Bezpłatny fragment - LUSTRO DON KICHOTA

Lepiej czasem wziąć wiatrak za olbrzyma,

niż przeżyć życie w świecie,

w którym nie ma olbrzymów

---

---

Miguel de Cervanres i jego własne wiatraki

Zanim narodził się Don Kichot, żył człowiek, który również walczył z własnymi wiatrakami.

Miguel de Cervantes nie był pisarzem, któremu życie oszczędzało cierpień. Przeciwnie. Gdyby oceniać ludzkie losy miarą sukcesu, można by uznać go za człowieka przegranego.

Marzył o sławie. Pragnął uznania. Chciał zostać kimś znaczącym.

Tymczasem życie prowadziło go drogami, których sam zapewne nigdy by nie wybrał.

Jako młody człowiek został żołnierzem. Walczył w słynnej bitwie pod Lepanto. Odniósł tam ciężkie rany, które na zawsze ograniczyły sprawność jego lewej ręki. Później mówił o tej bitwie z dumą, ale rana pozostała z nim do końca życia.

Niedługo potem spotkało go jeszcze większe nieszczęście. Wracając do Hiszpanii, został pojmany przez korsarzy i przewieziony do Algieru. Przez pięć lat żył jako jeniec. Pięć lat niepewności, upokorzenia i oczekiwania. Kilka razy próbował uciekać.

Za każdym razem ryzykował życie. Nie był więc człowiekiem pozbawionym odwagi.

Był człowiekiem, który znał smak klęski. Kiedy w końcu odzyskał wolność, nie czekała na niego nagroda. Nie został bohaterem i nie zdobył majątku. Nie otworzyły się przed nim drzwi wielkiej kariery. Przeciwnie. Przez lata zmagał się z biedą, długami i urzędniczą pracą, której nie lubił. Trafiał do więzienia z powodu problemów finansowych. Patrzył, jak inni pisarze zdobywają sławę, która jemu wymyka się z rąk. Życie nie przypominało rycerskiego romansu.

Przypominało raczej serię rozczarowań. I właśnie wtedy, mając za sobą więcej porażek niż sukcesów, stworzył Don Kichota.

Nie młody Cervantes, nie zwycięzca, nie człowiek spełniony. Lecz człowiek doświadczony przez życie. Dlatego jego bohater jest tak prawdziwy. Don Kichot nie został wymyślony przez człowieka, który zawsze wygrywał. Został wymyślony przez człowieka, który wiedział, jak wygląda przegrana. Dlatego potrafił dostrzec godność tam, gdzie inni widzieli jedynie śmieszność. Kiedy czytamy historię rycerza walczącego z wiatrakami, łatwo się uśmiechnąć.

Trudniej zauważyć, że za tym uśmiechem stoi autor, który sam przez całe życie ścierał się z rzeczywistością.

Można wręcz zaryzykować myśl, że Cervantes i Don Kichot są do siebie podobni bardziej, niż zwykle sądzimy.

Obaj wierzyli, że świat może być większy, niż wydaje się na pierwszy rzut oka.

Obaj płacili za tę wiarę wysoką cenę. Obaj doświadczali rozczarowań.

I obaj pozostali wierni czemuś, czego nie potrafili całkowicie porzucić.

Nadziei.

Dlatego być może Don Kichot nie jest wyłącznie satyrą na marzycieli.

Może jest również czułym listem człowieka do własnych niespełnionych marzeń.

Listem napisanym przez autora, który wiedział, że życie często przegrywa z naszymi planami, ale nie musi przegrywać z naszym duchem.

Bo czasami największym zwycięstwem nie jest zdobycie świata.

Czasami jest nim zachowanie zdolności do widzenia olbrzymów tam, gdzie inni widzą jedynie wiatraki.

Część I 
Narodziny lustra

Po co człowiekowi lustro?

Człowiek jest jedyną istotą, która zadaje sobie pytanie, kim jest.

Potrafimy zmierzyć odległość między gwiazdami, rozszczepić atom, badać głębiny oceanów i śledzić historię wszechświata aż do pierwszych chwil jego istnienia. A jednak najbliższa nam tajemnica pozostaje nieodkryta. Jest nią ten, kto patrzy naszymi oczami.

