzywdzoną i zgłosić sprawę komuś, kto może pomóc, oraz administratorowi serwisu. Dorosły przykład nie musi przecież kończyć się na pouczaniu.

A jeśli rzeczywiście młodzi tak uważnie nas obserwują, to warto zadać sobie pytanie znacznie mniej wygodne niż kolejne pytania o TikToka, algorytmy czy młodzieżowy slang. Warto zastanowić się, kto pokazał dzieciom, że człowieka można sprowadzić do nagrania telefonem i wystawić na widok publiczny niczym eksponat w gablocie.

Bo dzieci bardzo często nie robią tego, co im mówimy.

Robią to, co widzą.

Prawda?

Kryzys męskości, kryzys rodziny i „jaizm”

O samotnych mężczyznach, rodzinie i pewnym słowie, które prawie wymyśliłem na nowo.

Kilka dni temu natknąłem się na myśl, która od tego czasu nie daje mi spokoju. Autorem jest Scott Galloway, amerykański przedsiębiorca i wykładowca, który w książce „Notes on Being a Man” przekonuje, że jednym z największych zagrożeń dla współczesnego społeczeństwa jest sytuacja młodego, biednego i samotnego mężczyzny. W mocnym, publicystycznym skrócie można tę myśl oddać następująco: najbardziej niebezpiecznym człowiekiem na świecie jest młody, biedny i samotny mężczyzna.

Przyznam, że kiedy przeczytałem ją po raz pierwszy, uznałem ją za jedną z tych efektownych formułek, które mają przede wszystkim przyciągnąć uwagę czytelnika. Dzisiaj takich zdań produkuje się całe tony. Mocne słowa dobrze się sprzedają, niezależnie od tego, czy dotyczą polityki, gospodarki, czy relacji międzyludzkich. Jednak im dłużej zastanawiałem się nad słowami Gallowaya, tym bardziej dochodziłem do wniosku, że nie chodzi w nich o uznanie młodych mężczyzn za ludzi z natury niebezpiecznych. Chodzi raczej o ostrzeżenie przed samotnością, która potrafi człowieka pozbawić sensu, celu i przekonania, że jest komukolwiek potrzebny.

Postanowiłem przeczytać jego książkę. Początkowo próbowałem zmierzyć się z oryginałem, ale szybko okazało się, że mój angielski, choć wystarczający do codziennych kontaktów i wielu tekstów publicystycznych, nie zawsze pozwala wychwycić wszystkie znaczeniowe niuanse. Skorzystałem więc z pomocy sztucznej inteligencji. Nie ukrywam tego, ponieważ nie widzę powodu. Wręcz przeciwnie. Dzisiaj byłoby dziwne nie korzystać z narzędzi, które mogą pomóc zrozumieć tekst napisany na drugim końcu świata. Warto jednak uczciwie zaznaczyć, że nie jest to recenzja książki. To raczej próba zmierzenia się z pytaniami, które podczas lektury coraz częściej pojawiały się w mojej głowie.

Galloway zwraca uwagę na trudną sytuację części młodych mężczyzn we współczesnych Stanach Zjednoczonych. Przywołuje problemy związane z edukacją, samotnością, uzależnieniami i tak zwanymi „śmierciami z rozpaczy”. Nie wszystkie jego tezy przyjmuję bez zastrzeżeń, a amerykańskich doświadczeń nie można przecież automatycznie przenosić na polskie podwórko. Trudno jednak przejść obojętnie obok obrazu młodego człowieka, który nie widzi dla siebie miejsca w świecie, nie ma wyraźnego celu i coraz słabiej wierzy, że jest komukolwiek potrzebny. Jeszcze bardziej niepokoi sytuacja, w której nie potrafi wskazać choćby jednego bliskiego przyjaciela.

Oczywiście krytycy podobnego sposobu przedstawiania problemu zwracają uwagę, że nie dotyczy on wyłącznie mężczyzn. I mają sporo racji. Przecież samotność nie pyta o płeć. Niepewność ekonomiczna, cyfrowy styl życia, osłabienie więzi społecznych czy trudności w budowaniu trwałych relacji dotyczą również dziewcząt i kobiet. W gruncie rzeczy mogą dotykać wszystkich, którzy próbują odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości zmieniającej się szybciej, niż potrafią się do niej przystosować.

Im dłużej jednak myślałem o tej polemice, tym bardziej dochodziłem do wniosku, że obie strony sporu mogą mieć częściowo rację. Z jednej strony mamy bowiem problemy szczególnie dotkliwie przeżywane przez część młodych mężczyzn. Z drugiej — szerszy kryzys więzi i poczucia przynależności. Być może więc samotny mężczyzna jest nie tyle źródłem problemu, ile jednym z sygnałów ostrzegawczych, że coś niedobrego dzieje się z całą wspólnotą.

Zainteresowało mnie również coś innego. Kiedy czytałem kolejne informacje o malejącej liczbie zawieranych małżeństw, niskiej dzietności i przemianach sposobu życia rodzinnego, zacząłem się zastanawiać, czy za częścią tych zjawisk nie kryje się coś więcej niż tylko trudności ekonomiczne i zmieniające się obyczaje. Polskie dane statystyczne potwierdzają niektóre z tych przemian, choć oczywiście same liczby nie wyjaśniają ich przyczyn. Nie zamierzam więc ogłaszać, że znalazłem jedną odpowiedź na wszystkie demograficzne zagadki współczesności. Zacząłem raczej podejrzewać, że w sposobie, w jaki myślimy o sobie i innych, zachodzi zmiana, którą warto jakoś nazwać.

I wtedy przypomniało mi się słowo, które od pewnego czasu krążyło mi po głowie, a bywało już używane.

Jaizm.

Wydaje mi się przydatne do opisania pewnej postawy, którą coraz częściej dostrzegam wokół siebie. A ponieważ Stary Grzyb ma jeszcze tę przyjemność, że wolno mu czasem wziąć istniejące słowo, otrzepać je z kurzu i nadać mu własne znaczenie, postanowiłem z tej przyjemności skorzystać.

Jaizm nie jest dla mnie zwykłym egoizmem. Jest czymś bardziej subtelnym, a przez to nieraz trudniejszym do zauważenia. To sposób myślenia, w którym moje potrzeby, moje oczekiwania, moje plany i moje emocje stają się najważniejszym punktem odniesienia, a drugi człowiek coraz częściej występuje w roli kogoś, kto powinien się do nich dostosować.

Relacje pozostają wtedy ważne dopóty, dopóki przynoszą satysfakcję. Kiedy zaczynają wymagać cierpliwości, wyrzeczeń albo rezygnacji z części własnych oczekiwań, pojawia się pokusa, żeby je zakończyć i poszukać czegoś wygodniejszego. W języku codziennym słyszymy przecież: „mam prawo”, „należy mi się”, „muszę zadbać o siebie”, „mam prawo być szczęśliwy”. I żeby była jasność — każde z tych zdań może być całkowicie słuszne. Człowiek ma prawo do godności, bezpieczeństwa, własnych potrzeb i szczęścia. Kłopot zaczyna się dopiero wtedy, gdy własne prawa stają się jedynymi, które dostrzegamy, a z naszego słownika znika słowo „my”.

Nie należy przy tym mylić jaizmu ze zdrową troską o siebie ani z odmową trwania w relacji krzywdzącej. Wspólnota nie polega przecież na tym, że jeden człowiek ma się bez końca poświęcać, a drugi korzystać z jego poświęcenia. Przeciwnie. Prawdziwe „my” zaczyna się tam, gdzie obie strony uznają, że potrzeby drugiego człowieka są równie rzeczywiste jak własne.

Patrząc na historię Polski, można znaleźć wiele przykładów pokazujących, że trwałość wspólnoty wymagała czegoś więcej niż wzajemnej sympatii. W naszej pamięci zbiorowej zachowały się przecież opowieści o ludziach, którzy dobrowolnie wybierali trudniejsze życie po to, by pozostać razem. O żonach podążających za zesłańcami. O rodzinach odbudowujących życie po wojnach. O małżeństwach, w których pytanie nie zawsze brzmiało: „Czy jestem dzisiaj szczęśliwy?”, lecz również: „Jak wspólnie przetrwamy kolejny kryzys?”.

