Bezpłatny fragment - Lucyfer — Kroniki Buntu Przeciw Bogu

„A światłość w ciemności świeci i ciemność jej nie ogarnęła.” —

J 1,5.

Część V — Historia walki o dusze

Rozdział 30. Abraham — człowiek wezwania

1. Miasto wielu bogów

Po rozproszeniu spod wieży Babel ludzie zabrali ze sobą nie tylko nowe języki. Zabrali lęk. Każda grupa pamiętała, że kiedyś wszyscy stanowili jeden lud. Z biegiem pokoleń wspomnienie wspólnej mowy zaczęło jednak przypominać opowieść o świecie, którego nikt już nie widział. Powstawały nowe krainy, granice i miasta. Każdy naród nadawał własne nazwy górom, rzekom, gwiazdom i siłom, których nie rozumiał.

Lucyfer wykorzystał to szybciej niż człowiek nauczył się języków sąsiadów. Skoro nie mógł podporządkować całej ludzkości jednemu tronowi, podzielił swoje zastępy pomiędzy narody. Demoniczni książęta przyjmowali miejscowe imiona, różne postacie oraz rytuały. W jednym kraju żądali czci jako władcy burzy, w drugim jako matka płodności, w trzecim jako pan wojny albo opiekun zmarłych.

Nie tworzyli gwiazd, deszczu ani życia. Przywłaszczali sobie dary Boga i domagali się zapłaty za to, czego nigdy nie byli źródłem. Duchy bez ciała, które powstały po śmierci Nefilimów, zamieszkiwały świątynie, grobowce i miejsca składania krwawych ofiar. Szeptały przez usta kapłanów. Naśladowały głosy zmarłych i przyjmowały imiona dawnych bohaterów. Im częściej człowiek wzywał fałszywego boga, tym łatwiej demoniczna obecność przywdziewała jego maskę.

Posąg pozostawał drewnem, gliną albo kamieniem. Nie widział. Nie słyszał. Nie oddychał. Lecz kłamstwo, któremu oddawano cześć przed posągiem, nie zawsze było bezosobowe. Ur w krainie Chaldejczyków należało do najbogatszych miast tego świata. Kanały doprowadzały wodę do pól. Karawany przywoziły metal, drewno, kamienie i wonne oleje. Kupcy zapisywali długi na glinianych tabliczkach. W warsztatach powstawały tkaniny, narzędzia, broń oraz ozdoby przeznaczone dla ludzi, którzy mogli zapłacić więcej niż inni.

Ponad miastem wznosiła się świątynia boga księżyca. Jej tarasy przypominały niedokończoną wieżę Babel. Nie były równie wielkie, lecz niosły ten sam zamiar: ustanowić miejsce, przez które kapłani będą kontrolowali drogę człowieka ku temu, co niewidzialne. Każdego miesiąca tłumy przynosiły do świątyni ziarno, zwierzęta i srebro.

Kapłani obserwowali niebo. Potrafili przewidywać niektóre ruchy księżyca i gwiazd, lecz wiedzę łączyli z kłamstwem. Ogłaszali, że światła niebieskie decydują o wojnach, narodzinach, małżeństwach i śmierci. Astarot był blisko nich. To on nauczył ich przemieniać obserwację w wyrok. Jeżeli dziecko rodziło się podczas niepomyślnego znaku, rodzice musieli zapłacić za oczyszczenie. Gdy księżyc ciemniał, świątynia żądała dodatkowych ofiar, aby „przywrócić mu siłę”. Jeżeli plony były słabe, winą obarczano ludzi, którzy nie oddali kapłanom wystarczającej części zbiorów.

Mammon prowadził księgi. Belial układał proroctwa tak, aby każde mogło zostać uznane za spełnione. W tym mieście żył Terach, potomek Sema przez Arpachszada, Szelacha, Hebera i kolejne pokolenia linii obietnicy. Znał opowieści o Noem, przymierzu oraz pomieszaniu języków. Nie odrzucił ich otwarcie. Uważał jednak, że należą do świata przodków.

— Dawniej ludzie mieli jednego Boga — mówił. — Dzisiaj każde miasto ma własnych opiekunów. Rozsądny człowiek okazuje szacunek tym, którzy mogą pomóc albo zaszkodzić.

Terach zajmował się handlem. W jego warsztacie powstawały również niewielkie posążki domowych bóstw. Nie rzeźbił wszystkich sam. Zatrudniał rzemieślników, kupował gotowe figury i sprzedawał je rodzinom pragnącym ochrony podczas podróży, narodzin dziecka lub zawierania małżeństwa. Najdroższe wykonywano z metalu. Biedni kupowali gliniane. Bóg odpowiadający wysokości zapłaty był wygodny zarówno dla kapłana, jak i kupca.

Terach miał trzech synów: Abrama, Nachora i Harana. Haran wcześnie założył rodzinę. Został ojcem Lota, Milki i Jiski. Nachor interesował się handlem oraz pozycją rodu. Najwięcej pytań zadawał Abram. Nie był człowiekiem pozbawionym wad. Potrafił być uparty, kalkulował zysk i rozumiał znaczenie wpływowych znajomości ojca. Nie odrzucał wszystkiego, co dawało mu Ur. Lubił porządek miasta, rozmowy kupców i możliwość poznawania ludzi z odległych krain.

Nie potrafił jednak uwierzyć, że figurka wykonana rano może wieczorem zostać jego opiekunem. Pewnego dnia pomagał ojcu w warsztacie. Na stole stało kilkanaście posążków. Każdy przedstawiał inne bóstwo: boga domu, opiekunkę płodności, pana podróży i ducha mającego strzec dziecka przed chorobą. Terach podał synowi metalową figurę.

— Zanieś ją do domu kupca Beluma. Jego żona znowu jest brzemienna.

Abram obejrzał przedmiot.

— Ten bóg ma chronić dziecko?

— Tak.

— Wczoraj jeszcze nie miał twarzy.

Terach nie podniósł wzroku znad tabliczki.

— Rzemieślnik nadał mu postać.

— Czyli zanim otrzymał postać, nie mógł chronić?

— Postać pomaga człowiekowi zwrócić się do mocy, której nie widzi.

— A skąd wiemy, że ta moc istnieje?

Terach odłożył rylec.

— Ponieważ ludzie oddawali jej cześć przed naszym narodzeniem.

— Ludzie oddawali cześć Nimrodowi.

— Nie mów jego imienia w tym domu.

— Dlaczego? Jeżeli liczba wyznawców dowodzi prawdy, Nimrod powinien być większym bogiem niż ta figurka.

Terach wstał.

— Uważaj, Abramie. Kapłani nie lubią pytań, które brzmią jak kpina.

— Nie kpię. Chcę wiedzieć, co sprzedajemy.

— Sprzedajemy ludziom znak opieki.

— Czy opieka jest prawdziwa?

Ojciec spojrzał na niego ze zmęczeniem.

— Człowiek nie zawsze kupuje prawdę. Czasem kupuje nadzieję.

— Jeżeli nadzieja jest fałszywa, sprzedajemy kłamstwo.

Terach uderzył dłonią w stół. Posążki zadrżały. Jeden z glinianych bogów przewrócił się i odłamała mu się ręka. Abram podniósł fragment.

— Nie obronił nawet siebie.

Terach wyrwał mu figurę.

— Zamilcz.

Abram zamilkł. Nie dlatego, że otrzymał odpowiedź. Zobaczył lęk ojca. Terach nie bronił posągów z głębokiej wiary. Bronił życia zbudowanego wokół nich: handlu, relacji z kapłanami i miejsca własnej rodziny w Ur. Odrzucenie bogów oznaczało coś więcej niż zmianę przekonań. Mogło pozbawić człowieka klientów, ochrony i prawa do uczestniczenia w życiu miasta.

Abram zaniósł figurę do domu Beluma. Zastał tam jego żonę leżącą na posłaniu. Miała gorączkę. Dwie wcześniejsze ciąże zakończyły się śmiercią dzieci. Kobieta trzymała na szyi kilka amuletów.

— Postaw go blisko mnie — poprosiła.

Abram umieścił posążek przy lampie.

— Czy naprawdę mnie ochroni? — zapytała.

Powinien odpowiedzieć słowami przygotowanymi przez ojca.

„Bóstwo domu widzi twoją ofiarę”.

Nie potrafił.

— Nie wiem — powiedział.

Kobieta zaczęła płakać.

— Kapłan twierdzi, że poprzednio dałam zbyt mało srebra.

Abram spojrzał na kosztowne naczynia ustawione przy ołtarzu.

— Nie obwiniaj siebie.

— Skąd wiesz, że to nie moja wina?

— Bóg, który żąda większej zapłaty od kobiety już cierpiącej, nie jest opiekunem. Jest poborcą.

Kobieta patrzyła na niego z przerażeniem.

— Nie mów tak przy posągu.

Abram spojrzał w kamienne oczy figurki.

— Jeżeli mnie słyszy, niech odpowie.

Nie odpowiedziała. Tej nocy wrócił do domu i zastał Saraj siedzącą samotnie na dziedzińcu. Była jego żoną i najbliższą powierniczką. Od lat czekali na dziecko. Każdy kolejny miesiąc przynosił tę samą nadzieję i ten sam koniec. W Ur bezdzietność kobiety rzadko pozostawała jej prywatnym bólem.

Ludzie szeptali. Kapłani oferowali kosztowne rytuały. Krewni radzili Abramowi, aby wziął inną żonę albo zapewnił sobie potomka przez służącą. Saraj słyszała wszystko.

— Gdzie byłeś? — zapytała.

— U Beluma.

— Jego żona znowu oczekuje dziecka?

— Tak.

Saraj spuściła wzrok.

— Zaniosłeś jej posążek?

— Ojciec kazał.

— Może powinniśmy kupić podobny.

Abram usiadł obok.

— Nie wierzysz w niego.

— Nie wiem, w co wierzę. Wiem tylko, że uczyniłabym wiele, aby urodzić dziecko.

W jej głosie nie było chciwości. Było zmęczenie. Asmodeusz próbował zamienić pragnienie macierzyństwa w rozpacz gotową zgodzić się na każdą cenę. Duchy bez ciała krążyły przy domowych ołtarzach, czekając, aż cierpienie otworzy im drogę. Abram ujął dłoń żony.

— Nie będziemy płacić kłamstwu za obietnicę, której nie może spełnić.

— A kto może?

Nie znał odpowiedzi.

— Jeżeli istnieje Ten, który dał życie pierwszemu człowiekowi, tylko On.

— Bóg Noego?

— Może.

— Dlaczego milczy?

Abram spojrzał na księżyc wznoszący się nad świątynią.

— Tego również nie wiem.

Kilka dni później kapłani zapowiedzieli zaćmienie. Nie nazwali go naturalnym ruchem cienia. Ogłosili, że bóg księżyca został zaatakowany przez siły chaosu. Mieszkańcy mieli przynieść ofiary, aby pomóc mu odzyskać światło. Plac świątynny wypełnił się ludźmi. Gdy cień zaczął przesuwać się po tarczy księżyca, kapłani uderzali w bębny. Kobiety płakały. Mężczyźni podnosili ręce i błagali bóstwo, aby nie opuszczało miasta.

Abram stał pośród tłumu. Obserwował, jak księżyc ciemnieje. Później zobaczył, jak cień ustępuje niezależnie od ilości srebra leżącego na ołtarzu.

— Światło wraca! — zawołali kapłani. — Ofiary zostały przyjęte!

Tłum upadł na kolana. Abram pozostał na nogach. Jeżeli księżyc był bogiem, podlegał cieniowi. Jeżeli wrócił dzięki ofiarom, dlaczego za każdym razem poruszał się według tego samego porządku? A jeśli był tylko światłem ustanowionym ponad ziemią, kto wyznaczył jego drogę? Astarot zauważył pytanie.

— Daj mu więcej bogów — rozkazał duchom. — Niech uzna, że za każdym światłem stoi inna moc. Niech szuka bez końca i nigdy nie dotrze do Źródła.

Lecz Abram przestał szukać najwyższego spośród bogów miasta. Zaczął pytać o Tego, który nie potrzebuje posągu, świątyni ani kapłana sprzedającego dostęp. Wyszedł nocą poza mury Ur. Oddalił się od świateł, bębnów i dymu ofiar. Stanął na równinie sam. Nad nim rozciągały się gwiazdy, których nie potrafił policzyć.

— Jeżeli istniejesz — powiedział — nie znam Twojego imienia. Nie wiem, gdzie złożyć ofiarę ani jak Cię odnaleźć. Wiem tylko, że nie jesteś tym, co wykonują nasze dłonie. Nie jesteś księżycem, ponieważ wyznaczyłeś mu drogę. Nie jesteś gwiazdami, ponieważ poruszają się według prawa.

Czekał. Wiatr poruszał trawą. Nie pojawił się ogień. Nie zobaczył anioła.

— Jeżeli jesteś Bogiem Noego — mówił dalej — dlaczego pozwoliłeś, aby pamięć o Tobie stała się jedną opowieścią pośród tysięcy kłamstw?

Nie otrzymał wyjaśnienia. Usłyszał jednak głos. Nie przyszedł ze świątyni ani z nieba rozumianego jako miejsce gwiazd. Dotknął wnętrza Abrama z większą pewnością niż jego własne myśli.

Wypowiedział jedno słowo:

— Abramie.

Mężczyzna upadł na kolana. Nie powiedział Bogu swojego imienia. A jednak został nazwany. W mieście tysiąca bóstw prawdziwy Bóg nie poprosił Abrama o posąg, srebro ani przelaną krew. Najpierw pokazał mu, że go zna.

2. Głos, który każe wyjść

Abram klęczał na równinie, czekając na dalsze słowa. Usłyszał własne imię tylko raz, lecz nie miał wątpliwości, że głos nie powstał w jego wyobraźni. Nie przypominał szeptów kapłanów ani myśli pojawiających się podczas snu. Nie próbował pochlebiać, nie budził sztucznego zachwytu i nie żądał, aby Abram przestał rozumować.

Przynosił prawdę wraz z odpowiedzialnością.

— Wyjdź ze swojej ziemi — powiedział Bóg. — Opuść swoich krewnych i dom ojca. Idź do kraju, który ci wskażę.

Abram podniósł głowę. Spodziewał się odpowiedzi na pytania o bogów Ur. Otrzymał rozkaz porzucenia całego świata, który znał.

— Dokąd? — zapytał.

— Do ziemi, którą ci pokażę.

— Jak mam ją rozpoznać?

— Będę cię prowadził.

— Przez kogo? Przez kapłana? Znak na niebie?

— Przeze mnie.

Głos nie wyjaśnił drogi. Bóg nie wręczył Abramowi mapy ani spisu miejsc, w których znajdzie wodę. Najpierw zażądał decyzji: czy człowiek ufa Mu bardziej niż temu, co może zabezpieczyć własnymi rękami. Abram pomyślał o Saraj. O ojcu. O braciach, domu i karawanach, które znały jego imię. Poza Ur czekały obce miasta, różne języki, zbójeckie szlaki i pustkowia.

— Dlaczego ja?

— Uczynię z ciebie wielki naród. Będę ci błogosławił i uczynię wielkim twoje imię. Staniesz się błogosławieństwem. Będę błogosławił tym, którzy okazują ci dobro, a ten, kto tobą wzgardzi i spróbuje zniszczyć moje dzieło w tobie, sam stanie pod sądem. W tobie otrzymają błogosławieństwo wszystkie rodziny ziemi.

Abram przestał oddychać. Nie miał dziecka. Saraj od lat pozostawała bezpłodna, a kolejne próby leczenia nie przynosiły rezultatu. Bóg mówił jednak nie o jednym synu, lecz o narodzie.

— Wielki naród? — zapytał Abram. — Ze mnie?

— Z ciebie.

— Saraj nie może rodzić.

Bóg nie zaprzeczył jej cierpieniu. Nie powiedział Abramowi, że źle rozumie ciało własnej żony. Obietnica nie została oparta na tym, co człowiek uważał za możliwe.

— W tobie będą błogosławione wszystkie rodziny ziemi — powtórzył głos.

Te słowa przeszły przez niewidzialny świat jak ostrze. Widziałem, jak Gabriel skłonił głowę. Rafał spojrzał ku Saraj pozostającej w mieście. Ja zaś przypomniałem sobie pierwszą obietnicę wypowiedzianą przy bramie Edenu — zapowiedź potomka kobiety, który zmiażdży głowę węża. Bóg nie objawił jeszcze Abramowi pełnego znaczenia jego powołania.

My również nie znaliśmy wszystkich przyszłych wydarzeń. Rozumieliśmy jednak, że linia obietnicy została wskazana ponownie. Z rozproszonych narodów Bóg wybierał jednego człowieka, nie po to, aby odrzucić pozostałych, lecz aby przez jego potomstwo przynieść im błogosławieństwo. Lucyfer usłyszał to samo. Stanął na murze Ur i spojrzał na klęczącego Abrama.

— On? — zapytał z pogardą. — Bezdzietny kupiec?

Belial pojawił się obok.

— Nie ma armii ani ziemi.

— I właśnie dlatego wybór jest niebezpieczny. Jeżeli ten człowiek stanie się narodem, nikt nie będzie mógł powiedzieć, że dokonał tego własną potęgą.

— Możemy go zabić.

Lucyfer nie odpowiedział od razu. Otwarty atak mógł tylko potwierdzić Abramowi wagę powołania. Potrzebował subtelniejszej drogi.

— Najpierw zatrzymamy go w domu — zdecydował. — Obowiązek wobec ojca, lęk żony, majątek, rozsądek. Dobre rzeczy są najskuteczniejszym łańcuchem, kiedy człowiek ustawi je ponad Bogiem.

Abram wrócił do Ur przed świtem. Saraj nie spała. Siedziała w tej samej części dziedzińca, w której zostawił ją kilka godzin wcześniej.

— Gdzie byłeś? — zapytała.

— Poza murami.

— Znowu szukałeś Boga Noego?

— Nie ja Go znalazłem.

Saraj dostrzegła zmianę w jego twarzy.

— Co się stało?

Abram usiadł naprzeciw niej. Nie próbował przygotować żony łagodnymi słowami, które ukryłyby najtrudniejszą część.

— Bóg przemówił do mnie.

— Który?

— Ten, który stworzył księżyc, nie ten, któremu kapłani każą pomagać srebrnymi ofiarami.

Saraj długo mu się przyglądała.

— Co powiedział?

— Mamy wyjść.

— Dokąd?

— Nie powiedział.

Na jej twarzy pojawił się strach.

— Opuścić Ur?

— Tak.

— Na jak długo?

— Nie wiem.

— Kiedy wrócimy?

Abram milczał. Saraj wstała.

— Czyli nie wrócimy.

— Prawdopodobnie nie.

— A twój ojciec? Bracia? Dom? Warsztat?

— Mam opuścić ziemię, krewnych i dom ojca.

Saraj odwróciła się od niego.

— Ty masz opuścić.

Abram poczuł ciężar tych słów.

— Jesteś moją żoną.

— Wiem. Ale twoje powołanie nie sprawia, że przestaję być człowiekiem. Jeżeli mam zostawić dom, chcę usłyszeć od ciebie prawdę, a nie tylko informację, że pójdę, bo należę do ciebie.

Abram podszedł bliżej.

— Masz rację.

— Czy ten Bóg wspomniał o mnie?

— Powiedział, że uczyni ze mnie naród.

Saraj roześmiała się krótko, bez radości.

— A więc wspomniał o mnie przez moje łono.

— Nie chcę sprowadzać cię do obietnicy dziecka.

— Ale bez dziecka nie będzie narodu.

— Wiem.

Saraj spojrzała mu w oczy.

— Obiecał ci syna?

— Nie wypowiedział tego wprost. Powiedział, że zbuduje ze mnie naród i przez nas przyniesie błogosławieństwo wszystkim rodzinom ziemi.

— Przez nas?

Abram zawahał się. Głos powiedział: „z ciebie”. Człowiek mógł łatwo uznać, że jeśli Saraj nie urodzi, Bóg pozwoli mu spełnić obietnicę przez inną kobietę. Ta myśl miała kiedyś powrócić z ogromną siłą. Teraz Abram jej nie przyjął.

— Nie wyobrażam sobie tej drogi bez ciebie — powiedział.

— To nie jest odpowiedź.

— Nie. Nie wiem jeszcze, w jaki sposób Bóg spełni słowo. Wiem, że nie kazał mi porzucić żony.

Saraj usiadła ponownie. Przez długi czas rozmawiali o wszystkim, co mogą stracić. O bezpieczeństwie, rodzinie i bezdzietności. Nie podejmowali decyzji w zachwycie jednej chwili.

Gdy nadszedł poranek, Saraj powiedziała:

— Boję się.

— Ja również.

— Nie wierzę jeszcze tak jak ty.

— Nie będę udawał, że powinno ci wystarczyć moje doświadczenie.

— Ale znam bogów Ur. Żaden z nich nie zna mojego imienia. Kapłani znają tylko liczbę srebra, którą możemy przynieść.

Spojrzała na męża.

— Jeżeli Ten, który do ciebie przemówił, prowadzi poza ich władzę, pójdę. Nie dlatego, że droga jest pewna. Dlatego, że pozostanie tutaj nie jest już dla mnie prawdą.

Abram ujął jej dłoń. Decyzję podjęli razem. Następna rozmowa była trudniejsza. Terach słuchał syna w warsztacie pełnym posągów. Nachor i Haran stali przy ścianie. Lot, syn Harana, znajdował się blisko drzwi.

— Bóg kazał ci opuścić mój dom? — zapytał Terach.

— Tak.

— Ten sam Bóg, którego imienia nie znasz?

— Zna moje.

— Głosy przemawiają do ludzi każdej nocy. Kapłani mają pełne tabliczki objawień.

— Nie proszę, abyś uwierzył tylko dlatego, że mówię.

— Prosisz, żebym patrzył, jak niszczysz wszystko, co zbudowaliśmy.

— Nie chcę niszczyć twojego domu.

— Odejście pierworodnego mówi całemu miastu, że dom jest niegodny pozostania!

Abram spojrzał na posągi.

— Nie mogę dalej ich sprzedawać.

Terach pobladł.

— Od lat wiem, że nimi gardzisz. Pozwalałem ci pytać, dopóki robiłeś to wewnątrz rodziny. Jeżeli publicznie odrzucisz bogów, kapłani odbiorą nam handel.

— Jeżeli pozostanę, będę współuczestniczył w kłamstwie.

Nachor odezwał się po raz pierwszy:

— A może głos jest jednym z duchów, które chcą odciągnąć cię od ochrony miasta?

— Duchy Ur żądają srebra, krwi i posągów. Ten głos nie poprosił o nic poza zaufaniem.

— Poprosił o całe twoje życie — zauważył Haran.

Abram spojrzał na brata.

— Tak.

Haran nie kpił. W jego głosie zabrzmiał lęk człowieka, który rozpoznał prawdziwy koszt. Terach odmówił zgody. Abram zaczął jednak przygotowywać się do drogi. Sprzedawał część majątku, uwalniał ludzi związanych długiem z jego domem i kupował zwierzęta zdolne przeżyć długą wędrówkę. Nie uszedł uwagi kapłanów. Wezwano go do świątyni.

Najwyższy kapłan siedział pod srebrnym wizerunkiem księżyca.

— Słyszymy, że odrzucasz opiekuna Ur.

— Księżyc nie jest opiekunem miasta.

— Mówisz to po latach korzystania z jego błogosławieństwa?

— Korzystałem z wody, ziemi, pracy ludzi i porządku stworzonego przez Boga. Posąg nie wykopał kanałów.

Kapłan zacisnął dłonie.

— Jeżeli odejdziesz bez złożenia ofiary, twoja karawana nie otrzyma ochrony.

— Czyjej?

— Boga księżyca.

— Czyli posąg wyśle za nami zbójców?

Kapłan pochylił się ku niemu.

— Ludzie mogą być ręką boga.

Abram zrozumiał groźbę. Wrócił do domu i powiedział rodzinie, że muszą wyjść szybciej. Nie zdążyli. Haran zachorował. Gorączka przyszła nagle. Lekarze nie potrafili jej zatrzymać. Kapłani żądali ofiar, lecz ich rytuały nie zmieniały stanu chorego. Abram i Saraj czuwali przy nim razem z Lotem. Haran zmarł w Ur, na oczach ojca.

Terach siedział przy ciele syna do świtu. Wokół ustawiono figurki bóstw domu, zdrowia i zmarłych. Żadna nie odpowiedziała na jego rozpacz. Nazajutrz rozbił jeden z posągów. Nie odrzucił wszystkich bogów. Jego gniew nie stał się jeszcze wiarą. Pękła jednak więź łącząca go z miastem.

— Wyjdziemy razem — powiedział Abramowi. — Nie będę czekał, aż świątynia zabierze następnego syna.

Terach objął przywództwo nad karawaną. Zabrał Abrama, Saraj i osieroconego Lota. Nachor wraz z częścią rodziny dołączył później do wędrówki ku północy. Wyruszyli z zamiarem dotarcia do Kanaanu. Nie dotarli. Po wielu miesiącach zatrzymali się w mieście Charan. Jego nazwa przypominała Terachowi zmarłego syna, a handel dawał możliwość odbudowania majątku. Znajdowała się tam również wielka świątynia boga księżyca.

— Odpoczniemy przez jedną porę — powiedział Terach.

Jedna pora zamieniła się w lata. Abram zdobywał zwierzęta, sługi i wpływy. Saraj urządziła dom. Lot dorósł. Życie ponownie stało się przewidywalne. Głos milczał. Lucyfer uznał, że osiągnął cel. Abram opuścił Ur, ale nie opuścił domu ojca. Zmienił miasto, zachowując ten sam układ bezpieczeństwa. Powołanie zostało zatrzymane w miejscu wyglądającym jak rozsądny etap podróży.

Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy Bóg przemówił ponownie.

— Wyjdź.

Tym razem słowo było jeszcze trudniejsze. W Ur Terach ruszył razem z nim. W Charanie Abram musiał pozostawić ojca. Poszedł do niego wieczorem. Terach był stary, lecz nadal zarządzał własnym domem. Nachor i jego rodzina mogli się nim opiekować.

— Głos wrócił — powiedział Abram.

Ojciec zamknął oczy.

— Wiedziałem, że kiedyś wróci.

— Muszę iść do Kanaanu.

— Ja zostaję.

— Wiem.

— Chcesz mojego błogosławieństwa?

— Chcę pożegnać się bez kłamstwa.

Terach spojrzał na syna.

— Nie wierzę tak jak ty. Ale Ur nauczyło mnie, że człowiek może przez całe życie budować dom wokół rzeczy, które nie potrafią go ocalić.

Podał Abramowi niewielką tabliczkę z zapisem rodu od Sema przez Hebera.

— Zabierz pamięć.

— Pójdziesz z nami?

Terach potrząsnął głową.

— Moja droga kończy się tutaj. Twoja nie.

Nie pobłogosławił Boga Abrama.

Pobłogosławił jednak syna słowami, na jakie było go stać:

— Nie wracaj tylko dlatego, że będzie trudno.

O świcie karawana stanęła przy bramie Charanu. Abram zabrał Saraj, Lota, zgromadzony majątek i ludzi, którzy zdecydowali się dzielić ich drogę. Nie znał dokładnego celu. Nie miał miasta gotowego ich przyjąć. Miał słowo. Lucyfer czekał poza bramą. Nie zdołał zatrzymać Abrama w domu. Zamierzał więc zaatakować go na drodze — głodem, lękiem, konfliktem i obietnicą skrótu.

Abram obejrzał się na dom ojca po raz ostatni. Później odwrócił twarz ku ziemi, której jeszcze nie widział i wyszedł.

3. Droga bez mapy

Pierwszego dnia po opuszczeniu Charanu Abram wielokrotnie oglądał się za siebie. Miasto długo pozostawało widoczne na horyzoncie. Najpierw rozpoznawał domy i mury, później tylko najwyższe tarasy świątyni boga księżyca. Wreszcie także one zniknęły. Abram poczuł ulgę. Zaraz potem strach. Dopóki widział Charan, mógł sobie wyobrażać, że w razie niepowodzenia wróci. Kiedy ostatnia wieża zniknęła za wzgórzem, słowo „wyjdź” stało się rzeczywistością.

Karawana poruszała się powoli. Abram i Saraj nie podróżowali sami. Był z nimi Lot, stada, słudzy, pasterze, rzemieślnicy oraz rodziny związane z ich domem. Jedni dołączyli z wierności. Inni dlatego, że nie mieli własnej ziemi. Byli również ludzie, których Abram wykupił z długów w Charanie i przyjął pod swoją ochronę.

Nie wszyscy podzielali jego wiarę. Dla części Bóg Abrama był kolejnym bóstwem opiekuńczym, może silniejszym od boga księżyca, lecz nadal jednym z wielu. Zabrali więc małe figurki ukryte w bagażach. Abram o tym wiedział. Nie przeszukiwał namiotów.

— Skoro prawdziwy Bóg wezwał ciebie — powiedział jeden z pasterzy — dlaczego pozwalasz, aby ludzie nieśli cudze bóstwa?

— Ponieważ nie można zmusić człowieka do zaufania — odpowiedział Abram.

— Ale mogą sprowadzić na nas gniew twojego Boga.

— Bóg, który stworzył niebo, nie boi się figurek schowanych w worku.

— Więc są nieszkodliwe?

— Drewno jest nieszkodliwe. Kłamstwo, któremu człowiek oddaje własny lęk, nie.

Abram zamierzał mówić prawdę, ale nie budować wiary mieczem. Lucyfer dostrzegł w tym przeszkodę. Przymus religijny był dla niego użyteczny niezależnie od imienia boga. Człowiek zmuszony do wypowiedzenia prawidłowych słów nie uczy się zaufania. Uczy się jedynie ukrywać serce przed silniejszym. Droga prowadziła na południowy zachód.

Abram nie widział niewidzialnej linii wyznaczonej na ziemi. Nie otrzymywał każdego ranka nowego objawienia z nazwą studni oraz miejscem następnego obozu. Pytał kupców o szlaki, wynajmował przewodników i obserwował gwiazdy. Wiara nie zastępowała rozsądku. Jeżeli pasterze nie obliczyli ilości wody, stada cierpiały. Jeżeli źle zabezpieczono worki, żywność ginęła podczas przeprawy. Bóg prowadził Abrama, ale nie wykonywał za niego pracy przywódcy.

Trzeciego tygodnia karawana dotarła do rozwidlenia dróg. Jeden szlak prowadził przez suche wzgórza. Był krótszy, lecz pomiędzy dwoma źródłami znajdował się długi odcinek bez wody. Drugi biegł wzdłuż rzeki, ale przechodził przez ziemie plemienia pobierającego wysokie opłaty. Lot opowiedział się za krótszą drogą.

— Zaoszczędzimy pięć dni.

Główny pasterz potrząsnął głową.

— Młode zwierzęta nie przeżyją.

— Możemy zabrać dodatkową wodę.

— Nie mamy dostatecznej liczby naczyń.

— Kupimy je od ludzi przy rozstaju.

— Za jaką cenę?

Lot zwrócił się do Abrama.

— Co mówi Bóg?

— Niczego dziś nie powiedział.

— Więc jak mamy wybrać?

— Tak samo, jak wybiera każdy człowiek, któremu powierzono innych. Musimy wysłuchać tych, którzy znają drogę.

Lot zmarszczył brwi.

— Myślałem, że prowadzi nas głos.

— Prowadzi ku ziemi. Nie uwalnia od odpowiedzialności za zwierzęta pomiędzy jednym źródłem a drugim.

Wybrali dłuższy szlak. Opłata okazała się wysoka, lecz karawana dotarła do wody bez strat. Lot nie przyznał, że decyzja była właściwa. Zapamiętał natomiast, że wielkie stada i bogactwo wymagają przestrzeni, której nie trzeba dzielić z cudzymi ludźmi. Ta myśl miała później wpłynąć na jego wybór doliny Jordanu.

Siódmego tygodnia przewodnik próbował ich oszukać. Twierdził, że zna bezpieczne przejście przez górską krainę. W rzeczywistości zamierzał skierować karawanę ku wąwozowi, gdzie czekali zbójcy. Jego niepokój zauważyła Saraj.

— Nie patrzy na drogę — powiedziała Abramowi wieczorem. — Patrzy na nasze wozy i liczy strażników.

— Jest przewodnikiem. Musi wiedzieć, ilu ludzi może obronić.

— Nie. Człowiek dbający o bezpieczeństwo pyta o słabych. On pytał tylko o broń.

Abram wezwał mężczyznę.

— Jutro pójdziesz przodem razem z dwoma moimi ludźmi.

Przewodnik zaprotestował.

— Nie znają szlaku.

— Ty znasz. Dlatego poprowadzisz ich.

— Bez całej karawany?

— Najpierw sprawdzimy przejście.

Mężczyzna uciekł w nocy. Rankiem zwiadowcy odnaleźli w pobliżu ślady dużej grupy wojowników. Saraj miała rację. Abram podziękował jej przy wszystkich. Nie nazwał własnego ocalenia wyłącznie cudem, pomijając rozsądek żony. Bóg mógł prowadzić również przez uwagę człowieka, którego inni nie chcieli słuchać. Wieczorem Saraj usiadła przy nim z dala od obozu.

— Kiedy mówiłeś o powołaniu, obawiałam się, że odtąd każdą twoją decyzję będziesz nazywał wolą Boga.

— Ja również się tego obawiam.

Spojrzała na niego.

— Naprawdę?

— Głos był pewny. Ja nie jestem. Łatwo byłoby mi pomylić własne pragnienie z następnym rozkazem.

— Jak odróżnisz jedno od drugiego?

— Nie wiem jeszcze całkowicie.

— To nie uspokaja.

— Mnie też nie.

Abram wziął kamień i obracał go w dłoniach.

— Głos nie karmił mojej pychy. Kazał mi zostawić to, co dawało pozycję. Obiecał wielkie imię, ale nie pozwolił mi go zbudować. Myślę, że kiedy zacznę słyszeć wyłącznie rzeczy wygodne, powinienem przestać ufać własnym uszom.

— I posłuchać innych?

— Także ciebie.

Saraj nie uśmiechnęła się.

— Będę ci o tym przypominała.

— Liczę na to.

Podróż trwała przez kolejne miesiące. Karawana przekraczała ziemie różnych ludów. Po Babel języki oddzielały ludzi, ale handel nauczył niektórych pośredników wielu słów. Tam, gdzie brakowało wspólnej mowy, używano gestów, rysunków i przedmiotów układanych na ziemi. Abram nauczył się, że obce brzmienie nie oznacza obcej natury.

Człowiek mówiący niezrozumiałym językiem tak samo bał się o dziecko, liczył ziarno i grzebał umarłych. Belial próbował przemienić różnicę w podejrzliwość, lecz codzienna gościnność niejednokrotnie rozbijała jego kłamstwo. Pewnej nocy ich obóz przyjął rodzinę uciekającą przed wojną między dwoma plemionami. Abram nie rozumiał ich słów. Zobaczył jednak rany na nogach kobiety i wychudzone dzieci.

Dał im wodę. Jeden z jego zarządców zaprotestował.

— Nie wiemy, kim są.

— Wiemy, że są spragnieni.

— Mogą sprowadzić za sobą wojowników.

— Wystawimy dodatkową straż.

— Jeżeli będziemy przyjmować każdego, zabraknie zapasów.

Abram spojrzał na dzieci.

— Bóg powiedział, że mamy stać się błogosławieństwem. Jeżeli ta obietnica niczego nas nie kosztuje, prawdopodobnie jeszcze jej nie wykonujemy.

Rodzina została z nimi przez kilka dni. Później wskazała bezpieczną drogę omijającą teren walk. Dobro nie zawsze przynosiło tak szybki pożytek. Abram miał jeszcze wielokrotnie pomagać ludziom, którzy nie mogli mu się odwdzięczyć. To właśnie odróżniało błogosławieństwo od handlu. Po długiej wędrówce ujrzeli ziemię Kanaan.

Nie była pusta. Na wzgórzach stały osady otoczone murami. Pola miały właścicieli. Studnie zostały wykopane przez mieszkające tam rodziny. Przy drogach znajdowały się ołtarze lokalnych bóstw. Abram zatrzymał karawanę.

— To jest ziemia, którą miałeś otrzymać? — zapytał Lot.

— Tak sądzę.

— Ktoś już ją otrzymał przed tobą.

Była to prawda. Boża obietnica nie dawała Abramowi prawa, aby natychmiast odebrał pola ich mieszkańcom. Nie otrzymał rozkazu podboju. Miał zamieszkać pośród obcych jako wędrowiec i ufać obietnicy, której spełnienie należało do przyszłości. Dotarli do miejsca Sychem, w pobliże dębu More. Drzewo uważano za święte. Miejscowi kapłani słuchali szumu liści i twierdzili, że przekazują wyroki bóstw. Ludzie przynosili im dary, pytając o pogodę, płodność i wynik sporów.

Abram rozbił namiot w pobliżu. Tej nocy Bóg ukazał się ponownie.

— Twojemu potomstwu dam tę ziemię.

Abram uklęknął.

— Potomstwu — powtórzył.

Nie zapytał tym razem, jak może je otrzymać bezdzietna Saraj. Obietnica nadal wydawała się niemożliwa, lecz droga z Charanu nauczyła go, że brak mapy nie oznacza braku celu.

— Mieszkają tu inni ludzie — powiedział.

— Wiem.

— Mam ich wypędzić?

— Nie otrzymałeś takiego rozkazu.

Abram usłyszał granicę. Ziemia została obiecana, ale czas oraz sposób spełnienia nie należały do niego. Gdyby próbował wymusić obietnicę mieczem, uczyniłby z niej usprawiedliwienie własnej chciwości. Zbudował ołtarz. Ułożył kamienie naprzeciw dębu, ale nie pytał drzewa o przyszłość. Złożył ofiarę Bogu, który przemówił i znał drogę poza ludzkimi mapami.

Miejscowi obserwowali go z ciekawością.

— Gdzie jest posąg twojego boga? — zapytał jeden z nich.

— Nie ma posągu.

— Więc do kogo należy ołtarz?

— Do Tego, który stworzył drzewo, kamień i człowieka.

— Jak ma na imię?

Abram spojrzał na dym wznoszący się ku niebu.

— Jest Bogiem, który mnie wezwał.

Nie była to jeszcze pełna odpowiedź. Było to świadectwo początku relacji. Później Abram ruszył ku wzgórzom położonym pomiędzy Betel i Aj. Tam również rozbił namiot i zbudował ołtarz. Nie wznosił świątyni mającej kontrolować dostęp do Boga. Namiot można było zwinąć, lecz pamięć spotkania pozostawała. Każdy ołtarz ogłaszał demonicznym książętom Kanaanu, że ziemia nie należy ostatecznie do nich.

Lucyfer szedł za karawaną. Nie powstrzymał Abrama przed dotarciem do kraju obietnicy. Zamierzał teraz wykorzystać samą ziemię przeciwko słowu Boga. Pola zaczęły wysychać. Deszcze nie przyszły we właściwej porze. Kanały płynęły coraz słabiej. Trawa żółkła, a pasterze znajdowali martwe zwierzęta przy wyschniętych źródłach. W Kanaanie nastał głód.

Abram stanął przy ołtarzu i patrzył na ziemię, którą Bóg obiecał jego potomstwu. Nie było w niej dość chleba, aby wykarmić jego dom. Droga bez mapy doprowadziła go do pierwszej wielkiej próby. Miał teraz zdecydować, czy zaufa Bogu pośród głodu — czy spróbuje ocalić obietnicę własnym kłamstwem.

4. Głód i kłamstwo w Egipcie

Głód nie przyszedł jednego dnia. Najpierw osłabły źródła. Potem wyschły trawy na południowych wzgórzach. Owce rodziły mniej młodych, a bydło pokonywało coraz większe odległości w poszukiwaniu wody. Później zaczęły umierać zwierzęta. Abram rozdzielał zapasy ostrożnie, lecz nie mógł nakarmić rosnącego domu pustymi obietnicami. Każdego ranka pasterze przynosili gorsze wiadomości. Studnie należące do miejscowych rodów były strzeżone, a cena ziarna rosła z tygodnia na tydzień.

— Możemy pozostać — powiedział Lot. — Bóg obiecał ci tę ziemię.

— Obietnica nie mówi, że mamy patrzeć, jak dzieci umierają z głodu — odpowiedział Abram.

— Jeśli odejdziemy, okażemy brak wiary.

— Jeśli pozostaniemy tylko po to, aby udowodnić własną wiarę, uczynimy z cudzych istnień dowód naszej pobożności.