Każdy z nas nosi w sobie obraz siebie. Uważamy, że znamy własne myśli, znamy swoje intencje, wiemy, czego pragniemy i czego się boimy. Lecz jest to wiedza niepewna. Człowiek nie widzi siebie bezpośrednio. Widzi jedynie swoje wyobrażenie o sobie.

Tak jak oko nie może spojrzeć samo na siebie, tak człowiek nie może poznać siebie w całkowitej samotności.

Potrzebuje lustra.

Nie chodzi jednak o lustro ze szkła, które odbija twarz. Twarz jest tylko powierzchnią. Prawdziwe lustra mają ludzkie oczy. To inni pokazują nam, kim jesteśmy.

Przyjaciel ujawnia naszą zdolność do lojalności. Wróg odsłania pychę, którą staraliśmy się ukryć. Miłość pokazuje nam głębię naszych pragnień, a rozstanie ich kruchość. Nawet przypadkowe spotkania pozostawiają ślady, jakby każdy napotkany człowiek trzymał przed nami fragment zwierciadła.

Żyjemy więc pośród luster.

Niektóre są czyste i wierne. Inne zniekształcają obraz. Są ludzie, którzy widzą w nas więcej dobra, niż posiadamy. Są też tacy, którzy dostrzegają jedynie nasze błędy. Przez lata zbieramy te odbicia i próbujemy złożyć z nich własną twarz.

Czasem jednak zdarza się coś dziwnego.

Patrzymy w lustro świata i nie rozpoznajemy człowieka, którego widzimy.

Żyliśmy według oczekiwań innych. Spełnialiśmy role, które nam przypisano. Staraliśmy się być rozsądni, odpowiedzialni, dojrzali. A jednak gdzieś głęboko pozostawał ktoś jeszcze — ktoś, kto marzył o innym życiu.

Ktoś, kto nie chciał zgodzić się na świat takim, jaki jest.

Ktoś, kto wierzył, że rzeczywistość może być większa od tego, co uznaje się za możliwe.

I w tym miejscu przywołuję Don Kichota.

Nie jako bohatera dawnej powieści, lecz jako postać mieszkająca w każdym człowieku.

Przez wieki śmiano się z rycerza walczącego z wiatrakami. Uznawano go za symbol szaleństwa, naiwności i oderwania od rzeczywistości. Być może słusznie. A jednak pozostaje pytanie: dlaczego historia tego szaleńca przetrwała setki lat, podczas gdy tysiące rozsądnych ludzi zostało zapomnianych?

Może dlatego, że Don Kichot przypomina o czymś, czego boimy się przyznać.

Że człowiek nie żyje samymi faktami.

Potrzebuje marzeń. Potrzebuje złudzeń. Potrzebuje ideałów.

Potrzebuje czasem wierzyć w rzeczy, których nie potrafi udowodnić.

Każdy z nas ma swoje wiatraki.

Dla jednych są nimi wielkie ambicje. Dla innych miłość, której nie potrafią porzucić. Jeszcze inni przez całe życie ścigają sprawiedliwość, szczęście albo sens. Świat często mówi im, że są nierozsądni. Że powinni pogodzić się z tym, co jest.

Ale gdyby wszyscy byli całkowicie rozsądni, świat nigdy by się nie zmieniał.

Ta książka nie jest obroną szaleństwa.

Nie jest też pochwałą rozsądku.

Jest próbą zrozumienia napięcia między jednym a drugim.

Między lustrem, które pokazuje nam prawdę, a marzeniem, które każe tę prawdę przekraczać.

Między człowiekiem takim, jakim jest, a człowiekiem, którym chciałby się stać.

Może właśnie tam, pomiędzy rzeczywistością i wyobraźnią, rodzi się nasze prawdziwe „ja”.

A jeśli tak jest, to każdy z nas nosi w sobie zarówno lustro, jak i Don Kichota.

I całe życie uczy się patrzeć w jedno, nie tracąc drugiego.

Człowiek przez całe życie pozostaje dla siebie zagadką.

Nie dlatego, że wie o sobie za mało. Przeciwnie. Wie o sobie zbyt wiele. Pamięta własne sukcesy i porażki, słyszy nieustanny szum myśli, nosi w sobie wspomnienia, których nikt inny nie zna. A jednak ta ogromna bliskość wobec samego siebie nie prowadzi do pełnego zrozumienia.