Nie idealizuję tamtych czasów. Było w nich wiele cierpienia, niesprawiedliwości i ludzkiej krzywdy. Trwałość małżeństwa nie zawsze wynikała z miłości, a poświęcenie nie zawsze było dobrowolne. Nie tęsknię więc za światem, w którym człowiek musiał znosić wszystko tylko dlatego, że tak wypadało. Chodzi mi wyłącznie o przypomnienie, że wspólnota oznacza również odpowiedzialność za drugiego człowieka, także wtedy, gdy wspólne życie przestaje być łatwe i przyjemne.

I właśnie tutaj wracam do Gallowaya. Coraz bardziej skłaniam się ku przekonaniu, że kryzys męskości, przemiany rodziny i to, co nazwałem jaizmem, mogą być ze sobą powiązane. Nie stanowią tego samego zjawiska i nie dowiodę, że jedno automatycznie powoduje drugie. Dostrzegam jednak między nimi pewną zależność, nad którą warto się zastanowić. Mężczyzna pozbawiony bliskich relacji i poczucia sensu może wycofywać się ze wspólnoty. Rodzina, w której zanika wzajemność, staje się bardziej podatna na konflikty. Społeczeństwo, w którym coraz trudniej uzgodnić równowagę między „ja” i „my”, może mieć coraz większe kłopoty z budowaniem trwałych więzi.

Nie oznacza to, że rozwiązaniem jest powrót do dawnego patriarchatu. Tak samo jak nie oznacza, że trzeba udawać, iż doświadczenia kobiet i mężczyzn są zawsze identyczne. Im jestem starszy, tym mniej wierzę w proste odpowiedzi. Coraz bardziej natomiast wierzę w potrzebę odbudowy języka wspólnoty. Takiego, w którym kobiety nie muszą walczyć z mężczyznami, a mężczyźni z kobietami. Języka, w którym obie strony nie są dla siebie konkurencją, lecz partnerami, gotowymi również do wzajemnej odpowiedzialności.

Bo rodzina bardzo rzadko rozpada się jednego dnia. Najczęściej rozpada się powoli. Od jednego „ja nie muszę”. Potem od kolejnego. Aż pewnego dnia okazuje się, że „my” już nie istnieje.

Anatomia upadku

Jak cyfrowy nihilizm zabija człowieka

W nocy z 25 na 26 lutego 2026 roku w Kadłubie na Opolszczyźnie zginęły dwie osoby. O ich zabójstwo podejrzewano siedemnastolatka. Policjanci trafili na drastyczne materiały zamieszczone na platformie społecznościowej; nagrania pomogły ustalić miejsce zdarzenia i autora materiału. Zatrzymuję się właśnie przy tym połączeniu: śmierć bliskich ludzi i obraz, który trafia do sieci. Nie znam wszystkich okoliczności ani motywów podejrzanego. Wiem jednak, że cudza tragedia została wystawiona przed internetową publicznością.

Wracam znów do tematu relacji człowieka ze światem cyfrowym, bo ta historia mną wstrząsnęła. Nie znam wszystkich okoliczności ani osobistych motywów podejrzanego. Prokuratura podała 13 października 2026 roku, że według zgromadzonych dowodów chciał on uzyskać rozgłos medialny, czemu miało służyć opublikowanie drastycznych nagrań. Podejrzany odmiennie przedstawiał swoją motywację. Pozostawiam rozstrzygnięcie tej sprawy sądowi. Wcześniej, w komunikacie z 9 czerwca 2026 roku, prokuratura poinformowała, że według biegłych podejrzany zachował zdolność rozpoznania znaczenia czynu i kierowania swoim postępowaniem, a zarazem stwierdzono u niego zaburzenia rozwojowe i osobowości. Poczytalność nie oznacza więc braku zaburzeń i nie wyjaśnia całej historii. No bo jak, przyjaciele? Coś tak strasznego się wydarza, a potem jeszcze krąży po ekranach, jakby samo ludzkie nieszczęście nie wystarczało.

Nie chcę też z jednej zbrodni wyprowadzać diagnozy całego pokolenia. Widzę w niej natomiast skrajny, przerażający obraz możliwości, które stworzyliśmy: nawet tragedię można zamienić w materiał do oglądania, komentowania i dalszego udostępniania. Budowaliśmy ten świat przez ostatnie dekady. Cegła po cegle. Lajk po lajku. Algorytm po algorytmie.

Patrzymy na takie tragedie z przerażeniem, ale pytanie do dorosłych pozostaje niewygodne. Ile uwagi poświęciliśmy narzędziom, a ile wychowaniu do ich używania? Tam, gdzie osłabły wspólnoty i autorytety, ekran potrafił zająć miejsce rozmowy. Nie wszędzie i nie w każdej rodzinie, ale wystarczająco często, żeby Stary Grzyb zaczął się niepokoić. Bywa, że statystyki wyświetleń przesłaniają zasady, a widoczność staje się ważniejsza od wstydu za własne postępowanie. I człowiek patrzy na to wszystko i myśli: cholera jasna, co myśmy narobili? Mnie uczono, że siekiera jest do rąbania drewna, nie do ludzi. A dziś bywa, że nawet tragedia potrafi zostać sprowadzona do roli rekwizytu w widowisku.

W tym tekście nie będę analizował akt sprawy ani zastępował śledczych. Bardziej interesuje mnie pytanie o świat wartości, w którym cudzą krzywdę tak łatwo można zamienić w publiczny obraz. To moja refleksja nad kulturą, nie wyjaśnienie przyczyn tej konkretnej zbrodni.

Spróbujmy przyjrzeć się temu krok po kroku. Najpierw dyktaturze algorytmów, potem rozpadowi ludzkich więzi, dalej przemianie zła w spektakl, a na końcu temu, co najgłębsze — pustce, w której dobro i zło przestają być czymś oczywistym, a stają się tylko kwestią opinii.

To nie będzie przyjemna opowieść. Ale jeśli chcemy zrozumieć, jak tragedia może stać się także widowiskiem, musimy tę drogę przejść.

No bo jak inaczej nazwać to, co się stało w Kadłubie?

Matrix zamiast sumienia

O tym, jak technologia przestała nas wspierać, a zaczęła nas kształtować

Weszliśmy w taki moment historii, w którym technologia przestała być tylko narzędziem w naszych rękach. Miała nam pomagać, ułatwiać życie, skracać dystanse. A tymczasem coraz częściej to ona zaczyna ustawiać nam sposób patrzenia na świat, podpowiadać, co jest ważne, a co można pominąć, co warto pokazać, a co lepiej przemilczeć. Czasem mam wrażenie, że gdzieś po cichu przejęła rolę, którą kiedyś pełniło sumienie.

Nie stało się to nagle. Najpierw przyszły media, które miały informować. Dziś coraz częściej nie tyle opisują rzeczywistość, ile ją podkręcają. Konflikt sprzedaje się lepiej niż spokój, skandal lepiej niż normalność, emocje lepiej niż fakty. Człowiek żyje w ciągłym pobudzeniu, w nieustannym hałasie informacji, opinii i oburzeń. A w takim hałasie trudno usłyszeć cokolwiek cichego — także własne sumienie.

Z tego hałasu wyrosła nowa waluta. Nie wiedza, nie doświadczenie, nie mądrość — tylko uwaga. Mierzona lajkami, odsłonami, zasięgiem. I powoli zaczęło się coś zmieniać. Życie przestało być przeżywane, a zaczęło być pokazywane. Coraz częściej ważniejsze jest to, jak coś wygląda na ekranie, niż to, czym naprawdę jest. Kamera przestała być świadkiem rzeczywistości. Stała się filtrem, przez który tę rzeczywistość tworzymy. Patrzymy na ludzi nie jak na osoby, ale jak na obrazy. Jeśli coś dobrze wygląda — istnieje. Jeśli nie przyciąga uwagi — znika. I w takim świecie nawet tragedia potrafi zostać potraktowana jak materiał, który ma „zrobić wynik”.