Abram podjął decyzję o drodze do Egiptu. Nie otrzymał rozkazu, aby tam iść. Nie otrzymał też zakazu. Egipt posiadał wielką rzekę, której wody zasilały pola nawet wtedy, gdy w Kanaanie brakowało deszczu. Karawany przynosiły wieści o pełnych spichlerzach i handlu zbożem. Wyjazd nie był zdradą obietnicy.

Był odpowiedzialną próbą ocalenia ludzi. Zdrada zaczęła się później. Im bliżej znajdowali się granicy Egiptu, tym więcej słyszeli o władzy faraona. Jego urzędnicy spisywali cudzoziemców. Piękne kobiety trafiały do domów możnych, a mężczyzna stojący na drodze królewskim pragnieniom mógł zniknąć bez sądu. Abram patrzył na Saraj z rosnącym lękiem.

Była starsza niż kobiety wybierane zwykle do pałacu, lecz nadal wyróżniała się urodą. Lata nie odebrały jej godności ani siły spojrzenia. Wśród ludzi obcych mogła wzbudzić zainteresowanie właśnie dlatego, że nie przypominała niewolnicy przyzwyczajonej do spuszczania głowy. Lucyfer zauważył lęk Abrama.

— Nie każ mu wracać — powiedział Belialowi. — Niech znajdzie rozwiązanie, które wygląda jak mądrość.

Wieczorem Abram usiadł z żoną z dala od obozu.

— Musimy porozmawiać przed przekroczeniem granicy.

Saraj od razu rozpoznała ton.

— O czym?

— Egipcjanie zobaczą, że jesteś piękna.

— Głód nie odebrał ci wzroku.

Nie uśmiechnął się.

— Mogą mnie zabić, żeby cię zabrać.

— Co proponujesz?

Abram długo milczał.

— Powiedz, że jesteś moją siostrą.

Saraj patrzyła na niego bez ruchu. W języku rodu bliską krewną można było nazwać siostrą. Abram zamierzał wykorzystać prawdziwe pokrewieństwo, aby ukryć ważniejszą prawdę o ich małżeństwie. Nie planował wypowiedzieć jawnego kłamstwa. Planował skłonić innych do fałszywego wniosku.

— Mam przestać być twoją żoną przy granicy? — zapytała.

— Tylko w słowach.

— Słowa zdecydują, co będą mogli ze mną zrobić.

— Jeżeli uznają mnie za twojego męża, zabiją mnie.

— A jeśli uznają cię za brata, będą negocjować ze mną czy z tobą?

Abram spuścił wzrok.

— Ze mną.

— Czyli chcesz ocalić życie, dając im przekonanie, że mogą mnie kupić.

— Nie pozwolę, aby cię skrzywdzili.

— Jak? Nie mamy armii większej niż faraon.

— Spróbuję zyskać czas.

— Czym zapłacę za ten czas?

Nie odpowiedział. Saraj wstała.

— Gdy Bóg kazał ci wyjść, powiedziałam, że nie chcę być tylko częścią twojego powołania. Teraz prosisz, żebym stała się osłoną dla twojego życia.

— Chcę ocalić nas oboje.

— W takim razie powiedz prawdę i zaufaj Bogu.

— A jeśli mnie zabiją?

— Więc właśnie tego się boisz. Nie o obietnicę. O siebie.

Abram również wstał.

— Czy mam ryzykować życie wszystkich, którym przewodzę?

— Nie ukrywaj własnego strachu za ich plecami.

Rozstali się bez zgody. Saraj wiedziała jednak, że przy granicy odmowa może sprowadzić natychmiastowe niebezpieczeństwo na cały dom. Zgodziła się powiedzieć, że jest krewną Abrama. Nie uczyniła tego bez przymusu sytuacji. Abram później próbował przekonać siebie, że żona zaakceptowała plan. W rzeczywistości pozostawił jej wybór pomiędzy własnym narażeniem a ochroną ludzi zależnych od karawany.

Belial nazwał to wspólną decyzją. Bóg widział różnicę. Na granicy egipscy urzędnicy pytali o imiona, majątek i cel przybycia. Gdy zobaczyli Saraj, zatrzymali karawanę.

— Kim jest ta kobieta? — zapytał dowódca straży.

Abram poczuł, że serce bije mu szybciej.

— Jest moją siostrą.

Saraj spojrzała na niego. Półprawda została wypowiedziana. Dowódca zanotował odpowiedź. Wpuszczono ich do kraju. Przez pierwsze tygodnie plan wydawał się skuteczny. Kupili ziarno, znaleźli pastwiska i rozbili obóz w pobliżu rzeki. Ludzie odzyskali siły. Zwierzęta przestały padać. Abram zaczął wierzyć, że lęk okazał się roztropnością.

Później Egipcjanie zaczęli mówić o Saraj. Wieść dotarła do książąt faraona. Przybyli do obozu z darami i pytaniami o jej pochodzenie. Nie zwracali się do niej. Rozmawiali z Abramem.

— Nasz pan słyszał o twojej siostrze.

— Jest członkiem mojego domu.

— Dlatego faraon okaże twojemu domowi przychylność.

Abram mógł wtedy powiedzieć prawdę. Nie zrobił tego. Przyjął zwierzęta, srebro oraz sługi przesłane jako znak królewskiego zainteresowania. Każdy dar zwiększał jego winę. Nie były zwykłą gościnnością. Stanowiły cenę w negocjacji, której przedmiotem stała się Saraj.

— Oddaj je — zażądała wieczorem.

— Jeżeli odmówię, wzbudzę podejrzenie.

— Niech podejrzewają prawdę.

— Jest za późno.

— Nie. Jest tylko trudniej.

Abram nie oddał darów. Nazajutrz Saraj została zabrana do pałacu. Nie krzyczała. Nie chciała, aby egipscy żołnierze zabili ludzi próbujących jej bronić. Przed wejściem do wozu zatrzymała się przy mężu.

— Jeżeli przeżyję — powiedziała cicho — nie mów mi później, że nie miałeś wyboru.

Abram stał bez ruchu, gdy wóz odjeżdżał. Wtedy zrozumiał, że jego plan ocalił ciało kosztem zdrady najbliższej osoby. Lucyfer stanął obok.

— Teraz obietnica należy do faraona — wyszeptał. — Bóg wybrał tchórza.

Abram upadł na ziemię. Modlił się, ale nie próbował nazywać własnego czynu wiarą.

— Zgrzeszyłem — powiedział. — Bałem się śmierci bardziej, niż ufałem Tobie. Oddałem Saraj, żeby ocalić siebie. Nie mam prawa prosić, lecz proszę: chroń ją.

Bóg nie odpowiedział słowem. Zaczął działać. W pałacu Saraj została przekazana kobietom przygotowującym ją do spotkania z faraonem. Odebrano jej ubranie, ozdoby i wszystko, co łączyło ją z domem Abrama. Miała zostać obmyta, namaszczona i ubrana według egipskiego zwyczaju. Jedną z kobiet była Hagar. Była młodą Egipcjanką służącą w królewskim domu. Nie należała do najniższej warstwy niewolnic, ale nie mogła samodzielnie opuścić pałacu. Jej życie zależało od rozkazów ludzi stojących wyżej.

Hagar zauważyła, że Saraj nie zachowuje się jak kobieta oczekująca korzystnego małżeństwa.

— Boisz się faraona? — zapytała.

— Boję się tego, co człowiek może uczynić, kiedy inni ukryją przed nim prawdę.

— Twój brat zgodził się na małżeństwo.

Saraj spojrzała jej w oczy.

— Abram nie jest tylko moim bratem.

Hagar zamarła.

— Jest twoim mężem?

— Tak.

— Dlaczego powiedział inaczej?

— Ponieważ bał się, że go zabiją.

— Jeśli faraon się dowie, może zabić was oboje.

— Wiem.

Hagar mogła natychmiast zgłosić prawdę strażnikom. Zawahała się. Widziała w pałacu wiele kobiet zabranych na podstawie układów zawieranych przez mężczyzn. Nie wszystkie miały możliwość powiedzenia „nie”.

— Czy faraon cię dotknął? — zapytała.

— Jeszcze nie.

— Zrobię, co mogę, aby tak pozostało.

Tej samej nocy w królewskim domu rozpoczęła się choroba. Pierwszy zachorował zarządca odpowiedzialny za przyjęcie Saraj. Później strażnicy i słudzy. Na skórze pojawiały się bolesne zmiany. Ludzie tracili siły, a kobiety przygotowujące pałacowe rytuały padały na gorączkę. Faraon również został dotknięty. Każda próba zbliżenia się do komnaty Saraj kończyła się nagłym bólem, osłabieniem albo kolejnym nieszczęściem w jego domu. Egipscy kapłani składali ofiary, ale choroba nie ustępowała.

Rafał stał przy Saraj. Nie uczynił jej niewidzialną. Nie przeniósł poza mury. Wyznaczył jednak granicę, której faraon nie potrafił przekroczyć. Hagar powiedziała przełożonej o prawdziwym małżeństwie Saraj. Wieść dotarła do królewskich doradców. Zauważyli, że nieszczęścia rozpoczęły się dokładnie w dniu przyprowadzenia cudzoziemki. Saraj została wezwana przed faraona.

Władca siedział osłabiony, otoczony kapłanami.

— Kim jest Abram? — zapytał.

— Moim mężem.

— Powiedział, że jesteś jego siostrą.

— Jestem jego krewną. Użył części prawdy, aby ukryć resztę.

— Czy zgodziłaś się zostać moją żoną?

Saraj odpowiedziała bez wahania:

— Nie.

Faraon spojrzał na doradców. Zrozumiał, że przyjął kobietę na podstawie oszustwa. Nie był niewinnym człowiekiem. Jego pałac traktował małżeństwo jak narzędzie władzy, a kobiety jak część umów. Tym razem jednak także on został zwiedziony. Rozkazał sprowadzić Abrama. Mężczyzna wszedł do sali pod strażą. Zobaczył Saraj stojącą z boku. Nie była ranna, lecz jej twarz pozostawała zamknięta.

Faraon podniósł się z trudem.

— Co mi uczyniłeś?

Abram milczał.

— Dlaczego nie powiedziałeś, że to twoja żona? Dlaczego nazwałeś ją siostrą? Mogłem wziąć ją za żonę i sprowadzić winę na cały mój dom!

Abram, człowiek powołany przez Boga, stał oskarżony przez pogańskiego władcę. Nie miał moralnej przewagi.

— Bałem się — odpowiedział.

— I dlatego kazałeś mnie ponieść skutki twojego strachu?

— Tak.

Faraon wskazał na Saraj.

— Oto twoja żona. Weź ją i odejdź.

Nie odebrał Abramowi zwierząt ani srebra. Chciał, aby cały dom cudzoziemca natychmiast opuścił Egipt. Rozkazał żołnierzom odprowadzić karawanę do granicy. Hagar miała zostać przekazana Saraj wraz z innymi sługami należącymi do królewskich darów. Saraj sprzeciwiła się przy wyjściu.

— Nie zabiorę jej jak naczynia.

Zwróciła się do młodej Egipcjanki:

— Jeżeli zostaniesz, pałac może ukarać cię za ujawnienie prawdy. Jeżeli pójdziesz z nami, będziesz częścią mojego domu, ale nie będę udawała, że różnica naszej pozycji znika. Wybierz, jeśli pozwalają ci wybrać.

Hagar spojrzała na pałac, a potem na Saraj.

— Pójdę.

Nie wiedziała, że pewnego dnia stanie się drugą kobietą w historii obietnicy, której ciało zostanie użyte do rozwiązania problemu wymyślonego przez innych. Karawana opuściła Egipt bogatsza niż wcześniej. Zwierzęta, srebro i słudzy sprawiały wrażenie błogosławieństwa. Abram wiedział jednak, w jaki sposób część majątku znalazła się w jego rękach.

Po przekroczeniu granicy próbował rozmawiać z Saraj.

— Bóg cię ocalił.

Zatrzymała się.

— Tak.

— Dziękuję Mu za to.

— Ja również.

— Chcę cię prosić o przebaczenie.

Saraj patrzyła na niego długo.

— Przebaczenie nie sprawi, że jutro znowu będę ci ufać.

— Wiem.

— Nie, Abramie. Dopiero się tego uczysz. Bóg ochronił mnie przed faraonem. Kto miał mnie ochronić przed decyzją mojego męża?

Abram nie znalazł odpowiedzi.

— Nie chcę cię stracić — powiedział.

— Właśnie dlatego prawie mnie oddałeś.

Odeszła ku kobietom. Abram pozostał sam przy drodze. Nie utracił powołania. Bóg nie odwołał obietnicy ani nie wybrał innego człowieka. Łaska nie oznaczała jednak, że czyn został uznany za nieważny. Miał wrócić do Kanaanu z większym majątkiem i mniejszym zaufaniem żony. Lucyfer nie zniszczył linii obietnicy w Egipcie.

Zdołał jednak wprowadzić do domu Abrama ranę, która miała powrócić, gdy bezdzietność Saraj stanie się trudniejsza do zniesienia, a obecność Hagar zacznie wyglądać jak rozwiązanie. Najgroźniejsze skutki kłamstwa nie zawsze pojawiają się w dniu, w którym zostało wypowiedziane. Czasem idą za człowiekiem przez pustynię i czekają, aż nazwie je rozsądnym wyjściem.

5. Lot wybiera Sodomę

Abram wrócił z Egiptu tą samą drogą, którą wcześniej szukał ocalenia przed głodem. Karawana była większa. Szły z nią stada owiec, bydła i osłów. Wozy przewoziły srebro, tkaniny oraz ziarno. Do domu Abrama dołączyli nowi słudzy, pasterze i rzemieślnicy. Z daleka wszystko wyglądało jak widzialny dowód Bożego błogosławieństwa.

Abram wiedział, że część tego majątku otrzymał za milczenie o Saraj. Bogactwo nie mówiło prawdy o sposobie, w jaki zostało zdobyte. Po powrocie do Kanaanu zatrzymał się przy miejscu pomiędzy Betel i Aj, gdzie wcześniej zbudował ołtarz. Kamienie nadal leżały tam, gdzie je pozostawił, lecz wiatr naniósł pomiędzy nie piasek i suche gałęzie.

Abram oczyścił ołtarz. Nie złożył ofiary, aby zatrzeć to, co wydarzyło się w Egipcie. Najpierw stanął przed rodziną oraz ludźmi własnego domu.

— Skłamałem faraonowi — powiedział. — Naraziłem Saraj, aby ocalić siebie. Dary, które przyjęliśmy, nie są dowodem mojej mądrości. Są pamięcią mojego strachu.

Nie wszyscy rozumieli, dlaczego przywódca mówi o własnej winie publicznie. W Egipcie faraon nigdy nie przyznawał się przed sługami do błędu. W Ur kapłani wyjaśniali każdą porażkę niewystarczającą ofiarą wiernych. Nimrod karał nadzorców za decyzje podjęte przez siebie. Abram nie chciał budować domu według tego wzoru.

— Czy oddamy majątek? — zapytał jeden z zarządców.

— Nie możemy wrócić do pałacu i zmusić faraona, aby go przyjął. Możemy jednak zdecydować, w jaki sposób go użyjemy.

Abram przeznaczył część ziarna dla rodzin, które najbardziej ucierpiały podczas głodu. Uwolnił ludzi nadal związanych długiem, pozostawiając im możliwość odejścia z częścią zwierząt. Nie nazwał tego zapłatą za winę wobec Saraj. Jej krzywdy nie można było spłacić cudzym srebrem. Saraj słuchała w milczeniu. Po zgromadzeniu podeszła do męża.

— Dobrze, że powiedziałeś im prawdę.

— Czy to coś zmienia między nami?

— Tak.

Abram spojrzał na nią z nadzieją.

— Nie tyle, ile chciałbyś — dodała. — Ale więcej niż kolejne zapewnienie, że już nigdy mnie nie skrzywdzisz.

Zaufanie zaczęło wracać małymi krokami. Nie jako nagroda za jedno wyznanie, lecz dzięki codziennym decyzjom, w których Abram przestawał ukrywać lęk pod imieniem rozsądku. Hagar pozostała blisko Saraj. Znała zwyczaje Egiptu, potrafiła czytać część pałacowych znaków i dobrze zarządzała zapasami. Nie była już zamknięta w królewskim domu, ale nadal zależała od decyzji Saraj oraz Abrama.

Nazywano ją służącą. Była jednak człowiekiem z własną pamięcią, językiem i pragnieniami. To, że wybrała drogę z Saraj zamiast kary w pałacu, nie oznaczało zgody na wszystko, co miało ją później spotkać. Lucyfer obserwował ją uważnie. Wiedział, że obietnica potomstwa pozostaje niespełniona. Egipcjanka znajdująca się w domu bezdzietnej kobiety mogła kiedyś stać się narzędziem ludzkiej próby przyspieszenia słowa Boga.

Na razie jednak inny problem zaczął dzielić rodzinę. Ziemia nie była w stanie utrzymać wszystkich stad Abrama i Lota. Po ustąpieniu głodu pastwiska odradzały się powoli. Woda wróciła do części źródeł, lecz studnie należały do różnych rodów. Kananejczycy i Peryzzyci również wypasali tam zwierzęta. Pasterze Abrama i Lota zaczęli walczyć o dostęp do trawy.

Pierwszy spór dotyczył studni wykopanej wspólnie podczas podróży z Egiptu. Ludzie Lota przyprowadzili stada wcześniej niż ustalono. Kiedy pasterze Abrama zażądali miejsca, usłyszeli, że silniejsze zwierzęta potrzebują wody najpierw. Doszło do bójki. Jeden z młodych pasterzy został uderzony kijem w głowę. Drugi stracił kilka zębów. Następnego dnia ktoś przeciął skórzane worki należące do ludzi Lota.

Nikt nie przyznał się do winy. Konflikt narastał.

— To oni zaczęli — powiedział główny pasterz Abrama.

— Ich człowiek twierdzi, że pierwszy wyciągnąłeś nóż.

— Wyciągnąłem go, kiedy mnie otoczyli.

— A worki?

— Nie wiem, kto je przeciął.

Abram spojrzał na zgromadzonych ludzi.

— Jeżeli sprawca należy do naszego domu, ma przyznać się przed zachodem słońca.

Nikt nie wystąpił. Lot uznał żądanie za oskarżenie całej jego grupy.

— Moi ludzie nie są złodziejami — powiedział.

— Moi również nie są niewinni tylko dlatego, że pracują dla mnie.

— Zawsze przemawiasz tak, jakbyś był jedynym zdolnym do sprawiedliwości.

— Chcę zatrzymać konflikt, zanim pojawi się krew.

Lot rozłożył ręce.

— Więc oddaj nam studnię.

— Wykopaliśmy ją wspólnie.

— Moje stada są liczniejsze.

— Właśnie dlatego zużyją całą wodę.

— Mogłeś nie przyjmować tylu zwierząt od faraona.

Słowa uderzyły w Abrama. Lot natychmiast zrozumiał, że przekroczył granicę, ale nie wycofał się.

— To prawda — dodał ciszej. — Wróciliśmy z Egiptu z bogactwem, które teraz nie mieści się na jednej ziemi.

Abram mógł użyć starszeństwa. Był przywódcą karawany i człowiekiem, któremu Bóg obiecał Kanaan. Mógł nakazać Lotowi odejść na gorsze pastwiska, a najlepsze studnie zachować dla siebie. Lucyfer czekał na tę decyzję. Wystarczyłoby, aby Abram nazwał chciwość obietnicą. Zamiast tego zaprosił Lota na wzgórze. Ziemia rozciągała się przed nimi w wielu kierunkach. Zachodnie i południowe obszary były kamieniste. Ku wschodowi leżała dolina Jordanu, dobrze nawodniona i zielona. Z daleka przypominała ogród.

— Nie powinno być sporu między nami ani między naszymi pasterzami — powiedział Abram. — Jesteśmy rodziną. Cała ziemia stoi przed tobą. Oddzielmy się. Jeśli wybierzesz lewo, pójdę w prawo. Jeśli wybierzesz prawo, pójdę w lewo.

Lot spojrzał na wuja zaskoczony.

— Pozwalasz mi wybrać pierwszemu?

— Tak.

— Dlaczego?

— Ponieważ nie chcę zdobywać obietnicy przez walkę z własnym bratem.

— Nie jestem twoim bratem.

— Jesteś synem Harana. To wystarczy.

Lot skierował wzrok ku dolinie. Rzeka błyszczała w słońcu. Pola były zielone, a miasta otoczone murami. Widział Sodomę, Gomorę i mniejsze osady równiny. Drogi prowadziły ku szlakom handlowym. Przypomniał sobie Egipt. Tam również wielka rzeka dawała wodę niezależnie od deszczu. Spichlerze były pełne, a miasta chroniły mieszkańców. Lot nie zapamiętał jedynie pałacowej przemocy. Zapamiętał bogactwo i porządek.

— Wybieram dolinę Jordanu — powiedział.

Abram skinął głową.

— Jest twoja do zamieszkania, o ile jej mieszkańcy pozwolą ci się osiedlić.

— Pozwolą. Potrzebują stad i handlu.

— Słyszałeś, jacy są ludzie Sodomy?

Lot spojrzał na niego chłodno.

— Słyszałem również, co Egipcjanie mówili o przybyszach z Kanaanu. Opowieści kupców zawsze robią z obcych potwory.

— Nie chodzi o obcość. Mówią o przemocy wobec podróżnych, handlu ludźmi i sądach, w których bogaty kupuje wyrok.

— Nie zamierzam mieszkać w mieście.

— Jak blisko?

— Dostatecznie blisko, aby handlować. Dostatecznie daleko, żeby żyć po swojemu.

Abram położył mu dłoń na ramieniu.

— Zło rzadko prosi człowieka, aby pierwszego dnia zamieszkał w jego centrum. Najpierw proponuje dobre pastwisko w pobliżu murów.

Lot odsunął jego rękę.

— Wybrałem ziemię, nie grzech.

— Wiem.

— Więc nie traktuj mnie jak dziecka.

Abram nie zatrzymywał go dłużej. Rodziny rozdzieliły stada, namioty i wspólne zapasy. Nie obyło się bez sporów. Każda grupa uważała, że druga zabiera lepsze zwierzęta albo więcej narzędzi. Abram nakazał rozstrzygać wszystko jawnie. Hagar obserwowała podział.

— Bogaci ludzie też mogą być niewolnikami — powiedziała do Saraj.

— Czego?

— Tego, czego nie potrafią zostawić drugiemu.

Saraj spojrzała na Lota nadzorującego swoje wozy.

— On wybiera bezpieczeństwo.

— W Egipcie pałac również był najbezpieczniejszym miejscem, dopóki nie znalazłaś się wewnątrz bez prawa wyjścia.

Karawana Lota ruszyła ku wschodowi. Początkowo rozbił namioty daleko od Sodomy. Później przeniósł je bliżej drogi. Chciał sprzedawać wełnę bez wielodniowej podróży. Następnie wynajął magazyn przy murach. Każdy krok miał rozsądne uzasadnienie. Lucyfer nie musiał popychać go gwałtownie.

— Nie każ mu kochać ich zła — powiedział Mammonowi. — Wystarczy, że zwiążesz jego zysk z ich miastem. Potem każde oskarżenie wobec Sodomy zabrzmi dla niego jak zagrożenie majątku.

Mammon posłuchał. Kupcy Sodomy zaoferowali Lotowi korzystne umowy. Sędziowie zaprosili go do udziału w sporach handlowych. Ludzie miasta chwalili jego roztropność i obce pochodzenie, dopóki przynosiło im pożytek.

Lot nadal powtarzał:

— Nie jestem jednym z nich.

Jego namioty stały już jednak blisko Sodomy. Po odejściu bratanka Abram pozostał na wzgórzu sam. Zrezygnował z pierwszego wyboru, ale nie czuł się bohaterem. Widział zieloną dolinę i wiedział, że jego własne stada będą musiały walczyć o pożywienie na trudniejszych terenach.

— Czy oddałem to, co obiecałeś? — zapytał Boga.

Wtedy głos przemówił ponownie.

— Podnieś oczy. Spójrz z miejsca, w którym jesteś, na północ, południe, wschód i zachód. Całą ziemię, którą widzisz, dam tobie i twojemu potomstwu na przyszłość. Uczynię twoje potomstwo liczne jak proch ziemi. Jeżeli człowiek potrafi policzyć proch, policzy również twoje potomstwo. Wstań i przejdź tę ziemię wzdłuż i wszerz.

Abram spojrzał ku wschodowi. Także dolina wybrana przez Lota znajdowała się w zasięgu obietnicy. Nie musiał jej odbierać. Bóg nie utracił ziemi dlatego, że Abram zrezygnował z prawa pierwszeństwa. To była kolejna lekcja przeciwna duchowi Nimroda. Mocarz budował wielkość przez zatrzymywanie ludzi i ziemi. Abram miał otrzymać przyszłość, ucząc się otwierać dłoń.

Przeniósł namioty w pobliże dębów Mamre koło Hebronu. Tam zbudował kolejny ołtarz. Sodoma pozostawała widoczna tylko jako odległy punkt na równinie. Lot wierzył, że wybrał miejsce zapewniające spokój i dobrobyt. Nie wiedział, że miasta doliny znajdowały się pod władzą królów, którzy od lat płacili daninę potężnemu władcy ze wschodu.

Bunt miał wkrótce sprowadzić na Sodomę wojnę. A człowiek, który wybrał bezpieczeństwo jej murów, miał zostać wyprowadzony z domu jako jeniec.

6. Wojna królów i kapłan Salem

Wojna zaczęła się od daniny. Przez dwanaście lat miasta doliny Jordanu płaciły Kedorlaomerowi, królowi Elamu. Każdego roku karawany wiozły na wschód srebro, ziarno, olej i ludzi przeznaczonych do pracy. Władcy Sodomy, Gomory, Admy, Seboim i Beli zachowywali trony, dopóki uznawali zwierzchnictwo potężniejszego króla. W trzynastym roku odmówili zapłaty.

Nie uczynili tego z powodu cierpienia poddanych. Chcieli zatrzymać dla siebie bogactwo, które wcześniej dzielili z obcym mocarstwem. Król Sodomy mówił o wolności, lecz niewolnicy w jego mieście nadal pozostawali niewolnikami. W czternastym roku Kedorlaomer przybył po należność. Nie był sam. Towarzyszyli mu Amrafel, król Szinearu, Arioch z Ellasaru oraz Tidal, władca sprzymierzonych ludów. Cztery armie maszerowały na zachód, niszcząc wszystko, co mogło zagrozić ich tyłom.

Pokonali plemiona Refaitów, Zuzytów i Emitów — wysokich, wojowniczych ludzi, których późniejsze opowieści przesadnie łączyły z dawnymi olbrzymami. Nie byli Nefilimami zrodzonymi z Czuwających. Byli ludźmi, których wzrost i siła stały się podstawą legend. Nazwa olbrzyma przetrwała dłużej niż jego krew. Armie wschodu przeszły przez ziemie Chorytów, spustoszyły okolice Seiru i uderzyły na osady pustyni. Nie zdobywały wyłącznie punktów wojskowych. Zabierały stada, żywność i ludzi.

Abaddon poruszał się wraz z nimi. Dla niego nie miało znaczenia, który król zwycięży. Wojna sama była jego królestwem. Każdy spalony dom, zgwałcona kobieta i dziecko uczone nienawiści zwiększały przyszły plon przemocy. Kiedy wojska Kedorlaomera dotarły do doliny Siddim, pięciu miejscowych królów zebrało armie. Dolina była pełna dołów ze smołą ziemną. Ludzie znający teren potrafili je omijać, ale podczas odwrotu stawały się śmiertelną pułapką.

Bitwa trwała krótko. Wojska Sodomy i Gomory nie wytrzymały pierwszego uderzenia. Ich dowódcy uciekli, pozostawiając szeregi bez rozkazów. Żołnierze wpadali do dołów, grzęźli w lepkiej masie i dusili się pod ciężarem pancerzy. Kedorlaomer wkroczył do miast. Zabrał żywność, srebro oraz mieszkańców. Wśród jeńców znalazł się Lot.

Nie mieszkał już w namiotach obok Sodomy. Posiadał dom wewnątrz murów, magazyn oraz miejsce wśród ludzi rozstrzygających spory. Każdy kolejny krok ku miastu miał rozsądne uzasadnienie. Teraz jego majątek został załadowany na wozy zwycięzców. Żonę i dzieci związano razem z innymi mieszkańcami. Lot próbował przekonać żołnierzy, że jest cudzoziemcem i nie brał udziału w buncie.

— Płaciłeś daniny królowi Sodomy? — zapytał dowódca.

— Tak, ale…

— Korzystałeś z jego murów?

— Tak.

— Więc jesteś częścią jego miasta.

Lot nie potrafił odpowiedzieć. Człowiek może przez lata powtarzać, że nie należy do systemu, z którego czerpie korzyści. Nadchodzi jednak chwila, gdy konsekwencje nie pytają o jego prywatne zastrzeżenia. Jeden z mieszkańców uciekł podczas marszu jeńców. Przez kilka dni ukrywał się w górach, a później dotarł do dębów Mamre. Pytał o Abrama Hebrajczyka — człowieka, który przyszedł zza wielkiej rzeki.

Abram wysłuchał wiadomości.

— Lot żyje? — zapytał.

— Żył, kiedy uciekłem. Prowadzą ich na północ.

— Ilu żołnierzy?

— Tysiące.

Abram spojrzał na własny obóz. Miał trzystu osiemnastu wyszkolonych mężczyzn urodzonych i wychowanych w jego domu. Nie stanowili armii zdolnej w otwartym polu pokonać czterech królów. Potrafili jednak strzec stad, poruszać się nocą i działać w niewielkich grupach. Sprzymierzeni z Abramem byli również Mamre, Eszkol i Aner, miejscowi wodzowie znający drogi północy.

Saraj usłyszała przygotowania.

— Zamierzasz iść za nimi?

— Tak.

— Z trzema setkami ludzi przeciwko czterem armiom?

— Nie będziemy walczyć z całą armią.

— Skąd wiesz?

— Nie wiem. Musimy ich śledzić i znaleźć chwilę, gdy rozciągną kolumnę.

— Mówiłeś, że Lot sam wybrał Sodomę.

— Wybrał źle. Nie znaczy to, że mam pozwolić sprzedać jego dzieci.

Saraj zacisnęła dłonie.

— A ludzie Sodomy?

Abram zawahał się.

— Jeżeli będę mógł, uwolnię wszystkich.

— Nawet tych, o których mówiłeś, że są źli?

— Jeniec nie traci człowieczeństwa przez grzech własnego miasta.

Saraj podeszła bliżej.

— Nie chcę, żebyś zginął.

— Ja również nie.

— W Egipcie bałeś się śmierci tak bardzo, że oddałeś mnie innemu mężczyźnie. Teraz idziesz ryzykować życie dla Lota.

Abram przyjął cios tych słów.

— Wtedy próbowałem ocalić siebie cudzym kosztem. Teraz chcę wystawić siebie, aby wyprowadzić innych.

— I to ma naprawić Egipt?

— Nie. Nic nie cofnie tego, co zrobiłem.

Saraj spojrzała na niego długo.

— Wróć.

— Zrobię wszystko, co potrafię.

— Nie prosiłam o obietnicę, której nie możesz dotrzymać. Powiedziałam, żebyś wrócił.

Abram dotknął jej czoła własnym.

— Będę walczył również o to.

Wyruszyli nocą. Abram podzielił ludzi na oddziały. Nie ścigał przeciwnika główną drogą. Wysyłał zwiadowców, korzystał z bocznych szlaków i czekał, aż armie wschodu rozciągną się podczas powrotu. Znaleźli je w pobliżu Dan. Zwycięzcy czuli się bezpieczni. Straże były nieliczne, a żołnierze rozproszyli się pomiędzy zdobyczą, jeńcami i wozami. Część dowódców ucztowała.

Abram nie zaatakował centrum obozu. Uderzył w kilku miejscach jednocześnie. Jedna grupa przecięła liny utrzymujące zwierzęta. Spłoszone stada wbiegły pomiędzy namioty. Druga podpaliła puste wozy na skraju obozu. Trzecia zaatakowała strażników pilnujących jeńców. W ciemności ludzie Kedorlaomera uznali, że napadła ich większa armia. Abaddon próbował przemienić chaos w rzeź.

Podsuwał wojownikom Abrama myśl, aby zabijali każdego człowieka noszącego obcy strój. Abram wydał jednak jasny rozkaz:

— Nie ścigajcie tych, którzy rzucą broń. Nie zabijajcie jeńców. Naszym celem są ludzie, nie zemsta.

Nie wszyscy wykonali polecenie doskonale. Walka była gwałtowna. Ludzie ginęli w ciemności, często nie widząc twarzy przeciwnika. Jeden z wojowników Abrama zabił uciekającego żołnierza mimo rozkazu. Inny próbował zabrać srebro ze zdobycznego wozu i przez własną chciwość niemal został otoczony. Wojna nie stawała się czysta dlatego, że cel był sprawiedliwy.

Abram odnalazł Lota przy kolumnie jeńców. Przeciął jego więzy.

— Wuju?

— Możesz chodzić?

— Tak.

— Gdzie twoja rodzina?

Lot wskazał drugi koniec obozu. Abram wysłał tam ludzi. Uwolnili kobiety, dzieci oraz pozostałych mieszkańców miast doliny. Wojska wschodu próbowały się przegrupować, ale nocny atak złamał ich pewność. Abram ścigał je aż w okolice Choby, na północ od Damaszku, aby nie mogły natychmiast zawrócić. Później przerwał pościg.

Nie zamierzał zdobywać ich królestw. Wracał z jeńcami i odzyskanym majątkiem. Lucyfer pojawił się przy nim na drodze. Nie zdołał zatrzymać ratunku, dlatego przygotował następną pokusę.

— Widzisz? — szeptał. — Trzystu ludzi pokonało królów. Obietnica nie potrzebuje czekania. Weź ziemię teraz. Miasta otworzą przed tobą bramy. Zostań tym, kim nie zdołał zostać Nimrod: mocarzem pobłogosławionym przez Boga.

Abram czuł podobne myśli. Ludzie wykrzykiwali jego imię. Wodzowie patrzyli na niego z nowym szacunkiem. Jeńcy nazywali wybawcą. Po zwycięstwie człowiek łatwo zaczyna wierzyć, że Bóg zatwierdził każdą jego ambicję. W Dolinie Królewskiej wyszedł mu naprzeciw król Sodomy. Nie przybył jednak pierwszy. Od strony Salem nadciągnął Melchizedek.

Jego imię znaczyło „król sprawiedliwości”, a miasto, którym władał, nosiło imię pokoju. Był królem i kapłanem Boga Najwyższego. Nie należał do domu Abrama. Nie wyszedł z Ur razem z nim. Nie słyszał wezwania na równinie. A jednak znał prawdziwego Boga. Abram po raz kolejny odkrył, że wybór jego rodu nie oznaczał, iż Bóg nie działa nigdzie indziej.

Melchizedek nie przyniósł miecza ani daniny. Przyniósł chleb i wino. Nakarmił zmęczonych wojowników, uwolnionych ludzi oraz dzieci Sodomy. Nie pytał najpierw, kto zasłużył na posiłek.

Później pobłogosławił Abrama:

— Niech Bóg Najwyższy, Stwórca nieba i ziemi, błogosławi Abrama. Niech będzie błogosławiony Bóg Najwyższy, który wydał twoich nieprzyjaciół w twoje ręce.

Nie powiedział: „Twoja odwaga uczyniła cię niezwyciężonym”. Nie powiedział: „Zbuduj tron”. Przypomniał, że zwycięstwo nie stało się własnością Abrama. Mężczyzna pochylił głowę. Oddał Melchizedekowi dziesiątą część odzyskanych dóbr. Nie płacił za błogosławieństwo. Uznawał, że nie jest ostatecznym właścicielem tego, co wróciło dzięki zwycięstwu. Wtedy podszedł król Sodomy.

— Oddaj mi ludzi — powiedział — a majątek zatrzymaj dla siebie.

Propozycja była kusząca. Abram mógł stać się jednym z najbogatszych ludzi Kanaanu. Zgodnie ze zwyczajem wojennym miał prawo do znacznej części łupu. Spojrzał na Lota, a później na mieszkańców Sodomy.

— Podniosłem rękę do Boga Najwyższego, Stwórcy nieba i ziemi — odpowiedział. — Nie wezmę nawet nici ani rzemyka sandała z tego, co należy do ciebie, abyś kiedyś nie powiedział: „To ja wzbogaciłem Abrama”.

Król Sodomy zmrużył oczy.

— Gardzisz moim bogactwem?

— Nie chcę, aby stało się łańcuchem.

W Egipcie Abram przyjął majątek, który był ceną za milczenie o Saraj. Teraz odmówił bogactwa oferowanego przez króla miasta przemocy. Nie próbował kupić w ten sposób przebaczenia za dawny czyn. Pokazał jednak, że czegoś się nauczył. Nie narzucił odmowy swoim sprzymierzeńcom.

— Aner, Eszkol i Mamre otrzymają należną część — powiedział. — Moi ludzie również dostaną żywność zużytą podczas wyprawy. Nie będę składał cudzej własności jako dowodu własnej pobożności.

Melchizedek skinął głową. Sprawiedliwość nie polega na tym, że przywódca rezygnuje w imieniu tych, którzy ponieśli koszt, bez pytania ich o zgodę. Lot odzyskał rodzinę i majątek. Abram oczekiwał, że opuści Sodomę.

— Wróć z nami do Mamre — powiedział.

Lot spojrł na ludzi przygotowujących drogę ku dolinie.

— Mój dom jest w Sodomie.

— Widziałeś, dokąd doprowadziły cię jej mury.

— Wojna może dotknąć każde miasto.

— To nie tylko wojna.

— Mam tam magazyn, umowy i miejsce pośród starszych. Jeżeli odejdę teraz, stracę wszystko drugi raz.

— Prawie straciłeś życie.

— Właśnie dlatego muszę odbudować pozycję. Inaczej moja rodzina zawsze będzie zależna od ciebie.

Abram nie potrafił go zatrzymać. Lot wrócił do Sodomy. Z każdym krokiem ku miastu przekonywał siebie, że tym razem zachowa większy dystans wobec jego zła. Lucyfer szedł obok niego. Abram natomiast wracał do namiotów z pustymi wozami, ale czystszym sumieniem niż po wyjściu z Egiptu.

Nie wiedział jeszcze, że zwycięstwo obudzi w nim nowy lęk. Kedorlaomer mógł powrócić. Królowie mogli szukać zemsty. Abram posiadał wielu ludzi, lecz nie miał murów ani własnego państwa. Tej nocy, gdy ucichły okrzyki zwycięstwa, zaczął pytać, czy odmowa łupu nie uczyniła go bezbronnym. Wtedy Bóg miał przemówić ponownie.

Nie jako bóg wojny. Jako tarcza.

7. Przymierze pod gwiazdami

Zwycięstwo nie przyniosło Abramowi spokoju. W ciągu dnia nadzorował powrót stad, rozdzielał zapasy i wysyłał ludzi, aby sprawdzili drogi prowadzące od północy. Nocą budził się przy każdym odgłosie. Kedorlaomer mógł zebrać nową armię. Sprzymierzeni królowie mogli wrócić po utracony łup. Król Sodomy mógł uznać odmowę Abrama za zniewagę. Nawet miejscowi wodzowie, którzy wcześniej traktowali go jak bogatego wędrowca, teraz widzieli człowieka zdolnego pokonać królewskie wojska.

Abram nie posiadał murów. Jego namioty rozciągały się na otwartej ziemi. Stada, kobiety i dzieci mogły stać się celem odwetu. Rozkazał wystawiać podwójne straże. Po kilku nocach Eliezer z Damaszku podszedł do niego przy ognisku. Był najstarszym zarządcą domu Abrama i człowiekiem, któremu powierzano najważniejsze zadania. Nie należał do rodziny przez krew, ale przez lata dowiódł wierności, rozsądku i odwagi. Podczas wyprawy przeciwko Kedorlaomerowi odpowiadał za dostawy, rannych oraz bezpieczny powrót uwolnionych ludzi.

— Strażnicy są wyczerpani — powiedział.

— Muszą pozostać czujni.

— Zasypiają na stojąco. Zmęczony człowiek zobaczy wroga w każdym krzewie, a prawdziwego może nie zauważyć.

Abram spojrzał ku ciemnym wzgórzom.

— Kedorlaomer wróci.

— Być może.

— Powinienem był zabrać łup. Moglibyśmy kupić więcej broni i nająć ludzi.

— Odmówiłeś królowi Sodomy z powodu czegoś ważniejszego niż broń.

— Martwy człowiek nie skorzysta z czystych zamiarów.

Eliezer usiadł naprzeciw niego.

— Czy chcesz, abym zwiększył straże?

Abram długo milczał.

— Nie. Pozwól części ludzi odpocząć.