Jesteśmy bowiem jednocześnie obserwatorem i obserwowanym. Sędzią i oskarżonym.

Autorem i bohaterem własnej opowieści.

Każdy człowiek opowiada sobie historię o tym, kim jest. Nieustannie porządkujemy wydarzenia, nadajemy znaczenie przypadkom, tłumaczymy własne decyzje. Tworzymy narrację, dzięki której nasze życie wydaje się spójne i zrozumiałe.

Lecz czasami pojawiają się pęknięcia.

Nagle robimy coś, czego po sobie nie oczekiwaliśmy. Zakochujemy się w niewłaściwej osobie. Rezygnujemy z marzenia, które miało być sensem naszego życia. Uciekamy przed tym, czego pragnęliśmy. Albo przeciwnie — ryzykujemy wszystko dla czegoś, co wydaje się nierozsądne.

W takich chwilach odkrywamy, że nie jesteśmy tak przewidywalni, jak sądziliśmy.

Że pod powierzchnią rozsądku istnieją głębsze siły.

Pragnienia. Lęki. Nadzieje.

I właśnie tam, w tej ukrytej części duszy, mieszka Don Kichot.

Nie przychodzi do nas w zbroi. Nie dosiada wychudzonego konia. Nie wyrusza na drogi Hiszpanii.

Przychodzi jako głos, który pyta: „A co, jeśli mogłoby być inaczej?”

To pytanie zmienia bieg ludzkiego życia.

Jest źródłem największych odkryć i największych katastrof. Dzięki niemu ludzie opuszczali bezpieczne brzegi i płynęli ku nieznanym lądom. Dzięki niemu artyści tworzyli dzieła, których nikt nie rozumiał za ich życia. Dzięki niemu zakochani składali obietnice, których nie byli pewni.

Ale to samo pytanie prowadziło również do rozczarowań, błędów i złudzeń.

Bo człowiek jest stworzeniem rozdartym. Jedną nogą stoi w świecie faktów. Drugą w świecie możliwości. Nigdy nie zamieszkuje w pełni żadnego z nich.

Gdy żyje wyłącznie rzeczywistością, zaczyna odczuwać pustkę. Wszystko staje się przewidywalne, policzalne i pozbawione tajemnicy.

Gdy żyje wyłącznie marzeniem, traci kontakt z tym, co istnieje naprawdę.

Mądrość być może nie polega więc na wyborze jednej strony.

Być może polega na umiejętności życia pomiędzy.

Pomiędzy tym, co jest, a tym, co mogłoby być.

Pomiędzy akceptacją a buntem. Pomiędzy rozsądkiem Sancho Pansy a szaleństwem Don Kichota.

Przez większość życia próbujemy odnaleźć równowagę między tymi dwoma głosami. Czasem słuchamy jednego, czasem drugiego. Nigdy jednak nie uciszamy żadnego całkowicie.

I może dobrze.

Bo człowiek pozbawiony marzeń zamienia się w maszynę.

A człowiek pozbawiony rzeczywistości staje się cieniem.

Największe pytania rodzą się właśnie na granicy.

Tam, gdzie kończy się wiedza, a zaczyna nadzieja.

Tam, gdzie kończy się pewność, a zaczyna wiara.

Tam, gdzie człowiek patrzy w lustro i dostrzega nie tylko to, kim jest, ale również to, kim mógłby się stać.

Ta książka jest zaproszeniem do takiego spojrzenia.

Nie obiecuje odpowiedzi.

Nie oferuje gotowej recepty na szczęście ani instrukcji życia.

Jest raczej wędrówką.

Wędrówką przez ludzkie złudzenia i prawdy.

Przez niespełnione pragnienia i spełnione rozczarowania.

Przez nadzieje, które nas ocaliły, i marzenia, które nas zwiodły.

A przede wszystkim przez pytanie, które każdy człowiek zadaje sobie choć raz:

Kim jestem, gdy przestaję być tym, za kogo uważa mnie świat?

Być może odpowiedź znajduje się bliżej, niż sądzimy.

Być może czeka po drugiej stronie lustra.

Wyobraź sobie człowieka stojącego przed lustrem.

Nie jest już młody. Na jego twarzy widać ślady czasu. Zmarszczki, których wcześniej nie było. Spojrzenie mniej pewne niż przed laty. Włosy, które zaczęły przypominać o przemijaniu.