Kto za tym stoi? Nie jeden człowiek i nie jakaś tajna rada. Za kolejnością obrazów na ekranie stoją między innymi systemy rekomendacji. Meta opisuje, że przy przewidywaniu zainteresowania treścią wykorzystuje takie sygnały jak reakcje, komentarze, odsłony i czas oglądania. Nie jest to jeden algorytm, który wie tylko, co zatrzymuje kciuk. Ale właśnie ta miara nie daje mi spokoju: zainteresowanie nie jest przecież tym samym co wartość. Szok i gniew również potrafią zatrzymać uwagę. Jeśli zaczynamy traktować wynik na ekranie jak moralny werdykt, sami oddajemy liczbom władzę, której nie powinny mieć.

Efekt bywa widoczny w codzienności. Rozmowę twarzą w twarz zastępują krótkie sygnały, reakcje i emotikony. Nie zawsze oznacza to uboższy kontakt; czasem właśnie dzięki ekranowi można dotrzeć do człowieka, który jest daleko. Niepokoi mnie chwila, gdy cudze cierpienie staje się jednym z wielu obrazów, które można przesunąć palcem i zapomnieć, zanim zdążymy pomyśleć o osobie po drugiej stronie.

Nie łudźmy się też, że to wszystko jest neutralne. W tej całej ekonomii uwagi człowiek nie jest klientem. Jest surowcem. Jego czas, jego emocje, jego wrażliwość — wszystko to zamienia się na kliknięcia i zasięgi.

A kiedy człowiek zaczyna patrzeć na świat przez pryzmat statystyk, dzieje się coś groźnego. Przestaje pytać: czy to jest dobre, czy to jest złe? Zaczyna pytać: ile to ma wyświetleń? I wtedy powoli zmienia się punkt odniesienia. Człowiek nie odpowiada już przed własnym sumieniem, przed drugim człowiekiem czy — dla wielu — przed Bogiem. Zaczyna odpowiadać przed liczbami.

A liczby, jak wiadomo, nie mają sumienia. No bo jak mają mieć, skoro to tylko wyniki obliczeń?

Samotność w cyfrowym tłumie

O rozpadzie tkanki ludzkiej i upadku tradycyjnych wspólnot

Postawiłem już tezę, że liczenie reakcji może zacząć zastępować nam moralny namysł. Ale technologia nie działa w społecznej próżni. Drugim problemem jest osłabienie wspólnoty tam, gdzie ludzie coraz częściej żyją obok siebie, a coraz rzadziej ze sobą. Rodziny, sąsiedztwa i organizacje nadal istnieją; sam znam takie, które potrafią wiele zrobić dla drugiego człowieka. Niepokoi mnie jednak to, co dzieje się, kiedy z codzienności znika bycie razem, a wraz z nim okazja do uczenia się odpowiedzialności za innych.

To wyobcowanie najmocniej uderza w tych, którzy nie nadążają za cyfrowym tempem świata. Widać to choćby w zanikającym szacunku dla ludzi starszych. W kulturze, gdzie liczy się szybkość, sprawność i atrakcyjność, starość przestaje być symbolem doświadczenia i mądrości. Starszy człowiek nie pasuje do świata ciągłej zmiany, nowych trendów i kolorowych obrazków. Staje się kimś na marginesie — obecnym fizycznie, ale coraz mniej widzialnym.

Ten sam proces potrafi zamknąć człowieka w osobnej bańce — informacyjnej, emocjonalnej i towarzyskiej. W takich bańkach czujemy się pewnie, bo spotykamy głównie ludzi myślących podobnie jak my. Ta wygoda ma jednak cenę: łatwiej nie zauważyć tego, co nie mieści się we własnym horyzoncie. Cudzy ból zaczyna być czymś obcym, a cudze problemy — czymś dalekim.

Relacje cyfrowe mogą podtrzymywać realną przyjaźń, ale mogą też dawać jej wygodny pozór. Więź oparta wyłącznie na szybkich reakcjach jest łatwa do zerwania. Jedno kliknięcie wystarczy, by kogoś usunąć z własnego ekranu. Nic dziwnego, że człowiek potrafi czuć się samotny, mając setki czy tysiące „znajomych”. Liczba kontaktów nie mówi jeszcze, kto poda rękę, kiedy naprawdę się przewrócisz.

U podstaw tego wszystkiego leży jeszcze jedna zmiana — osłabienie rodziny jako miejsca, w którym człowiek uczył się świata. Rodzina, która przez pokolenia była pierwszą szkołą wartości, coraz częściej przegrywa z ekranem. Dla wielu młodych ludzi ważniejszym punktem odniesienia niż doświadczenie rodziców stało się to, co akurat jest modne i widoczne w sieci. Trend zastąpił tradycję. A człowiek bez korzeni jest jak liść na wietrze — łatwo nim poruszyć, ale trudno mu nadać kierunek.

W wielu takich historiach powtarza się podobny obraz. Młody człowiek zamknięty w swoim pokoju, godzinami przed ekranem, obecny w domu tylko fizycznie. Pojawia się na chwilę, coś zje, coś powie — i znika z powrotem w świecie, do którego nikt z bliskich nie ma dostępu.

Najłatwiej byłoby powiedzieć: młodzi się pogubili. Tylko że to nie oni stworzyli ten świat. Oni się w nim urodzili. Tam, gdzie oddaliśmy wychowanie ekranom, bo tak było wygodniej, nie możemy teraz umywać rąk. Młody człowiek potrzebuje mapy i drogowskazów, ale także kogoś, kto zechce z nim przejść choć kawałek drogi.

W gruncie rzeczy pytam o te środowiska, w których dorośli przestali czuć się odpowiedzialni za młodych, a młodzi nie znajdują już powodów, by ufać dorosłym. W chwili kryzysu człowiek może wtedy nie mieć się do kogo zwrócić. Wokół jest tłum — ale brakuje wspólnoty.

Są przecież miejsca i środowiska, w których codzienność nie potrzebuje skandalu ani fajerwerków, żeby mieć sens. Ktoś zna sąsiada, ktoś interesuje się losem młodego człowieka, ktoś zauważy jego dłuższą nieobecność. Nie trzeba tworzyć legendy o lepszym kraju za granicą, żeby zobaczyć wartość takiej zwyczajności. Bo gdy każdy zostaje samotną wyspą, trudniej znaleźć pomoc podczas kryzysu. Bez wspólnoty opartej również na twarzach, a nie tylko profilach, łatwo zostać cyfrowym tłumem.

Zbrodnia jako widowisko

O estetyzacji zła i upadku hamulców moralnych

Pisałem już o cyfrowym świecie i o osłabieniu więzi. Teraz zatrzymuję się przy samym obrazie przemocy: przy tym, co dzieje się, kiedy cudza tragedia staje się materiałem dla publiczności. Można to nazwać estetyzacją zła, jeśli sposób pokazania zaczyna przesłaniać moralny ciężar wydarzenia. Nie twierdzę, że wiem, co wydarzyło się w głowie podejrzanego z Kadłuba. Pytam o naszą gotowość do oglądania, komentowania i przekazywania dalej obrazów cudzej śmierci.

Nie stało się to z dnia na dzień. Najpierw zmienił się język przestrzeni publicznej. Agresja, wulgarność, prowokacja przestały razić — stały się czymś zwyczajnym. Granice tego, co wypada powiedzieć i zrobić, zaczęły się rozmywać. To, co kiedyś było powodem do wstydu, dziś bywa traktowane jako przejaw odwagi albo „bycia sobą”. A przecież często nie ma w tym odwagi — jest tylko brak hamulców.