Eliezer skinął głową. Nie zapewnił Abrama, że nic im nie grozi. Zrobił to, co potrafił zrobić wierny zarządca: nazwał granicę ludzkich sił i pozostawił decyzję temu, kto ponosił odpowiedzialność. Gdy odszedł, Abram został sam. Wtedy Bóg przemówił w widzeniu.

— Nie bój się, Abramie. Ja jestem twoją tarczą. Twoja nagroda będzie bardzo wielka.

Abram zamknął oczy. Słowo odpowiadało na lęk przed odwetem, lecz poruszyło również ranę głębszą od strachu przed królami.

— Panie — powiedział — co możesz mi dać, skoro odchodzę bezdzietny?

Nie brzmiało to jak pobożna wdzięczność. Było skargą. Abram przez lata słyszał o wielkim narodzie. Przeszedł z Ur do Charanu, z Charanu do Kanaanu, przez głód do Egiptu i z powrotem. Budował ołtarze, stoczył wojnę i odmówił bogactwa Sodomy. Nadal nie miał syna.

— Zarządcą mojego domu jest Eliezer z Damaszku — mówił dalej. — Nie dałeś mi potomka. Człowiek urodzony w moim domu zostanie moim dziedzicem.

Nie poniżał Eliezera. Kochał go i ufał mu. Zgodnie ze zwyczajem bezdzietny mężczyzna mógł ustanowić wiernego członka domu spadkobiercą. Było to rozsądne rozwiązanie. Nie było jednak spełnieniem obietnicy. Bóg nie zganił Abrama za nazwanie sprzeczności.

— Eliezer nie będzie twoim dziedzicem — odpowiedział. — Ten, który wyjdzie z ciebie, będzie twoim dziedzicem.

Wyprowadził Abrama poza namiot. Noc była przejrzysta. Nad ziemią rozciągały się gwiazdy, których światło nie należało do kapłanów Ur ani astrologów Astarota.

— Spójrz ku niebu — powiedział Bóg. — Policz gwiazdy, jeśli potrafisz.

Abram próbował. Zaczął od najjaśniejszych. Później dostrzegał coraz słabsze punkty pomiędzy nimi. Im dłużej patrzył, tym więcej pojawiało się świateł. Niebo nie pozwalało zamknąć się w liczbie.

— Tak liczne będzie twoje potomstwo.

Abram pomyślał o Saraj. O upływających latach. O jej ciele, które nigdy nie nosiło dziecka. Nie otrzymał wyjaśnienia, jak obietnica stanie się możliwa. Uwierzył Bogu. Nie uwierzył we własną zdolność spełnienia słowa. Nie uznał, że odtąd każde jego pragnienie posiada boskie potwierdzenie. Zaufał Temu, który znał jego imię przed pierwszym wyjściem z Ur.

Bóg poczytał mu to za sprawiedliwość. Nie dlatego, że Abram stał się człowiekiem bez winy. Nadal nosił odpowiedzialność za Egipt. Nadal obawiał się królów. W przyszłości miał popełnić kolejne błędy. Sprawiedliwość nie została uznana za nagrodę za doskonały życiorys. Abram oparł ciężar przyszłości na wierności Boga zamiast na własnej sile.

Lucyfer patrzył na niego z odrazą.

— Wystarczy mu uwierzyć? — zapytał.

Stałem nieopodal.

— Wiara, która oddaje Bogu prawo do prawdy, jest przeciwieństwem twojego buntu.

— Upadnie jeszcze wiele razy.

— Bóg o tym wie.

— Więc nazywa sprawiedliwym człowieka, który oddał żonę faraonowi?

— Nie nazywa zła dobrem. Nazywa człowieka po imieniu i prowadzi go mimo winy, którą ten uznaje.

Lucyfer odwrócił wzrok ku Saraj.

— Obietnica mówi tylko, że syn wyjdzie z Abrama.

Usłyszałem zamiar ukryty w tych słowach. Przeciwnik dostrzegł szczelinę, którą człowiek miał próbować wypełnić własnym rozwiązaniem.

Bóg mówił dalej:

— Ja jestem Tym, który wyprowadził cię z Ur Chaldejczyków, aby dać ci tę ziemię w posiadanie.

Abram spojrzał na ciemne wzgórza.

— Po czym poznam, że ją otrzymam?

Znowu zadał pytanie. Wiara nie odebrała mu potrzeby znaku. Nie było to automatyczne odrzucenie słowa. Abram pragnął wiedzieć, w jaki sposób obietnica zostanie potwierdzona wobec jego śmierci i przyszłych pokoleń. Bóg polecił mu przygotować przymierze. Abram wybrał trzyletnią jałówkę, trzyletnią kozę, trzyletniego barana, synogarlicę i młodego gołębia. Zwierzęta nie były przypadkowe. Stanowiły kosztowną część jego stad.

Przeciął większe ciała i ułożył ich połowy naprzeciw siebie, tworząc przejście pomiędzy nimi. Ptaków nie rozcinał.

W zwyczajach ludzi taki obrzęd oznaczał poważne zobowiązanie. Strony przymierza przechodziły pomiędzy częściami zwierząt, jakby mówiły:

„Niech stanie mi się to samo, jeżeli złamię słowo”.

Abram czekał. Słońce przesuwało się ku zachodowi. Zapach krwi przyciągnął drapieżne ptaki. Spadały na ofiary, próbując rozszarpać mięso. Abram je odpędzał. Wracały. Przez całe popołudnie stał pomiędzy częściami zwierząt, zmęczony, spocony i coraz bardziej niepewny. Bóg nie pojawiał się. Znak przymierza leżał na ziemi, a człowiek musiał go strzec przed dziobami i pazurami.

Tak często wygląda oczekiwanie. Obietnica została wypowiedziana, ale pomiędzy słowem a potwierdzeniem pojawia się czas, w którym wszystko wygląda jak pozostawione bez opieki. Duchy bez ciała zgromadziły się nad miejscem ofiary. Arak kierował je ku krwi, lecz nie mogły przekroczyć granicy Bożego wezwania. Lucyfer obserwował ptaki i dostrzegł w nich obraz przyszłych królestw próbujących pożreć potomstwo Abrama.

— Jeżeli nie mogę zatrzymać syna — powiedział — mogę zniszczyć naród, zanim wróci do tej ziemi.

Gdy słońce zachodziło, Abram zapadł w głęboki sen. Nie był to spokojny odpoczynek. Ogarnęły go przerażenie i wielka ciemność. Zobaczył przyszłość potomstwa, którego jeszcze nie miał. Ludzi mieszkających w obcej ziemi. Dzieci rodzące się pod władzą cudzych królów. Cegły, baty i pracę bez zapłaty. Mężczyzn zmuszanych do budowy miast.

Kobiety płaczące nad dziećmi. Naród powstający z obietnicy miał stać się niewolnikiem.

— Wiedz z pewnością — powiedział Bóg — że twoi potomkowie będą przybyszami w ziemi, która nie będzie ich własnością. Zostaną zniewoleni i będą uciskani przez czterysta lat.

Abram próbował się obudzić. Nie mógł.

— Dlaczego? — zapytał w ciemności.

— Osądzę naród, któremu będą służyli. Potem wyjdą z wielkim dobytkiem. Ty odejdziesz do swoich przodków w pokoju i zostaniesz pochowany w dobrej starości. Czwarte pokolenie wróci tutaj.

Ciemność odsłoniła miasta Kanaanu. Abram zobaczył ołtarze, trony i przemoc, która dopiero zaczynała rosnąć.

— Wina Amorytów jeszcze nie dopełniła się — powiedział Bóg.

Była to granica postawiona ludzkiej chciwości. Ziemia została obiecana potomkom Abrama, lecz jej obecni mieszkańcy nie mieli zostać wypędzeni przed czasem tylko dlatego, że inne pokolenie otrzymało słowo. Bóg nie nazwał ich winnymi przyszłych zbrodni. Czekał. Sąd nie miał przyjść, zanim wina stanie się rzeczywista i pełna.

Obietnica ziemi nie była pozwoleniem na natychmiastowy podbój. Abram miał pozostać przybyszem. Nastała noc. Pomiędzy częściami zwierząt pojawił się dym, jak z rozżarzonego pieca. Później ukazał się płonący ogień przypominający pochodnię. Dym i ogień przeszły drogą przymierza. Abram pozostał poza nią. Bóg nie kazał mu przechodzić pomiędzy rozciętymi zwierzętami. Sam przyjął ciężar obietnicy. Nie oznaczało to, że Abram nie posiada żadnej odpowiedzialności. Oznaczało, że ostateczne spełnienie nie zostanie oparte na ludzkiej bezbłędności.

— Twojemu potomstwu daję tę ziemię — powiedział Bóg — od rzeki Egiptu aż do wielkiej rzeki, Eufratu.

Wymienił ludy zamieszkujące krainę. Nie przekazał Abramowi rozkazu ich zabicia. Objawił zakres przyszłej historii, której człowiek miał nie przyspieszać własnym mieczem. Ogień zniknął. Abram obudził się na ziemi. Nad nim nadal świeciły gwiazdy. Pomiędzy częściami zwierząt unosił się dym, choć nie widział zwykłego płomienia zdolnego go wytworzyć.

Wrócił do namiotu przed świtem. Saraj czekała.

— Znowu przemówił? — zapytała.

— Tak.

— Co powiedział?

— Że Eliezer nie będzie dziedzicem. Mój własny syn otrzyma obietnicę.

Saraj zacisnęła dłonie.

— Twój syn.

Abram usłyszał nacisk w jej głosie.

— Tak.

— Powiedział, że mój?

Nie chciał jej zranić. Nie chciał również kłamać.

— Nie wypowiedział twojego imienia.

Saraj odwróciła wzrok. Cisza pomiędzy nimi wypełniła się możliwością, której żadne jeszcze nie nazwało. W pobliżu namiotu pracowała Hagar. Egipcjanka nie słyszała rozmowy, lecz Lucyfer już widział, jak można połączyć bezdzietność Saraj, niepełne rozumienie obietnicy i ciało służącej w rozwiązanie wyglądające jak spełnienie Bożego słowa.

Przymierze zostało zawarte. Człowiek natychmiast zaczął zastanawiać się, jak pomóc Bogu je wykonać.

8. Hagar — obietnica przyspieszona

Minęło dziesięć lat od przybycia Abrama do Kanaanu. Dziesięć lat ołtarzy, wędrówek i kolejnych zapewnień o potomstwie. Dziesięć lat, podczas których Saraj każdego miesiąca obserwowała własne ciało i otrzymywała tę samą odpowiedź. Nie była brzemienna. W domu Abrama rodziły się dzieci pasterzy, zarządców i służących. Kobiety, które przybyły z nimi z Charanu jako młode żony, prowadzały teraz za ręce synów i córki. Niektóre doczekały się wnuków.

Saraj pomagała przy porodach. Potrafiła uspokoić przerażoną matkę, przygotować wodę i rozpoznać niebezpieczne krwawienie. Każde narodzone dziecko przyjmowała z troską. Później wracała do własnego namiotu. Sama. Ludzie przestali pytać ją, kiedy urodzi. Ich milczenie bolało bardziej niż dawne pytania. Oznaczało, że przestali oczekiwać. Obietnica wielkiego narodu zaczęła brzmieć jak słowo dotyczące wszystkich poza nią.

Lucyfer nie musiał przekonywać Saraj, że cierpi.

Wystarczyło, że nadał cierpieniu określone znaczenie:

„Bóg obiecał syna Abramowi, nie tobie”.

Te słowa zgadzały się z tym, co usłyszała po zawarciu przymierza pod gwiazdami. Abram odpowiedział uczciwie: Bóg nie wypowiedział jej imienia. Saraj próbowała modlić się mimo wszystko.

— Jeżeli mam nie być matką tego narodu — mówiła — powiedz mi, kim mam być. Nie każ mi przez całe życie czekać na drzwi, których nigdy nie otworzysz.

Nie otrzymała odpowiedzi, jakiej oczekiwała. Zaczęła więc szukać rozwiązania uznawanego przez ludzi. W Ur i Charanie bezdzietna żona mogła dać mężowi służącą. Dziecko urodzone z takiego związku przyjmowano do domu jako potomka prawowitej pani. Zwyczaj pozwalał zachować ród i majątek. Był zgodny z prawem ludzi.

Nie pytał jednak służącej, czy chce oddać własne ciało dla cudzego dziedzictwa. Saraj wezwała Hagar. Egipcjanka przez lata stała się jej najbliższą służącą. Zarządzała namiotem, znała zapasy i towarzyszyła Saraj w najtrudniejszych chwilach. Między kobietami istniała więź, lecz nie były równe. Saraj mogła wydawać rozkazy.

Hagar mogła prosić.

— Usiądź — powiedziała Saraj.

Hagar pozostała na nogach.

— Wolę stać.

Saraj nie zmuszała jej.

— Bóg zamknął moje łono.

Były to słowa pełne bólu, ale również oskarżenia. Saraj nie powiedziała: „Nie mogę urodzić”. Powiedziała, że Bóg świadomie uczynił ją niezdolną.

— Może otrzymam dziecko przez ciebie — dodała.

Hagar od razu zrozumiała. W Egipcie widziała kobiety przekazywane pomiędzy domami jako część umów. Wyruszyła z Saraj, wierząc, że opuszcza miejsce, w którym jej ciało należało do decyzji wyższych urzędników. Teraz podobna decyzja czekała na nią w namiocie kobiety, która sama została kiedyś oddana faraonowi.

— Chcesz, żebym poszła do Abrama — powiedziała.

— Tak.

— Jako żona?

Saraj zawahała się.

— Jako kobieta, która może urodzić mu syna.

— A kiedy urodzę, czyje będzie dziecko?

— Zostanie przyjęte do mojego domu.

— Nie zapytałam, w którym namiocie będzie spało.

Saraj zacisnęła dłonie.

— Nie chcę cię skrzywdzić.

— W pałacu często słyszałam te słowa przed rozkazem.

— Nie jestem faraonem.

— Nie. Ale ja nadal jestem służącą.

Saraj odwróciła wzrok. Mogła zrezygnować. Mogła przyznać, że prośba skierowana do zależnej kobiety nigdy nie będzie całkowicie wolna. Pragnienie dziecka było jednak silniejsze niż gotowość do dalszego czekania.

— Porozmawiam z Abramem — powiedziała.

Abram wysłuchał żony w milczeniu.

— To jest dozwolone — wyjaśniała. — Inne rody robią tak od pokoleń. Syn będzie należał do naszego domu. Obietnica się spełni.

— Bóg powiedział, że mój dziedzic wyjdzie ze mnie.

— Właśnie.

— Nie powiedział, że przez Hagar.

— Nie powiedział również, że przeze mnie.

Abram spojrzał ku wejściu namiotu.

— Czy ona się zgadza?

Saraj odpowiedziała po chwili:

— Wie, czego od niej oczekuję.

— To nie jest to samo.

— Więc zapytaj ją sam.

Powinien był wtedy przerwać cały plan. Rozpoznał nierówność. Zobaczył niepewność żony i wiedział, że Bóg nie wydał żadnego nowego rozkazu. Mimo to pragnął syna. Rozwiązanie wydawało się legalne, dostępne i zgodne z częścią obietnicy. Abram nie zapytał Hagar w cztery oczy, czy chce. Przyjął propozycję Saraj.

Lucyfer nie stworzył ich decyzji. Nie przejął ich woli. Połączył tylko prawdziwe cierpienie, ludzkie prawo i niecierpliwość w drogę wyglądającą jak rozsądek. Hagar została wprowadzona do namiotu Abrama. Nie walczyła. Nie wykrzykiwała odmowy. Jej milczenie nie było jednak pełną zgodą. Wiedziała, że sprzeciw może oznaczać utratę miejsca w domu, ochrony i więzi z jedyną wspólnotą, jaką miała poza Egiptem.

Po pewnym czasie zaszła w ciążę. Wiadomość przyniosła radość całemu domowi. Abram płakał. Położył dłoń na brzuchu Hagar i po raz pierwszy pozwolił sobie uwierzyć, że będzie ojcem. Saraj również próbowała się cieszyć. Sama przygotowała miejsce dla dziecka. Poleciła utkać tkaniny i wybrała kobietę mającą pomagać przy porodzie. Gdy jednak widziała, jak Abram patrzy na Hagar, odkryła uczucie, którego wcześniej nie przewidziała.

Zazdrość. Plan miał uczynić Hagar przedłużeniem ciała Saraj. Ciąża ujawniła, że Egipcjanka nie jest naczyniem. To w jej ciele rosło dziecko. Ona czuła jego ruchy. Ona miała ponieść ból i ryzyko porodu. Hagar również się zmieniła. Przez lata była kobietą bez pozycji. Teraz nosiła jedynego potomka Abrama. Po raz pierwszy miała coś, czego Saraj nie potrafiła otrzymać mimo całego bogactwa i znaczenia.

Zaczęła patrzeć na swoją panią z pogardą.

Nie mówiła wiele. Wystarczały drobne gesty: dłoń położona na brzuchu podczas rozmowy o obietnicy, uśmiech na widok tkanin przygotowanych przez Saraj oraz milczenie, które mówiło:

„Bóg wybrał moje ciało, nie twoje”.

Hagar została skrzywdzona. Nie znaczyło to, że każde jej późniejsze zachowanie było dobre. Człowiek doznający poniżenia może zapragnąć odzyskać godność przez poniżenie kogoś stojącego wyżej. Krzywda wyjaśnia pokusę. Nie zamienia pogardy w sprawiedliwość. Saraj nie wytrzymała.

— Moja krzywda spada na ciebie — powiedziała Abramowi.

— To był twój pomysł.

Słowa wyszły z jego ust natychmiast. Były prawdziwe tylko częściowo. Saraj zaproponowała Hagar, ale Abram przyjął plan i współuczestniczył w jego wykonaniu. Teraz próbował oddać żonie całą odpowiedzialność.

— Dałam ci moją służącą — odpowiedziała Saraj. — Kiedy zobaczyła, że jest brzemienna, zaczęła mną gardzić. Niech Bóg osądzi między mną a tobą.

Abram poczuł gniew. Nie na siebie. Na konflikt, który przeszkadzał mu cieszyć się przyszłym synem.

— Twoja służąca jest w twoich rękach — powiedział. — Uczyń z nią, co uważasz za właściwe.

Była to druga zdrada Hagar. Najpierw zgodził się użyć jej ciała do otrzymania dziecka. Później, gdy stała się źródłem konfliktu, wycofał się z odpowiedzialności i oddał ją w ręce zranionej żony. Saraj zaczęła ją upokarzać. Odebrała jej część przywilejów związanych z ciążą. Przydzielała cięższe prace, ganiła przy innych i przypominała, że dziecko będzie należało do domu Abrama.

Pewnego dnia Hagar odmówiła przenoszenia naczyń.

— Nie będę ryzykować dziecka.

— Mojego dziecka — odpowiedziała Saraj.

— Nie nosisz go.

Saraj uderzyła ją. Natychmiast pożałowała ciosu, lecz nie przeprosiła. Hagar uciekła tej samej nocy. Nie zabrała dostatecznej ilości wody. Kierowała się ku drodze prowadzącej do Szur, a dalej do Egiptu. Chciała wrócić do własnego ludu, choć nie miała pewności, czy pałac przyjmie ją bez kary.

Pustynia nie znała sprawiedliwości. Nie pytała, dlaczego kobieta uciekła. Odbierała wodę zarówno niewinnym, jak i winnym. Po dwóch dniach Hagar nie mogła iść dalej. Dotarła do źródła przy drodze i upadła na ziemię. Miała popękane usta, a dziecko poruszało się niespokojnie w jej wnętrzu.

— Nie pozwolę ci umrzeć — powiedziała, obejmując brzuch. — Nawet jeśli ja nie przeżyję.

Wtedy znalazł ją Anioł Pański. Nie byłem nim ja. Nie był nim również Gabriel ani Rafał. Posłaniec niósł obecność Boga w sposób, który sprawił, że pustynia wokół Hagar stała się miejscem świętym bez świątyni i ołtarza.

— Hagar, służąca Saraj — powiedział. — Skąd przyszłaś i dokąd idziesz?

Hagar podniosła głowę. Bogowie Egiptu nie znali jej imienia. Kapłani zwracali się do niej według funkcji. Abram rozmawiał o jej ciele jak o rozwiązaniu obietnicy. Saraj nazywała ją służącą. Ten, który znalazł ją na pustyni, wypowiedział: „Hagar”.

— Uciekam od Saraj, mojej pani — odpowiedziała.

Nie zapytał, czy Saraj naprawdę ją skrzywdziła. Nie kazał jej nazwać przemocy nieporozumieniem.

— Wróć do swojej pani i poddaj się jej w tym domu — powiedział.

Hagar zacisnęła dłonie.

— Mam wrócić do kobiety, która mnie uderzyła?

Rozkaz był trudny. Nie oznaczał, że przemoc Saraj stała się dobra ani że człowiek krzywdzony zawsze powinien wrócić pod rękę krzywdziciela. Hagar znajdowała się jednak samotna na pustyni, bez wody, ochrony i bezpiecznej drogi do Egiptu. Jej dziecko miało zostać publicznie uznane przez Abrama, nie zniknąć jako bezimienne życie poza obozem.

Bóg nie oddawał jej ponownie jako przedmiotu. Posyłał ją z własnym słowem, którego Saraj i Abram nie mogli prawowicie zignorować.

— Bardzo rozmnożę twoje potomstwo — powiedział Posłaniec. — Będzie tak liczne, że nie da się go policzyć. Jesteś brzemienna i urodzisz syna. Nadasz mu imię Ismael, ponieważ Bóg usłyszał twoje cierpienie.

Ismael.

„Bóg słyszy”.

Nie Abram miał wybrać imię. Nie Saraj. Prawo do pierwszego nazwania dziecka otrzymała matka spotkana na pustyni.

— Twój syn będzie wolny i nieujarzmiony jak dziki osioł pustyni — mówił Posłaniec. — Jego ręka będzie przeciw wielu, a ręce wielu przeciwko niemu. Zamieszka naprzeciw swoich braci.

Nie była to pochwała przemocy. Była zapowiedzią człowieka, którego nie uda się łatwo uczynić cudzą własnością. Zranienie jego początku miało jednak wracać w konfliktach kolejnych pokoleń. Hagar patrzyła w miejsce, z którego przemawiał Bóg.

— Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi — powiedziała. — Czy naprawdę zobaczyłam Tego, który widzi mnie?

Nazwano to źródło Beer-Lachaj-Roj — studnią Żyjącego, który mnie widzi. Pierwszym człowiekiem w historii Abrama, który nadał Bogu imię wynikające z osobistego spotkania, była egipska służąca. Nie patriarcha. Nie kapłan. Kobieta uciekająca przed przemocą. Hagar napiła się wody. Później zawróciła. Gdy weszła do obozu, strażnicy przyprowadzili ją do Abrama i Saraj. Była wyczerpana, ale mówiła spokojnie.

Opowiedziała o źródle, Posłańcu i imieniu dziecka.

— Bóg usłyszał moje cierpienie — zakończyła.

Saraj pobladła. Nie mogła już udawać, że konflikt dotyczy wyłącznie niewdzięcznej służącej. Bóg nazwał cierpieniem to, co spotkało Hagar. Abram spuścił głowę.

— Pozostaniesz w naszym domu — powiedział. — Dziecko zostanie uznane jako mój syn. Nikt nie będzie cię bił ani odbierał ci pożywienia. Ja odpowiadam za to, co rozpoczęliśmy.

Hagar spojrzała na Saraj.

— A ona?

Saraj długo walczyła ze sobą.

— Nie uderzę cię więcej.

Nie przeprosiła jeszcze w pełni. Był to dopiero początek granicy.

Hagar wróciła do pracy, lecz jej pozycja się zmieniła. Nie stała się wolna ani równa Saraj. Otrzymała jednak słowo, którego dom Abrama musiał się bać bardziej niż własnych zwyczajów:

Bóg ją widział. Kiedy urodziła syna, Abram nadał mu imię Ismael, zgodnie z tym, co usłyszała matka. Miał osiemdziesiąt sześć lat. Wziął dziecko na ręce i płakał z radości. Przez kolejne lata kochał Ismaela jak długo oczekiwanego dziedzica. Saraj obserwowała ich z boku. Obietnica wydawała się spełniona.

Narodził się syn Abrama. Nie był jednak synem Saraj. Lucyfer sądził, że osiągnął cel. Wprowadził do domu obietnicy rywalizację, krzywdę i przyszły konflikt pomiędzy braćmi. Nie przewidział jednej rzeczy. Bóg nie odrzucił dziecka zrodzonego z ludzkiego pośpiechu. Nie uczynił Ismaela winnym błędu rodziców. Objął go własną obietnicą, chociaż linia przymierza miała prowadzić inną drogą.

Minęło trzynaście lat. Abram uznawał Ismaela za syna, przez którego Bóg zbuduje naród. Saraj przestała oczekiwać, że jej ciało kiedykolwiek się zmieni. Wtedy Bóg ukazał się ponownie.

— Ja jestem Bogiem Wszechmogącym — powiedział. — Chodź przede mną i bądź nienaganny. Ustanowię moje przymierze pomiędzy mną a tobą i rozmnożę cię ponad miarę.

Abram upadł na twarz. Miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat. Myślał, że zna już sposób spełnienia obietnicy. Bóg miał właśnie powiedzieć mu, że dopiero teraz usłyszy imię syna, którego naprawdę zapowiedział.

9. Nowe imiona i znak przymierza

Abram leżał twarzą na ziemi. Słowa Boga o przymierzu nie były dla niego nowe. Słyszał je pod gwiazdami i widział ogień przechodzący pomiędzy częściami zwierząt. Przez trzynaście lat wierzył jednak, że odpowiedź na obietnicę mieszka w namiocie Hagar i nosi imię Ismael. Bóg zaczął od imienia Abrama.

— Nie będziesz już nazywał się Abram. Twoje imię będzie Abraham, ponieważ ustanawiam cię ojcem mnóstwa narodów.

Abram oznaczał wywyższonego ojca. Abraham miał znaczyć ojca wielu. Zmiana jednego imienia otwierała przyszłość większą niż jeden namiot, syn czy ród. Bóg nie usuwał historii człowieka. Abram nadal był tym, który wyszedł z Ur, skłamał w Egipcie i próbował przyspieszyć obietnicę przez ciało Hagar. Nowe imię nie było udawaniem, że przeszłość nie istniała.

Było powołaniem do przyszłości, której jeszcze nie widać.

— Uczynię cię bardzo płodnym — mówił Bóg. — Wyprowadzę z ciebie narody, a królowie będą pochodzić od ciebie. Ustanowię moje przymierze pomiędzy mną a tobą oraz twoim potomstwem po tobie, przez wszystkie jego pokolenia. Będę Bogiem twoim i Bogiem twojego potomstwa. Dam wam ziemię, w której przebywasz jako przybysz.

Abraham słuchał, lecz jego myśli wracały do Ismaela. Chłopiec miał trzynaście lat. Był silny, szybki i uparty. Dobrze radził sobie ze zwierzętami, a jeszcze lepiej z łukiem. Kochał otwartą przestrzeń. Nie lubił, kiedy nazywano go synem służącej, ale przy Abramie czuł się dziedzicem całego domu.

Abraham nauczył go rozpoznawać ślady, wybierać miejsce obozu i prowadzić ludzi podczas wędrówki. Patrzył, jak chłopiec dorasta, i przestał oczekiwać innego syna.

Bóg wypowiedział następne słowa:

— Saraj, twojej żony, nie będziesz już nazywał Saraj. Jej imię będzie Sara. Będę jej błogosławił i dam ci z niej syna. Uczynię ją matką narodów. Królowie ludów wyjdą z niej.

Abraham podniósł głowę.

— Z Sary?

— Z Sary.

Saraj nosiła imię związane z godnością księżnej własnego domu. Sara miała zostać nazwana matką narodów. Jej miejsce w obietnicy nie było przypadkowe ani możliwe do zastąpienia ciałem innej kobiety. Bóg wypowiedział jej imię. Po latach milczenia, w których kobieta uważała się za pominiętą, została wskazana wprost.

Abraham upadł ponownie na twarz. Zaśmiał się. Nie był to śmiech człowieka, który uznał Boga za kłamcę. Był gwałtowną reakcją starego mężczyzny stojącego przed obietnicą sprzeczną ze wszystkim, co wiedział o ludzkim ciele.

— Czy stuletniemu mężczyźnie urodzi się syn? — zapytał. — Czy Sara, mając dziewięćdziesiąt lat, będzie rodzić?

Śmiał się, a jednocześnie płakał. Później pomyślał o chłopcu, którego już kochał.

— Oby Ismael żył przed Tobą!

W tej prośbie znajdowała się miłość i lęk. Abraham nie chciał, aby nowa obietnica unieważniła trzynaście lat ojcostwa. Bał się również konsekwencji własnego błędu. Jeżeli syn Sary zostanie dziedzicem, co stanie się z Hagar i jej dzieckiem?

— Sara, twoja żona, urodzi ci syna — odpowiedział Bóg. — Nadasz mu imię Izaak.

„Ten, który się śmieje”.

Imię miało zachować pamięć o reakcji Abrahama. Nie po to, aby go poniżać. Dziecko miało przypominać, że obietnica przyszła wtedy, gdy możliwość wydawała się godna śmiechu.

— Z nim ustanowię moje przymierze jako przymierze trwałe dla jego potomstwa po nim.

Abraham poczuł ból. Bóg nie pozostawił jednak Ismaela bez odpowiedzi.

— Co do Ismaela, usłyszałem cię. Pobłogosławię mu, uczynię go płodnym i bardzo licznym. Będzie ojcem dwunastu książąt i wyprowadzę z niego wielki naród. Moje przymierze ustanowię jednak z Izaakiem, którego Sara urodzi ci o tej porze w przyszłym roku.

Linia przymierza i błogosławieństwo nie były tym samym. Izaak miał otrzymać szczególne miejsce w historii obietnicy prowadzącej ku błogosławieństwu wszystkich rodzin ziemi. Nie oznaczało to, że Ismael zostanie uznany za błąd, którego Bóg żałuje. Dziecko nie staje się winne sposobu, w jaki dorośli próbowali wykorzystać jego narodziny.

Ismael miał żyć. Miał otrzymać własną przyszłość, potomków i naród. Lucyfer słuchał z niezadowoleniem. Chciał, aby dom Abrahama uznał, że jeden syn może istnieć tylko przez odrzucenie drugiego. Bóg ustanowił różnicę powołania, lecz nie odebrał Ismaelowi godności ani błogosławieństwa.

— Zamienimy wybór w pogardę — powiedział Belialowi. — Potomkowie jednego będą uważać się za jedynych ludzi widzianych przez Boga. Potomkowie drugiego uczynią z rany dowód wiecznej krzywdy.

— A jeśli zapamiętają, że Bóg pobłogosławił obu?

— Dopilnujemy, aby częściej pamiętali o sporze matek.

Bóg ustanowił znak przymierza.

— Każdy mężczyzna pośród was zostanie obrzezany. Ten znak będzie noszony na waszym ciele. Każdy syn w ósmym dniu życia, urodzony w domu oraz przyjęty do niego spośród obcych, otrzyma znak mojego przymierza.

Nie był to znak umieszczony na murze, koronie ani sztandarze. Znajdował się na ciele. Dotykał miejsca, z którego miało wychodzić potomstwo. Przypominał, że zdolność przekazywania życia nie czyni człowieka właścicielem obietnicy. Naród nie miał powstać wyłącznie przez siłę mężczyzny ani jego prawo do ciała kobiety.

Pierwszy znak miał przyjąć sam Abraham. Nie mógł oznaczyć sług, zachowując własne ciało nietknięte. Przymierze nie rozpoczynało się od nałożenia ciężaru na stojących niżej. Mężczyzna powstał z ziemi. Kiedy wrócił do obozu, najpierw poszedł do Saraj. Zastał ją przy namiocie, gdzie razem z Hagar rozdzielała ziarno. Ismael ćwiczył strzelanie z łuku w pobliżu.

— Bóg nadał ci nowe imię — powiedział.

Saraj odłożyła naczynie.

— Mnie?

— Od dziś jesteś Sara.

— Co się zmieniło?

— Powiedział, że będzie ci błogosławił. Urodzisz syna.

Hagar znieruchomiała. Sara patrzyła na męża, jakby nie rozumiała słów.

— Urodzę?

— Za rok.

— Abramie…

— Abrahamie.

— Co?

— Mnie również nadał nowe imię. Abraham.

Przez chwilę oboje czuli się obco we własnych imionach. Sara spojrzała na swoje dłonie.

— Mam dziewięćdziesiąt lat.

— Powiedziałem to samo.

— I co odpowiedział?

— Że syn będzie miał na imię Izaak.

— Dlaczego?

Abraham zawahał się.

— Ponieważ się zaśmiałem.

Sara spojrzała na niego.

— Zaśmiałeś się przed Bogiem?

— Tak.

Ku jego zaskoczeniu na twarzy żony pojawił się cień uśmiechu. Zniknął, gdy spojrzała na Hagar. Egipcjanka nadal trzymała worek z ziarnem.

— A Ismael? — zapytała.

Abraham podszedł ku niej.

— Bóg go pobłogosławi. Wyprowadzi z niego wielki naród i dwunastu książąt. Przymierze dotyczące obiecanej linii ustanowi jednak z Izaakiem.

— Czyli mój syn nie będzie dziedzicem.

— Nie tej obietnicy.

— A czego będzie dziedzicem?

— Mojej troski, części majątku i własnej przyszłości przed Bogiem.

Hagar przyjrzała mu się uważnie.

— Mówiłeś już, że odpowiadasz za to, co rozpoczęliście.

— Nadal odpowiadam.

— Kiedy Sara urodzi, sprawdzę, ile warte są te słowa.

Nie była to groźba. Była to pamięć kobiety, która wcześniej została oddana decyzjom innych ludzi. Abraham zwołał wszystkich mężczyzn swojego domu. Nie ukrywał bólu związanego ze znakiem ani nie przedstawiał obrzędu jako sposobu zdobycia łaski.

— Bóg zawarł ze mną przymierze, zanim otrzymałem ten znak — powiedział. — Obrzezanie nie kupuje Jego słowa. Ma przypominać, że nasza przyszłość nie należy do naszej siły.

Eliezer zapytał:

— Czy znak uczyni człowieka sprawiedliwym?

— Nie. Ciało może nosić znak, a serce służyć przemocy.

— Co więc stanie się z tym, kto go przyjmie, ale będzie kłamał i krzywdził?

— Znak stanie się świadectwem przeciwko niemu, nie ochroną przed odpowiedzialnością.

Wśród ludzi powstał niepokój. Nie wszyscy weszli do domu Abrahama na równych warunkach. Część urodziła się w nim, część została przyjęta, inni wcześniej zostali wykupieni z długu. Słowo pana domu posiadało dla nich ciężar, któremu trudno było się sprzeciwić. Abraham nie mógł całkowicie usunąć tej nierówności samym wyjaśnieniem.

Mógł jednak odmówić użycia strachu.

— Ja przyjmę znak pierwszy — powiedział. — Później Ismael, jeśli stanie obok mnie. Nie wyślę was przed sobą.

Ismael wystąpił.

— Bóg wspomniał moje imię?

— Tak.

— Naprawdę?

— Powiedział, że cię pobłogosławi i uczyni ojcem wielkiego narodu.

Chłopiec spojrzał na Hagar. Później stanął obok ojca.

— Przyjmę znak.

Tego samego dnia obrzezano Abrahama, Ismaela i mężczyzn należących do domu. Zabieg był bolesny. Przez kolejne dni obóz pracował wolniej, a kobiety przejęły część obowiązków. Nie wydarzył się cud usuwający ból. Przymierze zostało wpisane w ciało przez ranę, która miała się zagoić, ale pozostać znakiem na całe życie.

Bóg polecił również, aby odtąd każdy chłopiec otrzymywał znak ósmego dnia. Miał wejść w przymierze, zanim potrafi je opisać, a później dorastać do odpowiedzialności związanej z otrzymaną tożsamością. Belial natychmiast dostrzegł możliwość wypaczenia.

— Nauczymy ich uważać, że znak ciała daje im wyższą wartość niż innym — powiedział.

Lucyfer skinął głową.

— A tych bez znaku przekonamy, że Bóg ich nienawidzi.

— Choć pobłogosławił Ismaela?

— Ludzie łatwo zapominają pełne zdanie, jeśli połowa daje im przewagę.

Abraham leżał w namiocie, czekając, aż rana przestanie krwawić. Nie czuł się mocniejszy niż poprzedniego dnia. Czuł własną słabość. To właśnie miał pamiętać: wielki naród nie powstanie dlatego, że patriarcha posiada niezwyciężone ciało. Narodzi się z obietnicy w chwili, gdy Abraham i Sara nie potrafią już przypisać przyszłości własnej młodości.

Kilka miesięcy później Abraham siedział przy wejściu do namiotu pod dębami Mamre. Dzień był gorący. Na równinie pojawiło się trzech wędrowców. Abraham nie wiedział jeszcze, kim są. Wstał i pobiegł im naprzeciw. Jeden z nich miał potwierdzić Sarze, że za rok będzie trzymała syna na rękach.

Później miał objawić Abrahamowi, że krzyk Sodomy dotarł przed Boga.

10. Trzej goście, sąd nad Sodomą i narodziny Izaaka

Dzień stał nieruchomo nad równiną Mamre. Słońce spływało z nieba szerokimi falami żaru, wypalając barwy z kamieni i zmuszając ludzi oraz zwierzęta do szukania cienia. Abraham siedział u wejścia do namiotu. Był już stary, a rana przymierza wciąż przypominała mu, że obietnica Boga dotknęła nie tylko jego imienia, lecz także ciała. Mimo to nie spał. Człowiek, który długo wędrował, uczył się odpoczywać tak, aby jednym uchem słuchać ciszy, a drugim nadchodzących kroków.

Podniósł oczy. W pewnej odległości stało trzech mężczyzn. Nie widział, skąd przyszli. Jeszcze przed chwilą droga była pusta. Nie otaczała ich zbrojna straż ani karawana. Nie mieli przy sobie towarów. Ich szaty pokrywał pył, ale żaden z nich nie wyglądał na zmęczonego. Abraham wstał natychmiast.

Nie wiedział jeszcze, kogo przyjmuje. Zobaczył jedynie podróżnych wystawionych na spiekotę, a to wystarczyło, by pobiegł im naprzeciw. W świecie, w którym droga mogła odebrać człowiekowi wodę, siły i życie, gościnność nie była uprzejmością. Była formą sprawiedliwości. Skłonił się aż do ziemi.

— Panie mój, jeśli znalazłem łaskę w twoich oczach, nie omijaj swojego sługi. Przyniosą trochę wody, abyście obmyli nogi. Odpocznijcie pod drzewem. Podam wam kawałek chleba, byście posilili serca, zanim ruszycie dalej.

Jeden z przybyszów spojrzał na niego. Wtedy rozpoznałem, że w tej ludzkiej postaci ukryta była Obecność, przed którą drżały chóry. Dwaj pozostali byli posłańcami posłanymi do miasta na równinie. Abraham jednak nie ujrzał tego, co widziałem ja. Przyjął ich nie dlatego, że znał ich godność, ale dlatego, że dostrzegł potrzebę.

— Uczyń, jak powiedziałeś — odpowiedział Przybysz.

Abraham wbiegł do namiotu.

— Saro! — zawołał. — Weź najlepszej mąki. Zagnieć ciasto i upiecz podpłomyki.

Następnie pobiegł do stada, wybrał młode, delikatne cielę i przekazał je słudze, nalegając, aby przygotował je jak najszybciej. Przyniósł mleko, twaróg oraz mięso i postawił wszystko przed gośćmi. Sam stał obok nich pod drzewem, gotowy do usługiwania. Ten, któremu obiecano narody, nie usiadł na podwyższeniu. Stał przed podróżnymi jak sługa.

Lucyfer obserwował to z daleka. Nie rozumiał, dlaczego Bóg zatrzymuje się przy namiocie człowieka, dlaczego przyjmuje jego chleb i dlaczego wielkość Abrahama objawia się nie w rozkazywaniu, lecz w pochyleniu nad przybyszem. W otchłani wielkość mierzono liczbą tych, których można było zmusić do klęczenia. W Królestwie Boga mierzyła się gotowością, by podnieść zmęczonego z drogi.

— Gdzie jest Sara, twoja żona? — zapytał Przybysz.

Abraham spojrzał w stronę namiotu.

— Tam, wewnątrz.

— Powrócę do ciebie za rok, gdy nadejdzie właściwy czas. Wtedy Sara będzie miała syna.