Patrzy długo. Tak długo, aż odbicie przestaje być tylko odbiciem.

Widząc własną twarz, zaczyna dostrzegać wszystkie twarze, które nosił wcześniej.

Dziecko pełne zachwytu nad światem.

Młodzieńca przekonanego, że życie będzie wyglądało inaczej.

Człowieka zakochanego. Człowieka rozczarowanego. Tego, który odchodził. I tego, który zostawał.

Każda z tych postaci była nim. A jednak żadna nie była nim całkowicie.

Patrzy jeszcze dłużej. W pewnym momencie dostrzega coś niepokojącego.

Nie pamięta chwili, kiedy porzucił część swoich marzeń.

Nie wie dokładnie, kiedy nauczył się milczeć zamiast mówić.

Nie potrafi wskazać dnia, w którym zaczął wybierać bezpieczeństwo zamiast odwagi.

Stało się to powoli. Tak powoli, że niemal niezauważalnie. Jak zachód słońca. Jak starzenie się drzewa. Jak oddalający się brzeg. W lustrze pojawia się pytanie.

Nie „kim jestem?”. To pytanie jest zbyt łatwe.

Pojawia się inne. „Kim miałem być?”

Między tymi dwoma pytaniami rozciąga się całe ludzkie życie.

Bo każdy człowiek nosi w sobie dwie postacie.

Tę, którą stał się naprawdę. I tę, którą mógł się stać. Jedna chodzi po ziemi.

Druga mieszka w wyobraźni.

Jedna zna granice. Druga nieustannie próbuje je przekraczać.

Jedna jest rozsądna. Druga wierzy w rzeczy niemożliwe.

Patrzą na siebie przez całe życie jak dwa odbicia po przeciwnych stronach lustra.

Aż pewnego dnia człowiek zauważa, że ta druga postać nie zniknęła.

Czekała cierpliwie.

W ukryciu.

W niedokończonych rozmowach.

W książkach odkładanych na później. W podróżach, które nigdy się nie odbyły.

W listach, których nie wysłano. W miłościach, których zabrakło odwagi przeżyć.

Patrzy więc jeszcze raz. I wtedy dzieje się coś niezwykłego.

Jego własna twarz zaczyna się zmieniać.

Rysy stają się obce. Znajome, a jednak inne.

Jakby spod warstw doświadczeń, obowiązków i lat wyłaniał się ktoś, kogo zna od dawna.

Ktoś uparty. Ktoś naiwny. Ktoś gotowy uwierzyć, że świat może być lepszy, niż jest.

Ktoś, kto nie przestał marzyć. W lustrze stoi Don Kichot. Nie ten z kart powieści.

Nie błędny rycerz z La Manchy. Lecz ten, który od zawsze mieszkał w człowieku. Patrzą na siebie przez chwilę. Żaden się nie uśmiecha. Żaden nie odwraca wzroku.

Bo obaj wiedzą coś, czego nie wiedzieli wcześniej. Że nie są wrogami.

Że rozsądek i marzenie potrzebują siebie nawzajem.

Że bez jednego życie staje się ślepe. A bez drugiego puste.

I być może właśnie wtedy rozpoczyna się prawdziwa podróż.

Nie droga przez pola Hiszpanii. Nie walka z wiatrakami. Lecz wyprawa znacznie trudniejsza.

Podróż ku samemu sobie. Od lustra do lustra. Od złudzenia do prawdy. Od prawdy do mądrości.

A może — jak przekonamy się później — od jednej iluzji do drugiej, bardziej świadomej.

Bo człowiek nigdy nie przestaje być wędrowcem.

Nigdy nie przestaje szukać własnego odbicia.

I nigdy do końca nie opuszcza krainy, w której marzenia wydają się bardziej realne niż rzeczywistość.

Tam właśnie zaczyna się ta opowieść.

Twarz, której nie widzimy

Istnieje pewien paradoks, z którym człowiek żyje od początku swojego istnienia.

Nie znamy nikogo bliżej niż samych siebie.

I nie znamy nikogo bardziej powierzchownie.