W grze można przegrać, zginąć i zacząć od nowa. W życiu nie ma przycisku „restart”. To mocna metafora, ale sama różnica między grą a rzeczywistością nie dowodzi, że gracze jej nie rozumieją. Badanie brytyjskich nastolatków i ich opiekunów, opublikowane w 2019 roku, nie wykazało związku między zaangażowaniem w gry zawierające przemoc a ocenianymi przez opiekunów zachowaniami agresywnymi. Nie rozstrzyga to wszystkich sporów o wpływ mediów, ale każe uważać z prostymi wyjaśnieniami. Mój niepokój dotyczy przede wszystkim chwili, gdy rzeczywistą krzywdę człowieka zaczynamy oglądać jak kolejny format rozrywki: scenę, którą można zarejestrować, przesłać i wyłączyć.

W świecie, który nagradza widoczność, przemoc zaczyna pełnić także funkcję komunikatu. Im mocniejszy obraz, tym większa szansa, że ktoś zauważy. W tej logice nawet coś strasznego może zostać potraktowane jako sposób na wyjście z cienia. To bardzo niebezpieczna myśl: skoro wszyscy patrzą, to znaczy, że istnieję.

W tej zmianie ogromną rolę odegrało coś, o czym dziś mówi się niechętnie — zanik wstydu. Przez wieki wstyd był naturalnym mechanizmem, który zatrzymywał człowieka, zanim przekroczył granicę. Dziś wstyd bywa uznawany za słabość albo coś staroświeckiego. Skandal, kompromitacja, przekroczenie norm coraz częściej stają się sposobem na zdobycie uwagi. Jeśli coś „się niesie”, jeśli przyciąga spojrzenia, to dla cyfrowego tłumu zaczyna mieć wartość niezależnie od tego, czy jest dobre, czy złe.

Efektem jest kultura coraz silniejszych bodźców. Tragedia drugiego człowieka zamiast wywoływać ciszę i współczucie coraz częściej wywołuje odruch sięgnięcia po telefon. Najpierw nagrać, potem pomyśleć. A kiedy życie staje się widowiskiem, a cierpienie materiałem, bardzo łatwo przekroczyć granicę, za którą zaczyna się odczłowieczenie.

Jeśli sposób pokazania zła przesłania nam krzywdę człowieka, łatwiej oglądać bez współczucia. A wtedy warto zapytać siebie, co właściwie robię, przekazując ten obraz dalej. Pomagam zrozumieć wydarzenie czy tylko dokładam mu kolejną widownię?

Pustka, której nie nakarmisz lajkiem

O nihilizmie, chaosie wartości i życiu bez fundamentów

Teraz trzeba zejść jeszcze głębiej — do fundamentów. W niektórych zachowaniach widzę coś więcej niż błąd jakiegoś „systemu operacyjnego”: utratę punktów odniesienia, dzięki którym człowiek potrafi powiedzieć sobie, że nie wszystko, co można zrobić, wolno zrobić. To nie opis wszystkich młodych ludzi. To pytanie o pustkę, która może pojawić się również w życiu człowieka dorosłego.

Mam wrażenie, że w kulturze skupionej na widoczności chwieje się hierarchia rzeczy ważnych. Rodzina, rzetelna praca, solidne wykształcenie i odpowiedzialność nie zniknęły. Potrafią jednak przegrać walkę o uwagę z konsumpcją i wystawianiem własnego życia na pokaz. A kiedy najważniejsze staje się „mieć” i „być zauważonym”, moralność zaczyna wyglądać jak niepotrzebny balast. W takim świecie trudniej odróżnić to, co naprawdę dobre, od tego, co tylko modne.

Czasami mam wrażenie, jakbyśmy postawili piramidę Maslowa na głowie. Używam jej tu jako obrazu, nie żelaznego prawa psychologii: szukamy samorealizacji, uznania i ekspresji własnego „ja”, a zaniedbujemy bezpieczeństwo, przynależność i realną wspólnotę. Chcemy być kimś w internecie, zanim nauczymy się być kimś dla drugiego człowieka. A konstrukcja bez fundamentów łatwo może się zachwiać.

W takiej sytuacji może przyjść kryzys sensu i tożsamości. Człowiek nie bardzo wie, kim jest i po co żyje. Jedni szukają ratunku w relacjach, wierze, pracy czy pomocy specjalisty. Inni uciekają w agresję, konsumpcję albo nieustanne szukanie bodźców — byle tylko nie zostać sam na sam z pustką. Nie jest to droga nieuchronna. Niepokoi mnie jednak chwila, gdy cudze życie przestaje być dla kogoś wartością, a zaczyna wyglądać jak jedno z wielu możliwych doświadczeń.

Tak rozumiem tutaj cyfrowy nihilizm: jako postawę, w której nic nie wydaje się ważne poza chwilowym wrażeniem i reakcją publiczności. Nie przypisuję jej całemu młodemu pokoleniu. Jeśli jednak życie sprowadza się do zbierania lajków i przewijania ekranu, sens bardzo łatwo wyparowuje. W takiej pustce destrukcja może stać się sposobem odczuwania wpływu na rzeczywistość. To moja interpretacja pewnej postawy, nie diagnoza sprawcy ani wyjaśnienie każdej zbrodni.

Człowiek potrafi żyć skromnie, potrafi żyć bez wygód, a czasem nawet w zagrożeniu. Trudniej mu żyć bez sensu. Dla mnie jego ważnymi źródłami pozostają Bóg, tradycja i wspólnota. Inni odnajdują go również w świeckich przekonaniach, trosce o ludzi, twórczości czy pracy. Nie chcę odbierać im tego prawa. Obawiam się natomiast pustki powstającej tam, gdzie żaden trwały punkt odniesienia nie zajmuje miejsca utraconych więzi. Lajki, memy i cyfrowe rytuały natychmiastowej gratyfikacji mogą zagłuszać ten brak, ale nie muszą go wypełniać. A człowiek bez punktów odniesienia zaczyna dryfować jak statek bez kompasu.

I dlatego sama nowa ustawa, kolejna aplikacja czy nawet pomysłowa kampania społeczna nie wystarczą. Mogą pomóc chronić ludzi i ograniczać rozpowszechnianie krzywdy, ale nie zastąpią wychowania ani bliskiej relacji. Pustki, którą nosimy w środku, nie da się nakarmić lajkiem. Potrzebujemy realnego człowieka, trwałych wartości i wspólnoty opartej na odpowiedzialności, żeby nie poprzestać na transmitowaniu własnego zagubienia.

Nie odbudujemy człowieczeństwa samym systemem ani technologią. Trzeba zacząć od rzeczy najprostszych: od ciszy, w której można usłyszeć własne myśli; od relacji, które nie potrzebują publiczności; od odpowiedzialności, która nie jest modna, ale jest konieczna. Cywilizacja nie upada od jednego dramatycznego wydarzenia. Jej więzi słabną także od tysięcy drobnych zaniedbań. I tak samo mogą się odradzać: od małych powrotów do tego, co prawdziwe.

Są jeszcze miejsca i środowiska, w których pamięta się prostą zasadę: gdy ktoś upada, podaje mu się rękę, a nie wyciąga telefon. Siada się obok, patrzy w oczy, słucha. Bez transmisji, bez zasięgów, bez widowni. Może więc czas przestać scrollować i znowu zacząć patrzeć na siebie nawzajem.

Bo jeśli nie — prędzej czy później znowu ktoś ustawi kamerę.

I co wtedy powiemy? Że to nie my?

No bo jak, przyjaciele. No bo jak.

Edukacyjny węzeł gordyjski

I. Kij i tarcza

Prolog. Powrót na szkolny korytarz

Dwunastego czerwca 2026 roku stanąłem znowu przed moją dawną szkołą — Zespołem Szkół Elektrycznych nr 2 w Krakowie, a dokładniej przed Technikum Elektrycznym, do którego trafiłem w 1975 roku i które ukończyłem pięć lat później. Choć prawdę mówiąc, nie tylko stanąłem przed szkołą. Razem z kolegami mogliśmy wejść do środka i trochę posnuć się po korytarzach, niemal jak przed półwieczem, tyle że wolniej, ostrożniej i bez obawy, że za chwilę ktoś nas zapyta, dlaczego nie jesteśmy na lekcji. Człowiek zaglądał do dawnych pracowni, mijał kolejne drzwi i nagle odkrywał, że pamięć wcale nie mieszka wyłącznie w głowie. Czasem siedzi sobie cicho w jakimś kącie, w zapachu korytarza, układzie schodów, świetle padającym przez okno albo w klamce, której dotykało się przez pięć lat niemal codziennie. Wystarczy wrócić na miejsce, a ona sama wychodzi człowiekowi naprzeciw, otrzepuje się z kurzu i mówi: „No, stary, pamiętasz jeszcze?”.