Za płótnem namiotu zapadła cisza. Sara słuchała. Miała dziewięćdziesiąt lat. Jej ciało dawno przestało czekać na dziecko. Przez dziesięciolecia każdy upływający miesiąc przypominał jej o pustce, której nie potrafiła wypełnić. Słyszała obietnice dane Abrahamowi, lecz żadna nie odmłodziła jej łona. Widziała narodziny Ismaela. Patrzyła, jak chłopiec rośnie, i każdego dnia przypominała sobie o własnej decyzji, cierpieniu Hagar oraz próbie przyspieszenia tego, czego nie umiała otrzymać przez cierpliwość.

Teraz obcy człowiek mówił o jej macierzyństwie tak, jakby rok wystarczył do pokonania całego życia. Sara roześmiała się w duchu. Nie był to śmiech radości. Brzmiało w nim zmęczenie, gorycz i obrona przed kolejnym rozczarowaniem.

— Gdy już się zestarzałam, mam doznać tej radości? — wyszeptała. — I mój pan jest stary.

Przybysz zwrócił twarz ku zasłonie.

— Dlaczego Sara się śmieje i pyta, czy naprawdę urodzi dziecko, skoro jest stara? Czy jest coś zbyt trudnego dla Pana? W oznaczonym czasie powrócę, a Sara będzie miała syna.

Sara odsunęła płótno. Strach odebrał jej rozwagę.

— Nie śmiałam się.

— Śmiałaś się — odpowiedział.

Nie było w tych słowach szyderstwa. Bóg nie upokorzył jej za zwątpienie. Nazwał je prawdziwym imieniem, ale nie cofnął obietnicy. Jej lęk nie okazał się silniejszy od Jego wierności. Po posiłku przybysze wstali i spojrzeli w stronę Sodomy. Abraham ruszył z nimi, aby ich odprowadzić. Ze wzgórz można było dostrzec bogatą równinę Jordanu. Pola błyszczały zielenią, kanały rozprowadzały wodę między uprawami, a mury miast wznosiły się ponad żyzną ziemią.

Lot wybrał to miejsce ze względu na jego piękno. Nie zauważył, że ziemia może być zielona, podczas gdy ludzkie serca wysychają. Przybysz zatrzymał się.

— Czy mam ukryć przed Abrahamem to, co zamierzam uczynić? — powiedział. — Przecież ma się stać wielkim narodem, a w nim będą błogosławione wszystkie ludy ziemi. Wybrałem go, aby nakazał swoim dzieciom i domowi strzec drogi Pana, postępując sprawiedliwie i uczciwie.

Potem Jego głos spoważniał.

— Skarga na Sodomę i Gomorę stała się wielka, a ich grzech jest bardzo ciężki. Zejdę i zobaczę, czy postępują zgodnie z wołaniem, które do Mnie dotarło.

Bóg znał prawdę. Nie potrzebował świadków, aby ją odkryć. Uczył jednak Abrahama, że sąd nie może opierać się na plotce, gniewie ani pragnieniu odwetu. Nawet wobec miasta oskarżonego przez cierpienie własnych ofiar sprawiedliwość pochylała się nad każdą sprawą. Dwaj posłańcy ruszyli w stronę Sodomy. Abraham pozostał przed Panem.

Myślał o Locie. Lecz nie zapytał jedynie o krewnego. Stanął w obronie wszystkich sprawiedliwych, którzy mogli mieszkać za murami.

— Czy naprawdę zgładzisz prawego razem z bezbożnym? — zapytał. — Może w mieście znajduje się pięćdziesięciu sprawiedliwych. Czy nie przebaczysz temu miejscu ze względu na nich? Dalekie niech będzie od Ciebie, abyś zabił sprawiedliwego razem z niegodziwym. Czy Sędzia całej ziemi nie postąpi sprawiedliwie?

Widziałem, jak Lucyfer pochylił się nad tą rozmową. Pragnął usłyszeć gniew. Chciał, aby Bóg uciszył człowieka i zażądał ślepego posłuszeństwa. Tymczasem Pan pozwolił Abrahamowi pytać. Wiara Abrahama nie była milczeniem niewolnika. Była odwagą syna przekonanego, że sprawiedliwość Boga wytrzyma każde uczciwe pytanie.

— Jeśli znajdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych, oszczędzę całe miasto ze względu na nich — odpowiedział Pan.

Abraham spuścił głowę.

— Ośmieliłem się mówić, choć jestem prochem i popiołem. A jeśli zabraknie pięciu do pięćdziesięciu?

— Nie zniszczę miasta, jeśli znajdę czterdziestu pięciu.

— A jeśli będzie tam czterdziestu?

— Nie uczynię tego ze względu na czterdziestu.

Abraham nie ustępował. Pytał o trzydziestu, potem o dwudziestu. Za każdym razem otrzymywał tę samą odpowiedź: miasto zostanie oszczędzone, jeśli znajdą się w nim ludzie, których życie nie zostało podporządkowane przemocy.

Wreszcie powiedział:

— Niech mój Pan się nie gniewa, jeśli przemówię jeszcze raz. A gdyby znalazło się tam dziesięciu?

— Nie zniszczę go ze względu na dziesięciu.

Na tym rozmowa się zakończyła. Nie dlatego, że miłosierdzie Boga wyczerpało się przy liczbie dziesięciu. Abraham sądził zapewne, że dom Lota wystarczy, aby ocalić miasto. Nie wiedział jeszcze, jak głęboko Sodomę przeżarło zło. Dwaj posłańcy dotarli do bramy miasta wieczorem.

Lot siedział wśród starszyzny. Nie był już przybyszem rozbijającym namioty na obrzeżach. Zyskał majątek, dom i miejsce przy bramie, gdzie rozstrzygano spory i prowadzono interesy. Sodomici go przyjęli, lecz nigdy nie pozwolili mu zapomnieć, że przybył z zewnątrz. Tolerowali go, dopóki nie sprzeciwiał się porządkowi, który dawał silnym prawo do słabych.

Gdy zobaczył dwóch nieznajomych, wstał i skłonił się.

— Panowie, proszę, wstąpcie do domu waszego sługi. Obmyjecie nogi, spędzicie noc, a rano pójdziecie dalej.

— Nie — odpowiedzieli. — Przenocujemy na placu.

Lot pobladł. Wiedział, co mogło spotkać bezbronnych podróżnych pozostawionych po zmroku w centrum Sodomy.

— Nie możecie tutaj zostać — powiedział ciszej. — Proszę, chodźcie ze mną.

Nalegał, aż się zgodzili. W domu przygotował posiłek i przaśny chleb. Jego żona patrzyła na gości z niepokojem. Córki zamknęły okiennice. Zanim położyli się na spoczynek, od ulicy dobiegły głosy. Najpierw kilka. Potem dziesiątki. Dom otoczyli mężczyźni z różnych części miasta — młodzi i starzy, bogaci i biedni, pijani i trzeźwi. Nie przyszli powodowani pragnieniem, które utraciło granice. Przyszli po władzę. Chcieli poniżyć obcych, złamać ich i dowieść, że w Sodomie przybysz nie miał prawa do własnego ciała ani godności.

Uderzyli w drzwi.

— Gdzie są ludzie, którzy przyszli do ciebie tej nocy? — krzyczeli. — Wyprowadź ich do nas, abyśmy ich poznali!

Lot wyszedł, zamykając za sobą drzwi.

— Bracia moi, nie czyńcie zła.

Tłum odpowiedział śmiechem. Wtedy Lot popełnił czyn, który pokazał, jak głęboko miasto wniknęło również w niego.

— Mam dwie córki, które nie poznały mężczyzny — powiedział. — Wyprowadzę je do was. Zróbcie z nimi, co uznacie za dobre. Tylko tym ludziom niczego nie czyńcie, ponieważ znaleźli schronienie pod moim dachem.

Jego córki usłyszały każde słowo. Lot chciał ocalić gości, lecz próbował uczynić to, wydając własne dzieci. Nazwał złem zamiary tłumu, a chwilę później zaoferował mu inne ofiary. Sodomę nosił już nie tylko na szatach i w majątku. Nosił ją w sposobie myślenia, który uznawał kobiety za cenę możliwą do zapłacenia za bezpieczeństwo mężczyzn.

Niebo nie nazwało tego sprawiedliwością.

— Odsuń się! — wrzasnął ktoś z tłumu.

— Przyszedł tu jako obcy, a teraz chce nas osądzać!

— Z nim postąpimy gorzej niż z tamtymi!

Napierali na Lota. Drzwi zaczęły trzeszczeć. Posłańcy chwycili gospodarza i wciągnęli go do wnętrza. Następnie dotknęli oczu napastników. Ciemność spadła na nich, lecz nawet wtedy nie odstąpili. Oślepieni pełzali po ścianach, obmacywali kamienie i szukali wejścia. Nie brak światła ich zatrzymał. Byli ślepi wcześniej, gdy widzieli.

— Kogo jeszcze masz w tym mieście? — zapytali posłańcy Lota. — Zięciów, synów, córki? Wyprowadź ich. Zniszczymy to miejsce, bo wołanie przeciwko jego mieszkańcom wzniosło się przed Pana.

Lot pobiegł do mężczyzn, którzy mieli poślubić jego córki.

— Wstańcie! Opuśćcie miasto! Pan je zniszczy!

Oni uznali, że żartuje. Śmiali się z niego, ponieważ przez lata nauczył ich, że można żyć pośród zła, czerpać z niego korzyści i wciąż opowiadać sobie, że pewnego dnia odejdzie się bez żadnej ceny. Świt zastał Lota we własnym domu.

— Wstań — powiedzieli posłańcy. — Weź żonę i obie córki. Inaczej zginiecie wraz z miastem.

Lot zwlekał. Patrzył na sprzęty, zapasy i mury domu. Myślał o stadach, które przyprowadził kiedyś z Abrahamem, o polach, handlu i latach poświęconych na zdobycie miejsca wśród ludzi, którzy poprzedniej nocy próbowali wyłamać jego drzwi. Wtedy posłańcy chwycili jego, jego żonę oraz córki za ręce.

Nie uratowała ich zdecydowana wiara Lota. Wyprowadziło ich miłosierdzie Boga.

— Uciekajcie, jeśli chcecie zachować życie — nakazali. — Nie oglądajcie się i nie zatrzymujcie na równinie. Uchodźcie w góry.

Lot spojrzał na odległe zbocza.

— Nie zdołam tam dotrzeć. Nieszczęście mnie dopadnie. Spójrzcie, tamto małe miasto jest blisko. Pozwólcie mi schronić się w nim.

Nawet w chwili ratunku próbował negocjować drogę, bojąc się zaufać jej końca.

— Dobrze — odpowiedział posłaniec. — Nie zniszczę miasta, o którym mówisz. Uciekaj szybko. Niczego nie dokonam, dopóki tam nie wejdziesz.

Miejsce to nazwano Soar — Małe. Gdy Lot przekroczył jego granicę, słońce wynurzyło się nad ziemią. Wtedy sąd spadł na równinę. Ogień przeszedł przez Sodomę i Gomorę. Ziemia rozdarła się, a dym zakrył wieże, domy i pola. Nie był to wybuch kapryśnego gniewu ani kara za pojedynczy grzech. Upadły miasta, w których przemoc stała się prawem, obcy łupem, ubogi ciężarem, a ciało słabszego własnością silniejszego. Krzyk ofiar przez lata wznosił się ku Bogu, podczas gdy mieszkańcy budowali dobrobyt na ich milczeniu.

Demony, które karmiły się okrucieństwem Sodomy, uciekły przed ogniem. Lucyfer patrzył, jak jedno z jego najlepiej przygotowanych miast znika w dymie. Próbował wmówić sobie, że zagłada jest jego zwycięstwem, bo ludzie zginęli. Wiedział jednak, że miasto nie należało do niego dlatego, że zostało osądzone. Należało do niego wcześniej, gdy nauczyło się nazywać przemoc prawem.

Żona Lota biegła za mężem. Słyszała huk walących się murów. Czuła drżenie ziemi. W Soar czekało życie, lecz wszystko, co uważała za swoje, pozostawało za nią. Dom, pozycja, znajomi, przedmioty i przyszłość córek — całe jej serce zostało w mieście. Odwróciła się. Nie był to jedynie przypadkowy ruch głowy. Zatrzymała się pomiędzy ratunkiem a światem, którego nie chciała porzucić.

Popiół, sól i żar ogarnęły jej ciało. Lot usłyszał krzyk, ale nie wrócił. Pociągnął córki ku Małemu Miastu, pozostawiając za sobą żonę i całe życie zbudowane na źle wybranej równinie. Tego samego ranka Abraham wszedł na wzgórze, na którym rozmawiał z Panem. Spojrzał ku Sodomie.

Dym wznosił się jak z ogromnego pieca. Stał długo, nie wiedząc jeszcze, czy Lot żyje. Nie triumfował. Człowiek sprawiedliwy nie raduje się widokiem sądu, nawet jeśli rozumie jego konieczność. Pomyślał o liczbach, które wymieniał przed Bogiem: pięćdziesięciu, czterdziestu, trzydziestu, dwudziestu, dziesięciu. Miasto nie znalazło dziesięciu.

A jednak Bóg pamiętał o Abrahamie i wyprowadził Lota spośród zagłady. Minęły miesiące. Namioty Abrahama przesunęły się ku ziemiom Geraru, a potem ku Beer-Szebie. Obietnica wypowiedziana pod dębami Mamre nie zgasła. Sara po raz pierwszy poczuła w swoim ciele zmianę, której nie chciała nazwać. Bała się, że nadzieja okaże się kolejnym szyderstwem wieku.

Jednak życie rosło. Jej ciąża nie była łatwa. Stare ciało nie odzyskało nagle młodości. Każdy dzień przynosił ból, osłabienie i niepewność. Cud nie polegał na tym, że trud zniknął. Polegał na tym, że ciało uznane za martwe niosło syna. Abraham słuchał oddechu żony nocami. Człowiek, który stawał przeciw królom i prosił o ocalenie Sodomy, teraz bał się każdego jęku dochodzącego z jej posłania.

— A jeśli ją stracę? — zapytał mnie pewnej nocy, choć nie mógł mnie zobaczyć. — A jeśli syn przyjdzie za cenę jej życia?

Nie odpowiedziałem słowami. Strzegłem namiotu, ale nie mogłem odebrać mu lęku. Wiara nie jest wiedzą, że nie wydarzy się nic bolesnego. Jest trwaniem przy Bogu również wtedy, gdy człowiek nie zna ceny poranka. Nadszedł wyznaczony czas. Krzyk Sary rozdarł namiot. Kobiety z obozu podawały wodę, zmieniały tkaniny i podtrzymywały rodzącą. Abraham chodził przed wejściem, aż jedna ze służebnic odsunęła zasłonę.

Trzymała dziecko. Syn był drobny, pomarszczony i czerwony od wysiłku narodzin. Zacisnął dłonie, nabrał powietrza i zapłakał z siłą, której nikt nie spodziewał się po tak małym ciele. Abraham upadł na kolana. Sara, wyczerpana, przycisnęła dziecko do piersi. Spojrzała na jego twarz i zaczęła się śmiać.

Tym razem nie był to śmiech niedowierzania.

— Bóg dał mi powód do śmiechu — powiedziała. — Każdy, kto o tym usłyszy, będzie śmiał się razem ze mną. Kto powiedziałby Abrahamowi, że Sara będzie karmiła dzieci? A jednak urodziłam mu syna na jego starość.

Nadali chłopcu imię Izaak — Ten, który się śmieje. Ósmego dnia Abraham obrzezał syna, tak jak nakazał mu Bóg. Ręce drżały mu bardziej niż wtedy, gdy dokonywał tego znaku na sobie. Pamiętał jednak, że przymierze nie zostało dane silnym. Zostało powierzone tym, którzy mieli nauczyć następne pokolenie sprawiedliwości.

Ismael stał w pobliżu. Miał czternaście lat. Przez większość życia był jedynym synem Abrahama. Słyszał, jak ojciec prosił Boga, aby to on żył przed Jego obliczem. Wiedział, że został pobłogosławiony. Teraz jednak widział, że radość całego obozu skupia się wokół niemowlęcia. Hagar położyła mu dłoń na ramieniu.

— Błogosławieństwo dla niego nie oznacza przekleństwa dla ciebie — powiedziała.

Ismael nic nie odpowiedział. Po latach oczekiwania dom Abrahama wypełnił się śmiechem, lecz pod śmiechem zaczynało rosnąć napięcie. Obietnica Boga była czysta. Ludzkie serca wnosiły do niej lęk, zazdrość i pamięć dawnych krzywd. Gdy Izaak został odstawiony od piersi, Abraham wyprawił wielką ucztę. Przybyli krewni, sprzymierzeńcy, pasterze oraz mieszkańcy okolicznych ziem. Stoły zastawiono mięsem, chlebem, owocami i winem. Sara nie spuszczała syna z oczu.

Izaak próbował utrzymać w dłoniach drewniany kubek. Upuścił go, a naczynie potoczyło się po ziemi. Ismael podniósł kubek.

— Oto wielki dziedzic — powiedział z krzywym uśmiechem. — Nie potrafi jeszcze utrzymać naczynia, a już ma otrzymać wszystko.

Kilku młodych sług zaśmiało się niepewnie. Izaak roześmiał się razem z nimi, nie rozumiejąc słów starszego brata. Sara zrozumiała je aż nazbyt dobrze. Zobaczyła nie chłopca zranionego utratą dawnego miejsca, lecz przyszłego rywala dla swojego syna. Wróciły do niej wspomnienia pogardy Hagar, własnego wstydu i lat bezpłodności. Miłość do Izaaka połączyła się z lękiem, a lęk natychmiast zaczął domagać się usunięcia zagrożenia.

Lucyfer również patrzył na dwóch synów Abrahama. Nie mógł unieważnić błogosławieństwa danego żadnemu z nich. Mógł jednak próbować zamienić różnicę ich powołań w nienawiść, a ból odrzucenia przekazać następnym pokoleniom.

Pochylił się nad ucztą i wyszeptał swoje najstarsze kłamstwo:

— Skoro Bóg wybrał jego, musiał odrzucić ciebie.

Sara wstała od stołu. Jej twarz była blada, a spojrzenie utkwione w Ismaelu i Hagar. Radość narodzin Izaaka jeszcze nie przebrzmiała, kiedy dom Abrahama stanął przed kolejną próbą. Tym razem nie chodziło o opuszczenie miasta, pokonanie królów ani wstawiennictwo za obcymi. Chodziło o własnych synów.

A potem miała nadejść góra, na której Abraham zostanie poproszony, by oddał Bogu tego, na którego czekał przez całe życie.

11. Góra Moria i przekazanie obietnicy następnemu pokoleniu

Sara nie spała tej nocy. Ucztę zakończono, ogniska przygasały, a goście układali się do odpoczynku. W namiocie Izaak oddychał spokojnie, nieświadomy napięcia, które rozdarło dom jego ojca. Sara siedziała przy nim i słuchała śmiechu młodych sług dobiegającego jeszcze z oddali. W ich głosach wciąż słyszała słowa Ismaela.

„Oto wielki dziedzic”.

Dla chłopca mogła to być złośliwość wypowiedziana pod wpływem bólu. Dla Sary zabrzmiała jak zapowiedź przyszłej walki. Przez lata Ismael był jedynym synem Abrahama. Znał obóz, sługi, stada oraz zwyczaje ojca. Był silny, niemal dorosły i kochany przez człowieka, który nadał mu imię. Izaak pozostawał bezbronnym dzieckiem. Sara pamiętała również własne upokorzenie, kiedy ciężarna Hagar spoglądała na nią z pogardą. Pamiętała swój gniew, przemoc, ucieczkę niewolnicy i to, że Bóg odnalazł Egipcjankę na pustyni.

Nie potrafiła oddzielić dawnej winy od obecnego lęku. O świcie odnalazła Abrahama. Stał przy zagrodzie i patrzył, jak pasterze wyprowadzają owce. Po jego twarzy widziała, że wie, po co przyszła.

— Wypędź tę niewolnicę i jej syna — powiedziała. — Syn tej kobiety nie będzie dziedziczył razem z moim synem, Izaakiem.

Abraham odwrócił się gwałtownie.

— Ma imię.

Sara zamilkła.

— Nazywa się Ismael — ciągnął. — Jest moim synem.

— A Izaak jest synem obietnicy.

— Jedno nie czyni drugiego obcym.

— Dzisiaj się z niego śmieje. Co zrobi, gdy dorośnie? Co zrobią ludzie, którzy uznają go za pierworodnego? Mam czekać, aż mój syn będzie musiał walczyć o to, co Bóg sam mu przeznaczył?

— To ty przyprowadziłaś Hagar do mojego namiotu.

Słowa uderzyły mocniej, niż zamierzał.

— A ty ją przyjąłeś — odpowiedziała Sara. — Nie obarczaj mnie całą winą za decyzję, którą podjęliśmy razem.

Stali naprzeciw siebie jako dwoje ludzi, którzy wiele lat wcześniej próbowali przyspieszyć obietnicę. Teraz konsekwencje ich czynu miały twarze dwojga niewinnych dzieci. Sara odeszła. Abraham pozostał przy zagrodzie. Tego dnia nie potrafił jeść. Chodził pomiędzy namiotami, jakby szukał rozwiązania, które nie wymagałoby zadania bólu żadnemu z synów. Wieczorem wyszedł poza obóz i uklęknął.

— Powiedziałeś, że Ismael będzie żył przed Tobą — mówił. — Pobłogosławiłeś go. Dlaczego więc mój dom nie potrafi pomieścić obu błogosławieństw?

Bóg odpowiedział mu w nocy.

— Nie dręcz się z powodu chłopca i twojej służebnicy. Posłuchaj Sary w sprawie dziedzictwa, ponieważ przez Izaaka zostanie nazwana linia obietnicy. Lecz z syna niewolnicy także uczynię naród, gdyż jest twoim potomkiem.

Bóg nie nazwał Ismaela pomyłką. Nie odrzucił go ani nie odebrał mu przyszłości. Rozdzielił jednak drogi obu synów, zanim ludzki lęk zamienił dom Abrahama w pole walki. To, co miało ocalić ich przed przyszłym konfliktem, dokonało się jednak przez ból, którego nie można było nazwać małym.

Abraham wstał przed świtem. Wziął chleb oraz bukłak wody. Gdy podszedł do namiotu Hagar, zobaczył, że była już gotowa. Widocznie wieść dotarła do niej wcześniej. Ismael stał obok matki. Miał łuk przewieszony przez ramię.

— Dokąd mamy iść? — zapytał.

Abraham nie potrafił odpowiedzieć. Hagar spojrzała na zapasy.

— Tyle otrzymuje twój syn? Chleb i jeden bukłak?

— Dam wam więcej.

— Jeśli wyjdziemy z wielbłądami, sługami i stadem, Sara uzna, że tworzysz Ismaelowi drugi obóz. Ludzie pójdą za pierworodnym. Wiesz o tym.

Wiedział. Hagar zarzuciła bukłak na ramię. Abraham podszedł do Ismaela. Chciał go objąć, lecz chłopiec cofnął się o krok.

— Czy zrobiłem coś, przez co przestałem być twoim synem?

— Nie.

— Więc dlaczego mnie wypędzasz?

— Nie przestałeś być moim synem.

— Słowa są lekkie. Dlatego można nimi przykryć wszystko.

Był to język człowieka zranionego, lecz słyszałem w nim również odległe echo Beliala. Demon nie stworzył bólu Ismaela. Podsuwał mu jedynie myśl, że ból jest dowodem odrzucenia przez Boga. Abraham chwycił syna za ramiona.

— Bóg usłyszał cię, zanim nauczyłeś się wypowiadać Jego imię. Odnalazł twoją matkę na pustyni. Obiecał, że uczyni z ciebie wielki naród. Nie pozwól nikomu wmówić sobie, że obietnica dana Izaakowi jest przekleństwem rzuconym na ciebie.

Ismael patrzył na niego długo.

— Ale to z nim pozostaniesz.

Abraham nie znalazł odpowiedzi, która nie byłaby okrutna. Hagar odwróciła się i ruszyła przed siebie. Ismael poszedł za nią. Abraham stał przy granicy obozu, dopóki ich sylwetki nie zniknęły w świetle poranka. Sara obserwowała ich zza płótna namiotu. Osiągnęła to, czego żądała, lecz nie poczuła zwycięstwa. Zobaczyła jedynie samotną kobietę odchodzącą z chłopcem i rozpoznała w tym obrazie własną winę.

Hagar wędrowała ku pustyni Beer-Szeby. Początkowo szli wyznaczonym szlakiem, lecz wiatr zasypał ślady karawan. Gdy próbowali ominąć kamieniste wzniesienia, stracili kierunek. Słońce wysysało wilgoć z ich ust. Woda w bukłaku skończyła się szybciej, niż przewidywali. Ismael oddał matce ostatni łyk.

— Pij — nakazała.

— Ty pij.

— Jestem silniejsza.

Oboje wiedzieli, że kłamie. Pod wieczór chłopiec zaczął się chwiać. Hagar podtrzymywała go, dopóki miała siłę. Wreszcie doprowadziła go do niewielkiego krzewu i ułożyła w jego cieniu. Odeszła na odległość strzału z łuku. Nie chciała patrzeć na śmierć syna. Usiadła na piasku i zapłakała.

— Boże, który mnie widziałeś — wołała — czy widzisz mnie również teraz? Czy po to ocaliłeś nas za pierwszym razem, abyśmy umarli tutaj?

Ismael nie miał siły krzyczeć. Z jego ust wydobywał się tylko urywany jęk. Bóg usłyszał chłopca.

— Hagar, czego się boisz? — odezwał się posłaniec z Nieba. — Nie lękaj się, ponieważ Bóg usłyszał głos chłopca tam, gdzie leży. Wstań, podnieś go i chwyć za rękę. Uczynię z niego wielki naród.

Hagar otworzyła oczy. Niedaleko zobaczyła studnię, wcześniej zasłoniętą przez kamienie i załamanie terenu. Pobiegła, napełniła bukłak i wróciła do syna. Zwilżyła mu usta, a potem podawała wodę małymi łykami. Ismael przeżył. Dorastał na pustyni Paran. Nauczył się rozpoznawać ślady zwierząt, znajdować wodę i strzelać z łuku, zanim przeciwnik zdołał się zbliżyć. Hagar sprowadziła mu żonę z Egiptu, ponieważ nie chciała, aby zapomniał, skąd pochodzi jego matka.

Bóg był z chłopcem. Nie znaczyło to, że Ismael nie nosił rany. Ocalenie nie wymazuje przeszłości. Sprawia jednak, że rana nie musi stać się jedynym imieniem człowieka. Lucyfer postanowił wykorzystać rozdzielenie braci. Wiedział, że ich potomkowie będą wspominać ten sam namiot, tego samego ojca i dwie różne drogi. Postanowił więc przez pokolenia szeptać każdej stronie, że błogosławieństwo drugiej jest dla niej zagrożeniem.

Tymczasem Abraham pozostał w ziemi Filistynów. Abimelek, władca Geraru, obserwował jego wzrastający dom. Przybył do niego z dowódcą wojsk.

— Bóg jest z tobą we wszystkim, co czynisz — powiedział. — Przysięgnij, że nie oszukasz mnie ani moich potomków. Okaż mi taką samą życzliwość, jaką ja okazałem tobie.

Abraham zgodził się, lecz upomniał się o studnię zagarniętą przez ludzi Abimeleka. Wiara nie nakazywała mu milczeć wobec niesprawiedliwości. Pokój, który pomija krzywdę, jest jedynie odłożonym konfliktem. Zawarli przymierze. Abraham oddzielił siedem jagniąt jako świadectwo, że to on wykopał studnię. Miejsce nazwano Beer-Szebą — Studnią Przysięgi. Abraham zasadził tam tamaryszek i wzywał imienia Boga Wiekuistego.

Mijały lata. Izaak rósł. Biegał pomiędzy namiotami, uczył się prowadzić jagnięta, rozpoznawać gwiazdy i słuchać opowieści ojca. Abraham mówił mu o Ur, głosie nakazującym wyjście, wojnie królów, przymierzu zawartym pod nocnym niebem oraz o trzech gościach, którzy zapowiedzieli jego narodziny. Rzadziej opowiadał o Ismaelu. Gdy Izaak pytał o starszego brata, Abraham zamykał się w milczeniu. Wstyd często odbiera człowiekowi zdolność przekazania całej prawdy. Lecz przemilczany ból nie znika. Schodzi pod powierzchnię rodzinnej pamięci i czeka na następne pokolenia.

Pewnej nocy Bóg wezwał Abrahama.

— Abrahamie.

— Oto jestem.

— Weź swojego syna, jedynego, którego miłujesz — Izaaka. Idź do ziemi Moria i złóż go tam jako ofiarę na jednej z gór, którą ci wskażę.

Nastała cisza. Abraham nie odpowiedział od razu. Ismael był jego synem, ale znajdował się daleko. Izaak pozostawał jedynym synem w jego domu, synem przymierza i obietnicy. To w nim miała trwać linia, z której błogosławieństwo przejdzie na narody. Polecenie zdawało się przeczyć wszystkiemu, co Bóg wcześniej powiedział.

Abraham znał obyczaje ludów zamieszkujących okoliczne ziemie. Wiedział o ołtarzach, na których składano dzieci, aby kupić przychylność bóstw. Słyszał nocne bębny zagłuszające krzyk ofiar. Przez całe życie uczył się, że Bóg, który go wezwał, nie jest podobny do demonów żądających krwi niewinnych. Teraz jednak usłyszał słowa, których najbardziej się obawiał.

Lucyfer stanął blisko.

— Widzisz? — szeptał. — Ostatecznie każdy bóg żąda tego samego. Oddałeś Ismaela. Teraz oddasz Izaaka. Zostaniesz sam, a wszystkie obietnice okażą się drwiną.

Abraham nie spał do rana. Mógł uznać, że głos nie należał do Boga. Mógł uciec. Mógł obudzić Sarę i podzielić się z nią ciężarem decyzji. Nie uczynił tego. Być może wiedział, że matka nie pozwoliłaby zabrać syna. Być może sam nie zdołałby odejść, gdyby zobaczył jej twarz.

Wstał wcześnie. Osiodłał osła, rozłupał drewno i wezwał dwóch sług.

— Dokąd idziemy? — zapytał Izaak.

— Złożymy Bogu ofiarę.

Sara wyszła przed namiot.

— Kiedy wrócicie?

— Za kilka dni.

Nie powiedział jej wszystkiego. To milczenie również miało swoją cenę. Ruszyli. Pierwszego dnia Izaak opowiadał o stadach. Drugiego pytał ojca o miejsca, które mijali. Trzeciego Abraham prawie się nie odzywał. Każdy krok przybliżał go do góry i oddalał od świata, w którym potrafił zrozumieć Boga.

Wreszcie zobaczył wskazane wzniesienie.

— Zostańcie tutaj z osłem — powiedział sługom. — Ja i chłopiec pójdziemy tam, oddamy pokłon, a potem wrócimy do was.

„Wrócimy”.

Nie wiedział, jak te słowa miały się spełnić. Powiedział je jednak, jakby resztką duszy trzymał się przekonania, że Bóg nie może unicestwić własnej obietnicy. Włożył drewno na ramiona Izaaka. Sam niósł ogień i nóż. Szli razem.

— Ojcze — odezwał się Izaak.

— Oto jestem, mój synu.

— Mamy ogień i drewno. Gdzie jest jagnię na ofiarę?

Abraham poczuł, jak zaciska mu się gardło.

— Bóg upatrzy sobie jagnię, mój synu.

Dotarli na szczyt. Abraham zbudował ołtarz. Układał kamienie powoli, jakby każdy z nich ważył więcej niż góra. Potem rozłożył drewno. Izaak patrzył na pusty ołtarz. Zrozumienie przyszło nagle.

— Ojcze?

Abraham odwrócił się ku niemu. Nie znam wszystkich słów, które wypowiedzieli. Widziałem strach Izaaka i twarz Abrahama mokrą od łez. Widziałem chłopca wystarczająco silnego, by próbować ucieczki, oraz starego człowieka, którego mógłby odepchnąć. A jednak Izaak pozostał. Czy ufał ojcu? Czy Bogu? Czy był zbyt przerażony, aby się sprzeciwić? W ludzkiej pamięci chwila ta została opisana krótko, lecz Niebo słyszało każdy oddech.

Abraham związał syna i położył go na drewnie. Lucyfer patrzył z zachwytem. Chciał, aby nóż opadł. Pragnął później oskarżać Boga o śmierć niewinnego, Abrahama o morderstwo, a wszystkich jego potomków uczyć, że wiara wymaga wyłączenia sumienia. Abraham uniósł rękę.

— Abrahamie! Abrahamie! — zawołał posłaniec Pana.

Nóż zatrzymał się.

— Oto jestem.

— Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń. Teraz wiem, że boisz się Boga, ponieważ nie odmówiłeś Mi nawet swojego umiłowanego syna.

Abraham wypuścił nóż. Upadł obok ołtarza i przeciął więzy Izaaka. Chłopiec zerwał się, odsunął od drewna i chwycił powietrze, jakby dopiero teraz pozwolono mu oddychać. W zaroślach poruszył się baran. Jego rogi zaplątały się między gałęziami. Abraham podszedł, uwolnił zwierzę i złożył je na ołtarzu zamiast syna.

Niebo wyznaczyło wówczas granicę, której demoniczne kulty nie chciały uznać: Bóg nie karmi się dziećmi. Człowiek nie może kupić przyszłości krwią własnego potomstwa. Na górze Moria nie zwyciężył nóż Abrahama. Zwyciężyła ręka Boga, która go zatrzymała, oraz ofiara przygotowana zamiast chłopca. Abraham nazwał to miejsce: „Pan widzi i zapewnia”.

Posłaniec przemówił ponownie:

— Ponieważ uczyniłeś to i nie odmówiłeś swojego umiłowanego syna, będę ci błogosławił. Rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy nieba i piasek na brzegu morza. W twoim potomku otrzymają błogosławieństwo wszystkie narody ziemi, ponieważ posłuchałeś Mojego głosu.

Ojciec i syn zeszli z góry. Szli obok siebie, lecz nie tak samo jak wcześniej. Próba się skończyła, ale pozostawiła ślad. Izaak wiedział już, że jest darem, którego ojciec nie mógł zatrzymać wyłącznie dla siebie. Abraham zrozumiał, że obietnica nie należy do niego, nawet jeśli została złożona w jego ręce.

Gdy wrócili do sług, Abraham powiedział:

— Wracamy do Beer-Szeby.

Izaak obejrzał się na górę. Wiele pokoleń później w tej samej ziemi ludzie ponownie ujrzą Syna niosącego drewno. Wtedy jednak nie będzie barana zaplątanego w zaroślach, a ofiara nie zostanie wymuszona na bezbronnymonnym dziecku. Będzie dobrowolnym oddaniem życia przez Tego, którego śmierć miała złamać władzę śmierci.

Lucyfer nie rozumiał jeszcze znaczenia tego cienia. Cieszył się jedynie, że w pamięci Izaaka pozostał nóż. Po powrocie Abraham musiał powiedzieć Sarze prawdę. Nie wiemy, jak długo trwało jej milczenie. Widziałem jednak, że od tego dnia patrzyła na męża inaczej. Ufała Bogu, lecz była matką. Świadomość, że Abraham zabrał ich syna bez pożegnania i niemal złożył go na ołtarzu, zraniła część więzi, której nie dało się uleczyć jednym wyjaśnieniem.

Niedługo później Sara umarła w Kiriat-Arba, czyli Hebronie. Miała sto dwadzieścia siedem lat. Abraham przyszedł, aby ją opłakiwać. Siedział przy jej ciele i wspominał młodą kobietę, która opuściła z nim Ur. Pamiętał drogę bez mapy, głód, własne kłamstwo w Egipcie, lata bezdzietności, Hagar, śmiech niedowierzania oraz śmiech po narodzinach Izaaka. Ich małżeństwo nie było wolne od winy, gniewu i ran. Przetrwało jednak wędrówkę, której początku żadne z nich nie potrafiło zrozumieć.

Abraham podniósł się od zmarłej i zwrócił do Hetytów.

— Jestem pośród was przybyszem. Dajcie mi na własność miejsce na grób, abym mógł pochować zmarłą.

Oferowano mu wybraną pieczarę bez zapłaty, lecz Abraham odmówił przyjęcia daru, który w przyszłości mógł zostać zakwestionowany. Za czterysta syklów srebra kupił od Efrona pole oraz pieczarę Makpela. Był to pierwszy skrawek obiecanej ziemi, który naprawdę posiadał. Nie zdobył go mieczem. Kupił go jako grób.

Tam pochował Sarę. Izaak długo opłakiwał matkę. Wracał do jej namiotu, dotykał pozostawionych przedmiotów i siadał w miejscu, w którym słuchała jego dziecięcych pytań. Abraham widział jego samotność i zrozumiał, że przyszłość przymierza nie może opierać się wyłącznie na pamięci starego ojca. Wezwał najstarszego sługę zarządzającego domem.

— Nie weźmiesz dla mojego syna żony spośród córek Kananejczyków. Pójdziesz do ziemi mojego rodu i stamtąd sprowadzisz kobietę dla Izaaka.

— A jeśli nie zechce za mną przyjść? Czy mam zabrać tam twojego syna?

— Nie zabieraj go z powrotem. Bóg wyprowadził mnie z domu ojca i obiecał tę ziemię mojemu potomstwu. Pośle przed tobą swojego posłańca. Jeśli kobieta odmówi, będziesz wolny od przysięgi.

Sługa wyruszył z dziesięcioma wielbłądami do Aram-Naharaim, ku miastu Nahora. Zatrzymał się przy studni wieczorem, kiedy kobiety wychodziły po wodę.

— Boże mojego pana Abrahama — modlił się — okaż mu łaskę. Niech dziewczyna, którą poproszę o wodę, odpowie, że napoi również moje wielbłądy. Po tym poznam tę, którą przeznaczyłeś Izaakowi.

Nie zdążył dokończyć modlitwy, gdy nadeszła Rebeka, córka Betuela, wnuczka Nahora. Niosła dzban na ramieniu.

— Daj mi, proszę, trochę wody — powiedział sługa.

Rebeka opuściła dzban.

— Pij, panie.

Gdy skończył, dodała:

— Naczerpię również dla twoich wielbłądów, aż wszystkie się napiją.

Nie wiedziała, że wielbłąd po długiej drodze potrafi wypić ogromną ilość wody. A może wiedziała i właśnie dlatego jej czyn miał znaczenie. Nie ograniczyła pomocy do uprzejmego gestu. Biegała od studni do koryta, dopóki nie napoiła całej karawany. Sługa obserwował ją w milczeniu. Potem wyjął złoty kolczyk oraz bransolety.

— Czyją jesteś córką? Czy w domu twojego ojca znajdzie się miejsce dla nas na noc?

— Jestem córką Betuela, syna Milki i Nahora. Mamy słomę, paszę i miejsce do noclegu.

Sługa uklęknął.

— Niech będzie błogosławiony Pan, Bóg Abrahama, który nie odmówił mojemu panu swojej wierności.

W domu Rebeki opowiedział całą historię. Mówił o Abrahamie, jego synu oraz przysiędze. Rodzina zgodziła się, lecz następnego ranka próbowała zatrzymać dziewczynę jeszcze przez wiele dni. Sługa nalegał na powrót.

— Zapytajmy ją — zdecydowano.

Rebeka stanęła przed rodziną.

— Czy pójdziesz z tym człowiekiem?

Nie oddano jej bez słowa, jak przedmiotu przekazywanego między mężczyznami. Ostateczna decyzja należała do niej.

— Pójdę — odpowiedziała.

Wyruszyła ku ziemi, której nigdy nie widziała, aby poślubić człowieka, którego nie znała. Powtórzyła tym samym pierwszy krok Abrahama: opuściła swój dom, ufając obietnicy większej niż znana jej droga. Izaak przebywał wtedy w pobliżu Beer-Lachaj-Roj — studni Boga, który widział Hagar. Wyszedł wieczorem na pole, aby rozmyślać. Podniósł oczy i zobaczył nadciągające wielbłądy.

Rebeka również go dostrzegła.

— Kim jest ten człowiek idący przez pole? — zapytała.

— To mój pan, Izaak — odpowiedział sługa.

Rebeka zsiadła z wielbłąda i zasłoniła twarz. Sługa opowiedział Izaakowi wszystko, co wydarzyło się podczas podróży. Izaak wprowadził Rebekę do namiotu Sary. Została jego żoną, a on ją pokochał. Po śmierci matki znalazł pocieszenie. Abraham dożył późnej starości. Poślubił Keturę, z którą miał kolejnych synów, lecz wiedział, że odpowiedzialność za linię przymierza spoczywa na Izaaku. Za życia rozdzielił dary pozostałym dzieciom i wysłał je ku wschodnim krainom, aby po jego śmierci nie rozpoczęła się wojna o dziedzictwo.