Towarzyszymy sobie od pierwszego oddechu. Słyszymy każdą własną myśl. Pamiętamy wydarzenia, których nikt inny nie pamięta. Nosimy w sobie prywatny świat wspomnień, pragnień, lęków i nadziei. Wydawałoby się więc, że powinniśmy być ekspertami od samych siebie.

A jednak wystarczy jedno nieoczekiwane wydarzenie, aby ta pewność zaczęła się chwiać.

Człowiek przez lata uważa się za odważnego, dopóki nie stanie przed sytuacją wymagającą odwagi.

Uważa się za dobrego, dopóki ktoś nie zrani go naprawdę.

Myśli, że zna granice własnej cierpliwości, dopóki życie nie postanowi ich sprawdzić.

Dopiero wtedy odkrywa coś zaskakującego.

Nie znał siebie. Znał jedynie wyobrażenie o sobie.

To wyobrażenie jest jednym z najważniejszych dzieł, jakie tworzymy przez całe życie.

Powstaje powoli.

Zbieramy opinie innych ludzi. Wspomnienia sukcesów. Ślady porażek. Słowa usłyszane w dzieciństwie. Oceny nauczycieli. Spojrzenia rodziców. Komentarze przyjaciół. Każdy z tych elementów staje się kolejnym pociągnięciem pędzla.

W końcu powstaje portret.

Patrzymy na niego i mówimy:

„To jestem ja.”

Ale czy na pewno?

Być może jest to tylko obraz, do którego zdążyliśmy się przyzwyczaić.

Być może całe życie spędzamy, mieszkając wewnątrz opowieści, którą stworzyliśmy na własny temat.

Filozofowie od wieków próbowali odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie jest „ja”.

Czy istnieje jakaś niezmienna istota człowieka?

Czy pod wszystkimi zmianami kryje się trwały rdzeń?

A może jesteśmy jedynie strumieniem doświadczeń, który nieustannie się zmienia?

Nie znam odpowiedzi.

Podejrzewam jednak, że trudność nie polega na tym, że nasze „ja” jest ukryte.

Trudność polega na tym, że próbujemy oglądać je od środka.

Wyobraźmy sobie człowieka, który całe życie mieszka w jednym domu i nigdy go nie opuszcza.

Zna każdy pokój. Każde skrzypnięcie podłogi. Każde okno.

A jednak nie wie, jak ten dom wygląda z zewnątrz. Nie widzi jego kształtu. Nie zna jego proporcji.

Nie potrafi ocenić, czy jest piękny czy brzydki.

Mieszka w nim zbyt długo. My jesteśmy takim domem. Żyjemy wewnątrz siebie.

Dlatego potrzebujemy drugiego człowieka. Nie po to, aby powiedział nam, kim jesteśmy.

Nikt nie ma takiego prawa. Potrzebujemy go po to, aby pokazał nam fragment nas samych, którego sami zobaczyć nie potrafimy. Przyjaciel może dostrzec odwagę, której nie zauważamy.

Przeciwnik może ujawnić pychę, którą starannie ukrywamy.

Dziecko potrafi odsłonić naszą czułość.

Miłość pokazuje zarówno nasze piękno, jak i nasze egoizmy.

Każde spotkanie jest lustrem. Niektóre odbicia są przyjemne. Inne bolesne. Ale wszystkie czegoś uczą.

Być może dlatego samotność tak często prowadzi do złudzeń.

Kiedy człowiek zostaje sam ze sobą na zbyt długo, jego obraz własnej osoby przestaje być sprawdzany przez rzeczywistość.

Zaczyna wierzyć wyłącznie sobie.

A człowiek jest bardzo nieuczciwym świadkiem własnego życia.

Potrafimy usprawiedliwić niemal wszystko. Nadać szlachetne motywy własnym błędom.

Zamienić lęk w rozwagę. Lenistwo w cierpliwość. Upór w konsekwencję.

Pycha szczególnie lubi przebierać się za godność. Nie robimy tego ze złej woli.

Robimy to dlatego, że pragniemy zachować spójność własnej historii.

Każdy chce być bohaterem swojej opowieści.

Niewielu chce przyznać, że czasami bywa również jej antagonistą.

Może właśnie dlatego prawdziwe spotkania z drugim człowiekiem są tak cenne.

Nie dlatego, że otrzymujemy akceptację.

Nie dlatego, że czujemy się kochani.

Lecz dlatego, że zostajemy zobaczeni.