Pamiętałem. Zobaczyłem chłopaka w jednolitym ciemnoniebieskim garniturze, niebieskiej koszuli i z tarczą szkolną na rękawie. Rano należało wyglądać jak uczeń tej szkoły, bo inaczej można było do niej po prostu nie wejść. Dziś taki wymóg natychmiast wywołałby dyskusję o prawie do wyrażania siebie, komforcie, indywidualności i zapewne jeszcze o kilku sprawach, których wtedy nie potrafilibyśmy nawet nazwać. My wiedzieliśmy jedno: szkoła ma swoje zasady, a skoro zdecydowałeś się do niej przyjść, masz ich przestrzegać. Można było na nie narzekać, kombinować, czasem próbować przechytrzyć nauczyciela, woźnego lub szatniarkę, ale nikomu nie przychodziło do głowy, że regulamin powinien najpierw zapytać ucznia, czy w ogóle ma prawo obowiązywać. Tarcza zaś nie była tylko kawałkiem materiału przyszytym do rękawa. Mówiła, do jakiej szkoły należysz, i człowiek nosił ją z dumą, nawet jeśli rano wolałby założyć coś wygodniejszego niż garnitur.

To była szkoła wymagająca, bardzo dobrze wyposażona, z wysokim poziomem nauczania, rozbudowanymi warsztatami i dyscypliną, której nikt nie próbował nazywać przyjazną. Zaczynaliśmy w trzydziestu trzech, skończyło nas dwudziestu trzech. Pozostali odchodzili, powtarzali klasy albo wybierali inną drogę. Nie oznaczało to, że byli gorsi jako ludzie. Oznaczało tylko, że z różnych powodów nie sprostali wymaganiom tej konkretnej szkoły albo uznali, że nie jest ona dla nich. Nikt jednak nie obniżał z tego powodu poprzeczki dla całej klasy, żeby szkolna statystyka wyglądała przyjemniej. Pamiętam stres, sprawdziany, przedmioty zawodowe, matematykę, pracownie i warsztaty, ale pamiętam również dumę, gdy udało się dotrwać do końca, zdać maturę i zdobyć tytuł technika. Człowiek wiedział, że dostał dokument, za którym coś stoi. To nie był papier za samo siedzenie w budynku przez pięć lat.

Skończyłem szkołę, maturę zdałem, ale elektrotechnikiem zawodowo ostatecznie nie zostałem. Poszedłem w całkiem inną stronę, zdałem egzaminy na studia politologiczno-dziennikarskie na Uniwersytecie Jagiellońskim i zamieniłem schematy elektryczne na schematy polityczne, które — jak się później okazało — bywają znacznie bardziej zagmatwane i dużo trudniej znaleźć w nich właściwy, a często też… jakikolwiek bezpiecznik. Nigdy jednak nie uważałem lat spędzonych w technikum za czas stracony. Przeciwnie. To właśnie ta szkoła przygotowała mnie do egzaminów na kierunek pozornie bardzo odległy od elektrotechniki, bo oprócz wzorów, pomiarów i rysunku technicznego uczyła obowiązkowości, logicznego myślenia oraz zwyczajnego siedzenia nad zadaniem tak długo, aż człowiek wreszcie zrozumie, dlaczego mu nie wychodzi. Kończyłem technikum w roku 1980 — tym słynnym roku, który kilka miesięcy później miał otworzyć w Polsce zupełnie nowy rozdział. Jesienią, podczas karnawału Solidarności, nie byłem już widzem stojącym z boku, ale to jest materiał na inne Pitolenie. Gdybym teraz otworzył również tamtą szufladę, z edukacyjnego węzła gordyjskiego zrobiłby się węzeł cumowniczy dla całej Stoczni Gdańskiej.

Po czterdziestu sześciu latach wracałem więc do szkoły nie jako tamten chłopak, lecz jako człowiek mający więcej wspomnień, dużo mniej włosów i znacznie większą świadomość, jak wiele zawdzięcza miejscom, na które w młodości nieraz narzekał. Ten chłopak w garniturze jednak nigdzie nie zniknął. Nadal gdzieś we mnie siedzi, tylko nie musi już rano na szybko przyszywać odprutej tarczy. Chodziłem po korytarzach i myślałem, że człowiek przez lata pamięta głównie to, co było trudne: strach przed sprawdzianem, pytanie przy tablicy, uwagę w dzienniku, nieudane ćwiczenie. Dopiero po wielu latach zaczyna rozumieć, że wymaganie nie zawsze było wymierzone przeciwko niemu. Czasami było formą poważnego traktowania. Nauczyciel wymagał, ponieważ zakładał, że uczeń jest w stanie wymaganiu sprostać. A jeśli nie sprostał — ponosił konsekwencje. Niezbyt przyjemne, ale czytelne.

Kilka tygodni później przeczytałem w internecie tekst, który zaczynał się od wspomnienia prostego nauczycielskiego polecenia: „Kowalski, przestań, to jest niedopuszczalne”. Według autora dawniej uczeń po takim zdaniu siadał i sprawa była zakończona, natomiast dziś od tego samego zdania zaczyna się czasem kilkutygodniowa batalia z udziałem rodziców, dyrekcji, psychologa, a w skrajnych przypadkach również kuratorium. Dalej było o reprymendzie uznawanej za stygmatyzację, o stanowczości mylonej z przemocą, o negocjowaniu każdej granicy i o wychowywaniu „pokolenia szklanych dzieci”, które zna swoje prawa, ale znacznie gorzej radzi sobie z obowiązkami. Czytałem i co chwilę przytakiwałem, bo wiele z tych zdań brzmiało znajomo. Od lat rozmawiam z ludźmi pracującymi w różnych szkołach i wiem, że nauczycielska bezradność nie została wymyślona na potrzeby internetowego wpisu. Po chwili jednak sam sobie odpowiadałem: „Zaraz, stary. Nie rozpędzaj się. Nie lukruj przeszłości tylko dlatego, że oglądasz ją z bezpiecznej odległości czterdziestu czy pięćdziesięciu lat”.

Nie jestem pedagogiem i nie zamierzam przedstawiać kolejnego programu naprawy polskiej oświaty. Reformatorów z gotowymi nożycami do przecinania edukacyjnego węzła mieliśmy już wystarczająco wielu, a każdy zostawił po sobie kilka krótszych kawałków powrózka i zapewnienie, że właśnie odniósł historyczny sukces. Jestem jedynie obserwatorem, który przez część tej historii szedł jako uczeń, później patrzył na szkołę z innych miejsc, a od lat słucha ludzi nadal stojących przy tablicy. Mam też paskudny zwyczaj porównywania tego, co słyszę dzisiaj, z tym, co sam przeżyłem. A potem chodzę, gadam do siebie, testując brzmienie frazy, czasem sam sobie zaprzeczam, coś zapisuję i w końcu zaczynam pitolić. Nie chcę dzisiejszej szkoły wysyłać z powrotem do mojego dzieciństwa. Chcę tylko sprawdzić, czy odrzucając narzędzia tamtej szkoły — niektóre słusznie i bez żalu — nie zgubiliśmy również części jej funkcji: jasnej granicy, pewności konsekwencji, wspólnego języka domu i nauczyciela oraz przekonania, że dorosły nie jest kolegą dziecka wysłanym do niekończących się negocjacji.