Izaakowi przekazał nie tylko stada, sługi i studnie. Opowiedział mu całą historię — również tę część, o której wcześniej milczał. Mówił o Hagar, Ismaelu i o własnej winie. Uczył go, że wybranie nie oznacza prawa do pogardy. Człowiek niosący obietnicę nie jest właścicielem Boga ani sędzią wszystkich pozostałych narodów. Ma stać się źródłem błogosławieństwa.

— Jeśli kiedykolwiek uznasz, że Bóg wybrał cię dlatego, że jesteś lepszy od innych — powiedział Abraham — wtedy przestaniesz rozumieć, dlaczego zostałeś wybrany.

Umarł w wieku stu siedemdziesięciu pięciu lat, stary i syty dni. Przy jego grobie spotkali się dwaj synowie. Izaak przybył z domu Sary. Ismael wyszedł z pustyni. Przez chwilę stali naprzeciw siebie. Nie byli już chłopcami rywalizującymi o spojrzenie ojca. Każdy niósł własną rodzinę, historię oraz błogosławieństwo. Pomiędzy nimi pozostawała rana, której nie stworzyli, lecz którą odziedziczyli.

Wspólnie podnieśli ciało Abrahama. Razem złożyli je w pieczarze Makpela obok Sary. Lucyfer chciał, aby nad grobem ojca chwycili za broń. Nie uczynili tego. Przynajmniej tego dnia pamięć o wspólnym pochodzeniu okazała się silniejsza niż podsuwana im nienawiść. Po śmierci Abrahama Bóg pobłogosławił Izaaka.

Obietnica przeszła na następne pokolenie, ale wojna o nią dopiero się rozpoczynała. Z Izaaka miał narodzić się Jakub, później nazwany Izraelem. Z jego synów miał powstać naród. Głód zaprowadzi ich do Egiptu, gdzie ocalenie stopniowo zamieni się w niewolę. Demony już czekały nad Nilem. Za posągami egipskich bogów przygotowywały nowe królestwo strachu. Chciały zniszczyć potomków Abrahama, zanim naród obietnicy zdoła zawołać do Boga.

Lecz Bóg, który usłyszał Ismaela na pustyni, miał usłyszeć również jęk niewolników. A gdy nadejdzie właściwy czas, wezwie człowieka stojącego przed płonącym krzewem.

Rozdział 31. Egipt i bogowie ciemności

1. Dom ocalenia staje się domem niewoli

Egipt nie był początkiem przekleństwa Izraela. Najpierw stał się jego schronieniem. Gdy głód spadł na ziemię Kanaanu, wysuszył pastwiska i opróżnił spichlerze, Jakub z synami usłyszał, że nad Nilem wciąż sprzedawano zboże. Nie wiedział jeszcze, że człowiekiem zarządzającym zapasami Egiptu był Józef — jego syn, którego od lat opłakiwał.

Bracia sprzedali Józefa jako niewolnika. Skłamali ojcu, pokazując mu szatę poplamioną krwią zwierzęcia. W Egipcie Józef został ponownie skrzywdzony, niesłusznie oskarżony i wrzucony do więzienia. Lucyfer próbował przekonać go, że człowiek zdradzony przez rodzinę nie ma już obowiązku zachowywać sprawiedliwości. Józef jednak nie pozwolił, aby krzywda stała się jego nowym panem.

Bóg dał mu zdolność rozumienia snów. Dzięki niej niewolnik i więzień stanął przed faraonem, ostrzegając go przed siedmioma latami urodzaju oraz siedmioma latami głodu. Faraon powierzył mu zarządzanie spichlerzami kraju. W ten sposób człowiek sprzedany za srebro ocalił życie tych, którzy go sprzedali. Kiedy Józef ujawnił się braciom, nie nazwał ich czynu dobrem. Przebaczenie nie wymagało kłamstwa o przeszłości. Powiedział im, że zamierzali wyrządzić mu zło, lecz Bóg obrócił ich zamiar ku ocaleniu wielu ludzi.

Jakub przybył do Egiptu wraz z całym domem. Siedemdziesiąt osób weszło do ziemi Goszen — mężczyźni, kobiety, dzieci, słudzy i pasterze. Przyprowadzili stada, zabrali namioty oraz pamięć o obietnicy danej Abrahamowi. Faraon pozwolił im osiedlić się na najlepszych pastwiskach delty Nilu. Tam Izrael zobaczył po latach syna, którego uznał za zmarłego.

Józef padł mu na szyję i długo płakał. Jakub, podtrzymywany przez stare ręce, dotykał jego twarzy, jakby sprawdzał, czy nie obejmuje snu.

— Teraz mogę umrzeć — wyszeptał — skoro zobaczyłem, że żyjesz.

Lecz jeszcze nie umarł. Miał czas, aby pobłogosławić synów i przekazać im pamięć o przymierzu. Zanim odszedł, nakazał, aby nie pozostawiano jego ciała na zawsze w Egipcie.

— Pochowajcie mnie z moimi ojcami — powiedział Józefowi. — W pieczarze Makpela, gdzie spoczywają Abraham i Sara, Izaak i Rebeka.

Jakub wiedział, że Egipt może być miejscem ratunku, ale nie jest ziemią obietnicy. Po jego śmierci Józef zabalsamował ciało ojca i poprowadził wielki orszak do Kanaanu. Potem wrócił nad Nil, ponieważ jego zadanie nie było jeszcze zakończone. Przed własną śmiercią wezwał braci.

— Ja umieram, lecz Bóg z pewnością was nawiedzi i wyprowadzi z tej ziemi do kraju obiecanego Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi. Gdy to nastąpi, zabierzcie stąd moje kości.

Józef umarł w wieku stu dziesięciu lat. Jego ciało umieszczono w trumnie, ale słowa pozostały żywe.

„Bóg was wyprowadzi”.

Przez kolejne pokolenia Hebrajczycy przekazywali je dzieciom. Gdy przechodzili obok miejsca, w którym spoczywała trumna Józefa, przypominali sobie, że nawet człowiek wyniesiony na szczyt egipskiej władzy nie uznał Egiptu za ostateczny dom. To właśnie wtedy Lucyfer zwrócił pełną uwagę na potomków Abrahama. Widział już, że nie zdołał zniszczyć obietnicy przez bezpłodność Sary, wygnanie Ismaela ani nóż uniesiony nad Izaakiem. Linia trwała. Ród Jakuba wszedł do najpotężniejszego państwa tamtej części świata, a jego liczebność zaczęła rosnąć.

Lucyfer postanowił więc wykorzystać Egipt jako klatkę. Kraina nad Nilem wydawała się do tego stworzona. Rzeka regularnie występowała z brzegów, pozostawiając na polach żyzny muł. Kanały rozprowadzały wodę. Spichlerze gromadziły zapasy, kamieniarze wznosili świątynie, a skrybowie zapisywali rozkazy na papirusach. Władza potrafiła policzyć worki zboża, zwierzęta, żołnierzy, robotników i cegły.

Potrafiła również policzyć ludzi, aby zdecydować, ilu z nich można poświęcić. Egipcjanie czcili słońce, Nil, zwierzęta, niebo, ziemię, śmierć i władzę faraona. Za posągami nie kryli się bogowie równi Stwórcy. Kamienne twarze nie słyszały modlitw, a złote oczy nie widziały składanych ofiar. Jednak wokół kultów gromadziły się duchy ciemności.

Nie stworzyły słońca ani rzeki. Przywłaszczały sobie ludzką wdzięczność za dary, których nie potrafiły dać. Uczyły kapłanów, że porządek świata zależy od rytuałów, a władca stanowi pomost pomiędzy ludźmi a boskością. Astarot wypaczał wiedzę skrybów, oddzielając ją od prawdy i odpowiedzialności. Mammon zamieniał plony w narzędzie kontroli. Belial uczył dwór, jak niewolę nazywać obowiązkiem wobec państwa. Asmodeusz podsycał nienasycenie ludzi posiadających więcej, niż byli w stanie wykorzystać. Abaddon czekał, aż administracja przygotuje listy tych, których należy zabić.

Nad nimi wszystkimi Lucyfer budował jedną myśl:

Człowiek może zająć miejsce Boga, jeśli inni ludzie uwierzą, że jego rozkaz jest święty. Minęły dziesięciolecia. Umarli Józef, jego bracia oraz całe pokolenie pamiętające głód. Dzieci Izraela były płodne. Ich rodziny rosły, namioty zmieniały się w osady, a osady zajmowały coraz większą część Goszen. Nadszedł nowy faraon, który nie znał Józefa.

Nie oznaczało to, że nigdy nie słyszał jego imienia. Egipskie archiwa przechowywały pamięć lepiej niż ludzie. Nowy władca nie uznawał jednak żadnego długu wobec obcego zarządcy ani jego potomków. Chciał zbudować własną wielkość, a przeszłe zasługi Hebrajczyków przeszkadzały mu traktować ich wyłącznie jako narzędzie. Zwołał doradców, dowódców i kapłanów.

Na niskim stole rozłożono mapę delty. Jeden ze skrybów przedstawił tablice z liczbami.

— Lud zamieszkujący Goszen rozmnaża się szybciej niż Egipcjanie w tej części kraju — powiedział.

— Ilu ich jest? — zapytał faraon.

Skryba podał szacunkową liczbę. W sali rozległy się szepty.

— Są pasterzami, nie żołnierzami — zauważył jeden z dowódców. — Nie posiadają murów ani rydwanów.

Kapłan stojący przy tronie spojrzał na faraona.

— Dzisiaj nie posiadają. Lecz mają własne zwyczaje, własnych starszych i Boga, którego nie można umieścić w świątyni. Nie wtopili się w Egipt.

— Ziemia ich wykarmiła — powiedział faraon.

— A mimo to pozostają Hebrajczykami.

Władca przesunął palcem po mapie.

— Jeśli wybuchnie wojna, mogą przyłączyć się do naszych wrogów, walczyć przeciwko nam, a potem opuścić kraj.

Nie przedstawił dowodu na spisek. Nie potrzebował go. Strach rzadko pyta o dowody, kiedy może wykorzystać różnicę.

— Musimy postąpić z nimi rozumnie — oznajmił.

Belial pochylił się nad jego ustami.

„Rozumnie” miało oznaczać okrutnie, lecz słowo nadawało przemocy pozór konieczności.

Najpierw ustanowiono nad Izraelitami nadzorców pracy. Ogłoszono, że każdy dom ma obowiązek oddawać określoną liczbę robotników do królewskich przedsięwzięć. Hebrajczycy mieli kopać kanały, transportować kamień, wyrabiać cegły i wznosić miasta spichlerzy — Pitom oraz Ramses. Na początku obiecywano zapłatę. Potem zapłatę zmniejszono. Następnie zamieniono obowiązek czasowy w pracę stałą. Ludziom wypalano znaki, wpisywano ich imiona do rejestrów i przydzielano do brygad. Strażnicy otaczali place robót.

Cegły wyrabiano z mułu zmieszanego ze słomą. Robotnicy wchodzili po kolana do błota, ugniatali masę stopami, wciskali ją w formy i układali do wyschnięcia. Słońce paliło ich plecy. Nadzorcy mierzyli dzienną liczbę cegieł, nie uwzględniając choroby, ran ani śmierci. Kiedy stary człowiek upadał, bito go za spowalnianie pracy.

Kiedy młody próbował mu pomóc, bito ich obu. Pierwszego dnia przemocy wielu Egipcjan odwracało wzrok. Po miesiącu przyzwyczaili się do krzyków. Po roku zaczęli mówić, że Hebrajczycy są stworzeni do ciężkiej pracy. W ten sposób sumienie nie umierało od jednego uderzenia. Każdego dnia odbierano mu niewielką część wrażliwości, aż krzywda stała się elementem krajobrazu.

Widziałem ludzi, którzy nie uderzyli żadnego niewolnika, a mimo to korzystali z jego pracy. Kupowali tańsze zboże, mieszkali w domach wzniesionych cudzymi rękami i powtarzali, że polityka faraona ich nie dotyczy. Lucyfer cenił ich obojętność bardziej niż gniew nadzorców. Gniew potrafił wygasnąć. Obojętność pozwalała systemowi trwać.

Jednak im bardziej uciskano Izraelitów, tym liczniejsi się stawali. Dzieci rodziły się w lepiankach po długich dniach pracy. Kobiety nosiły wodę, przygotowywały żywność i opatrywały rany mężczyzn, a potem rodziły kolejne pokolenie. Starcy opowiadali najmłodszym o Abrahamie, Izaaku, Jakubie oraz Józefie.

— To nie jest nasz ostateczny dom — mówili. — Bóg nas nawiedzi.

Faraon otrzymywał raporty o wzroście liczebności niewolników.

— Praca ich nie złamała — powiedział jeden z urzędników.

— Więc zwiększcie pracę.

— Już umierają przy budowie.

— Wciąż rodzi się więcej, niż umiera.

Władca spojrzał na kapłanów.

Jeden z nich odpowiedział:

— Jeśli nie można zatrzymać mężczyzn, należy zatrzymać ich przyszłość.

Wezwano dwie hebrajskie położne, Szifrę i Puę. Nie były zapewne jedynymi kobietami pomagającymi przy porodach, lecz kierowały innymi i cieszyły się zaufaniem ludu. Stanęły przed tronem. Faraon nie podniósł głosu. Najokrutniejsze rozkazy często wypowiada się spokojnie, aby wykonawcy mogli udawać, że uczestniczą jedynie w procedurze.

— Gdy będziecie pomagały Hebrajkom przy porodzie, sprawdzajcie płeć dziecka. Jeśli urodzi się syn, zabijcie go. Jeśli córka, niech żyje.

Szifra zamarła. Pua zacisnęła dłonie.

— Jak mamy wyjaśnić śmierć matkom? — zapytała.

— Poród jest niebezpieczny. Dzieci umierają.

— Każdy syn?

Faraon spojrzał na nią chłodno.

— Czy kwestionujesz mój rozkaz?

— Pytam, jak mamy go wykonać.

— Tak, aby nikt nie mógł was oskarżyć. Kilka dzieci umrze podczas porodu. Potem kilka następnych. Wkrótce strach nauczy tych kobiet, że rodzenie synów nie ma sensu.

W tej sali Belial próbował przemienić morderstwo w medyczny przypadek, a Abaddon już liczył ciała. Położne skłoniły się i odeszły. Tej nocy spotkały się w małym domu na skraju osady.

— Jeśli odmówimy, zabije nas i znajdzie inne — powiedziała Szifra.

— Jeśli posłuchamy, każdej nocy będziemy słyszeć ich płacz — odpowiedziała Pua.

— Może wystarczy ocalić część.

— A które mamy wybrać na śmierć?

Długo milczały. Nie miały mieczy, wpływów ani wojowników. Posiadały jedynie dostęp do pierwszego oddechu dzieci i możliwość skłamania tyranowi. Bały się Boga bardziej niż faraona. Nie wykonywały rozkazu. Pomagały chłopcom przychodzić na świat, ukrywały porody, zmieniały zapisy i ostrzegały rodziny przed kontrolami. Inne kobiety przyłączyły się do ich działania. W kraju zbudowanym na posłuszeństwie powstała cicha sieć oporu kierowana przez położne, matki i służące.

Faraon ponownie wezwał Szifrę i Puę.

— Dlaczego to zrobiłyście? — zapytał. — Dlaczego pozostawiacie chłopców przy życiu?

— Hebrajki nie są jak Egipcjanki — odpowiedziała Szifra. — Są silne. Rodzą, zanim położna zdąży do nich przybyć.

Władca zmrużył oczy. Podejrzewał kłamstwo, ale nie mógł udowodnić, przy których porodach były obecne. Musiałby przyznać, że jego administracja nie kontroluje niewolników tak dokładnie, jak twierdziła. Odesłał je. Bóg okazał położnym dobro i dał im własne rodziny. Nie dlatego, że każde kłamstwo staje się dobre, gdy służy słusznej sprawie. Stanęły jednak wobec rozkazu mordercy i odmówiły oddania mu niewinnych. Faraon żądał od nich prawdomówności wobec władzy, która wykorzystywała prawdę do zabijania.

Ich nieposłuszeństwo ocaliło życie. Wtedy faraon przestał ukrywać zamiar.

Przemówił do całego ludu Egiptu:

— Każdego syna urodzonego Hebrajczykom wrzucajcie do Nilu. Każdą córkę pozostawiajcie przy życiu.

Uczynił obywateli wykonawcami własnego rozkazu. Od tej chwili sąsiad miał obserwować sąsiada, urzędnik liczyć ciężarne kobiety, a żołnierz przeszukiwać domy. Nil, czczony jako dawca życia, miał przyjmować ciała dzieci. Duchy ukryte za egipskimi kultami przyjęły rozkaz z zachwytem. Jeśli rzeka stanie się narzędziem śmierci, pomyślał Lucyfer, ludzie będą nadal klękać przed nią ze strachu. A kiedy Bóg Abrahama nie odpowie natychmiast, niewolnicy uznają, że egipskie bóstwa są silniejsze.

Pierwsze niemowlę odebrano matce jeszcze tej samej nocy. Żołnierz niósł je za nogę, jak martwe zwierzę. Dziecko krzyczało. Matka biegła za nim, dopóki drugi strażnik nie uderzył jej włócznią w twarz. Na brzegu nie odczytano wyroku. Nie odmówiono modlitwy. Żołnierz rzucił chłopca w ciemną wodę.

Krzyk urwał się po chwili. Potem przyniesiono następne dziecko. I następne. Niebo słyszało każde z nich. Nie mogłem zatrzymać rąk Egipcjan. Aniołowie nie otrzymali prawa, by odebrać człowiekowi wolną wolę nawet wtedy, gdy używał jej przeciw bezbronnym. Strzegliśmy granic, podtrzymywaliśmy tych, którym brakowało sił, i zapisywaliśmy prawdę o ofiarach. Żadne dziecko nie znikało bez imienia przed Bogiem.

Lecz przyznaję, że patrząc na Nil, po raz pierwszy od wojny w Niebie zapragnąłem uderzyć mieczem bez rozkazu. Gabriel stanął obok mnie.

— Jeszcze nie — powiedział.

— Ile dzieci musi umrzeć?

— Ani jedno nie powinno.

— Dlaczego więc czekamy?

— Bóg nie czeka obojętnie. Przygotowuje odpowiedź, która uderzy nie tylko w ręce zabójców, ale również w tron, prawo i bogów usprawiedliwiających zabijanie.

Wśród potomków Lewiego żyli mężczyzna imieniem Amram i jego żona Jokebed. Mieli już córkę Miriam oraz syna Aarona. Kiedy wydano rozkaz faraona, Jokebed odkryła, że ponownie nosi dziecko. Przez całą ciążę modliła się, aby urodzić córkę. Nie dlatego, że mniej pragnęła syna. Wiedziała, że dziewczynce pozwolą żyć.

Poród odbył się nocą w zamkniętym domu. Szpary w ścianach zasłonięto tkaninami. Miriam czuwała przy wejściu, a Aaron siedział w kącie, przyciskając dłonie do uszu, aby nie słyszeć bólu matki. Dziecko przyszło na świat przed świtem. Położna spojrzała pomiędzy jego nogi i zamilkła. Jokebed zrozumiała.

— Syn? — zapytała.

Kobieta skinęła głową. W pomieszczeniu nikt się nie poruszył. Chłopiec zaczerpnął powietrza i zapłakał. Amram wziął go w ramiona. Dziecko było zdrowe, silne i piękne. Nie nosiło znaku władzy. Nie trzymało miecza. Nie potrafiło wypowiedzieć imienia faraona ani imienia Boga. A jednak jego pierwszy krzyk dotarł zarówno do Nieba, jak i do otchłani.

Lucyfer spojrzał na niemowlę i poczuł niepokój, którego nie umiał jeszcze wyjaśnić.

— Musimy go ukryć — powiedziała Jokebed.

— Jak długo? — zapytał Amram.

Matka przycisnęła syna do piersi.

— Tak długo, jak zdołamy.

Przez trzy miesiące ukrywali jego płacz przed sąsiadami, urzędnikami oraz żołnierzami. Karmili go w ciemności, obkładali ściany tkaninami i przenosili między pomieszczeniami, gdy kontrole zbliżały się do ich ulicy. Lecz dziecko rosło, a jego głos stawał się coraz silniejszy. Pewnej nocy Jokebed usłyszała kroki straży przed domem. Trzymała dłoń na ustach syna, czując, jak chłopiec walczy o oddech.

Kiedy żołnierze odeszli, zrozumiała, że dłużej go nie ukryje. Faraon nakazał oddać jej dziecko Nilowi. Jokebed postanowiła wykonać ten rozkaz inaczej, niż przewidział władca. Jeśli rzeka miała zabrać jej syna, nie otrzyma go martwego. Zaczęła wyplatać kosz z papirusu.

2. Dziecko wyjęte z Nilu

Jokebed pracowała nad koszem przez całą noc. Wybierała najmocniejsze łodygi papirusu, splatając je ciasno, aby pomiędzy włóknami nie pozostały szczeliny. Amram rozgrzał smołę i żywicę. Ich zapach wypełnił dom, drażnił oczy i osiadał na ścianach. Każdą warstwę sprawdzali wielokrotnie, polewając kosz wodą i obserwując, czy wewnątrz pojawia się wilgoć.

Nie budowali grobu. Budowali najmniejszą arkę w historii swojego ludu. Ten sam Nil, do którego wrzucano hebrajskich chłopców, miał ponieść jednego z nich ku życiu. Faraon wydał rzece dzieci Izraela, lecz nie rozumiał, że woda nie należała do niego. Nie stworzyli jej egipscy bogowie. Nie rozkazywał jej kapłan, krokodyl ani złoty posąg. Każda kropla istniała dlatego, że pozwalał jej istnieć Bóg Abrahama.

Jokebed wyłożyła wnętrze kosza miękką tkaniną. Potem usiadła obok śpiącego syna. Przez trzy miesiące karmiła go w ukryciu, uspokajała, kiedy płakał, i uczyła się rozpoznawać każdy ruch jego twarzy. Wiedziała, kiedy jest głodny, kiedy boli go brzuch, a kiedy potrzebuje jedynie ciepła jej ramion. Teraz miała położyć go na wodzie.

— Może znajdziemy inne miejsce — powiedział Amram. — Kogoś, kto ukryje go poza Goszen.

— Żołnierze przeszukują drogi.

— Możemy spróbować przedostać się na pustynię.

— Z niemowlęciem? Bez wody i zapasów? Zatrzymają nas, zanim opuścimy deltę.

— A rzeka go ocali?

Jokebed spojrzała na męża.

— Nie rzeka.

Amram uklęknął przy dziecku.

— Nie usłyszeliśmy żadnej obietnicy — wyszeptał. — Bóg nie powiedział nam, że przeżyje.

— Wiem.

— Możemy go stracić.

— Jeśli pozostanie tutaj, stracimy go na pewno.

Ich wiara nie była pewnością, że kosz dotrze do właściwego miejsca. Nie otrzymali znaku ani głosu z Nieba. Mieli jedynie miłość, rozum i wąską możliwość działania pomiędzy rozkazami tyrana. Widziałem ich lęk. Mógłbym poprowadzić kosz, odsunąć gałąź albo poruszyć wiatr, ale nie wolno mi było odebrać ludziom ich części tej historii. Bóg nie zamieniał ich w bezwolne narzędzia. Ocalenie chłopca miało narodzić się także z odwagi matki, pracy ojca oraz czujności siostry.

Przed świtem Jokebed nakarmiła syna. Owinęła go i położyła w koszu. Dziecko poruszyło dłonią, chwytając ją za palec. Matka zadrżała.

— Nie mogę — powiedziała.

Amram objął ją od tyłu.

— Możesz jeszcze zostać.

Na ulicy rozległo się uderzenie do drzwi sąsiedniego domu.

— Kontrola! Otwierać w imieniu faraona!

Po chwili usłyszeli krzyk kobiety. Jokebed zamknęła oczy.

— Idziemy.

Miriam niosła kosz razem z ojcem. Miała pilnować brata z ukrycia. Była wystarczająco młoda, aby nie wzbudzać podejrzeń, i wystarczająco dojrzała, by rozumieć, że jeden nierozważny ruch może wydać ich wszystkich. Dotarli do brzegu Nilu w miejscu, gdzie trzciny rosły gęsto, a nurt był spokojniejszy. Jokebed znała zwyczaje egipskiego dworu. Wiedziała, w której części rzeki kąpały się kobiety z domu faraona. Nie powierzyła dziecka przypadkowemu prądowi. Umieściła kosz tam, gdzie mógł zostać zauważony, lecz pozostawał osłonięty przed głównym nurtem.

Uklękła w błocie. Pocałowała syna w czoło.

— Bóg Jakuba niech cię widzi — wyszeptała. — Bóg Józefa niech przygotuje ci drogę. Bóg Ismaela, który usłyszał dziecko na pustyni, niech usłyszy ciebie nad wodą.

Położyła kosz między trzcinami. Przez chwilę trzymała go obiema rękami. Potem puściła. Kosz uniósł się na wodzie i zakołysał. Dziecko spało. Jokebed wycofała się, przyciskając pięść do ust. Amram musiał ją podtrzymać, aby nie zawróciła.

— Miriam — powiedział. — Nie spuszczaj go z oczu.

Dziewczynka skinęła głową. Rodzice odeszli, nie oglądając się, ponieważ wiedzieli, że jeden krzyk matki może zdradzić wszystko. Miriam poruszała się wzdłuż brzegu. Kryła się pomiędzy trzcinami, schylała za kamieniami i udawała, że zbiera kwiaty lotosu. Komary kąsały ją w ramiona. Błoto wlewało się między palce. Nie zwracała na to uwagi.

Obserwowała kosz. Prąd przesunął go wzdłuż brzegu, dokładnie ku miejscu, którego spodziewała się Jokebed. Gdy słońce uniosło się nad palmami, pojawiły się służące. Niosły tkaniny, olejki, naczynia i wachlarze. Za nimi szła córka faraona. Była młodą kobietą, ale znała już ciężar dworu. Od dzieciństwa uczono ją, że jej ojciec jest nie tylko królem, lecz żywym odbiciem boskiego porządku. Każde jego słowo miało podtrzymywać Egipt. Sprzeciw wobec niego przedstawiano jako sprzeciw wobec bogów.

Nie powiedziano jej, że bogowie wymagający posłuszeństwa wobec mordercy są jedynie maskami ciemności. Córka faraona zeszła ku wodzie. Jedna ze służących zauważyła kosz.

— Pani — powiedziała — coś znajduje się pomiędzy trzcinami.

Księżniczka spojrzała we wskazanym kierunku.

— Przynieś to.

Służąca weszła do wody i wyciągnęła kosz na brzeg. Smoła pobrudziła jej dłonie. Zanim zdążyła podnieść wieko, z wnętrza dobiegł płacz. Kobiety znieruchomiały. Księżniczka sama odsunęła przykrycie. Zobaczyła dziecko. Chłopiec miał zaczerwienioną twarz i poruszał rękami, szukając matki. Na tkaninie leżał prosty hebrajski amulet — nie magiczny przedmiot, lecz znak pozostawiony przez Jokebed, aby nikt nie miał wątpliwości, do jakiego ludu należy niemowlę.

Jedna ze służących cofnęła się.

— To dziecko Hebrajczyków.

Wszyscy znali rozkaz faraona. Chłopca należało wrzucić do rzeki. Lucyfer zbliżył się do córki władcy. Pragnął wykorzystać strach, który przez lata hodowano w pałacu.

— Twój ojciec rozkazał — szeptał. — Jeśli go ocalisz, zakwestionujesz boskie prawo tronu. Oddaj dziecko strażnikom. To tylko syn niewolnicy.

Księżniczka patrzyła na niemowlę. Chłopiec otworzył oczy. Nie wiedział, że kobieta stojąca nad nim była córką człowieka, który skazał go na śmierć. Nie znał różnicy pomiędzy Egipcjaninem a Hebrajczykiem. Płakał, ponieważ był głodny i samotny. Księżniczka wyciągnęła ręce.

— Dajcie mi go.

— Pani — ostrzegła starsza służąca — rozkaz króla jest jasny.

— Wiem, jaki jest rozkaz mojego ojca.

— Strażnicy mogą się dowiedzieć.

— Dowiedzą się tego, co im powiem.

Wzięła dziecko. Chłopiec zacisnął dłoń na złotym naszyjniku leżącym na jej piersi. Wtedy wydarzyło się coś, czego Lucyfer nie potrafił przewidzieć, choć znał wszystkie rozkazy faraona. Kobieta poczuła litość. Nie było w niej grzmotu ani widzenia. Nikt nie objawił jej przyszłości dziecka. Po prostu zobaczyła człowieka tam, gdzie państwo nakazało dostrzegać zagrożenie.

Wolna decyzja jednej kobiety otworzyła wyrwę w prawie tyrana.

— Nie umrze — powiedziała.

Miriam usłyszała te słowa. Wyszła z trzcin, zanim strach zdążył ją zatrzymać. Służące zwróciły się ku niej.

— Kim jesteś? — zapytała jedna.

— Mieszkam niedaleko.

— Podsłuchiwałaś?

Miriam spojrzała na dziecko.

— Widzę, że chłopiec jest głodny. Czy mam pójść i sprowadzić hebrajską karmicielkę, która wykarmi go dla ciebie?

Księżniczka przyjrzała się dziewczynce. Mogła domyślić się prawdy. Mogła zapytać, skąd przybyła tak szybko i dlaczego nie boi się podejść do królewskiej córki. Nie zapytała.

— Idź.

Miriam pobiegła. Przez całą drogę niemal nie czuła ziemi pod stopami. Wpadła do domu tak gwałtownie, że uderzyła drzwiami o ścianę. Jokebed zerwała się.

— Co się stało?

— Znalazła go córka faraona.

Matka pobladła.

— Żyje?

— Kazała mi sprowadzić karmicielkę.

Jokebed zasłoniła usta dłonią. Nie miała czasu płakać. Poprawiła szatę i ruszyła z córką nad rzekę. Musiała iść spokojnie, choć każde uderzenie serca popychało ją do biegu. Kiedy dotarły, dziecko krzyczało w ramionach księżniczki. Jokebed skłoniła się.

— Pani.

Córka faraona podała jej chłopca.

— Zabierz to dziecko i wykarm je dla mnie. Zapłacę ci.

Jokebed przyjęła własnego syna z rąk kobiety, której ojciec nakazał go zabić. Nie mogła nazwać go synem. Nie mogła ucałować jego twarzy tak, jak pragnęła. Przycisnęła go jednak do piersi, a chłopiec natychmiast zaczął się uspokajać. Księżniczka zauważyła to. Ich spojrzenia spotkały się na chwilę.

W oczach Jokebed znajdowała się wdzięczność, ale również godność, której nie spodziewano się po niewolnicy. W oczach księżniczki pojawiło się zrozumienie. Obie kobiety zachowały milczenie. Tak oto faraon zaczął płacić matce za karmienie dziecka, które rozkazał zabić. Widziałem w tym sprawiedliwość subtelniejszą od uderzenia miecza. Bóg nie obalił jeszcze tronu. Pozwolił jednak, aby pod jego dachem dorastała odpowiedź na zbrodnię władcy.

Jokebed zabrała syna do domu. Amram zobaczył ją w drzwiach z dzieckiem i nie zdołał wypowiedzieć słowa. Uklęknął, objął żonę oraz chłopca i płakał tak długo, aż Aaron i Miriam dołączyli do niego. Od tej chwili mogli opiekować się dzieckiem legalnie, choć nie bez ryzyka. Sąsiedzi wiedzieli, czyim był synem. Milczeli. Położne milczały. Nawet część egipskich urzędników odwracała wzrok, widząc znak domu faraona.

Przez pierwsze lata życia chłopiec pozostawał z rodziną. Jokebed wiedziała, że czas jest krótki. Uczyła go słów, których pałac mógł później próbować go pozbawić.

— Nie stworzył cię Nil — mówiła, gdy siedział na jej kolanach. — Nie uratował cię krokodyl ani posąg. Ocalił cię Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba.

Opowiadała mu o Józefie, który przebaczył braciom, o kościach czekających na powrót do Kanaanu i o obietnicy wyjścia z Egiptu. Pokazywała mu rany na dłoniach Amrama.

— Kto mu to zrobił? — zapytał kiedyś chłopiec.

— Nadzorca.

— Dlaczego?

— Ponieważ twój ojciec nie wykonał liczby cegieł.

— Mój ojciec?

Jokebed zamilkła. Chłopiec był jeszcze mały, lecz nie mogła odkładać prawdy.

— Amram jest twoim ojcem. Ja jestem twoją matką. Miriam i Aaron są twoim rodzeństwem.

— A kobieta znad rzeki?

— Ocaliła ci życie. Przyjmie cię jako syna.

— Dlaczego nie mogę zostać tutaj?

Jokebed przytuliła go.

— Ponieważ obietnica, dzięki której przeżyłeś, ma swoją cenę.

Gdy chłopiec podrósł na tyle, aby opuścić karmicielkę, nadszedł dzień rozstania. Jokebed umyła go, uczesała i założyła mu najlepszą szatę. Miriam dała mu mały woreczek, w którym umieściła gładki kamień znad Nilu.

— Żebyś pamiętał, gdzie cię znalazłam — powiedziała.

— To ty mnie znalazłaś?

— Pilnowałam cię.

Aaron objął młodszego brata niezręcznie.

— Jeśli ktoś w pałacu będzie się z ciebie śmiał, uderz go.

Amram spojrzał na starszego syna.

— Nie tego mamy go uczyć.

— Egipcjanie rozumieją siłę.

— Właśnie dlatego musimy pamiętać, że siła bez sprawiedliwości jest narzędziem faraona.

Odprowadzili chłopca do pałacu. Córka faraona przyjęła go na dziedzińcu. Miała na sobie bogatą szatę, złote bransolety i nakrycie głowy oznaczające królewskie pochodzenie. Obok niej stali kapłani, urzędnicy oraz służące. Jokebed uklęknęła przed chłopcem.

— Pamiętaj swoje imię przed Bogiem, nawet jeśli ludzie nadadzą ci inne.

Księżniczka podeszła.

— Nazwę go Mojżesz — oznajmiła. — Ponieważ wyciągnęłam go z wody.

Egipski dwór usłyszał w tym imieniu brzmienie odpowiednie dla człowieka z domu faraona. Hebrajczycy zapamiętali znaczenie ocalenia. Mojżesz został synem córki faraona. Jokebed wróciła do Goszen bez niego. Chłopiec wszedł do świata kamiennych kolumn, malowanych sal i sług pochylających głowy na jego widok. Po raz pierwszy otrzymał własną komnatę, czyste szaty, zabawki oraz jedzenie, którego jego rodzina nie widywała nawet podczas świąt.

Tej nocy nie potrafił zasnąć. Pałac był zbyt cichy.

Nie słyszał oddechu rodzeństwa, głosu matki ani kroków ojca wracającego z pracy. Po ścianach przesuwały się cienie posągów. Mojżesz ściskał kamień otrzymany od Miriam i powtarzał imiona:

— Abraham. Izaak. Jakub. Józef. Amram. Jokebed. Miriam. Aaron.

Nie pozwalał, aby pałac odebrał mu pamięć. Kształcono go jak członka królewskiego domu. Uczył się czytać hieroglify, zapisywać liczby, mierzyć pola oraz rozumieć bieg Nilu. Poznawał prawo, budowę kanałów, zasady dowodzenia, geografię sąsiednich krajów i ruchy wojsk. Kapłani opowiadali mu o bogach Egiptu. Mówili, że Ra przemierza niebo w słonecznej łodzi, Ozyrys włada krainą zmarłych, Hapi napełnia Nil, a faraon utrzymuje porządek stworzenia. Uczyli go rytuałów, w których każde słowo musiało zostać wypowiedziane dokładnie, aby bogowie pozostali przychylni.

Mojżesz zadawał pytania.

— Jeśli Ra prowadzi słońce, kto stworzył Ra?

Kapłan zmarszczył brwi.

— Bogowie wyłonili się z pierwotnych wód.

— Kto stworzył wody?

— Istniały przed wszystkim.

— Skąd wiemy?

— Tak zapisali dawni kapłani.

— A skąd oni wiedzieli?

Za każdym kolejnym pytaniem nauczyciele okazywali mniej cierpliwości. Astarot próbował zdobyć umysł Mojżesza przez zachwyt wiedzą. Wiedza Egiptu była rozległa i w wielu dziedzinach prawdziwa. Skrybowie potrafili przewidywać wylewy, lekarze nastawiali kości, budowniczowie podnosili kamienie ważące więcej niż wiele wozów. Demon nie chciał, aby Mojżesz odrzucił naukę.

Chciał, aby uwierzył, że ten, kto wie więcej, ma prawo decydować o wartości życia tych, którzy wiedzą mniej. Mammon kusił go bogactwem pałacu. Belial podsuwał język dworu, w którym niewolnik stawał się „zasobem”, przemoc „utrzymaniem porządku”, a zabójstwo dziecka „ochroną przyszłości państwa”. Lecz w pamięci Mojżesza pozostawały dłonie Amrama.

Pamiętał blizny ojca i słowa Jokebed. Dorastał pomiędzy dwoma światami. Dla Egipcjan był hebrajskim dzieckiem przygarniętym przez księżniczkę. Dla części Hebrajczyków stawał się Egipcjaninem ubranym w len i złoto. Jedni nie pozwalali mu zapomnieć, skąd pochodził. Drudzy podejrzewali, że o tym zapomniał. Córka faraona kochała go. Chroniła przed jawną pogardą dworu, lecz nie mogła zmienić całego państwa.

— Nie wdawaj się w spory o niewolników — ostrzegła go, gdy był już młodym mężczyzną. — Masz pozycję, dzięki której możesz kiedyś pomóc większej liczbie ludzi.

— Kiedy?

— Gdy zdobędziesz wpływy.

— Ilu umrze do tego czasu?

— Jeśli wystąpisz przeciw faraonowi bez siły, umrzesz razem z nimi.

Nie była tchórzem. To ona wyjęła go z wody. Lata na dworze nauczyły ją jednak, że przetrwanie wymaga wybierania bitew. Mojżesz próbował czekać. Pewnego dnia opuścił pałac i pojechał do Goszen. Nie zabrał licznej straży. Chciał zobaczyć, jak żyją ludzie, których krew płynęła również w nim.

Na placu cegielni uderzył go żar, smród błota oraz odgłos batów. Mężczyźni ugniatali glinę stopami. Kobiety przenosiły kosze ze słomą. Dzieci zbierały wysuszone cegły, raniąc dłonie o ostre krawędzie. Mojżesz zatrzymał się. W pałacowych rejestrach widział liczby: dzienna produkcja, straty, racje żywnościowe. Tutaj każda liczba miała twarz.

Egipski nadzorca krzyczał na starego Hebrajczyka.

— Ruszaj się!

— Nie mogę — odpowiedział robotnik. — Moja noga…

Bat przeciął jego plecy. Mojżesz zsiadł z konia. Nadzorca uderzył ponownie. Stary człowiek upadł na kolana.

— Wstawaj, psie!

Mojżesz ruszył ku nim. Nie wiedział jeszcze, że ta chwila zakończy jego życie w pałacu. Nie wiedział, że gniew, jeśli nie zostanie poddany sprawiedliwości, może uczynić z wyzwoliciela zabójcę. Wiedział jedynie, że Egipcjanin ponownie unosi bat. A jego własne dłonie zaciskają się w pięści.

3. Krew na piasku i pustynia

Bat opadł po raz trzeci. Stary Hebrajczyk próbował osłonić głowę, lecz egipski nadzorca kopnął go w żebra. Mężczyzna przewrócił się na bok. Robotnicy wokół niego zwolnili, ale żaden nie odważył się przerwać pracy. Wiedzieli, że jedno nieposłuszeństwo może ściągnąć karę na całą brygadę. Mojżesz podszedł szybkim krokiem.

— Wystarczy.

Nadzorca odwrócił się. Zobaczył szlachetną szatę, broń przy pasie oraz znak królewskiego domu. Opuścił bat, lecz nie uklęknął.

— Panie, ten niewolnik odmawia pracy.

— Nie może wstać.

— Może. Potrzebuje jedynie zachęty.

— Nazwałeś to zachętą?

Mojżesz wskazał zakrwawione plecy starca. Egipcjanin wzruszył ramionami.

— Jeśli nie wykonają dziennej liczby cegieł, odpowiadam przed przełożonym. Jeśli odpowiadam przed przełożonym, tracę zapłatę albo stanowisko. Mam zlitować się nad jednym starym człowiekiem i pozwolić, aby cała budowa poniosła straty?