A zostać naprawdę zobaczonym to jedna z najrzadszych rzeczy na świecie.

Większość ludzi patrzy na nas przez pryzmat swoich potrzeb, oczekiwań i wyobrażeń.

Niewielu dostrzega nas takimi, jakimi jesteśmy.

Jeszcze mniej ma odwagę powiedzieć nam prawdę.

Dlatego człowiek całe życie wędruje od lustra do lustra.

Szuka spojrzeń, które pokażą mu coś prawdziwego.

Szuka słów, które pomogą mu lepiej zrozumieć własną historię.

Szuka odpowiedzi na pytanie, które brzmi prosto, ale nigdy nie daje się ostatecznie rozwiązać:

„Kim jestem?”

Być może jednak jest to niewłaściwe pytanie.

Być może ważniejsze brzmi:

„Kim się staję?”

Bo człowiek nie jest rzeźbą wykutą raz na zawsze.

Jest drogą.

Procesem.

Nieustannym stawaniem się.

A skoro tak, to poznanie siebie nie jest celem podróży.

Jest samą podróżą.

I właśnie dlatego potrzebujemy luster.

Nie po to, aby odnaleźć gotową odpowiedź.

Lecz po to, aby nie zgubić kierunku.

Drugi człowiek jako zwierciadło

Największym złudzeniem człowieka jest przekonanie, że istnieje gdzieś gotowa odpowiedź na pytanie o własną tożsamość.

Jakby w głębi duszy znajdowała się zamknięta komnata, a w niej ostateczna prawda o tym, kim jesteśmy.

Gdyby tylko udało się odnaleźć właściwy klucz, wszystko stałoby się jasne.

Lecz życie zdaje się mówić coś przeciwnego.

Nie odnajdujemy siebie jak zagubionego przedmiotu.

Tworzymy siebie poprzez wybory, doświadczenia i spotkania.

To dlatego człowiek potrafi być tak różny w różnych okresach swojego życia.

Kim jest ten sam człowiek jako dziecko?

Kim jako zakochany dwudziestolatek?

Kim jako rodzic?

Kim jako starzec patrzący na własną przeszłość?

Czy to wciąż ta sama osoba?

Zdrowy rozsądek podpowiada, że tak.

A jednak wystarczy spojrzeć na stare fotografie.

Patrzymy na twarz sprzed trzydziestu lat.

Rozpoznajemy ją.

Wiemy, że należy do nas.

I jednocześnie wydaje się niemal obca.

Jakby przedstawiała kogoś, kogo kiedyś dobrze znaliśmy, ale z kim utraciliśmy kontakt.

To dziwne doświadczenie.

Nosimy przez całe życie to samo imię. Ten sam numer w dokumentach.

To samo ciało, choć zmienione przez czas.

A jednak wewnętrznie stajemy się kimś innym.

Nie raz. Wielokrotnie.

Może dlatego człowiek tak bardzo boi się zmian.

Każda zmiana jest w pewnym sensie małą śmiercią. Umiera wcześniejsza wersja nas samych.

Jej miejsce zajmuje nowa. Nie zawsze lepsza. Nie zawsze gorsza. Po prostu inna.

W głębi serca wielu z nas nosi cmentarz dawnych tożsamości.

Leżą tam marzyciele, którymi kiedyś byliśmy.

Buntownicy. Idealistyczni studenci. Młodzi artyści.

Ludzie przekonani, że nigdy nie staną się podobni do swoich rodziców.

Niektóre z tych postaci odchodzą bez żalu. Innych opłakujemy przez całe życie.

Czasami tęsknimy za człowiekiem, którym byliśmy bardziej niż za jakąkolwiek inną osobą.

To jedna z najcichszych ludzkich tęsknot. Tęsknota za własnym dawnym ja.

I po to lustra są tak potrzebne. Nie tylko pokazują nam, kim jesteśmy dzisiaj.

Przypominają również, kim byliśmy. I zadają pytanie, kim możemy się jeszcze stać.

Każde spotkanie z drugim człowiekiem niesie taką możliwość.

Niektóre osoby pojawiają się w naszym życiu jak zwykli przechodnie.

Inne stają się punktami zwrotnymi.

Po rozmowie z nimi nie jesteśmy już dokładnie tacy sami jak wcześniej.