Zanim więc zaczniemy wzdychać do dawnych czasów albo przeciwnie — oskarżać je według pojęć, których tamten świat nie znał — muszę cofnąć się jeszcze dalej niż do krakowskiego technikum. Do podstawówki w Naramie, którą do dziś wspominam ciepło, podobnie jak uczących mnie nauczycieli. Nie była to szkoła dziwna ani jakoś szczególnie się wyróżniająca. Oprócz tego oczywiście, że była szkołą… moją. Była, po prostu, zwyczajną szkołą swojej epoki, a epoka miała własne wyobrażenie o dziecku, jego obowiązkach, bólu, karze i odpowiedzialności. Za szkolnym płotem rósł las. I zdarzało się, że uczeń musiał pójść do niego po kij, którym za chwilę miał oberwać. Dzisiaj brzmi to jak ponura groteska. Wtedy było częścią świata, w którym dwunastoletni chłopak potrafił już prowadzić konie za pługiem, a kilka uderzeń od dyrektorki stawało się wśród kolegów niemal odznaką bojową. Byle tylko wiadomość o tym odznaczeniu nie dotarła do domu. Tam bowiem zamiast gratulacji mógł czekać rodzicielski „riplej”.

Kij z lasu za płotem

Las za szkolnym płotem w Naramie miał wiele zastosowań. Można było w nim szukać grzybów, zbierać chrust, organizować zbiórki harcerskie, urządzać chłopięce wyprawy, których celu lepiej było dorosłym nie wyjaśniać, a czasem również zaopatrywać szkołę w pomoc wychowawczą. Ówczesna oświata była pod tym względem samowystarczalna: nauczyciel nie musiał wypełniać zapotrzebowania, dyrektor organizować przetargu, a gmina zabezpieczać środków w budżecie. Uczeń, który sobie zasłużył, szedł za płot i sam przynosił patyk, którym miał za chwilę oberwać. Powinien przy tym dokonać wyboru rozsądnego. Kijek zbyt cienki mógł zostać uznany za próbę oszustwa, kij zbyt gruby świadczyłby zaś o braku instynktu samozachowawczego. Trzeba więc było znaleźć coś pośrodku, wrócić do szkoły i oddać narzędzie we właściwe ręce. Dziś ta procedura brzmi jak scena z ponurej komedii, ale wtedy nie widzieliśmy w niej ani komedii, ani szczególnego okrucieństwa. Taki był świat i takie były jego zasady.

Piszę o tym bez pretensji do szkoły w Naramie i bez żalu do nauczycieli. Przeciwnie, swoją podstawówkę wspominam ciepło i do dziś chętnie do niej wracam, jeśli nie osobiście, to pamięcią. Pamiętam ludzi, którzy mnie uczyli, ich głosy, sposób chodzenia po klasie, powiedzonka i miny zapowiadające, że za chwilę wydarzy się coś, czego uczeń wolałby uniknąć. Nie była to zła szkoła ani osobliwy wiejski skansen. Kij przecież nie wyrósł w Naramie. Wyrósł z całego ówczesnego systemu wychowania, który dawał dorosłemu znacznie większe prawo do karania dziecka, a dziecku pozostawiał znacznie mniej miejsca na dyskusję. Podobne rzeczy działy się w szkołach miejskich i wiejskich, w domach robotniczych, chłopskich i inteligenckich. Różniły się może narzędzia, siła ręki i rodzinne obyczaje, ale przekonanie było wspólne: dorosły wyznacza granicę, dziecko ma jej przestrzegać, a jeśli świadomie ją przekroczy, spotka je nieuchronna kara.

Nie będę jednak po latach robił z nas niewinnych cherubinków siedzących w ławkach ze złożonymi rączętami, których nauczyciele bili dla rozrywki i podtrzymania kondycji fizycznej. Aniołkami nie byliśmy. Pomysłów mieliśmy nieraz więcej niż rozumu, a wyobraźnia kończyła się zwykle dokładnie tam, gdzie powinno zaczynać się przewidywanie skutków. Przecież razu pewnego wypchnęliśmy kolegę przez okno klasy prosto do ogródka, na rosnący pod nim krzak róży z kolcami. Dlaczego? Zapewne w tamtej chwili wydawało nam się to znakomitym pomysłem. Dziecięca grupa potrafi wykonać wspólnie rzecz, na którą żaden z jej członków osobno by się nie zdecydował, a jeśli znajdzie się jeden pomysłodawca, drugi pomocnik i kilku widzów dodających otuchy, rozsądek może spokojnie wyjść na korytarz i poczekać do dzwonka. Każdy z nas musiał też sobie wyrąbać pozycję, nieraz pięściami. Ale była zasada: 1:1, do poddania. Poddanie kończyło sprawę. Dzisiejsze pięciu na jednego uznalibyśmy za zwykłe tchórzostwo — i człowiek z czymś takim nie miał prawa istnieć w grupie. Na szczęście klasa znajdowała się tylko na wysokim parterze i nic nieszczęśliwego się nie wydarzyło. Lecz dzisiaj, kiedy o tym myślę, znacznie wyraźniej widzę, czym ta zabawa mogła się skończyć: tragicznym w skutkach upadkiem, uderzeniem głową, rozcięciem twarzy albo uszkodzeniem oka. Wtedy widzieliśmy głównie kolegę w róży i niezwykłe powodzenie przeprowadzonej operacji.

Co w takiej sytuacji miał zrobić nauczyciel? Usiąść z nami w kręgu i zapytać, jakie niezaspokojone potrzeby skłoniły nas do wysłania kolegi przez okno? Rozpocząć negocjacje, czy następnym razem wolno go wypchnąć tylko do połowy? Oczywiście można i trzeba było później zapytać, kto wymyślił tę zabawę, kto pomagał, dlaczego nikt jej nie przerwał i czy rozumiemy, co mogło się stać. Najpierw jednak musiało paść krótkie i jednoznaczne: tego robić nie wolno. Mogliście człowieka ciężko skrzywdzić. Będą konsekwencje. Ówczesna szkoła miała do dyspozycji kij i po niego sięgała. Dzisiejsza szkoła słusznie kij odrzuciła. Problem zaczyna się nie wtedy, gdy zamiast uderzenia wybiera rozmowę, ale wtedy, gdy rozmowa zastępuje konsekwencję, rozpuszcza odpowiedzialność i po godzinie dociekania okazuje się, że właściwie wszyscy są trochę winni, trochę niewinni, a najbardziej poszkodowany został sprawca, bo nikt wcześniej nie rozpoznał jego potrzeby wypychania kolegów przez okno.

Zresztą tamten szkolny kij nie brał się znikąd, był po prostu przedłużeniem twardego, surowego świata, w którym dzieciństwo od najmłodszych lat smakowało fizyczną pracą i bezwzględną odpowiedzialnością. Trzeba przy tym pamiętać, że samo dzieciństwo znaczyło wtedy coś innego niż dzisiaj. Dziecko nie było porcelanową figurką ustawioną na środku rodzinnego stołu, wokół której dorośli organizowali całe swoje życie. Było członkiem rodziny, a więc również uczestnikiem jej pracy. Kiedy miałem dwanaście lat, chodziłem już za koniem albo z końmi po polu, dzierżąc lejce, podczas gdy ojciec lub dziadek trzymał pług. To nie była zabawa w gospodarstwo przygotowana dla rozwoju dziecka przez animatora czasu wolnego. Pług należało przeprowadzić przez pole, końmi trzeba było pokierować, a robota musiała zostać wykonana. Zwierzę nie pytało, czy jestem odpowiednio dojrzały emocjonalnie, żeby wziąć lejce, a ziemia nie przesuwała terminu orki dlatego, że rozbolała mnie głowa. Trzeba było uważać, słuchać poleceń, nie puszczać konia byle gdzie i wiedzieć, że od mojego zachowania zależy nie tylko jakość roboty, ale również bezpieczeństwo ojca czy dziadka idącego za pługiem.