Mammon przemawiał przez takie rozumowanie od wielu pokoleń. Każde okrucieństwo można było usprawiedliwić kosztem, terminem, rozkazem albo interesem państwa. Człowiek przestawał widzieć ofiarę, kiedy nauczył się patrzeć wyłącznie na wynik.

— Każ mu odpocząć — powiedział Mojżesz.

— Za twoją zgodą, panie, nie otrzyma racji żywnościowej za niewykonaną pracę.

— Otrzyma ją.

— Z czyjego magazynu?

— Z królewskiego.

Nadzorca uśmiechnął się pogardliwie.

— Królewskie magazyny nie należą do hebrajskich książąt.

Słowo „hebrajskich” wypowiedział tak, aby wszyscy usłyszeli. Mojżesz poczuł, jak gniew zalewa mu twarz.

— Powtórz.

— Powiedziałem tylko, że nie jesteś skrybą odpowiedzialnym za racje. Chociaż nosisz egipskie szaty, może wciąż nie rozumiesz, jak działa Egipt.

Robotnicy przestali udawać, że nie słuchają. Nadzorca ponownie uniósł bat. Mojżesz chwycił jego rękę. Egipcjanin próbował się wyrwać.

— Puść mnie.

— Nie uderzysz go ponownie.

— Niewolnik należy do faraona.

— Nie należy do ciebie.

— A ty do kogo należysz, synu niewolnicy?

Mojżesz rozejrzał się. Spojrzał w jedną stronę, potem w drugą. Zobaczył ceglane mury, stosy słomy oraz przestraszone twarze robotników. Nie dostrzegł straży ani urzędników. Nie spojrzał ku Niebu. Wyrwał bat z dłoni Egipcjanina i odrzucił go na ziemię. Nadzorca sięgnął po krótką pałkę. Zamachnął się, lecz Mojżesz uniknął ciosu. Szkolono go do walki od młodości. Wiedział, jak wytrącić broń, obezwładnić napastnika i zakończyć starcie bez zabijania.

Nie wykorzystał tej wiedzy. Uderzył pięścią. Egipcjanin zachwiał się. Mojżesz uderzył ponownie. Widział już nie jednego nadzorcę, lecz wszystkich żołnierzy wrzucających dzieci do Nilu, wszystkich strażników rozcinających plecy niewolników i wszystkich urzędników nazywających cierpienie koniecznością. Egipcjanin upadł, ale Mojżesz nie przestał. Kopnął go w brzuch.

Potem w głowę. Robotnicy cofnęli się.

— Panie… — odezwał się stary Hebrajczyk.

Mojżesz zadał ostatni cios. Ciało znieruchomiało. Na placu zapadła cisza. Mojżesz ciężko oddychał. Gniew ustępował, odsłaniając to, co zrobił. Uklęknął i dotknął szyi nadzorcy. Nie wyczuł tętna. Chciał bronić bitego człowieka, ale przekroczył granicę obrony. Kiedy przeciwnik upadł, Mojżesz nadal uderzał. Zabił nie dlatego, że nie istniała inna możliwość. Zabił, ponieważ przez kilka chwil pozwolił, aby gniew decydował za niego.

Abaddon stał blisko i patrzył z zadowoleniem. Siła odłączona od granic zawsze służyła jego królestwu, nawet jeśli człowiek używał jej w imię sprawiedliwości. Mojżesz spojrzał na robotników.

— Nikt nie może się o tym dowiedzieć.

Nie odpowiedzieli. Zaciągnął ciało poza cegielnię. Wykopał rękami płytki dół w piasku i zepchnął do niego Egipcjanina. Zasypywał go pospiesznie, aż spod ziemi przestała wystawać zakrwawiona szata. Piasek przyjął ciało, lecz nie przyjął winy. Mojżesz wrócił do pałacu. Umył ręce. Zmienił ubranie. Próbował jeść, ale każdy kęs stawał mu w gardle. Nocą słyszał uderzenia, choć w komnacie panowała cisza.

„Zasłużył” — szeptał Lucyfer.

Potem zmieniał głos.

„Jesteś mordercą. Nie różnisz się od faraona”.

Przeciwnik często prowadzi człowieka pomiędzy dwiema skrajnościami. Najpierw usprawiedliwia grzech, aby został popełniony. Potem przekonuje, że grzesznik jest już wyłącznie swoim czynem i nie istnieje dla niego droga powrotu. Następnego dnia Mojżesz ponownie wyszedł do Hebrajczyków. Zobaczył dwóch mężczyzn bijących się pomiędzy stosami cegieł. Jeden był wyraźnie silniejszy. Powalił drugiego i przycisnął mu twarz do ziemi.

Mojżesz rozdzielił ich.

— Dlaczego bijesz swojego brata?

Napastnik spojrzał na jego szatę, a potem prosto w oczy.

— Kto ustanowił cię naszym władcą i sędzią?

Mojżesz zamarł.

— Chciałem tylko…

— Chcesz mnie zabić, tak jak zabiłeś Egipcjanina?

Słowa zabrzmiały głośniej niż uderzenie trąby. Kilku robotników odwróciło głowy. Ktoś upuścił kosz. Mojżesz zrozumiał, że tajemnica nie przetrwała nawet jednego dnia. Człowiek, którego próbował bronić, nie uznał go za wybawcę. Zobaczył w nim uprzywilejowanego członka królewskiego domu, który jednego dnia zabił Egipcjanina, a następnego chciał rozstrzygać spory niewolników.

Sprawiedliwość nie rodzi się z samej przewagi nad oprawcą. Ludzie nie zaufają wyzwolicielowi tylko dlatego, że potrafi uderzyć ich wroga. Wieść dotarła do pałacu przed zachodem słońca. Faraon wezwał dowódcę straży.

— Sprowadźcie Mojżesza.

— Żywego?

Władca milczał przez chwilę. Mojżesz był przybranym synem jego córki, wychowankiem pałacu i człowiekiem znającym wewnętrzne sprawy państwa. Publiczny proces mógłby ujawnić, że członek królewskiego domu stanął w obronie niewolnika.

— Jeśli będzie się opierał, zabijcie go.

Córka faraona usłyszała o rozkazie. Odnalazła Mojżesza w jego komnacie.

— Czy to prawda?

Nie odpowiedział.

— Zabiłeś człowieka?

— Bił starca.

— Nie o to zapytałam.

— Tak.

Księżniczka zamknęła oczy.

— Dlaczego go nie powstrzymałeś? Dlaczego nie przyprowadziłeś go przed sąd?

Mojżesz roześmiał się gorzko.

— Przed sąd faraona? Za bicie hebrajskiego niewolnika?

— Mogłeś wykorzystać moje imię.

— Twoje imię ocaliło jedno dziecko. Rozkaz twojego ojca zabił tysiące.

— A teraz ty zabiłeś człowieka. Czy ich wskrzesiłeś?

Mojżesz opuścił głowę. Nie próbowała go upokorzyć. Nazywała prawdę. Z korytarza dobiegły kroki straży. Księżniczka podeszła do bocznych drzwi.

— Za nimi znajduje się przejście dla służby. Prowadzi do stajni.

— Jeśli mi pomożesz, ojciec…

— Po raz drugi wyciągam cię z wyroku faraona. Nie zmuszaj mnie, abym zrobiła to trzeci raz.

Mojżesz zatrzymał się przy drzwiach.

— Nigdy nie podziękowałem ci za pierwsze ocalenie.

— Przeżyj wystarczająco długo, aby miało sens.

Otworzyła przejście. Mojżesz uciekł z pałacu bez pożegnania z Jokebed, Amramem, Miriam i Aaronem. Nie mógł wrócić do Goszen, ponieważ strażnicy zaczęliby od domu jego rodziny. Zabrał wodę, prostą szatę i nóż. Królewskie ozdoby porzucił przy stajni. Przed nocą przekroczył granicę pól uprawnych. Za nimi zaczynała się pustynia.

Pierwszego dnia szedł szybko, przekonany, że żołnierze są blisko. Drugiego oszczędzał wodę. Trzeciego jego stopy pokryły się ranami, a język spuchł od pragnienia. Nie był już księciem Egiptu. Nie był jeszcze przyjęty przez Hebrajczyków. Nie wiedział, kim jest. Lucyfer szedł za nim, wykorzystując każde wspomnienie.

Pokazywał mu martwego nadzorcę, twarz córki faraona oraz przerażenie robotników. Szeptał, że Mojżesz zmarnował wszystko, co mogło uczynić go użytecznym. Miał wiedzę, pozycję i dostęp do władzy. Teraz był ściganym mordercą błąkającym się między kamieniami.

— Chciałeś wyzwalać lud — mówił Przeciwnik. — Nie potrafiłeś wyzwolić nawet jednego człowieka, nie zabijając drugiego.

Mojżesz nie umiał się bronić. Wiedział, że słowa zawierają część prawdy. To czyniło je groźniejszymi. Najskuteczniejsze oskarżenie nie jest czystym kłamstwem. Bierze rzeczywistą winę i dodaje do niej fałszywy wyrok, że człowiek nie może już zostać przemieniony. Pustynia nie odpowiedziała Mojżeszowi. Odebrała mu tytuł, świadków i złudzenie, że wszystko można rozwiązać siłą. Każdego ranka musiał znaleźć wodę. Każdego wieczoru szukał schronienia przed zimnem. Wiedza o wojskach i egipskich prawach nie pomagała, gdy wiatr zasypywał ścieżkę.

Po wielu dniach dotarł do ziemi Midianitów. Przy studni zobaczył siedem młodych kobiet. Napełniały koryta, aby napoić stado ojca. Pracowały szybko, wiedząc, że przed zachodem muszą wrócić do domu. Nadciągnęli inni pasterze.

— Odsuńcie się — powiedział jeden. — Najpierw nasze stada.

— Byłyśmy tu przed wami — odpowiedziała najstarsza z kobiet.

Pasterz kopnął drewniane wiadro.

— Więc jutro przyjdźcie wcześniej.

Jego towarzysze zaczęli odganiać owce kobiet od koryta. Jeden chwycił młodszą dziewczynę za ramię. Mojżesz wstał. Zobaczył przemoc i poczuł znajomy gniew. Tym razem jednak nie sięgnął po nóż.

— Puść ją — powiedział.

Pasterze spojrzeli na zakurzonego cudzoziemca.

— To nie twoja sprawa.

— Człowiek krzywdzący słabszego sam czyni ją sprawą każdego świadka.

— Odejdź, Egipcjaninie.

Mojżesz stanął pomiędzy nimi a kobietami. Doszło do szarpaniny. Uderzył jednego z mężczyzn, drugiemu wykręcił rękę, a trzeciego odepchnął od studni. Kiedy się cofnęli, pozwolił im odejść. Nie ścigał ich. Nie bił leżących. Obronił, nie zabijając. Była to niewielka granica, lecz właśnie od takich granic zaczyna się przemiana człowieka.

Potem sam zaczął czerpać wodę. Napełniał koryta, dopóki wszystkie owce się nie napiły. Kobiety wróciły wcześniej do domu. Ich ojciec, Reuel, zwany później Jetrą, był kapłanem Midianu. Jego lud pochodził od Abrahama przez Keturę. W ich pamięci pozostały fragmenty wiedzy o Bogu Najwyższym, choć mieszały się z tradycjami pustynnych plemion.

— Dlaczego wróciłyście tak wcześnie? — zapytał.

— Egipcjanin obronił nas przed pasterzami i naczerpał wody dla całego stada.

Reuel zmarszczył brwi.

— Gdzie on jest?

Córki spojrzały po sobie.

— Został przy studni.

— Pozostawiłyście człowieka, który wam pomógł? Zaproście go. Niech zje z nami chleb.

Mojżesz przyjął zaproszenie. Nie powiedział od razu, kim jest ani dlaczego uciekł z Egiptu. Reuel rozpoznał jednak w jego ruchach szkolenie wojskowe, a w mowie wykształcenie dworu.

— Nie jesteś zwykłym podróżnym — zauważył przy kolacji.

— Byłem wieloma rzeczami, którymi już nie jestem.

— A kim jesteś teraz?

Mojżesz spojrzał na prosty chleb leżący przed nim.

— Człowiekiem bez domu.

— Dom zaczyna się czasem od miejsca przy stole.

Mojżesz pozostał u Reuela. Poślubił jego córkę Seforę, tę samą, która pierwsza sprzeciwiła się pasterzom przy studni. Nie była kobietą podobną do dam egipskiego dworu. Mówiła bezpośrednio, znała pustynię i nie zachwycały jej dawne tytuły męża.

— Wciąż walczysz z Egiptem we własnej głowie — powiedziała mu pewnej nocy.

— Egipt nie pozwala o sobie zapomnieć.

— Nie mówię o faraonie. Mówię o tym, że nadal próbujesz rozkazywać każdej rzeczy, jakby świat był oddziałem żołnierzy.

— Pasterz też wydaje polecenia.

— Owcy nie rozkażesz znaleźć wody tam, gdzie jej nie ma.

Urodziła mu syna. Mojżesz nadał mu imię Gerszom.

— Jestem przybyszem w obcej ziemi — wyjaśnił.

Sefora usłyszała smutek ukryty w imieniu.

— Nasz syn nie jest obcy we własnym domu — odpowiedziała.

Lata mijały. Mojżesz prowadził stada teścia przez pustynię. Uczył się szlaków, studni, pór wiatru i zachowania zwierząt. Owce nie reagowały na królewskie tytuły. Nie można było zmusić ich batem do przejścia przez przepaść. Pasterz musiał iść przodem, szukać drogi, odpędzać drapieżniki i wracać po tę, która została z tyłu.

Czterdzieści lat wcześniej Mojżesz sądził, że wyzwolenie dokona się jednym uderzeniem. Pustynia uczyła go cierpliwości potrzebnej do prowadzenia całego ludu. W Egipcie umarł faraon, który chciał go zabić. Na tron wstąpił następny władca, lecz zmiana korony nie przyniosła niewolnikom wolności. System przeżył człowieka, który go stworzył.

Izraelici jęczeli pod ciężarem pracy. Ich wołanie wzniosło się do Boga. Bóg usłyszał. Pamiętał o przymierzu z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. Widział cierpienie potomków Izraela i znał każdego z nich. Nie zapomniał wcześniej. Biblijne „pamiętał” nie oznaczało, że obietnica wypadła Mu z myśli. Oznaczało chwilę, w której pamięć przymierza miała objawić się działaniem.

Pewnego dnia Mojżesz poprowadził owce za pustynię, ku górze Horeb. Było gorąco. Stado poruszało się powoli między skałami. Mojżesz szukał miejsca, w którym po zimowych deszczach mogła pozostać trawa. Wtedy zobaczył ogień. Krzew płonął na zboczu. Nie było to niezwykłe. Wysuszone rośliny zapalały się od gorąca i iskier. Mojżesz chciał przejść dalej, lecz zauważył, że ogień nie pożera gałęzi. Liście nie czerniały. Łodygi nie zamieniały się w popiół.

Płomień trwał, nie niszcząc tego, co objął.

— Podejdę i zobaczę to niezwykłe zjawisko — powiedział.

Gdy zszedł ze ścieżki, usłyszał głos.

— Mojżeszu! Mojżeszu!

Zatrzymał się. Minęło czterdzieści lat, odkąd na dworze wypowiadano jego imię z szacunkiem. Na pustyni nazywano go pasterzem, Egipcjaninem albo zięciem Jetry. Ten głos znał jednak całe jego imię.

— Oto jestem — odpowiedział.

— Nie zbliżaj się. Zdejmij sandały, ponieważ miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą.

Mojżesz zdjął obuwie.

— Jestem Bogiem twojego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba.

Mojżesz zasłonił twarz. Przez lata pytał, gdzie był Bóg, gdy dzieci tonęły w Nilu, niewolnicy umierali przy cegłach, a on sam uciekał z krwią na rękach. Teraz stał przed płomieniem i bał się spojrzeć.

— Widziałem udrękę mojego ludu w Egipcie — powiedział Bóg. — Słyszałem jego krzyk z powodu nadzorców. Znam jego cierpienie. Zstąpiłem, aby wyrwać go z ręki Egipcjan i wyprowadzić do ziemi dobrej i przestronnej. Teraz idź. Posyłam cię do faraona, abyś wyprowadził mój lud z Egiptu.

Mojżesz uniósł głowę. Przez czterdzieści lat wyobrażał sobie, co powiedziałby Bogu, gdyby usłyszał Jego głos. Teraz wszystkie przygotowane pytania zniknęły. Pozostał strach.

— Kim jestem, abym poszedł do faraona i wyprowadził Izraelitów?

Kiedyś uważał się za człowieka zdolnego wyzwalać innych bez powołania. Teraz, gdy został posłany, uważał się za niezdolnego do czegokolwiek.

— Będę z tobą — odpowiedział Bóg. — Znakiem będzie to, że po wyprowadzeniu ludu oddacie Mi cześć na tej górze.

— Jeśli pójdę do Izraelitów i powiem, że posłał mnie Bóg ich ojców, zapytają o Jego imię. Co mam odpowiedzieć?

Płomień rozjaśnił się.

— JESTEM, KTÓRY JESTEM.

Słowa przeszły przez świat widzialny i niewidzialny. Egipscy bogowie mieli imiona, wizerunki, świątynie oraz zakresy władzy. Jeden miał panować nad Nilem, drugi nad słońcem, trzeci nad płodnością, a kolejny nad śmiercią. Każdy był zamknięty w części stworzenia, którą sobie przywłaszczał. Ten, który przemawiał z ognia, nie należał do żadnej części świata.

On był źródłem istnienia.

— Powiesz Izraelitom: „JESTEM posłał mnie do was”. Pan, Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, jest moim imieniem na pokolenia. Zgromadzisz starszych Izraela. Uwierzą ci. Potem pójdziesz z nimi do króla Egiptu i powiesz: „Pan, Bóg Hebrajczyków, objawił się nam. Pozwól nam odejść na pustynię, abyśmy złożyli Mu ofiarę”.

— Faraon nie pozwoli.

— Wiem, że nie pozwoli, dopóki nie zostanie zmuszony potężną ręką. Wyciągnę rękę i uderzę Egipt znakami. Potem was wypuści.

Mojżesz spojrzał na własne dłonie. Wciąż pamiętał krew Egipcjanina.

— Nie uwierzą mi. Powiedzą, że Pan mi się nie ukazał.

— Co trzymasz w ręku?

— Laskę.

— Rzuć ją na ziemię.

Mojżesz rzucił laskę. Drewno poruszyło się i zamieniło w węża. Pasterz cofnął się gwałtownie.

— Wyciągnij rękę i chwyć go za ogon.

— Za ogon?

— Chwyć go.

Mojżesz wykonał polecenie. Wąż ponownie stał się laską.

— Włóż rękę pod szatę.

Gdy ją wyciągnął, skóra była biała od choroby. Mojżesz przeraził się.

— Włóż ją ponownie.

Choroba zniknęła.

— Jeśli nie uwierzą pierwszemu znakowi, uwierzą następnemu. A jeśli odrzucą oba, zaczerpniesz wody z Nilu i wylejesz ją na ziemię. Woda przemieni się w krew.

Nil miał pierwszy odpowiedzieć za krew dzieci. Mojżesz nadal się bronił.

— Panie, nie jestem człowiekiem wymownym. Nie byłem nim wcześniej i nie stałem się nim, odkąd przemawiasz do swojego sługi. Moje usta są ciężkie, a język powolny.

— Kto dał człowiekowi usta? Kto czyni go niemym albo głuchym, widzącym albo niewidomym? Czy nie Ja? Idź. Będę z twoimi ustami i nauczę cię, co masz mówić.

Mojżesz zacisnął palce na lasce.

— Panie… poślij kogoś innego.

Wtedy płomień zadrżał. Bóg nie odrzucił Mojżesza, ale Jego gniew odsłonił granicę pomiędzy pokorą a odmową. Człowiek może nazywać się niegodnym tak długo, aż skupi się wyłącznie na sobie i przestanie słuchać Tego, który go posyła.

— Aaron, twój brat, potrafi mówić — odpowiedział Bóg. — Właśnie wychodzi ci na spotkanie. Ty będziesz przekazywał mu słowa, a on przemówi do ludu. Weź tę laskę. Przez nią dokonasz znaków.

Ogień przygasł. Krzew pozostał nienaruszony. Mojżesz stał boso na kamieniach, trzymając pasterską laskę. Nie odzyskał tytułu księcia, armii ani wpływów. Miał wrócić do najpotężniejszego władcy, jakiego znał, jako zbieg, pasterz i morderca, którego życie ocaliła pustynia. Tym razem nie miał iść we własnym imieniu. Na granicy świata niewidzialnego Lucyfer zwołał książąt Egiptu.

— Pasterz wraca nad Nil — powiedział.

Belial roześmiał się.

— Jeden człowiek przeciw faraonowi?

Lucyfer patrzył na laskę w dłoni Mojżesza.

— Nie obawiam się człowieka.

— Więc czego? — zapytał Astarot.

Najjaśniejszy, który utracił światło, odpowiedział po chwili:

— Imienia, które przemówiło z ognia.

4. „Wypuść mój lud”

Mojżesz wrócił do namiotu Jetry przed zachodem słońca. Sefora zobaczyła go z daleka. Szedł szybciej niż zwykle, lecz stado prowadził spokojnie. W jednej dłoni trzymał laskę, drugą osłaniał oczy przed światłem.

— Wróciłeś wcześniej — powiedziała.

— Muszę porozmawiać z twoim ojcem.

— Co wydarzyło się na górze?

Mojżesz zatrzymał się. Nie zapytał, skąd wiedziała. Jego twarz musiała zdradzać, że nie wracał jedynie z wypasu.

— Bóg mojego ojca przemówił do mnie.

Sefora spojrzała w kierunku Horebu.

— I czego zażądał?

— Mam wrócić do Egiptu.

Nie okazała zaskoczenia. Przez lata widziała, że część Mojżesza nigdy nie opuściła ziemi nad Nilem.

— Po co?

— Aby wyprowadzić mój lud.

Teraz w jej oczach pojawił się lęk.

— Sam?

— Bóg będzie ze mną.

— To nie jest odpowiedź na moje pytanie.

Mojżesz opowiedział jej o płonącym krzewie, imieniu Boga, znakach i Aaronie. Mówił długo, starając się powtórzyć każde słowo. Kiedy skończył, Sefora dotknęła laski.

— Tą samą laską prowadziłeś owce.

— Teraz mam nią dokonać znaków przed faraonem.

— Drewno się nie zmieniło.

— Ja również nie czuję się inny.

— Może właśnie dlatego musisz pamiętać, że moc nie będzie pochodziła z ciebie.

Poszli do Jetry. Stary kapłan wysłuchał zięcia bez przerywania. Nie prosił o pokazanie znaku. Nie zażądał dowodu w postaci laski zamienionej w węża.

— Przez lata mówiłeś o cierpieniu Hebrajczyków — powiedział. — Teraz twierdzisz, że ich Bóg cię posyła. Czy jesteś gotów wrócić nie jako książę, lecz jako sługa?

— Nie wiem, czy jestem gotów.

Jetro uśmiechnął się smutno.

— Człowiek pewny swojej gotowości bywa najbardziej niebezpieczny. Idź w pokoju.

Mojżesz nie powiedział teściowi wszystkiego. Poprosił jedynie o zgodę na powrót do braci w Egipcie, aby przekonać się, czy jeszcze żyją. Bóg zapewnił go, że ludzie, którzy szukali jego śmierci, umarli. Sefora przygotowała zapasy. Zabrała Gerszoma oraz młodszego syna, Eliezera. Mojżesz posadził rodzinę na ośle i ruszył w stronę Egiptu.

W dłoni trzymał laskę Boga.

Podczas pierwszych dni podróży mówił niewiele. Wciąż rozważał ostrzeżenie, które usłyszał:

— Dokonasz przed faraonem wszystkich znaków, do których dałem ci moc. Lecz jego serce stanie się twarde i nie wypuści ludu. Powiesz mu: „Izrael jest moim synem pierworodnym. Nakazuję ci: wypuść mojego syna, aby Mi służył. Jeśli odmówisz, dosięgnie cię sąd nad twoim pierworodnym”.

Mojżesz nie wiedział jeszcze, ile razy faraon otrzyma możliwość ustąpienia, zanim jego własna przemoc wróci do niego. Podróż nie trwała jednak długo bez przeszkody. Pewnej nocy zatrzymali się w miejscu przeznaczonym dla wędrowców. Gerszom spał obok matki, a Mojżesz siedział przy ogniu. Nagle powietrze stało się ciężkie. Płomień przygasł, choć nie było wiatru.

Mojżesz próbował wstać. Ból przeszył jego pierś. Upadł na kolana. Niewidzialna ręka zdawała się zamykać mu gardło. Sefora zerwała się.

— Mojżeszu!

Nie odpowiedział. Jego ciało drżało. W przejściu stanął posłaniec Pana. Nie unosił miecza, lecz droga została zamknięta. Mojżesz miał nieść znak przymierza do całego ludu, a zaniedbał go we własnym domu. Jego syn nie został obrzezany. Być może Mojżesz odkładał ten obowiązek, chcąc uniknąć sporu z Seforą. Być może tłumaczył sobie, że dziecko wychowane pośród Midianitów nie potrzebuje hebrajskiego znaku. Człowiek powołany do przypominania przymierza narodowi próbował rozpocząć misję od przemilczanego nieposłuszeństwa.

Sefora spojrzała na syna, potem na krzemienny nóż leżący przy bagażach. Zrozumiała. Wzięła ostrze i dokonała obrzezania Gerszoma. Dziecko krzyknęło. Krew spłynęła na jej dłonie. Dotknęła odciętą skórą stóp Mojżesza.

— Jesteś mi oblubieńcem krwi — powiedziała z gniewem i przerażeniem.

Nacisk ustąpił. Mojżesz zaczerpnął powietrza. Posłaniec odszedł, otwierając drogę. Sefora siedziała przy synu do rana. Nie patrzyła na męża.

— Powinieneś był mi powiedzieć — odezwała się w końcu.

— Powinienem był uczynić to wcześniej.

— Twój Bóg prawie cię zabił.

— Zatrzymał mnie, zanim stanąłem przed ludem jako człowiek żądający posłuszeństwa, którego sam unika.

— A cenę zapłacił nasz syn.

Mojżesz przyjął jej słowa bez obrony. Powołanie jednego człowieka nie dawało mu prawa do podejmowania wszystkich decyzji za rodzinę. Jego zaniedbanie zraniło nie tylko jego samego. Dalszą część drogi przebyli w napięciu. Według przekazanej później pamięci Sefora wraz z dziećmi na pewien czas wróciła do domu ojca. Podróż ku faraonowi stała się zbyt niebezpieczna, a rana między małżonkami wymagała czasu, którego Mojżesz wtedy nie potrafił jej dać.

Sam ruszył ku górze Boga. Na pustyni spotkał Aarona. Starszy brat szedł mu naprzeciw, prowadzony tym samym głosem, który przemówił z krzewu. Gdy się zobaczyli, przez chwilę stali bez słowa. Czterdzieści lat rozłąki zmieniło obu. Mojżesz pamiętał Aarona jako młodego niewolnika. Teraz widział mężczyznę o posiwiałej brodzie, dłoniach zniszczonych pracą i oczach człowieka, który nauczył się ważyć każde słowo.

Aaron patrzył na dawnego księcia Egiptu odzianego jak pustynny pasterz. Potem objęli się.

— Matka umarła, czekając na wiadomość o tobie — powiedział Aaron.

Mojżesz zamknął oczy.

— A ojciec?

— Również nie żyje.

— Miriam?

— Żyje. Nigdy nie uwierzyła, że pustynia cię zabrała.

Usiedli u podnóża góry. Mojżesz opowiedział bratu o wszystkim, co usłyszał, nie pomijając własnego oporu.

— Powiedziałem Bogu, aby posłał kogoś innego — przyznał.

Aaron uśmiechnął się.

— I dlatego posłał mnie do ciebie?

— Masz mówić w moim imieniu.

— Zawsze zostawiałeś mi najłatwiejszą część.

— Stanąć przed faraonem i przekazać mu rozkaz Boga uważasz za łatwe?

— Łatwiejsze niż powstrzymanie ciebie przed zrobieniem czegoś głupiego.

Po raz pierwszy od Horebu Mojżesz się roześmiał. Wrócili do Egiptu. Miriam odnalazła ich w domu jednego ze starszych. Rozpoznała brata, zanim wypowiedział jej imię.

— Długo kazałeś na siebie czekać — powiedziała.

Mojżesz pochylił głowę.

— Nie wiedziałem, czy mogę wrócić.

— Myślałeś, że niewolnicy mają czas czekać, aż przestaniesz się bać?

Aaron dotknął jej ramienia.

— Miriam.

— Niech usłyszy. Przez czterdzieści lat nosił pustynię. My nosiliśmy cegły.

Mojżesz spojrzał na siostrę.

— Masz rację.

Jej gniew osłabł.

— Naprawdę przemówił do ciebie Bóg naszych ojców?

— Tak.

— Więc nie traćmy kolejnych lat.

Aaron i Mojżesz zgromadzili starszych Izraela. Przyszli ostrożnie. Niektórzy pamiętali zabójstwo nadzorcy. Inni znali je jedynie z opowieści. Widzieli w Mojżeszu człowieka, który opuścił Egipt, podczas gdy oni pozostali pod batem. Aaron powtórzył słowa Boga.

— Pan widział waszą udrękę. Słyszał wasz krzyk. Zamierza wyprowadzić was do ziemi obiecanej Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi.

Jeden ze starszych wstał.

— Gdzie był przez wszystkie lata?

W pomieszczeniu zapadła cisza. Mojżesz nie próbował zagłuszyć pytania religijnym hasłem.

— Nie znam odpowiedzi, która zmniejszyłaby liczbę grobów — powiedział. — Wiem tylko, że nie zapomniał. Posyła mnie do faraona.

— Ciebie? — zapytał inny. — Człowieka, który uciekł?

— Właśnie mnie.

— Dlaczego mamy uwierzyć?

Mojżesz rzucił laskę. Drewno przemieniło się w węża. Ludzie cofnęli się. Aaron chwycił go za ogon, a stworzenie ponownie stało się laską. Potem Mojżesz ukazał znak ręki dotkniętej chorobą i przywróconej do zdrowia. Starsi upadli na kolana. Usłyszeli, że Bóg nawiedził Izrael i zobaczył jego cierpienie.

Wieść rozeszła się po Goszen. W domach szeptano o wyjściu, przymierzu i ziemi, której większość znała wyłącznie z opowieści. Ludzie po raz pierwszy od wielu lat pozwolili sobie na nadzieję. Lucyfer natychmiast zaczął przygotowywać odpowiedź.

— Nie zabijajcie jeszcze tej nadziei — polecił książętom Egiptu. — Pozwólcie jej wzrosnąć. Upadek z większej wysokości łamie kości skuteczniej.

Mojżesz i Aaron stanęli przed faraonem. Pałac niewiele się zmienił. Kolumny nadal wznosiły się jak kamienny las, ściany przedstawiały zwycięstwa dawnych królów, a słudzy pochylali głowy przed tronem. Zmienił się jedynie człowiek siedzący pod złotym wizerunkiem słońca. Mojżesz znał zasady dworu. Wiedział, kiedy należało uklęknąć, jak zwracać się do władcy i w którym miejscu powinien zatrzymać wzrok.

Nie zastosował się do wszystkich. Faraon rozpoznał go z dawnych przekazów.

— Mojżesz — powiedział. — Syn mojej krewnej, który zabił egipskiego urzędnika i uciekł przed sprawiedliwością.

— Zabiłem człowieka — odpowiedział Mojżesz. — Nie nazywam tego dobrem.

Dworzanie poruszyli się niespokojnie. Nie oczekiwali przyznania winy.

— A jednak wróciłeś.

— Nie przychodzę prosić o własne życie.

Aaron wystąpił naprzód.

— Tak mówi Pan, Bóg Izraela: „Wypuść mój lud, aby obchodził dla Mnie święto na pustyni”.

Faraon spojrzał na niego, potem na Mojżesza.

— Kim jest Pan, abym miał słuchać Jego głosu i wypuścić Izraela? Nie znam Pana i nie wypuszczę ludu.

Za tronem stały posągi bogów Egiptu. Kapłani oczekiwali, że imię obcego bóstwa zostanie umieszczone obok innych, otrzyma właściwy rytuał i miejsce w hierarchii. Mojżesz nie przedstawił Boga jako jednego z nich.

— Bóg Hebrajczyków spotkał się z nami. Pozwól nam odejść na trzy dni drogi na pustynię, abyśmy złożyli Mu ofiarę.

— Dlaczego odrywacie lud od pracy? — zapytał faraon. — Wracajcie do swoich obowiązków. Hebrajczyków jest wielu, a wy każecie im odpoczywać.

— Nie prosimy o dzień odpoczynku — odpowiedział Mojżesz. — Przekazujemy rozkaz.

W sali zrobiło się cicho. Faraon pochylił się na tronie.

— Rozkaz?

Mojżesz poczuł ciężar dziesiątek spojrzeń, ale nie odwrócił wzroku.

— Wypuść mój lud.

Władca uniósł dłoń.

— Audiencja skończona.

Tego samego dnia wydał polecenie nadzorcom i hebrajskim przełożonym brygad.

— Nie dostarczajcie więcej słomy do wyrobu cegieł. Niech sami ją zbierają. Żądajcie jednak tej samej liczby cegieł co wcześniej. Są leniwi, dlatego wołają, że chcą składać ofiary swojemu Bogu. Zwiększcie im pracę. Niech nie słuchają kłamliwych słów.

Belial odniósł pierwsze zwycięstwo. Nadzieję nazwano kłamstwem, modlitwę lenistwem, a większy ucisk rozsądną odpowiedzią państwa. Następnego ranka nie przywieziono słomy. Hebrajczycy rozbiegli się po polach, zbierając ściernisko. Zabierali suche łodygi spod płotów, wyciągali resztki z błota i przeszukiwali miejsca karmienia zwierząt. Tracili na to godziny, lecz liczba wymaganych cegieł nie zmalała.

Pod wieczór brygady nie wykonały normy. Egipscy nadzorcy przyprowadzili hebrajskich przełożonych i bili ich publicznie.

— Dlaczego nie wykonaliście liczby cegieł?

— Nie otrzymaliśmy słomy!

— Wasz lud jest leniwy.

— Pracują od świtu!

Bat przeciął twarz jednego z przełożonych.

— Rozkaz faraona nie zmienił liczby.

Po kilku dniach ludzie przestali mówić o wyjściu. Każde wspomnienie słów Mojżesza budziło gniew. Wcześniej byli niewolnikami. Teraz stali się niewolnikami karanymi za nadzieję. Hebrajscy przełożeni poszli do faraona.

— Dlaczego tak postępujesz ze swoimi sługami? Nie dają nam słomy, a mówią: „Róbcie cegły”. Biją nas, choć wina leży po stronie twoich ludzi.

— Jesteście leniwi — odpowiedział faraon. — Dlatego chcecie składać ofiary. Wracajcie do pracy. Słomy nie otrzymacie, lecz liczba cegieł pozostaje ta sama.

Gdy wychodzili z pałacu, spotkali Mojżesza i Aarona.

— Niech Pan spojrzy na was i osądzi — powiedział jeden z nich. — Sprawiliście, że faraon i jego słudzy nas znienawidzili. Włożyliście im miecz do ręki, aby nas zabili.

Mojżesz próbował odpowiedzieć, lecz mężczyźni odeszli. Aaron spojrzał na brata.

— Miałeś rację. Nie uwierzyli.

— Uwierzyli. To gorsze. Uwierzyli, a teraz cierpią bardziej.

Mojżesz wyszedł poza osadę. Upadł na ziemię.

— Panie, dlaczego sprowadziłeś zło na ten lud? Dlaczego mnie posłałeś? Odkąd przemówiłem do faraona w Twoim imieniu, jeszcze gorzej traktuje Izraela, a Ty nie wyzwoliłeś swojego ludu.

Nie mówił z pozycji buntownika odrzucającego Boga. Mówił jak człowiek, który wykonał polecenie i zobaczył skutek przeciwny do obietnicy. Bóg nie ukarał go za pytanie.

— Teraz zobaczysz, co uczynię faraonowi. Zmuszony potężną ręką wypuści mój lud. Wyprowadzi ich ze swojej ziemi. Jestem Panem. Objawiłem się Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi. Ustanowiłem z nimi przymierze i słyszałem jęk Izraelitów. Powiedz ludowi: wyprowadzę was spod ciężarów Egiptu, uwolnię z niewoli, wykupię wyciągniętym ramieniem i wielkimi sądami. Wezmę was za swój lud i będę waszym Bogiem.

Mojżesz przekazał te słowa Izraelitom. Nie słuchali. Ich duch został złamany, a praca była zbyt ciężka. Cierpienie potrafi zawęzić świat człowieka do następnego oddechu, następnego uderzenia i następnej cegły. Nawet prawdziwa obietnica może brzmieć jak okrucieństwo, gdy nie ma już siły, aby ją przyjąć. Bóg ponownie posłał Mojżesza do faraona.

— Jeśli Izraelici mnie nie słuchają, jak posłucha mnie faraon? — zapytał Mojżesz.

— Idź z Aaronem. Ukażecie znak, którego zażąda.

Bracia znów stanęli w sali tronowej. Faraon nie ukrywał rozbawienia.

— Wróciłeś, pasterzu. Czy twój lud wykonał już dzienną liczbę cegieł?

Aaron rzucił laskę przed tron. Zmieniła się w wielkiego węża. Dworzanie cofnęli się. Strażnicy wyciągnęli broń, lecz faraon uniósł dłoń.

— To ma być dowód?

Wezwał magów. Przybyli Jannes i Jambres, najpotężniejsi spośród kapłanów znających tajemne praktyki Egiptu. Przynieśli laski pokryte znakami. Wypowiedzieli zaklęcia, a duchy ciemności poruszyły się wokół nich. Demony nie potrafiły stworzyć życia. Mogły jednak wypaczać naturę, wykorzystywać ukryte mechanizmy, zwodzić zmysły i posługiwać się zwierzętami przygotowanymi wcześniej przez magów. Laski kapłanów również przybrały postać węży.

Na twarzy faraona pojawił się uśmiech.

— Każdy bóg ma swoje sztuczki.

Wtedy wąż z laski Aarona ruszył. Połknął pierwszego węża. Potem drugiego. Magowie przestali się uśmiechać. Kiedy Aaron podniósł laskę, w jego dłoni pozostało jedno drewno. Znaki wyryte na laskach egipskich kapłanów zniknęły wraz z nimi. Było to ostrzeżenie: moc Boga nie przybyła, aby zająć miejsce pośród egipskich bóstw. Miała obnażyć je i pochłonąć ich roszczenia.

Faraon jednak zatwardził serce. Na tym etapie nikt nie odebrał mu zdolności wyboru. Sam zamknął się na znak, ponieważ przyjęcie go oznaczałoby uznanie władzy wyższej od tronu. Każda kolejna odmowa miała utrwalać decyzję, aż pycha stanie się jego więzieniem.

— Nie wypuszczę Izraela — powiedział.

Mojżesz podniósł laskę.

— Zatem o świcie spotkamy się nad Nilem.

Za plecami faraona kapłani spojrzeli po sobie. Rzeka była sercem Egiptu, źródłem jego pól, handlu i religii. To w niej topiono dzieci Hebrajczyków. Nad jej brzegiem faraon ukazywał się ludowi jako pan życia. Pierwszy sąd miał spaść właśnie tam. Nil miał przypomnieć sobie krew.

5. Bogowie Egiptu pod sądem

Faraon przybył nad Nil przed wschodem słońca. Nie była to zwykła kąpiel. Władcy Egiptu ukazywali się nad rzeką podczas obrzędów, aby potwierdzać związek tronu z siłami podtrzymującymi kraj. Kapłani nieśli naczynia z wonnymi olejami. Służący rozstawiali zasłony, a żołnierze oczyszczali brzeg z rybaków i robotników.

Nad wodą wznosiła się mgła. Ludzie klękali przed rzeką jako źródłem życia. Nazywali ją darem Hapi, łączyli z płodnością ziemi, ciałem Ozyrysa i władzą faraona. Nie rozumieli, że Nil był jedynie stworzoną rzeką. Żaden posąg nie napełniał jego koryta. Żaden kapłan nie rozkazywał deszczom spadającym daleko na południu.

Właśnie tę rzekę faraon uczynił grobem hebrajskich dzieci. Mojżesz i Aaron czekali na brzegu. Strażnicy ruszyli, aby ich zatrzymać, lecz faraon gestem nakazał im się cofnąć.

— Pasterz i jego mówiący brat — powiedział. — Czy przyszliście nauczyć Nil, jak ma płynąć?

Aaron wystąpił naprzód.

— Pan, Bóg Hebrajczyków, posłał Mojżesza, aby powiedział: „Wypuść mój lud, aby służył Mi na pustyni”. Dotąd nie posłuchałeś. Po tym poznasz, że On jest Panem.

Mojżesz wskazał laską wodę.

— Rzeka, którą uważasz za swoją, odpowie za krew, którą przyjęła.

Faraon spojrzał na kapłanów. Jeden z nich uśmiechnął się pobłażliwie.

— Nil widział upadek wielu ludów — powiedział. — Przeżyje także gniew pustynnego boga.

Mojżesz zwrócił się do Aarona.

— Podnieś laskę.

Aaron wyciągnął ją nad rzekę. Uderzył w wodę. Zmiana nie zaczęła się powoli. Nie była czerwonawym odbiciem świtu ani mułem podniesionym z dna. W jednej chwili nurt przybrał barwę ciemnej krwi. Czerwień rozlała się od brzegu do brzegu i popłynęła kanałami ku polom. Zapach żelaza oraz rozkładu uderzył w zgromadzonych.

Ryby zaczęły wyskakiwać na powierzchnię. Miotały się przez chwilę, po czym obracały brzuchami ku niebu. Krokodyle wydostawały się na błotniste brzegi, uciekając z wody, którą Egipcjanie uznawali za świętą. Kapłan zanurzył naczynie. Wyciągnął je wypełnione krwią. Faraon podszedł do brzegu. Po raz pierwszy na jego twarzy pojawiła się niepewność. Zanurzył palce. Gęsta czerwień oblepiła skórę.

Wtedy usłyszałem głosy. Nie pochodziły z wody, lecz z pamięci Nieba. Były to krzyki dzieci, których ciała zniknęły w nurcie. Bóg nie przywrócił rzece ich krwi. Uczynił jednak widzialnym to, co Egipt próbował ukryć pod powierzchnią swojej potęgi. Nil nie był niewinny ani winny. Był świadkiem.

Sąd spadł na ludzi, którzy uczynili z niego narzędzie zbrodni, a potem nadal klękali na brzegu, jakby woda mogła oczyścić ich sumienia. Wieść rozeszła się szybciej niż prąd. W kanałach, stawach i zbiornikach pojawiła się krew. Czerwieniała woda przechowywana w drewnianych oraz kamiennych naczyniach. Rybacy wyciągali sieci pełne martwych ryb. Ludzie biegli do studni, fontann i świątynnych sadzawek.

Wszędzie czekał ten sam zapach. Jannes i Jambres przybyli nad brzeg z własnymi naczyniami. Ich słudzy przynieśli niewielką ilość wody wydobytej z głębokiego dołu wykopanego z dala od głównego nurtu. Magowie wypowiedzieli zaklęcia. Duchy ciemności poruszyły się wokół nich. Woda w naczyniach również zabarwiła się na czerwono.

Dworzanie odetchnęli z ulgą.

— Widzisz? — powiedział Jannes do faraona. — Nasi bogowie potrafią uczynić to samo.

Mojżesz spojrzał na niego.

— Potraficie zniszczyć resztę czystej wody. Czy potraficie przywrócić Nil?

Mag milczał. To była granica ich mocy. Zło potrafiło naśladować plagę, ponieważ niszczenie i zatruwanie należały do jego natury. Nie umiało jednak odwrócić sądu ani przywrócić życia martwym rybom. Faraon nie zażądał oczyszczenia rzeki. Odwrócił się i wrócił do pałacu. Przez siedem dni Egipcjanie kopali doły wokół Nilu, szukając wody przesączonej przez warstwy ziemi. Bogaci wysyłali sługi do odległych studni. Biedni czekali w długich kolejkach, walczyli o każdy dzban i pili wodę zmieszaną z piaskiem.

Dzieci chorowały. Warsztaty przestawały pracować. Martwe ryby gniły na brzegach, a smród wciskał się do domów i świątyń. Hebrajczycy również patrzyli na czerwoną rzekę z lękiem. Nie wszyscy rozumieli, że wyzwolenie będzie sądem nad systemem, którego częścią przez pokolenia pozostawała cała ziemia. Niebo nie cieszyło się z pragnienia egipskich dzieci. Każda plaga była konsekwencją odmowy faraona, a jednocześnie kolejnym ostrzeżeniem dającym mu możliwość zatrzymania dalszego zniszczenia.

Po siedmiu dniach woda odzyskała zwykłą postać. Faraon uznał, że niebezpieczeństwo minęło. Mojżesz ponownie stanął przed nim.

— Tak mówi Pan: „Wypuść mój lud, aby Mi służył. Jeśli odmówisz, porażę cały twój kraj żabami”.

Władca uniósł brwi.

— Żabami?

Egipcjanie kojarzyli żaby z życiem powracającym po wylewie Nilu. Bogini Heket, przedstawiana z głową żaby, miała opiekować się narodzinami i płodnością. Kapłani nosili jej wizerunki przy rodzących kobietach. Faraon roześmiał się.

— Twój Bóg grozi Egiptowi zwierzęciem, które uznajemy za znak błogosławieństwa?

— Dar pozbawiony granic staje się plagą — odpowiedział Mojżesz. — To, przed czym klękacie, wejdzie do waszych domów i pokaże, czy potrafi was ocalić.

Faraon nie ustąpił. Aaron wyciągnął laskę nad kanałami i stawami. Najpierw poruszyły się brzegi. Z błota wyszły setki żab. Potem tysiące. Wypełzały z rzeki tak gęsto, że ziemia zdawała się drżeć. Wskakiwały na drogi, pola oraz stopnie domów. Wciskały się przez otwarte drzwi i szczeliny w ścianach.

Ludzie próbowali je odgarniać miotłami, lecz na miejsce każdej usuniętej pojawiały się następne. Żaby znajdowano w naczyniach, piecach i misach z ciastem. Wskakiwały na posłania. Kryły się pod szatami. Egipcjanie budzili się, czując zimne ciała na twarzach i piersiach. Nie można było zrobić kroku, nie rozdeptując któregoś stworzenia.

Kapłani Heket stanęli przed świątynią, próbując odprawiać obrzędy. Żaby obsiadły stopnie i podstawę posągu. Ludzie początkowo bali się je zabijać, ponieważ uchodziły za święte. Po kilku godzinach zaczęli odrzucać je kijami. To, co czczono jako znak życia, stało się obrazem bezsilności kultu. Jannes i Jambres ponownie wystąpili przed faraonem. Przy pomocy zaklęć oraz duchów sprowadzili kolejne żaby na wyznaczony plac.

Faraon spojrzał na skaczące stworzenia.

— Potraficie je przywołać — powiedział. — Usuńcie je.

Magowie rozpoczęli rytuał. Żaby pozostały. Próbowali ponownie. Jedna wskoczyła na szatę Jambresa. Mag odrzucił ją z obrzydzeniem. Lucyfer obserwował to z rosnącym gniewem. Jego słudzy potrafili pogłębiać chaos, ale nie panować nad sądem. Wszystko, co dodawali, obracało się przeciw ludziom, których mieli rzekomo chronić. Tej nocy faraon nie mógł spać. Żaby wypełniły także pałac. Służący usuwali je z komnat, lecz nowe pojawiały się z kanałów ogrodowych.

Władca wezwał Mojżesza i Aarona.

— Módlcie się do waszego Pana, aby oddalił żaby ode mnie i od mojego ludu. Wtedy wypuszczę Izraela, aby złożył Mu ofiarę.

Mojżesz spojrzał na niego uważnie.

— Wyznacz czas. Kiedy mam modlić się za ciebie, twoich sług i lud?

Faraon mógł powiedzieć: natychmiast. Nie chciał jednak okazać pełnej bezradności.

— Jutro.

— Niech stanie się według twojego słowa, abyś poznał, że nikt nie jest jak Pan, nasz Bóg.

Mojżesz wyszedł i wołał do Boga. Następnego dnia żaby zaczęły umierać. Nie zniknęły w jednej chwili. Pozostały w domach, na dziedzińcach i polach jako martwy ciężar. Ludzie zbierali je łopatami i usypywali wielkie stosy. Cała ziemia cuchnęła. Faraon zobaczył, że nadeszła ulga. Natychmiast cofnął słowo.

— Nie wypuszczę ich.

Mojżesz wrócił przed tron.

— Obiecałeś.

— Prosiłem waszego Boga o pomoc. Pomógł. Nie zawarłem z tobą przymierza.

Belial nauczył faraona odrywać słowa od odpowiedzialności. Obietnica miała obowiązywać tylko tak długo, jak długo była użyteczna. Wtedy Bóg polecił Aaronowi uderzyć laską w proch ziemi. Nie zapowiedziano tej plagi podczas kolejnej uroczystej audiencji. Faraon otrzymał już ostrzeżenie i złamał własne słowo. Aaron uderzył. Pył poruszył się.

Z ziemi uniosły się niezliczone drobne stworzenia — komary, wszy i gryzące owady tak małe, że wciskały się pod szaty, we włosy oraz między palce. Pokryły ludzi i zwierzęta. Nie można było ich przegonić ani przed nimi uciec. Egipscy kapłani przywiązywali ogromną wagę do rytualnej czystości. Golili ciała, obmywali się i zmieniali szaty, aby stanąć przed posągami bez skazy.

Teraz nie mogli oczyścić skóry. Każde zadrapanie pozostawiało krwawy ślad. Zwierzęta miotały się w zagrodach. Strażnicy porzucali stanowiska, uderzając się po twarzach. Dzieci płakały, rozdrapując ukąszenia. Jannes i Jambres próbowali powtórzyć znak. Rozsypywali proch, wypowiadali imiona bóstw i kreślili symbole. Duchy, które wcześniej wspierały ich sztuczki, cofały się. Nie mogły przejąć władzy nad tym, co powstało na rozkaz Stwórcy.

Magowie próbowali jeszcze raz. Bez skutku. Wreszcie stanęli przed faraonem. Na ich twarzach widniały rany po ukąszeniach.

— To palec Boga — powiedział Jambres.

Nie wyznał jeszcze wiary. Przyznał jedynie, że napotkał moc przekraczającą granice jego sztuki. Faraon nie odpowiedział. Jego serce pozostało twarde. Nie był już tylko człowiekiem odrzucającym żądanie obcego ludu. Bronił własnego obrazu świata. Gdyby uznał znak, musiałby przyznać, że niewolnicy należą do Boga, którego on nie kontroluje. Musiałby również spojrzeć na miasta, bogactwo i świątynie wzniesione ich rękami.

Łatwiej było rozdrapywać skórę do krwi niż przyznać się do winy. Po ustąpieniu drobnych owadów Mojżesz ponownie wyszedł nad rzekę, gdzie faraon odprawiał poranny obrzęd.

— Tak mówi Pan: „Wypuść mój lud, aby Mi służył. Jeśli odmówisz, poślę roje na ciebie, twoich sług i cały Egipt. Lecz ziemię Goszen oddzielę. Tam nie będzie rojów, abyś wiedział, że Ja jestem Panem pośród tej ziemi”.

Było to coś nowego. Wcześniejsze znaki uderzały w kraj jako całość. Teraz granica miała przebiegać nie przez mury, bogactwo ani pochodzenie, lecz zgodnie z wolą Boga. Faraon miał zobaczyć, że plagi nie są przypadkowym załamaniem natury. Następnego dnia nad Egiptem pojawiła się ciemna chmura. Nie składała się z deszczu.

Miliony owadów zasłoniły słońce. Muchy, gzy, chrząszcze i roje stworzeń o twardych skrzydłach wdarły się do miast. Wypełniły pałac, domy urzędników, koszary oraz świątynie. Wpadały do jedzenia, oblepiały oczy i składały jaja w pozostawionym mięsie. Niektóre kąsały ludzi do krwi. Inne atakowały zwierzęta. Konie zrywały się z uwięzi, bydło tratowało ogrodzenia, a psy wyły przez całą noc.

Ziemia została spustoszona przez roje. W Goszen panował spokój. Hebrajczycy stali na granicy swoich osad i patrzyli na ciemną chmurę zatrzymującą się nad ziemią Egipcjan. Nie chroniły ich amulety ani zasługi. Bóg oddzielił ich, aby pokazać faraonowi, że panuje nad zjawiskiem od początku do końca.

Część Egipcjan zaczęła szukać schronienia w domach niewolników. Jedna z hebrajskich rodzin otworzyła drzwi kobiecie z małym dzieckiem. Jej mąż był urzędnikiem pobierającym robotników do budowy. Mimo to podano jej wodę i pozwolono przeczekać najgorszy rój.

— Dlaczego nam pomagacie? — zapytała.

Stary Hebrajczyk odpowiedział:

— Ponieważ jeśli staniemy się podobni do tych, którzy nas krzywdzą, opuścimy Egipt, ale Egipt nie opuści nas.

Michał — ja, który to widziałem — zapamiętałem te słowa. Były ważniejsze niż niejedno zwycięstwo na polu bitwy. Faraon wezwał Mojżesza. Tym razem nie siedział w głównej sali. Ukrył się w wewnętrznej komnacie, której okna zasłonięto mokrymi tkaninami. Służący bez przerwy odganiali owady wachlarzami.

— Idźcie i złóżcie ofiarę swojemu Bogu — powiedział. — Ale zróbcie to tutaj, w Egipcie.

Była to pierwsza próba ugody. Faraon nie zamierzał oddać niewolników. Proponował religię pod kontrolą państwa: mogli oddawać cześć Bogu, jeśli pozostaną na ziemi władcy i podporządkują obrzęd jego warunkom.

— Nie możemy tego uczynić — odpowiedział Mojżesz. — Ofiary, które składamy Panu, są odrażające dla części Egipcjan. Jeśli zrobimy to na ich oczach, mogą nas ukamienować. Musimy odejść na pustynię, tak jak nakazał Bóg.

Faraon zmiażdżył owada na podłokietniku.

— Wypuszczę was, abyście złożyli ofiarę na pustyni. Tylko nie odchodźcie daleko. Módlcie się za mnie.

— Będę prosił Pana. Roje odejdą jutro. Nie oszukuj nas ponownie.

Mojżesz wyszedł. Modlił się, a Bóg usunął owady. Nie pozostał ani jeden rój. Gdy faraon zobaczył, że niebezpieczeństwo minęło, ponownie zatwardził serce. Nie wypuścił ludu. Na dziedzińcach sprzątano martwe owady. Kapłani oczyszczali posągi, a skrybowie obliczali straty. Mieszkańcy Egiptu zaczynali rozumieć, że upór jednego człowieka spada na cały kraj.

Jednak tron nadal stał. Lucyfer zebrał duchy ukryte za kultami Egiptu. Były osłabione, ale niepokonane. Wciąż posiadały największą broń: pychę faraona oraz strach ludzi przed światem bez jego władzy.

— Cztery razy zostaliśmy upokorzeni — powiedział Abaddon.

— Cztery razy faraon odmówił — odpowiedział Lucyfer. — Dopóki wybiera tron, wojna trwa.

Astarot spojrzał ku zagrodom, świątyniom i królewskim spichlerzom.

— Co zostanie uderzone następne?

Lucyfer już znał odpowiedź. Po wodzie, płodności, prochu i powietrzu sąd miał dotknąć żywego bogactwa Egiptu, ciał jego mieszkańców, pól oraz samego słońca. A każda kolejna odmowa miała uczynić serce faraona twardszym — aż stanie się ono grobem dla jego własnego narodu.

6. Serce faraona

Po ustąpieniu rojów owadów Egipt próbował wrócić do zwykłego życia. Otwierano warsztaty, oczyszczano domy i naprawiano uszkodzone kanały. Kapłani obmywali posągi, jakby brud na ich powierzchni był jedynym problemem świątyń. Skrybowie sporządzali zestawienia strat, unikając zapisywania ich prawdziwej przyczyny. W oficjalnych raportach nie wymieniano imienia Boga Hebrajczyków.

Faraon zakazał rozpowszechniania wieści o porażce magów. Nakazał głosić, że Egipt przechodzi okres zaburzeń natury, a król wraz z kapłanami przywraca porządek. Belial pomógł stworzyć język, w którym każda klęska była przypadkiem, a każde ocalenie zasługą władzy. Jednak mieszkańcy widzieli więcej, niż pozwalano im mówić.

Pamiętali krew w Nilu, żaby w łóżkach, owady na skórze i wyraźną granicę rojów zatrzymujących się przed Goszen. Coraz częściej szeptali, że Bóg niewolników okazał się silniejszy od bogów ich panów. Mojżesz ponownie stanął przed faraonem.

— Tak mówi Pan, Bóg Hebrajczyków: „Wypuść mój lud, aby Mi służył. Jeśli nadal będziesz go zatrzymywał, moja ręka dotknie zwierząt na polach — koni, osłów, wielbłądów, bydła i owiec. Lecz oddzielę zwierzęta Izraela od zwierząt Egiptu. Z tego, co należy do mojego ludu, nic nie zginie”.

— Kiedy? — zapytał faraon.

— Jutro.

Władca miał cały dzień, aby podjąć decyzję. Nie uczynił nic. Następnego ranka na egipskich pastwiskach pojawiła się zaraza. Najpierw zachorowały pojedyncze zwierzęta. Konie traciły siły i przewracały się w uprzężach. Bydło chwiało się, z nozdrzy wypływała piana, a oddech stawał się krótki. W ciągu kilku godzin całe stada leżały na ziemi.

Padły zwierzęta należące do rolników, kupców, świątyń oraz armii. Wozy zatrzymały się na drogach. Pola pozostały bez wołów potrzebnych do pracy. Rodziny straciły mleko, mięso oraz majątek gromadzony przez pokolenia. Egipcjanie czcili zwierzęta i wizerunki łączące ludzkie ciała ze zwierzęcymi głowami. Świętego byka uważano za żywe objawienie boskiej siły. Krowa symbolizowała macierzyństwo oraz opiekę, a baran potęgę i płodność.

Teraz kapłani stali przy umierających stadach i nie potrafili ocalić ani jednego zwierzęcia. W Goszen bydło pozostawało zdrowe. Faraon wysłał urzędników, aby to sprawdzili. Wrócili wieczorem.

— To prawda — powiedział jeden. — Zwierzęta Hebrajczyków żyją.

— Żadne nie padło?

— Nie znaleźliśmy ani jednego.

Władca zacisnął dłoń na podłokietniku. Mógł jeszcze ustąpić. Nie wypuścił ludu. Wtedy Mojżesz i Aaron otrzymali polecenie, aby wziąć sadzę z pieca. Nie wybrali przypadkowego paleniska. Wzięli ją z miejsca, w którym wypalano cegły wyrabiane rękami niewolników. Pył będący pozostałością ich pracy miał teraz stać się świadectwem przeciw państwu.

Stanęli przed faraonem. Mojżesz nabrał sadzę w dłonie i rzucił ją ku niebu. Wiatr rozprowadził drobny pył po kraju. Na skórze ludzi i zwierząt pojawiły się ropiejące wrzody. Najpierw były małe, potem pęczniały, pękały i rozlewały się w bolesne rany. Chorzy nie mogli leżeć, siedzieć ani dotykać ubrania. Każdy ruch rozrywał skórę.

Jannes i Jambres zostali wezwani do pałacu, lecz nie zdołali stanąć przed Mojżeszem. Ich ciała również pokrywały wrzody. Magowie, którzy wcześniej próbowali naśladować znaki, teraz sami nosili plagę. Nie mogli jej odtworzyć. Nie mogli jej usunąć. Nie mogli nawet zachować rytualnej czystości potrzebnej do wejścia do własnych świątyń.

Faraon patrzył na nich z odrazą.

— Zabierzcie ich.

— Panie — jęknął Jambres — musisz wypuścić tych ludzi.

— Mag, który nie potrafi stanąć na nogach, nie będzie udzielał rad królowi.

Władca odwrócił wzrok. Wiele razy sam zatwardzał serce. Widział znaki, łamał obietnice i wybierał tron. Teraz Bóg zaczął utwierdzać go w świadomie obranej drodze. Nie oznaczało to, że niewinny człowiek został zmuszony do zła. Faraon otrzymał światło i wielokrotnie je odrzucił. Sąd polegał na tym, że Bóg przestał osłabiać skutki jego własnej pychy. Pozwolił, aby każda odmowa uczyniła następną łatwiejszą, aż władca stał się więźniem decyzji, które nazywał wolnością.

Lucyfer rozpoznał ten mechanizm. Sam zamknął kiedyś drzwi od wewnątrz.

— Jeszcze może się ugiąć — powiedział Belial.

— Ugiąć? — Lucyfer spojrzał na tron. — On woli zniszczyć cały kraj, niż przyznać, że niewolnik ma Pana wyższego od niego.

Mojżesz wyszedł o świcie na spotkanie z faraonem.

— Tak mówi Pan: „Tym razem skieruję wszystkie moje uderzenia ku twojemu sercu, twoim sługom i ludowi, abyś poznał, że nie ma nikogo podobnego do Mnie na całej ziemi. Mógłbym już wyciągnąć rękę i usunąć ciebie oraz twój lud. Pozostawiłem cię jednak, aby objawić swoją moc i aby moje imię zostało poznane. Nadal wynosisz się ponad mój lud i nie chcesz go wypuścić. Jutro ześlę grad, jakiego Egipt nie widział od dnia swego powstania”.

Mojżesz nie zakończył na groźbie.

— Sprowadźcie ludzi i zwierzęta z pól. Każdy, kto pozostanie na zewnątrz, zginie.

Ostrzeżenie dotarło do urzędników, rolników oraz dowódców. Niektórzy wyśmiali je.

— Grad w Egipcie? — pytali. — W tej porze?

Inni przypomnieli sobie wszystkie wcześniejsze znaki. Ci, którzy zaczęli bać się słowa Pana, wprowadzili sługi i zwierzęta pod dach. Nie musieli stać się Hebrajczykami, aby potraktować ostrzeżenie poważnie. Posłuszeństwo uratowało Egipcjan, którzy uznali prawdę. Pozostali pozostawili ludzi na polach. Następnego dnia Mojżesz wyciągnął laskę ku niebu.

Rozległ się grzmot. Nad Egiptem zebrały się czarne chmury. Błyskawice przecinały niebo, lecz ogień nie znikał po jednym uderzeniu. Przemykał pomiędzy bryłami lodu, jakby płomień i grad zostały splecione w jedną plagę. Spadające kawałki lodu rozbijały dachy, łamały drzewa i zabijały ludzi pozostawionych na otwartej przestrzeni. Zwierzęta padały pod uderzeniami. Len oraz jęczmień zostały zniszczone, ponieważ zdążyły już wyrosnąć. Pszenica i orkisz pozostały na razie nietknięte, gdyż dojrzewały później.

W Goszen nie spadła ani jedna bryła gradu. Faraon wezwał Mojżesza i Aarona, zanim burza ustała. Tym razem nie ukrywał strachu.

— Zgrzeszyłem — powiedział. — Pan jest sprawiedliwy. Ja i mój lud jesteśmy winni. Módlcie się. Dość już grzmotów i gradu. Wypuszczę was. Nie będziecie dłużej zatrzymywani.

Było to pierwsze tak wyraźne wyznanie winy. Mojżesz patrzył na niego długo.

— Wyjdę z miasta i wzniosę ręce do Pana. Grzmoty ustaną, abyś poznał, że ziemia należy do Niego. Lecz wiem, że ty i twoi słudzy jeszcze nie boicie się Boga naprawdę.

— Powiedziałem, że zgrzeszyłem.

— Powiedziałeś to, ponieważ lód rozbija twój pałac. Zobaczymy, co powiesz, gdy niebo się uspokoi.

Mojżesz wyszedł pomiędzy spadający grad. Bryły lodu uderzały wokół niego, ale żadna go nie dosięgła. Za murami miasta podniósł ręce. Burza ustała. Faraon zobaczył czyste niebo i ponownie zgrzeszył. On oraz jego słudzy zatwardzili serca. Nie wypuścił Izraela. Wieść o kolejnej odmowie wywołała gniew nawet na dworze.

— Kraj jest wyniszczony — powiedział jeden z doradców. — Nie mamy ryb, część stad padła, pola są zniszczone. Ile jeszcze?

— Egipt przetrwał większe wojny — odpowiedział faraon.

— Wojna ma przeciwnika, którego można pokonać. Kogo pokonujemy tutaj?

Władca wstał.

— Jeśli ktoś uważa, że nie potrafię chronić Egiptu, może odejść ze stanowiska.

Nikt się nie poruszył. Tyran często pyta o radę dopiero wtedy, gdy upewni się, że szczera odpowiedź zostanie uznana za zdradę. Mojżesz i Aaron pojawili się przed tronem po raz kolejny.

— Jak długo będziesz odmawiał uniżenia się przed Panem? — zapytał Mojżesz. — Wypuść lud. Jeśli odmówisz, jutro sprowadzę szarańczę. Pokryje ziemię tak, że nie będzie jej widać. Pożre wszystko, co ocalało po gradzie, i napełni wasze domy.

Gdy bracia odeszli, urzędnicy zwrócili się przeciw faraonowi.

— Jak długo ten człowiek będzie dla nas pułapką? Wypuść tych ludzi, aby służyli swojemu Bogu. Czy jeszcze nie widzisz, że Egipt ginie?

Faraon kazał sprowadzić Mojżesza i Aarona.

— Idźcie służyć swojemu Bogu. Kto ma odejść?

— Pójdziemy z młodymi i starymi — odpowiedział Mojżesz. — Z synami i córkami, z owcami oraz bydłem. To będzie święto całego ludu.

Władca zaśmiał się chłodno.

— Niech wasz Pan będzie z wami tak pewnie, jak ja pozwolę odejść wam, waszym kobietom i dzieciom. Widzę, że planujecie zło. Nie. Odejdą sami mężczyźni. Przecież twierdzicie, że chcecie złożyć ofiarę.

Była to druga propozycja kontrolowanej wolności. Faraon zgadzał się wypuścić mężczyzn, ale chciał zatrzymać ich rodziny jako zakładników. Wiedział, że każdy ojciec wróci, jeśli jego dzieci pozostaną w rękach władcy.

— Wszyscy należymy do Boga — odpowiedział Mojżesz. — Nie tylko mężczyźni.

Faraon kazał wyrzucić ich z pałacu. Mojżesz wyciągnął laskę nad Egiptem. Przez cały dzień i noc wiał wschodni wiatr. O świcie przyniósł szarańczę. Nie był to zwykły rój. Owady zasłoniły niebo i pokryły ziemię grubą, poruszającą się warstwą. Wdzierały się pomiędzy kamienie, do spichlerzy oraz domów. Pożerały liście, owoce, korę i każdą zieloną roślinę pozostawioną przez grad.

Dźwięk milionów szczęk przypominał deszcz uderzający o suche liście. Egipcjanie próbowali palić ogniska, machać tkaninami i rozgniatać owady. Nic nie zatrzymywało roju. Po kilku godzinach kraj stał się nagi. Nie pozostało nic zielonego. Faraon pośpiesznie wezwał braci.

— Zgrzeszyłem przeciwko Panu, waszemu Bogu, i przeciwko wam — powiedział. — Przebaczcie mi jeszcze ten jeden raz. Módlcie się, aby oddalił ode mnie tę śmierć.

Słowa brzmiały właściwie. Serce pozostawało niezmienione. Mojżesz modlił się. Bóg odwrócił wiatr. Potężny podmuch z zachodu porwał szarańczę i wrzucił ją do morza. Nie pozostał ani jeden rój. Faraon ponownie odmówił. Wtedy Mojżesz otrzymał polecenie, aby wyciągnąć rękę ku niebu. Nie było wcześniejszej audiencji. Ciemność spadła na Egipt.

Słońce nie zaszło zwyczajnie. Światło zostało zatrzymane, jakby nad krajem rozciągnięto ciężką zasłonę. Lampy dawały słaby, drżący blask, który nie sięgał dalej niż na kilka kroków. Ludzie nie widzieli twarzy stojących obok. Przez trzy dni Egipcjanie nie opuszczali swoich miejsc. W świątyniach kapłani Ra, Amona i Atona odprawiali obrzędy, śpiewali hymny oraz wzywali słoneczną barkę do powrotu. Nic się nie wydarzyło. Faraon, uznawany za syna słońca, siedział w ciemnym pałacu i nie potrafił wywołać świtu.

W Goszen było światło. Niebo nad osadami Hebrajczyków pozostawało jasne. Lampy paliły się normalnie, a ludzie mogli widzieć swoje twarze. Niektórzy Egipcjanie próbowali dotrzeć do Goszen, kierując się odległym blaskiem. Ciemność miała również drugie oblicze. W świecie niewidzialnym zobaczyłem duchy Egiptu pozbawione masek. Bez blasku świątyń, złota i kadzidła wyglądały jak wygłodniałe cienie. Nie tworzyły światła, które kapłani przypisywali ich bóstwom. Przez stulecia jedynie przywłaszczały sobie słońce stworzone przez Boga.

Lucyfer stał pośród nich. Jego. martwe światło nie mogło rozproszyć mroku.

— Zrób coś — zażądał Abaddon.

— To nie moja ciemność — odpowiedział Lucyfer.

Ogień otchłani palił, lecz nie ogrzewał i nie oświetlał. Ciemność nad Egiptem nie należała do piekła. Była granicą wyznaczoną przez Boga, który pokazał, że nawet brak światła pozostaje pod Jego władzą. Trzeciego dnia faraon wezwał Mojżesza. Spotkali się w komnacie oświetlonej kilkoma słabymi lampami.

— Idźcie służyć Panu — powiedział władca. — Zabierzcie dzieci. Niech odejdzie cały lud. Tylko owce i bydło pozostaną w Egipcie.

Była to ostatnia próba zatrzymania więzi. Jeśli Hebrajczycy pozostawią majątek, będą musieli wrócić albo rozpocząć życie na pustyni bez pożywienia, zwierząt i możliwości składania ofiar.

— Ty sam dasz nam zwierzęta na ofiary — odpowiedział Mojżesz. — Zabierzemy również nasze stada. Nie pozostanie ani jedno kopyto. Dopiero na miejscu dowiemy się, co mamy złożyć Panu.

Faraon wstał. Jego twarz była niewyraźna w mroku.

— Odejdź ode mnie. Strzeż się, abyś więcej nie zobaczył mojej twarzy. W dniu, w którym ją zobaczysz, umrzesz.

Mojżesz spojrzał na człowieka, którego znał niegdyś z pałacu. Widział w nim już nie boskiego władcę, lecz starego więźnia własnej pychy.

— Dobrze powiedziałeś — odpowiedział. — Nie przyjdę ponownie prosić cię o wypuszczenie ludu.

Zanim odszedł, zatrzymał się w przejściu.

— Tak mówi Pan: „O północy przejdę przez Egipt. Umrze każdy pierworodny w tej ziemi — od pierworodnego faraona siedzącego na tronie po pierworodnego niewolnicy przy żarnach, a także pierworodne zwierząt. W całym Egipcie podniesie się krzyk, jakiego wcześniej nie było i nigdy później nie będzie. Lecz pośród Izraela nawet pies nie zawarczy przeciw człowiekowi ani zwierzęciu. Wtedy poznacie, że Pan oddziela Egipt od Izraela”.

Dworzanie pobledli.

Mojżesz mówił dalej:

— Twoi słudzy przyjdą do mnie, skłonią się i powiedzą: „Odejdź ty i cały lud, który idzie za tobą”. Potem wyjdziemy.

Był rozgniewany. Nie cieszył się ze śmierci, którą zapowiadał. Gniewało go, że faraon doprowadził kraj do granicy, przy której konsekwencje miały wejść do każdego domu. Tyle razy otrzymał ostrzeżenie. Tyle razy obiecał i złamał słowo. Nadal mógł wypuścić lud. Nie zrobił tego. Mojżesz opuścił pałac.

Ciemność zaczęła ustępować. Pierwsze promienie słońca pojawiły się nad Egiptem, lecz nikt nie przyjął ich z radością. Mieszkańcy wiedzieli już, że światło nie oznacza końca sądu. W Goszen Bóg przemówił do Mojżesza i Aarona. Nadchodziła noc, według której Izrael miał odtąd liczyć początek własnej historii. Każda rodzina miała wybrać baranka. Jego krew miała pojawić się na odrzwiach domów.

Nie dlatego, że Hebrajczycy byli z natury lepsi od Egipcjan. Sąd przechodził przez ziemię, a schronienie wymagało zaufania wyrażonego posłuszeństwem. Faraon zamknął ostatnią drogę odwrotu. Bóg otworzył drogę ocalenia.

7. Noc Paschy

Mojżesz zgromadził starszych Izraela jeszcze tego samego dnia. Nie spotkali się w jednym miejscu. Zbyt liczne zgromadzenie zwróciłoby uwagę straży. Posłańcy przechodzili od osady do osady, od domu do domu, przekazując polecenia rodzinom oraz przełożonym rodów. Bóg ustanowił dla Izraela nowy początek czasu.

— Ten miesiąc będzie dla was pierwszym miesiącem roku — powiedział Mojżesz. — Dziesiątego dnia każda rodzina wybierze baranka albo młode koźlę. Zwierzę ma być roczne, samiec bez skazy. Jeśli rodzina jest zbyt mała, niech połączy się z sąsiadami, aby niczego nie zmarnowano.

Jeden ze starszych podniósł rękę.

— Co mamy z nim zrobić?

— Będziecie go strzec do czternastego dnia. O zmierzchu całe zgromadzenie zabije swoje baranki.

W pomieszczeniu zapadła cisza. Hebrajczycy składali wcześniej zwierzęta na ofiarę, ale tym razem znak miał pojawić się nie na ołtarzu, lecz na ich domach.

— Weźmiecie krew — mówił Mojżesz — i oznaczycie nią oba odrzwia oraz nadproże. Mięso upieczecie w ogniu i zjecie tej samej nocy z przaśnym chlebem oraz gorzkimi ziołami. Nie będziecie gotować go w wodzie ani jeść surowego. Upieczecie całe zwierzę. Nie złamiecie jego kości. To, czego nie zjecie, spalicie przed świtem.

— Dlaczego krew ma znaleźć się na drzwiach? — zapytał ktoś.

Mojżesz spojrzał na zgromadzonych.

— Tej nocy Pan przejdzie przez Egipt. Dosięgnie każdego pierworodnego i osądzi bogów tej ziemi. Krew będzie znakiem. Gdy ją zobaczy, ominie dom i niszczyciel nie wejdzie do środka.

— Czy nie wystarczy, że jesteśmy Izraelitami?

— Nie.

Odpowiedź przestraszyła ich bardziej niż zapowiedź plagi.

— Krew nie pojawi się na drzwiach sama — ciągnął Mojżesz. — Pochodzenie nie zastąpi posłuszeństwa. Każdy dom musi przyjąć znak schronienia.

Bóg nie powiedział, że Hebrajczycy nigdy nie zgrzeszyli. Wśród nich byli ludzie chciwi, gwałtowni, niewierni i okrutni. Wielu przez pokolenia przyjęło egipskie obyczaje. Nie zostali ocaleni dlatego, że ich krew była czystsza od krwi mieszkańców Egiptu. Potrzebowali osłony tak samo jak inni. Tej nocy śmierć miała przejść przez ziemię, a życie niewinnego baranka stanąć pomiędzy sądem a pierworodnym ukrytym w domu.

Lucyfer słuchał poleceń z rosnącym niepokojem. Znał znaczenie ofiary. Od początku próbował wypaczyć je w umysłach ludzi. Uczył, że krew jest pokarmem dla bogów, zapłatą za ich przychylność albo ceną pozwalającą bogatemu uniknąć odpowiedzialności. Tutaj krew nie karmiła Boga. Była znakiem zaufania i zastępczego życia.

— Jeszcze jeden baranek — powiedział Asmodeusz z pogardą. — Czym różni się od tysięcy zabijanych w świątyniach?

Lucyfer nie odpowiedział. Patrzył dalej niż pozostali. Widział cień przyszłości — inną Paschę, inne drewno i krew Człowieka, którego kości również nie zostaną złamane. Nie rozumiał jeszcze całego planu, ale instynktownie nienawidził każdego znaku prowadzącego ku niemu. W domach Izraela rozpoczęły się przygotowania. Rodziny wybierały zwierzęta. Dzieci pytały, dlaczego najzdrowszy baranek nie wróci już do stada. Rodzice nie zawsze potrafili odpowiedzieć bez drżenia w głosie.

W domu Miriam zgromadzili się krewni, sąsiedzi i kilka osób, które nie miały własnego zwierzęcia. Aaron sprawdzał zapasy. Mojżesz chodził od domu do domu, upewniając się, że ludzie rozumieją polecenie. Przy jednej z chat zobaczył starego mężczyznę siedzącego samotnie.

— Gdzie twoja rodzina? — zapytał.

— Syn umarł przy budowie. Córkę zabrano do domu egipskiego urzędnika. Żona nie żyje od trzech lat.

— Będziesz jadł z nami.

— Nie chcę być ciężarem.

— Tej nocy nikt nie pozostanie sam.

Tak właśnie miała wyglądać Pascha. Rodzina, która posiadała więcej, dzieliła się z tą, która miała za mało. Ocalenie nie było prywatnym przywilejem zamkniętym za drzwiami bogatego domu. Wieść o krwi dotarła również do Egipcjan. Niektórzy wyśmiewali Hebrajczyków.

— Pomalujcie domy krwią — mówili. — Może wasz pustynny bóg nie potrafi rozpoznać własnego ludu bez znaku.

Inni pamiętali grad. Ci, którzy wtedy schronili sługi oraz zwierzęta, wiedzieli, że ostrzeżenia Mojżesza spełniają się dokładnie. Pytali hebrajskich sąsiadów, czy mogą znaleźć się z nimi pod oznaczonym dachem. Nie wszystkich przyjęto bez lęku. Wśród Egipcjan byli nadzorcy, urzędnicy i ludzie korzystający z niewolniczej pracy. Nie można było w jednej chwili zapomnieć lat przemocy.

Jednak część domów otworzyła drzwi. Kobieta, która podczas plagi rojów schroniła się z dzieckiem u hebrajskiej rodziny, wróciła do nich.

— Mój mąż służy w królewskiej administracji — powiedziała. — Nie uwierzy w ostrzeżenie. Mam pierworodnego syna.

Stary gospodarz spojrzał na chłopca.

— Czy twój mąż wie, że tu jesteś?

— Nie.

— Jeśli wejdziesz pod ten dach, nie będziesz mogła wyjść aż do rana.

— Rozumiem.

— I nie ochroni cię imię Egiptu. Ochroni cię ten sam znak co nas.

Kobieta skinęła głową.

— Dlatego przyszłam.

Czternastego dnia miesiąca nad Goszen uniósł się zapach ognia. Baranki zabijano o zmierzchu. Nie był to łatwy obrzęd. Ojcowie trzymali zwierzęta, które przez cztery dni przebywały pośród rodziny. Dzieci odwracały twarze. Krew zbierano do naczyń. Następnie brano wiązki hizopu. Czerwony znak pojawiał się na nadprożach oraz bocznych belkach drzwi. Krew spływała po drewnie cienkimi strużkami.

Mojżesz patrzył, jak ostatnie promienie słońca padają na oznaczone wejścia. Przypomniał sobie kosz pokryty smołą, w którym matka umieściła go na wodzie. Wtedy również znalazł się wewnątrz niewielkiej osłony, podczas gdy śmierć czekała na zewnątrz. Teraz cały Izrael miał przejść przez to samo doświadczenie. W domach pieczono mięso. Przygotowywano przaśny chleb, ponieważ nie było czasu czekać, aż ciasto wyrośnie. Gorzkie zioła przypominały smak niewoli, którego nie wolno było osłodzić w opowieściach następnych pokoleń.

Jedli w pośpiechu. Mieli przepasane biodra, sandały na stopach i laski w dłoniach. Bagaże stały gotowe. Kobiety trzymały przy sobie dzieci. Starcy siedzieli blisko drzwi, aby można ich było szybko podnieść.

— Dlaczego jemy inaczej niż zwykle? — zapytał mały chłopiec.

Jego ojciec odpowiedział:

— Ponieważ byliśmy niewolnikami faraona, a Pan wyprowadza nas potężną ręką.

— Już jesteśmy wolni?

Mężczyzna spojrzał na zakrwawione drzwi.

— Jeszcze jesteśmy w Egipcie.

— To kiedy będziemy wolni?

— Kiedy nauczymy się należeć do Boga, a nie tylko uciekać od faraona.

Nie wiedział, jak prawdziwe były jego słowa. Można wyprowadzić człowieka z domu niewoli w ciągu jednej nocy. Znacznie trudniej wyprowadzić niewolę z jego serca. Nadeszła północ. Nad Egiptem zapadła niezwykła cisza. Psy przestały szczekać. Zwierzęta w zagrodach znieruchomiały. Wiatr ucichł, a płomienie lamp stały prosto.