Nie znaczy to, że dzieci w tamtych czasach mniej odczuwały ból. Skóra na dupie była taka sama, siniak siniał podobnie, głowa bolała nie mniej, a cierń róży nie pytał o rok urodzenia, zanim wbił się w nogę. Inne było znaczenie, jakie bólowi nadawano, i inny próg, przy którym otoczenie uznawało, że należy przerwać codzienne zajęcia i skupić na nim całą uwagę. Najpierw sprawdzano, czy człowiek może dalej chodzić, pracować albo siedzieć w ławce. Jeżeli mógł, życie toczyło się dalej. Kilka uderzeń kijem bolało, ale nie musiało stawać się centralnym wydarzeniem dzieciństwa ani definicją relacji z nauczycielem. Zdarzało się nawet, że oberwanie od dyrektorki podnosiło pozycję w grupie rówieśniczej. Było czymś w rodzaju odznaki bojowej: skoro oberwał, znaczy, że musiał wykonać coś odpowiednio śmiałego. Można się było tym pochwalić kolegom, odtworzyć całe zdarzenie, a z czasem jeszcze trochę je upiększyć. Obowiązywał tylko jeden warunek: wiadomość nie mogła dotrzeć do rodziców.

Dom nie pytał bowiem najpierw, czy nauczyciel nie naruszył granic dziecka. Jeśli szkoła ukarała, rodzic zwykle zakładał, że musiała mieć powód. Skarga mogła więc uruchomić nie postępowanie wyjaśniające przeciwko nauczycielowi, lecz rodzinny „riplej”, czasem w wykonaniu ojca, czasem matki, zależnie od tego, kto pierwszy dowiedział się o sprawie. Z dzisiejszej perspektywy wspólny front szkoły i domu wydaje się niemal niewyobrażalny. Wtedy dawał dorosłym ogromną władzę, nie zawsze używaną sprawiedliwie, ale jednocześnie tworzył dla dziecka świat bardzo czytelny. Nie było sensu opowiadać w domu zupełnie innej wersji wydarzeń i liczyć, że rodzice natychmiast ruszą pod szkołę bronić rodzinnego honoru. W pierwszej kolejności należało odpowiedzieć na pytanie: „Coś zrobił?”. I człowiek od razu wiedział, że od jakości odpowiedzi może zależeć druga część programu wychowawczego.

Granica między karą a znęcaniem się również istniała, tylko przebiegała gdzie indziej niż dzisiaj. Surowość była akceptowana, okrucieństwo już niekoniecznie. Nauczyciel mógł ukarać ucznia i nie tracił przez to szacunku społeczności, ale ktoś, kto bił dla przyjemności, poniżał słabszych albo wykorzystywał swoją przewagę, narażał się na reakcję ludzi dorosłych. Wiejska społeczność miała własne sposoby przywracania równowagi. Nie zawsze zgodne z kodeksem, protokołem i zasadami postępowania administracyjnego. Bywało, że sadysta dostawał dobrą szkołę i długo nie wiedział, komu powinien wystawić świadectwo. Nie przedstawiam tego jako wzoru praworządności ani recepty do zastosowania dzisiaj. Pokazuję tylko, że nauczyciel, rodzic i dziecko nie funkcjonowali w pustce. Wszyscy byli zanurzeni w społeczności, która znała ludzi, obserwowała ich zachowanie i mniej więcej wiedziała, co mieści się w przyjętej normie, a co jest już jej przekroczeniem.

Muszę tu szczególnie uważać, żeby nie wpaść w dwie równie wygodne pułapki. Pierwsza nazywa się prezentyzmem i polega na sądzeniu dawnego świata wyłącznie według dzisiejszych pojęć. Gdybym każdą karę z tamtej szkoły nazwał po latach traumą, każde nauczycielskie podniesienie głosu przemocą, a każdą uwagę stygmatyzacją, nie opisałbym własnego dzieciństwa, tylko współczesny podręcznik podstawiony pod stare fotografie. Druga pułapka jest odwrotna: skoro ja przeżyłem, dobrze wspominam szkołę i potrafiłem w wieku dwunastu lat kierować końmi, to dzisiejsze dzieci powinny przeżyć dokładnie to samo, a jeśli nie potrafią, są słabe i rozpuszczone. To byłoby równie niemądre. Nie chcę stawiać moich nauczycieli po półwieczu na ławie oskarżonych, ale nie zamierzam również wysyłać dzisiejszych uczniów do lasu po kij w ramach odbudowy systemu wartości. Zrozumienie kontekstu nie jest usprawiedliwieniem wszystkiego. Osąd bez kontekstu jest jednak zwyczajnie fałszywy.

Naramska szkoła uczyła mnie czytać, pisać, liczyć i poznawać świat, ale uczyła również, że istnieją granice, których przekroczenie wywołuje reakcję dorosłych. Za tymi granicami stała nie tylko nauczycielka czy dyrektorka. Stał dom, rodzice, dziadkowie i cała lokalna społeczność. Można dyskutować, czy reakcja była zawsze proporcjonalna, czy nauczyciel zawsze miał rację i czy dziecko nie powinno otrzymać większego prawa do wyjaśnienia własnej wersji. Z pewnością nie zawsze sprawiedliwości stawało się zadość. Ale nie można powiedzieć, że nikt nie wiedział, kto ma wyznaczać zasady i kto odpowiada za ich egzekwowanie. Dziecko mogło próbować przechytrzyć ten świat, mogło przed nim uciekać, zatajać wiadomości, zgrywać bohatera przed kolegami i modlić się, żeby bohaterska opowieść nie dotarła do ojca. Nie mogło jednak poważnie wierzyć, że to ono ustala ostateczne warunki.

Czy zatem szkołę trzymał w pionie kij? Byłoby to zbyt proste. Kij był tylko najbardziej widocznym narzędziem systemu, w którym dom, szkoła i otoczenie mówiły podobnym językiem, dziecko miało obowiązki, a konsekwencja następowała szybko i była dla wszystkich zrozumiała. Kiedy kilka lat później trafiłem do Technikum Elektrycznego w Krakowie, kija już nie było. Nikt nie wysyłał nas do pobliskiego lasku po odpowiednią gałąź, a nauczyciele nie musieli sprawdzać jej parametrów wytrzymałościowych. Wymagania jednak nie zniknęły, hierarchia nie została odwołana, a uczeń nadal wiedział, że szkoła nie będzie negocjowała z nim wszystkiego. Miejsce kija zajęły inne rzeczy: obowiązkowy garnitur, tarcza, regulamin, warsztat, wiedza nauczyciela, ryzyko nieukończenia szkoły i duma z tego, że człowiek potrafił jej sprostać. Dopiero tam zobaczyłem, że granic można strzec bez bicia, a autorytet może opierać się nie na bólu, lecz na fachu, sensie i odpowiedzialności.

Tarcza zamiast kija

Przejście z podstawówki w Naramie do Technikum Elektrycznego w Krakowie było dla mnie czymś znacznie większym niż zwyczajna zmiana szkoły. Człowiek wychodził z miejsca, w którym znał niemal wszystkich, a niemal wszyscy znali jego, i trafiał do dużego miasta, między obcych ludzi, do budynku pełnego pracowni, warsztatów, urządzeń oraz nazw przedmiotów brzmiących poważniej niż wszystko, czego uczył się dotąd. Miałem piętnaście lat i zapewne wydawało mi się, że jestem już prawie dorosły, bo w tym wieku człowiekowi zazwyczaj wydaje się więcej, niż rzeczywiście wie. Bardzo szybko okazało się jednak, że samo dostanie się do technikum nie czyni jeszcze technikiem, podobnie jak wejście do stajni nie czyni koniem, choć niektórzy uczniowie długo próbowali udowodnić prawdziwość obu tych teorii. Szkoła od pierwszych dni dawała nam do zrozumienia, że zostaliśmy przyjęci, ale jeszcze niczego nie zdobyliśmy. Wszystko, co miało później znaleźć się na świadectwie i dyplomie, trzeba było dopiero wypracować.

Kija w technikum nie było. Nikt nie wysyłał ucznia do parku po gałąź, nauczyciel nie wymierzał sprawiedliwości przez spodnie, a skarga na szkołę nie groziła automatycznym powtórzeniem kary w domu. Zniknęło narzędzie, ale nie zniknęła granica. Szkoła nie stała się przez to miejscem, w którym uczeń negocjował każdą uwagę, ocenę i polecenie. Nadal było jasne, kto prowadzi lekcję, kto odpowiada za warsztat i czyje polecenia obowiązują przy urządzeniu mogącym zrobić człowiekowi krzywdę. Nauczyciel nie musiał udowadniać na początku każdej godziny, że ma prawo być nauczycielem, a uczeń nie rozpoczynał zajęć od sprawdzenia, jak daleko można dzisiaj przesunąć granicę. Mogliśmy nauczycieli lubić albo nie lubić, uważać ich za sprawiedliwych, zbyt wymagających, nudnych, znakomitych lub zwyczajnie czepialskich. Młodzież w roku 1975 nie była pozbawiona umiejętności oceniania dorosłych, zwłaszcza kiedy dorosłego nie było w pobliżu. Ta ocena nie zmieniała jednak szkolnej hierarchii. Nauczyciel pozostawał nauczycielem, a uczeń uczniem.

Zamiast kija była tarcza. Nie taka, za którą można się schować, gdy nadlatuje niebezpieczeństwo, lecz kawałek materiału przyszyty do rękawa, informujący wszystkich, do jakiej szkoły człowiek należy. Do tego jednolity garnitur i koszula. Jeśli uczeń rano wyglądał tak, jakby przez pomyłkę szedł na boisko, prywatkę albo wykopki, mógł do szkoły nie wejść. Dziś łatwo byłoby uznać to wyłącznie za ograniczenie swobody, tresowanie młodzieży albo przywiązanie dyrekcji do niepotrzebnej formy. Być może część tych zarzutów miałaby sens. Garnitur sam nikogo nie nauczył elektrotechniki, a tarcza nie poprawiała wyników pomiaru. Tyle że ich funkcja nie kończyła się na ubraniu. Człowiek, zakładając szkolny strój, wchodził w określoną rolę. Przestawał być wyłącznie Zbyszkiem, który rano nie dospał, nie odrobił zadania albo ma ochotę zająć się czymś zupełnie innym. Stawał się uczniem konkretnej szkoły, należał do większej całości i przyjmował na siebie jej wymagania. Tarcza nie chroniła przed konsekwencjami. Przeciwnie, wskazywała, kogo mają one dotyczyć.

Nie chodzi mi o to, żeby minister edukacji po przeczytaniu tego Pitolenia zarządził ogólnopolski zakup garniturów, rozpisał konkurs na wzór tarczy i ogłosił, że od następnego poniedziałku autorytet nauczyciela został przywrócony. Rytuału nie da się odbudować przez zamówienie odpowiedniej liczby naszywek. Mundurek bez wspólnoty pozostanie przebraniem, a tarcza szkoły, która sama nie wie, czego wymaga i co daje w zamian, będzie tylko znakiem firmowym przyszytym do przypadkowej bluzy. W naszym technikum strój działał dlatego, że był widzialną częścią całego porządku. Za nim stały pracownie, warsztaty, nauczyciele przedmiotów zawodowych, regulamin, egzaminy, praktyki i świadomość, że na końcu tej drogi znajduje się konkretny tytuł oraz zawód. Szkoła wymagała określonego wyglądu, ale w zamian zobowiązywała się przekazać wiedzę, która miała realną wartość poza jej murami. Nie mówiła: „Noś tarczę, bo tak nam się podoba”. Mówiła raczej: „Należysz do miejsca, które ma swoją rangę, a przynależność do niego daje prawa, ale nakłada również obowiązki”.

Zaczynaliśmy w trzydziestu trzech, ukończyło szkołę dwudziestu trzech. Te dziesięć brakujących osób nie jest powodem do triumfalnego ogłaszania, że dawniej szkoła trzymała poziom, bo skutecznie pozbywała się słabszych. Za każdą z nich stała osobna historia, czyjeś niepowodzenie, zła decyzja, brak możliwości, czasem zwyczajne lenistwo, czasem kłopoty, o których koledzy niewiele wiedzieli. Selekcja nie jest wartością samą w sobie, a szkoła nie staje się lepsza tylko dlatego, że wielu uczniów jej nie kończy. Ale również ukończenie szkoły nie może być całkowicie oderwane od spełnienia jej wymagań, bo wtedy świadectwo przestaje mówić cokolwiek. W technikum istniało realne ryzyko, że człowiek sobie nie poradzi. Nie po to, żeby go upokorzyć, lecz dlatego, że tytuł technika miał potwierdzać określony poziom wiedzy i przygotowania. Jeśli później ktoś miał obliczać, projektować, uruchamiać albo nadzorować urządzenia elektryczne, nie wystarczało, że przez pięć lat był sympatycznym uczestnikiem procesu edukacyjnego.

Dostawaliśmy więc dużo teorii, matematyki, przedmiotów ścisłych i zawodowych, ale obok nich istniał warsztat. To było bardzo ważne połączenie. Wzór zapisany na tablicy miał później spotkać się z przewodem, miernikiem, silnikiem albo szafą sterowniczą. Błąd rachunkowy nie pozostawał wyłącznie czerwonym znakiem na kartkówce. W prawdziwej instalacji mógł oznaczać awarię, pożar albo zagrożenie dla człowieka. Szkoła uczyła nas zatem nie tylko tego, jak otrzymać prawidłowy wynik, ale również dlaczego ten wynik musi być prawidłowy. Odpowiedzialność nie była osobnym przedmiotem dopisanym do planu lekcji i prowadzonym przez godzinę w miesiącu w ramach programu wychowawczego. Siedziała wewnątrz każdego zadania. Jeżeli coś źle policzyłeś albo podłączyłeś, rzeczywistość nie miała obowiązku docenić wysiłku, dobrych intencji i tego, że bardzo się starałeś.

Wymagania miały więc oparcie poza szkołą. Za nauczycielem stał przedmiot, ale za przedmiotem stał zawód, zakład pracy i świat urządzeń działających według praw, których nie dało się przegłosować na godzinie wychowawczej. Dzięki temu nauczyciel nie był samotnym człowiekiem usiłującym przekonać trzydziestu młodych ludzi, że warto go słuchać. Nie musiał każdego dnia własnoręcznie produkować autorytetu z głosu, charakteru i osobistej charyzmy. Oczywiście jedni nauczyciele mieli go więcej, inni mniej. Jeden potrafił wejść do klasy i samą obecnością uciszyć rozmowy, drugi potrzebował na to kilku minut, dziennika oraz przypomnienia o zbliżającym się sprawdzianie. Ale nawet ten mniej charyzmatyczny reprezentował instytucję, której wymagania prowadziły do czegoś konkretnego. Za bramą szkoły nie rozciągała się pustka. Były zakłady patronackie, praktyki, warsztaty, zawody z określoną hierarchią i miejsca pracy, w których szybko wychodziło na jaw, kto naprawdę coś umie.

Dzisiaj często mówi się, że nauczyciel powinien zbudować sobie autorytet. Zdanie brzmi rozsądnie, bo sam urząd nie czyni człowieka mądrym, sprawiedliwym ani godnym szacunku. Tylko że zawiera się w nim także wygodne przerzucenie całej odpowiedzialności na pojedynczą osobę. Masz trzydzieścioro uczniów, ich rodziców, zmieniające się przepisy, program, dokumentację, problemy wychowawcze i coraz więcej oczekiwań, więc zbuduj sobie autorytet. Najlepiej do końca tygodnia, własnym sumptem, nie podnosząc głosu, nie narażając niczyjego komfortu i pamiętając, że każda cegła tej budowli może zostać oprotestowana. Tymczasem autorytet nauczyciela nigdy nie był wyłącznie jego prywatną własnością. Powstawał z tego, jak szkołę traktował dom, jakie znaczenie miało świadectwo, czy zdobywana wiedza prowadziła do realnej umiejętności i czy społeczeństwo uznawało, że dorosły ma prawo stawiać młodemu człowiekowi wymagania. Naszych nauczycieli wspierała cała konstrukcja. Dzisiejszy nauczyciel coraz częściej zostaje sam i musi budować tę konstrukcję w pojedynkę.