W świecie niewidzialnym otworzyła się droga sądu. Nie umiem opisać jej w pełni ludzkimi słowami. Widziałem granicę przechodzącą przez ziemię jak ostrze światła. Nie pytała o bogactwo, tytuł ani pochodzenie. Zatrzymywała się przed krwią umieszczoną na drzwiach zgodnie ze słowem Boga. Niszczyciel przeszedł przez Egipt.

Nie był demonem wypuszczonym przez Lucyfera. Moce piekła nie posiadały władzy nad tą nocą. Zostały odsunięte, aby nie mogły przywłaszczyć sobie sądu ani rozszerzyć go poza wyznaczoną granicę. Ja i wierni aniołowie strzegliśmy oznaczonych domów. Nie dlatego, że krew była magiczną substancją. Znak świadczył, że ludzie znajdujący się wewnątrz zaufali słowu Boga. Tam, gdzie była krew, sąd przechodził dalej.

W jednym z domów hebrajski ojciec usłyszał ruch przy drzwiach. Jego pierworodny syn wstał.

— Chcę zobaczyć, co dzieje się na zewnątrz.

Ojciec chwycił go za ramię.

— Nie wolno nam wychodzić.

— Przecież jesteśmy Hebrajczykami.

— Dzisiaj nie chroni cię to, kim jesteś. Zostań pod znakiem.

Chłopiec usiadł. Po chwili z oddali dobiegł pierwszy krzyk. Potem następny. Śmierć weszła do pałacu. Pierworodny syn faraona spał w komnacie strzeżonej przez żołnierzy. Od urodzenia przygotowywano go do objęcia tronu. Kapłani ogłosili, że płynie w nim boska krew. Miał zostać kolejnym ogniwem władzy, która uczyniła z Egiptu więzienie dla całego narodu.

Nie wydał rozkazu zabijania hebrajskich dzieci. Nie zbudował systemu niewolniczego. Odziedziczył jednak tron stworzony z cudzej krzywdy, podobnie jak pierworodni całej ziemi dziedziczyli szczególne prawa, majątek oraz pozycję swoich domów. Tej nocy sąd dotknął przyszłości Egiptu w miejscu, które faraon uważał za święte i nietykalne.

Książę otworzył oczy. Nie zdążył zawołać straży. Jego oddech ustał. W tym samym czasie umarł pierworodny więźnia zamkniętego w lochu, pierworodny służącej pracującej przy żarnach i pierworodne zwierząt. Śmierć nie rozróżniała pałacu od chaty. To właśnie czyniło tę noc tak straszną. Niebo nie świętowało krzyku matek. Nie słyszałem pieśni aniołów. Bóg nie znajdował przyjemności w śmierci dzieci ani dorosłych. Każde odebrane życie było ciężarem sądu, do którego faraon prowadził kraj przez kolejne odmowy.

Lecz nie można było również zapomnieć o Nilu. Egipt przez lata żył obok krzyku hebrajskich matek. Prawo pozwalało odbierać ich synów, a społeczeństwo trwało, korzystając z niewolniczej pracy. Teraz krzyk wrócił do każdego domu. W pałacu córka dawnego faraona — kobieta, która ocaliła Mojżesza — usłyszała płacz służby. Sama była już stara. Uklękła w ciemnej komnacie.

— Nie po to wyciągnęłam jedno dziecko z wody, aby mój dom nadal wrzucał do niej inne — powiedziała.

Nie usprawiedliwiała sądu. Rozumiała jednak, że noc zaczęła się wiele lat wcześniej, kiedy jej ojciec uznał hebrajskich chłopców za zagrożenie, które można utopić. Faraon wbiegł do komnaty syna. Lekarze klęczeli przy posłaniu. Kapłani wypowiadali zaklęcia, nacierali ciało olejami i przykładali amulety do piersi księcia. Żaden rytuał nie przywrócił oddechu.

— Zróbcie coś! — krzyczał władca.

Jannes stał przy ścianie. Jego twarz była szara.

— Nie możemy.

Faraon chwycił go za szatę.

— Jesteście kapłanami śmierci i życia!

— Jesteśmy sługami bogów Egiptu.

— Więc ich wezwij!

Mag spojrzał na martwego następcę tronu.

— Oni również zostali osądzeni.

Faraon odrzucił go na podłogę. Z całej ziemi dochodził krzyk. Nie było domu, w którym nie leżałby zmarły, chyba że jego mieszkańcy znaleźli schronienie pod znakiem krwi. Władca wysłał posłańców po Mojżesza i Aarona. Nie chciał już czekać do rana. Bracia przybyli na zewnętrzny dziedziniec. Faraon nie zaprosił ich do komnaty syna. Stał przed nimi w rozdartej szacie. Nie przypominał boga. Był ojcem, którego upór sprowadził śmierć na własny dom.

— Wstańcie — powiedział. — Odejdźcie spośród mojego ludu. Wy i wszyscy Izraelici. Idźcie służyć Panu, jak żądaliście. Zabierzcie owce, bydło, dzieci i wszystko, co posiadacie.

Mojżesz milczał. Faraon spojrzał na niego.

— Odejdźcie.

Po chwili dodał ciszej:

— I pobłogosławcie także mnie.

Nie była to jeszcze skrucha. Władca nie przyznał, że powinien uwolnić niewolników dlatego, że byli ludźmi. Chciał jedynie, aby moc przynosząca sąd oddaliła się od jego domu.

Mimo to wypowiedział słowo, którego przez całe życie odmawiał:

„Odejdźcie”.

Mojżesz i Aaron wrócili do Goszen.

— Wychodzimy! — rozległo się po osadach. — Teraz!

Rodziny otwierały oznaczone drzwi. Zobaczyły blady świt i Egipcjan stojących na ulicach. Niektórzy trzymali zmarłych. Inni biegli od domu do domu, wołając:

— Opuśćcie nasz kraj, zanim wszyscy zginiemy!

Hebrajczycy poprosili Egipcjan o srebro, złoto i szaty. Nie był to rabunek dokonany na pokonanych. Przez pokolenia pracowali bez należnej zapłaty. Wznosili miasta, kopali kanały, wyrabiali cegły i pomnażali majątek państwa. Teraz mieszkańcy Egiptu sami oddawali im kosztowności, pragnąc, aby jak najszybciej odeszli. Kobieta, która spędziła noc w hebrajskim domu, zdjęła złotą bransoletę.

Podała ją gospodarzowi.

— To za lata, w których mój mąż korzystał z waszej pracy.

— Jedna bransoleta nie zwróci umarłych.

— Wiem.

— Zachowaj ją dla syna.

Kobieta pokręciła głową.

— Mój syn żyje, ponieważ otworzyliście drzwi. Nie chcę, aby dorastał z rzeczą kupioną waszą niewolą.

Starzec przyjął bransoletę. Nie powiedział, że wszystko zostało naprawione. Nie zostało. Był to jednak pierwszy czyn Egipcjanki, który nie polegał na korzystaniu z cudzej krzywdy. Lud wyruszył z Ramses ku Sukkot. Mężczyźni nieśli broń, narzędzia i zapasy. Kobiety prowadziły dzieci. Starców sadzano na wozach. Pasterze wyprowadzali owce oraz bydło. Na ramionach niesiono misy z ciastem, które nie zdążyło wyrosnąć.

Z Izraelem wyszli również ludzie różnego pochodzenia — Egipcjanie, cudzoziemscy słudzy, więźniowie i ci, którzy zobaczyli znaki oraz postanowili związać przyszłość z Bogiem Hebrajczyków. Nie wszyscy byli pewni, dokąd idą. Wiedzieli jedynie, skąd wychodzą. Mojżesz zatrzymał pochód przy miejscu, w którym przechowywano trumnę Józefa. Przez pokolenia kości czekały na ten dzień.

— Bóg z pewnością was nawiedzi — przypomniał Mojżesz słowa patriarchy. — Wtedy zabierzecie stąd moje kości.

Trumnę podniesiono i włączono do pochodu. Józef, który niegdyś uratował Egipt przed głodem, opuszczał kraj niesiony przez potomków ludzi zamienionych później w niewolników. Kiedy słońce wzeszło, na drodze znajdował się cały naród. Nie była to uporządkowana armia. Ludzie nawoływali się, zwierzęta rozbiegały, dzieci płakały, a przełożeni próbowali utrzymać rody razem. Wielu urodziło się w Egipcie i nigdy nie widziało pustyni. Wolność przerażała ich niemal tak samo jak pościg.

Mojżesz stał na wzniesieniu, obserwując wymarsz. Aaron podszedł do niego.

— Chciałeś kiedyś wyzwolić jednego człowieka jednym uderzeniem.

— Zabiłem jednego człowieka i nikogo nie wyzwoliłem.

— A teraz?

Mojżesz spojrzał na tysiące rodzin.

— Teraz wiem, że wyjście jest dopiero początkiem.

Bóg nie poprowadził ich najkrótszą drogą ku ziemi Filistynów. Wiedział, że widząc wojnę, lud mógłby zawrócić do Egiptu. Skierował ich ku pustyni, w stronę morza. Przed nimi pojawił się słup obłoku. Nie był zwykłą chmurą. Poruszał się wbrew wiatrowi, wyznaczając drogę. W nocy stawał się słupem ognia, oświetlającym obóz bez spalania ludzi i namiotów.

Mojżesz rozpoznał ten sam rodzaj płomienia, który widział na Horebie. Bóg wyszedł przed lud. Tej nocy Izrael po raz pierwszy zasnął poza osadami niewolników. Nie słyszał batów nadzorców ani rozkazu rozpoczęcia pracy. Dzieci pytały, czy faraon może ich jeszcze odnaleźć. Rodzice odpowiadali, że Egipt pozwolił im odejść.

Nie wiedzieli, że w pałacu żałoba zaczynała ustępować gniewowi. Faraon siedział obok ciała syna. Widział pusty tron następcy, wymarłe stada, zniszczone pola i kraj ogołocony z niewolniczej siły roboczej. Lucyfer stanął przy nim. Nie musiał tworzyć nowego pragnienia. Wystarczyło, że skierował ból w stronę zemsty.

— Zabrali ci syna — wyszeptał. — Zabrali bogactwo. Zabrali sługi. Jeśli pozwolisz im odejść, wszyscy zapamiętają cię jako króla pokonanego przez niewolników.

Faraon podniósł głowę. Na jego twarzy pojawiło się coś groźniejszego od żałoby. Izrael opuścił dom niewoli. Lecz armia Egiptu zaczynała zaprzęgać rydwany.

8. Morze i grób armii

Izraelici nie szli najkrótszą drogą. Gdyby skierowali się na północny wschód, szybko dotarliby do ziemi Filistynów. Tam jednak czekały warownie, oddziały graniczne i lud przyzwyczajony do wojny. Hebrajczycy potrafili wyrabiać cegły, prowadzić stada oraz kopać kanały, lecz nie byli jeszcze armią. Większość nigdy nie trzymała broni.

Widząc pierwsze szeregi wojowników, mogliby uznać, że niewola była bezpieczniejsza od wolności. Bóg poprowadził ich więc ku pustyni i morzu. Słup obłoku przesuwał się przed ludem, wskazując drogę. Mojżesz nie wybierał trasy według własnej znajomości Egiptu. Polecił Izraelitom zawrócić i rozbić obóz w pobliżu Pi-Hachirot, pomiędzy Migdol a morzem, naprzeciw Baal-Sefon.

Miejsce wyglądało jak pułapka. Z jednej strony rozciągała się woda. Z drugiej wznosiły się nierówne skały oraz pustynne wzniesienia. Droga powrotna prowadziła przez wąski teren, na którym nawet niewielki oddział mógł zatrzymać tłum obciążony dziećmi, stadami i bagażami. Aaron spojrzał na morze.

— Jesteś pewien, że właśnie tutaj mieliśmy się zatrzymać?

— Tak.

— Znasz to miejsce?

— Znam mapy Egiptu.

— I nadal uważasz, że to dobry obóz?

Mojżesz spojrzał na słup obłoku.

— Nie powiedziałem, że jest dobry. Powiedziałem, że tutaj zostaliśmy poprowadzeni.

Wieść o zmianie trasy dotarła do faraona. Królewscy zwiadowcy zameldowali, że Hebrajczycy krążą po pustyni i zatrzymali się przed morzem. Władca siedział w sali, w której jeszcze niedawno stała trumna jego syna. Ciało przeniesiono do domu balsamowania, lecz zapach kadzidła pozostał. Dwór pogrążony był w żałobie. Jednocześnie urzędnicy przedstawiali raporty o zatrzymanych budowach, opustoszałych cegielniach i stadach zabranych przez niewolników.

— Co uczyniliśmy? — zapytał jeden z doradców. — Wypuściliśmy całą siłę roboczą.

— Nie wypuściliśmy ich — odpowiedział inny. — Uciekli, wykorzystując noc śmierci.

Było to kłamstwo. Faraon sam nakazał im odejść. Belial pomógł jednak przepisać wydarzenia, zanim zaschła krew. W nowej wersji Egipt nie zniewalał obcego ludu. Padł ofiarą podstępu, magii oraz kradzieży. Faraon wstał.

— Są uwięzieni pomiędzy pustynią a wodą.

— Straciliśmy część koni podczas plag — zauważył dowódca. — Armia jest osłabiona.

— Nadal mamy rydwany.

— Lud także jest osłabiony.

— Właśnie dlatego potrzebuje zwycięstwa.

Władca rozkazał przygotować sześćset najlepszych rydwanów oraz wszystkie pozostałe wozy bojowe, które nadawały się do drogi. Na każdym znajdowali się doświadczeni wojownicy. Za nimi ruszyła piechota, jeźdźcy i oddziały odpowiedzialne za ponowne zakucie uciekinierów. Nie jechali jedynie odebrać majątek. Mieli przywrócić porządek Egiptu. Przygotowano łańcuchy, powrozy oraz drewniane jarzma. Dowódcy otrzymali pozwolenie na zabijanie każdego, kto będzie się opierał. Kobiety i dzieci planowano rozdzielić pomiędzy posiadłości, aby żaden ród nie mógł ponownie marzyć o wspólnym wyjściu.

Faraon sam stanął na czele pościgu. Nie zamierzał pozostać w pałacu jako człowiek, który utracił niewolników. Chciał wrócić z Mojżeszem przywiązanym do rydwanu i pokazać Egiptowi, że tron nadal posiada władzę nad życiem. Lucyfer wyruszył razem z armią. Abaddon unosił się nad rydwanami, rozpalając żądzę odwetu. Mammon przypominał żołnierzom o złocie zabranym przez Hebrajczyków. Belial wmawiał im, że ścigają złodziei i buntowników, a nie rodziny uciekające z niewoli.

Zło nie potrzebowało już posągów. Otrzymało koła, ostrza i rozkaz. Izraelici zobaczyli pył na horyzoncie pod wieczór. Najpierw uznali go za wiatr. Potem usłyszeli odległy łoskot. Zwiadowcy wbiegli do obozu.

— Rydwany!

Na skraju pustyni pojawiły się pierwsze chorągwie Egiptu. Panika rozeszła się szybciej niż rozkaz. Matki chwytały dzieci. Pasterze próbowali zebrać stada. Mężczyźni wyciągali przypadkową broń, lecz nie wiedzieli, gdzie utworzyć linię obrony. Niektórzy pobiegli ku wodzie, jakby mogli znaleźć przejście wzdłuż brzegu. Inni rzucali bagaże, przygotowując się do ucieczki w góry.

Starszyzna otoczyła Mojżesza.

— Czy w Egipcie brakowało grobów, że wyprowadziłeś nas na pustynię, abyśmy tutaj umarli? — krzyknął jeden z mężczyzn. — Mówiliśmy: zostaw nas w spokoju, pozwól nam służyć Egipcjanom! Lepiej było być ich niewolnikami, niż zginąć tutaj!

Jeszcze kilka dni wcześniej śpiewali o wolności. Teraz widok rydwanów sprawił, że niewola zaczęła przypominać im bezpieczeństwo. Nie pamiętali batów, zabitych dzieci ani cegieł wyrabianych bez słomy. Strach wybierał z przeszłości tylko to, co mogło usprawiedliwić powrót. Miriam stanęła przed jednym z krzyczących.

— Naprawdę chcesz wrócić?

— Chcę, żeby moje dzieci żyły!

— W Egipcie wrzucano je do Nilu.

— Tutaj rozjadą je rydwany!

— Więc walcz.

Mężczyzna spojrzał na kawałek drewna trzymany jak włócznię.

— Czym?

Mojżesz wszedł na skałę.

— Nie bójcie się! — zawołał. — Stańcie i zobaczcie ocalenie, którego Pan dokona. Egipcjan, których widzicie dzisiaj, nie zobaczycie już nigdy. Pan będzie walczył za was. Wy zachowajcie spokój.

Wypowiedział słowa wiary, ale potem sam zwrócił się ku Bogu.

— Co mam zrobić?

Odpowiedź przyszła natychmiast:

— Dlaczego wołasz do Mnie? Powiedz Izraelitom, aby ruszyli. Podnieś laskę, wyciągnij rękę nad morze i rozdziel je. Lud przejdzie po suchym dnie. Egipcjanie ruszą za nimi, a Ja okażę swoją chwałę nad faraonem, rydwanami i jeźdźcami.

— Ruszyli? — powtórzył Mojżesz, patrząc na wodę.

Wiara nie miała już polegać na nieruchomym oczekiwaniu. Lud musiał zrobić krok ku miejscu, w którym nie istniała droga. Słup obłoku poruszył się. Przeszedł znad czoła obozu na jego tyły i stanął pomiędzy Izraelitami a armią Egiptu. Od strony rydwanów stał się gęstą ciemnością. Egipcjanie stracili z oczu uciekinierów. Od strony Izraela płonął światłem, oświetlając brzeg.

Ja i zastępy wiernych aniołów stanęliśmy przy granicy obłoku. Abaddon uderzył pierwszy. Nie walczył mieczem podobnym do ludzkiego. Pchnął ku obozowi falę przerażenia, pragnąc wywołać panikę tak wielką, aby ludzie stratowali własne dzieci przed otwarciem morza. Zatrzymałem ją na granicy. Nasze ostrza spotkały się ponad światem widzialnym. Jego siła była ogromna, lecz pozbawiona dawnej harmonii. Uderzał jak lawina, nie dbając, czy niszczy wroga, własne szeregi, czy ziemię pod sobą.

— Znowu bronisz prochu — powiedział.

— Bronisz człowieka, który mordował dzieci.

— Bronię jego prawa do buntu.

— Nie. Bronicie jedynie własnej nienawiści do Tego, który powiedział, że niewolnik jest człowiekiem.

Abaddon naparł mocniej. Obłok nie ustąpił. Mojżesz wszedł do wody. Wyciągnął laskę nad morze. Od wschodu zerwał się potężny wiatr. Wiał przez całą noc, spychając wodę i odsłaniając dno. Najpierw pojawił się wąski pas błota. Potem droga rozszerzała się, a grunt twardniał pod naporem powietrza.

Wody podniosły się po obu stronach. Nie były niewielkimi falami odsuniętymi od mielizny. Utworzyły ściany drżące w świetle ognia. W ich wnętrzu widać było ryby, wodorosty i wirujący piasek. Ludzie patrzyli w milczeniu. Mojżesz zszedł na odkryte dno.

— Ruszajcie!

Pierwsza poszła Miriam. Nie dlatego, że się nie bała. Weszła, zanim strach zdążył stać się odmową. Za nią ruszyły rodziny, starcy, pasterze oraz dzieci. Koła wozów stukały o wyschnięte dno. Zwierzęta płoszyły się przy wodnych ścianach, ale prowadzono je dalej. Mały chłopiec wyciągnął rękę ku wodzie.

Matka natychmiast go odciągnęła.

— Nie dotykaj.

— Ryba na mnie patrzy.

— Idź dalej.

Nad nimi wznosiła się masa zdolna pogrzebać cały naród. Każdy krok był aktem zaufania, że granica postawiona wodzie nie zniknie za wcześnie. Lud przechodził godzinami. Na końcu pochodu niesiono kości Józefa. Trumna przesuwała się po dnie morza, spełniając przysięgę złożoną wiele pokoleń wcześniej. Gdy ostatnie rody weszły pomiędzy wody, obłok zaczął się przesuwać.

Egipcjanie zobaczyli otwartą drogę. Dowódcy rydwanów zatrzymali się. Żaden z nich nie widział wcześniej morza stojącego jak mur.

— To pułapka — powiedział jeden.

— To droga — odpowiedział faraon. — Jeśli ich bóg otworzył ją dla niewolników, przejedzie nią również armia Egiptu.

— Panie, wszystkie wcześniejsze znaki…

Władca odwrócił się.

— Kto odmówi pościgu, odpowie za zdradę.

Pierwsze rydwany wjechały na dno. Za nimi ruszyły pozostałe. Strach żołnierzy mieszał się z gniewem i posłuszeństwem. Nie wszyscy pragnęli śmierci Hebrajczyków. Wielu wykonywało rozkaz, wiedząc, że odmowa może oznaczać egzekucję. Jednak teraz świadomie wjeżdżali na drogę otwartą przez Boga, aby ponownie skuć ludzi, których On wyprowadzał.

Wolność sumienia nie znika w armii. Staje się tylko droższa. Faraon prowadził środkowe szeregi. Widział przed sobą tył izraelskiego pochodu.

— Szybciej! — rozkazał.

Rydwany nabrały prędkości. Nadeszła ostatnia straż nocna, czas tuż przed świtem. Słup ognia rozbłysnął nad Egipcjanami. Bóg spojrzał na armię z wnętrza obłoku i wzbudził w niej zamęt. Koła rydwanów zaczęły grzęznąć. Niektóre osie pękały. Wozy zderzały się, konie przewracały, a żołnierze wpadali pod koła jadących za nimi. Droga, która dla Izraela pozostała twarda, pod ciężarem armii zmieniała się w grząskie podłoże.

Dowódca próbował zawrócić rydwan. Koło odpadło.

— Pan walczy za nich! — krzyknął. — Uciekajmy!

Po raz pierwszy żołnierze Egiptu wypowiedzieli prawdę bez nakazu faraona. Próbowali zawrócić, lecz tysiące ludzi oraz wozów tłoczyły się na wąskiej drodze. Przednie szeregi cofały się na tych, którzy nadal jechali naprzód. Faraon stał w rydwanie.

— Utrzymać szyk!

Nikt już nie słuchał. Po drugiej stronie morza ostatni Izraelici wyszli na brzeg. Mojżesz odwrócił się. Widział chaos armii pomiędzy wodnymi ścianami. Przez część życia był wychowywany pośród tych ludzi. Znał dowódców, szkolenie, dumę rydwanistów oraz posłuszeństwo żołnierzy. Nie patrzył na bezimienne cienie. Widział twarze Egipcjan.

Bóg przemówił:

— Wyciągnij rękę nad morze. Wody wrócą na Egipcjan, rydwany i jeźdźców.

Mojżesz zawahał się. Jeszcze jeden ruch laski miał zamknąć drogę.

— Oni zawracają — powiedział.

— Zawracają przed wodą, nie przed zamiarem zniewolenia. Jeśli wyjdą, podejmą pościg ponownie.

Mojżesz uniósł laskę. Słońce pojawiło się nad horyzontem. Ściany wody zadrżały. Najpierw opadły dalsze partie morza, zamykając drogę odwrotu. Potem cała masa ruszyła. Fale uderzyły w rydwany, ludzi i konie. Drewno pękało. Krzyk został zagłuszony hukiem. Faraon zobaczył wodę nadciągającą z obu stron. Przez całe życie nazywano go synem bogów, panem Egiptu i strażnikiem porządku. Teraz stał na dnie morza, nad którym nie posiadał żadnej władzy.

Wyciągnął rękę, jakby mógł rozkazać falom. Morze nie znało jego tytułu. Woda zamknęła się nad rydwanem. Zginęła armia, która weszła pomiędzy ściany morza. Nie ocalał żaden z tych, którzy dotarli w głąb przejścia. Wozy roztrzaskały się, konie utonęły, a żołnierze zniknęli pod falami. Bóg nie pozwolił, aby Egipt ponownie schwytał Izraela.

Abaddon został odrzucony przez zamykającą się granicę. Duchy towarzyszące armii uciekły, wyjące z wściekłości. Kolejne narzędzie piekła zostało złamane nie przez potężniejszy ludzki miecz, lecz przez wodę posłuszną swojemu Stwórcy. Na brzegu panowała cisza. Izraelici patrzyli na morze, które ponownie falowało jak zwykle. Trudno było uwierzyć, że przed chwilą prowadziła przez nie droga.

Potem fale zaczęły wyrzucać ciała. Na piasku pojawiali się martwi żołnierze, kawałki rydwanów, tarcze, łuki i zerwane uprzęże. Kobiety zasłaniały dzieciom oczy. Mężczyźni podchodzili ostrożnie, zbierając broń, której sami nie posiadali. Jeden z Hebrajczyków odnalazł ciało nadzorcy, który przez lata pracował przy cegielni.

— To on zabił mojego brata — powiedział.

Kopnął zwłoki. Potem zrobił to ponownie. Mojżesz chwycił go za ramię.

— Wystarczy.

— Dlaczego? Jemu nikt nie powiedział „wystarczy”, kiedy bił mojego brata.

— Nie możesz już go ukarać. Możesz tylko pozwolić, aby jego okrucieństwo weszło w ciebie.

Mężczyzna wyrwał rękę, lecz nie kopnął ponownie. Ocalenie nie uczyniło Izraelitów natychmiast sprawiedliwymi. Morze oddzieliło ich od armii faraona, ale nie oczyściło wszystkich ran, pragnienia odwetu ani nawyków wyniesionych z niewoli. Lud zobaczył jednak, że potęga Egiptu została złamana. Bał się Pana i uwierzył Jemu oraz Mojżeszowi.

Wtedy z ust wyzwolonych narodziła się pieśń.

Mojżesz zaczął:

— Zaśpiewam Panu, bo okrył się chwałą. Konia i jeźdźca wrzucił w morze. Pan jest moją siłą i pieśnią. Stał się moim ocaleniem.

Głosy podjęły słowa. Nie śpiewali o własnej odwadze. Jeszcze kilka godzin wcześniej chcieli wracać do Egiptu. Śpiewali o Bogu, który otworzył drogę tam, gdzie nie istniała. Miriam wzięła bęben. Kobiety zgromadziły się wokół niej. Wiele straciło synów w Nilu, mężów przy budowach i córki w domach egipskich panów. Ich taniec nie był radością z widoku martwych żołnierzy. Był odzyskaniem głosu, który przez pokolenia tłumiono.

— Śpiewajcie Panu — wołała Miriam — gdyż wielką okazał chwałę! Konia i jego jeźdźca pogrążył w morzu!

Dźwięk bębnów popłynął nad wodą. W świecie niewidzialnym egipskie trony duchowe pękały. Kulty Nilu, zwierząt, ziemi, burzy, słońca oraz faraona zostały publicznie obnażone. Żadne z bóstw nie ocaliło swoich kapłanów, kraju ani armii. Nie oznaczało to, że demony przestały istnieć. Straciły prawo do twierdzenia, że pokonały Boga Hebrajczyków. Wycofały się, szukając nowych masek. Wiedziały, że człowiek potrafi przenieść niewolę z jednego posągu na drugi, nawet jeśli pierwszy został rozbity.

Lucyfer stał na odległym brzegu morza. Za nim zniknęła armia faraona. Przed nim wędrował lud niosący srebro, złoto, stada oraz wspomnienie cudów.

— Przegrałeś Egipt — powiedziałem.

Odwrócił ku mnie twarz.

— Straciłem armię.

— Straciłeś tron, który ogłosił się bogiem.

— Trony można odbudować.

— Lud jest wolny.

Lucyfer spojrzał na Izraelitów zbierających broń.

— Naprawdę tak uważasz, Michale?

Milczałem.

— Słyszałeś ich nad wodą — ciągnął. — Jednego dnia widzieli śmierć pierworodnych. Następnego przestraszyli się rydwanów i zapragnęli wrócić do batów. Ich ciała opuściły Egipt, ale serca nadal pamiętają jego bogów.

— Bóg ich poprowadzi.

— Na pustynię. Tam zabraknie im wody, chleba i pewności. Wtedy sami poproszą o boga, którego mogą zobaczyć, dotknąć i nieść przed sobą.

Zrozumiałem, że Przeciwnik zmienia strategię. Nie mógł już zatrzymać Izraela jako niewolników faraona. Postanowił więc sprawić, aby wolni ludzie zbudowali Egipt własnymi rękami. Po pieśni lud ruszył dalej. Przez trzy dni wędrowali po pustyni Szur i nie znaleźli wody. Gdy dotarli do Mara, źródło okazało się gorzkie. Radość nad morzem zaczęła ustępować pragnieniu. Ludzie szemrali przeciw Mojżeszowi.

— Co będziemy pić?

Bóg wskazał Mojżeszowi drewno. Gdy wrzucił je do źródła, woda stała się zdatna do picia. Potem dotarli do Elim, gdzie znajdowało się dwanaście źródeł oraz siedemdziesiąt palm. Każdego dnia uczyli się, że wolność wymaga zaufania również po zakończeniu cudu. Morze zamknęło drogę armii, ale przed Izraelem otwierała się długa pustynia. Lud miał otrzymać prawo, nauczyć się odpowiedzialności i poznać Boga nie jako narzędzie przeciw faraonowi, lecz jako Pana całego życia.

Wkrótce staną u podnóża góry spowitej ogniem. Usłyszą głos, którego bali się egipscy bogowie. Zobaczą błyskawice i obłok. A potem, zaledwie kilka tygodni po przejściu przez morze, zbiorą złoto otrzymane przy wyjściu i wrzucą je do ognia. Z metalu wyłoni się cielec. Egipt nie będzie już potrzebował rydwanów.

Przemówi z wnętrza ich własnej pamięci.

Rozdział 32. Złoty cielec

1. Góra, która przemówiła

Wolność szybko przestała smakować jak pieśń. Nad morzem Izraelici widzieli rozbite rydwany, śpiewali o zwycięstwie Boga i tańczyli przy dźwiękach bębnów Miriam. Kilka tygodni później pamiętali już głównie o pustych naczyniach. Pustynia Sin rozciągała się przed nimi jak martwa ziemia. W dzień słońce wypalało wilgoć z ust, a nocą zimno wciskało się pod szaty. Stada znajdowały coraz mniej pożywienia. Zapasy zabrane z Egiptu kończyły się szybciej, niż zakładali przełożeni rodów.

Lud zaczął szemrać przeciw Mojżeszowi i Aaronowi.

— ud zaczął szem Lepiej byłoby umrzeć z ręki Pana w Egipcie — powiedział jeden z mężczyzn. — Siedzieliśmy przy garnkach mięsa i jedliśmy chleb do syta. Wyprowadziliście nas na pustynię, aby zagłodzić całe zgromadzenie.

Nie mówił prawdy. Niewolnicy nie siedzieli codziennie przy pełnych garnkach. Ich racje zależały od wykonanej pracy. Bito ich, odbierano dzieci i zmuszano do wyrabiania cegieł bez słomy. Głód przemienił jednak wspomnienie niewoli w obraz bezpieczeństwa. Lucyfer stał na skraju obozu.

— Nie przekonuj ich, że Egipt był dobry — powiedział Mammon. — Wystarczy, że przypomnisz im o jedzeniu.

Demon chciwości rozumiał, że człowiek nie musi kochać kajdan. Wystarczy, że zacznie bać się pustych rąk bardziej niż pana, który je związał. Mojżesz wszedł do namiotu Aarona.

— Słyszałeś ich?

— Cały obóz słyszy.

— Mówią, że ich zabiłem.

— Są głodni.

— My również jesteśmy głodni.

Aaron spojrzał na brata.

— Oni nie widzieli płonącego krzewu.

— Widzieli rozdzielone morze.

— Cud widziany wczoraj nie napełnia dzisiejszego żołądka.

Mojżesz wyszedł poza obóz i wołał do Boga. Odpowiedź przyszła przed wieczorem.

— Ześlę wam chleb z nieba. Lud będzie zbierał codzienną porcję, aby okazało się, czy potrafi żyć według mojego słowa. Szóstego dnia zbierze podwójną ilość, ponieważ siódmy dzień będzie odpoczynkiem.

Wieczorem nad obozem pojawiły się przepiórki. Nadlatywały nisko, zmęczone wędrówką. Ludzie chwytali je rękami, sieciami oraz płaszczami. Po raz pierwszy od wielu dni najedli się mięsa. Rano ziemię pokrywała rosa. Gdy wyschła, na powierzchni pustyni pozostały drobne białe ziarenka przypominające szron. Izraelici patrzyli na nie nieufnie.

— Co to jest? — pytali.

Po hebrajsku słowa te brzmiały jak „man hu”. Dlatego pokarm nazwano manną. Mojżesz podniósł garść.

— To chleb, który Pan daje wam do jedzenia. Każdy zbierze tyle, ile potrzebuje jego dom. Nie odkładajcie do następnego dnia.

Lud wyszedł z naczyniami. Jedni zbierali dużo, inni mało, lecz po podziale każdy dom otrzymał wystarczającą porcję. Ziarna mielono, tłuczono i pieczono z nich placki. Niektórzy nie zaufali poleceniu. Ukryli część na następny dzień, bojąc się, że pokarm więcej się nie pojawi. Rano znaleźli robactwo i poczuli odór zepsucia.

— Chciałem tylko zabezpieczyć dzieci — tłumaczył jeden z ojców.

— Bóg powiedział, że jutro da ponownie — odpowiedział przełożony.

— A jeśli nie?

W tym pytaniu kryło się serce niewolnika. W Egipcie człowiek uczył się gromadzić ukradkiem, ponieważ pan mógł odebrać wszystko. Na pustyni Izrael miał nauczyć się przyjmować codzienny dar bez budowania bezpieczeństwa z lęku. Szóstego dnia manna nie zepsuła się przez noc. Siódmego nie pojawiła się na ziemi.

Mimo to część ludzi wyszła jej szukać. Nie znaleźli niczego. Bóg uczył ich, że człowiek nie jest jedynie narzędziem pracy. Faraon mierzył jego wartość liczbą cegieł. Prawo odpoczynku mówiło, że życie nie zależy od nieprzerwanej produkcji. Niewolnik pracował, dopóki pozwalało ciało. Człowiek przymierza miał zatrzymywać się, pamiętając, że świat trwa dzięki Bogu, nie dzięki jego wysiłkowi.

Lucyfer nienawidził dnia odpoczynku. Cisza dawała ludziom czas na pytanie, komu naprawdę służą. Izraelici ruszyli dalej. W Refidim zabrakło wody. Tym razem szemranie szybko zmieniło się w otwarty bunt. Mężczyźni otoczyli Mojżesza.

— Daj nam wodę!

— Dlaczego spieracie się ze mną? — odpowiedział. — Dlaczego wystawiacie Pana na próbę?

— Po co wyprowadziłeś nas z Egiptu? Aby zabić pragnieniem nas, nasze dzieci i bydło?

Tłum napierał. Mojżesz zobaczył kamienie w dłoniach kilku ludzi.

— Jeszcze chwila, a mnie ukamienują — powiedział Bogu.

— Weź laskę, którą uderzyłeś Nil. Zabierz starszych i idź do skały na Horebie. Stanę przed tobą. Uderzysz skałę, a wypłynie z niej woda.

Mojżesz wykonał polecenie. Laska uderzyła w kamień. Ze szczeliny trysnęła woda. Nie cienka strużka, lecz potok wystarczający dla ludzi i zwierząt. Dzieci zanurzały w nim twarze. Kobiety napełniały dzbany, a pasterze prowadzili stada.

Miejsce nazwano Massa i Meriba — Próba i Spór — ponieważ lud pytał:

„Czy Pan naprawdę jest pośród nas?”

Woda odpowiedziała, ale pytanie nie zniknęło z ich serc. Niedługo później pojawił się nowy przeciwnik. Amalekici nie zaatakowali od czoła. Uderzyli na tył pochodu, gdzie szli słabi, starcy i ludzie opóźnieni chorobą. Zabijali tych, którzy nie potrafili się bronić, i znikali pomiędzy wzgórzami. Mojżesz wezwał Jozuego, młodego człowieka z plemienia Efraima.

— Wybierz wojowników — powiedział. — Jutro wyjdziesz przeciw Amalekitom. Ja stanę na szczycie wzgórza z laską Boga.

— Ilu mam wybrać?

— Tylu, ilu potrafisz zebrać.

— Nie są żołnierzami.

— Ty również nie jesteś jeszcze dowódcą.

Jozue spojrzał na niego.

— To dlaczego ja?

— Ponieważ gdy inni krzyczeli nad morzem, ty pomagałeś utrzymać porządek. Nie pytasz najpierw, jakie miejsce otrzymasz po zwycięstwie.

Następnego dnia Izrael po raz pierwszy stanął do bitwy jako wolny lud. Jozue prowadził mężczyzn uzbrojonych w broń zabraną z brzegu morza. Nie umieli utrzymać szyku jak egipska armia, lecz walczyli w obronie własnych rodzin. Mojżesz wszedł na wzgórze z Aaronem i Churem. Gdy podnosił ręce, Izrael zyskiwał przewagę. Kiedy je opuszczał ze zmęczenia, Amalekici nacierali.

Po kilku godzinach ramiona Mojżesza zaczęły drżeć.

— Nie utrzymam ich — powiedział.

Aaron i Chur posadzili go na kamieniu. Stanęli po obu stronach i podtrzymywali jego ręce aż do zachodu słońca. Jozue pokonał napastników. Nie było to zwycięstwo jednego bohatera. Wojownicy walczyli w dolinie, Mojżesz trwał na wzgórzu, a dwóch ludzi podtrzymywało go, gdy zabrakło mu sił. Izrael miał nauczyć się, że przywódca również potrzebuje pomocy.

Wkrótce tę samą prawdę przypomniał Mojżeszowi Jetro. Przybył z Seforą, Gerszomem oraz Eliezerem. Mojżesz wyszedł mu naprzeciw, skłonił się i ucałował teścia. Potem przywitał żonę oraz synów. Sefora nie rzuciła mu się w ramiona.

— Słyszeliśmy o Egipcie — powiedziała.

— Bóg wyprowadził lud.

— A teraz dopiero przypomniałeś sobie o rodzinie?

— Nie zapomniałem.

— Brak wiadomości przez wiele miesięcy brzmi jak zapomnienie.

Mojżesz nie bronił się. Powołanie nie unieważniało odpowiedzialności wobec tych, których pozostawił. Jetro wysłuchał opowieści o plagach, Pasze i morzu.

— Teraz wiem, że Pan jest większy od wszystkich bogów — powiedział. — Uratował lud spod władzy tych, którzy wynosili się nad niego.

Następnego dnia zobaczył Mojżesza siedzącego od rana do wieczora. Tysiące ludzi czekały, aby przedstawić mu spory.

— Co robisz? — zapytał Jetro.

— Rozstrzygam sprawy ludu.

— Sam?

— Przychodzą pytać o wolę Boga.

— Wyczerpiesz siebie i ich. Zadanie jest zbyt ciężkie dla jednego człowieka.

Poradził, aby Mojżesz nauczał prawa, lecz drobniejsze sprawy przekazał godnym zaufania przełożonym. Mieli być ludźmi prawdy, nienawidzącymi przekupstwa i niekorzystającymi z urzędu dla własnego zysku. Mojżesz posłuchał. Tym różnił się od faraona. Tyran uważał, że przyjęcie rady osłabia władzę. Sługa Boga rozumiał, że władza bez granic niszczy także tego, kto ją sprawuje.

W trzecim miesiącu po wyjściu z Egiptu lud dotarł pod Synaj. Góra wznosiła się nad równiną jak kamienny tron. Jej zbocza były nagie, ostre i ciemne. Izraelici rozbili namioty u podnóża. Mojżesz wszedł na górę.

Bóg przemówił:

— Powiedz potomkom Jakuba: widzieliście, co uczyniłem Egiptowi i jak niosłem was, jak orzeł niesie pisklęta, przyprowadzając do siebie. Jeśli będziecie słuchać mojego głosu i strzec przymierza, staniecie się moją szczególną własnością pośród narodów, ponieważ cała ziemia należy do Mnie. Będziecie królestwem kapłanów i narodem świętym.

Wybranie nie oznaczało, że pozostałe narody są bezwartościowe. Cała ziemia należała do Boga. Izrael miał być narzędziem, przez które inne ludy zobaczą sprawiedliwość, miłosierdzie oraz prawdę. Jeśli zamieni wybranie w pychę, zdradzi jego cel. Mojżesz przekazał słowa starszym.

Lud odpowiedział jednomyślnie:

— Uczynimy wszystko, co powiedział Pan.

Wypowiedzieli obietnicę szybko. Nie znali jeszcze własnej niestałości. Bóg nakazał przygotować lud przez trzy dni. Izraelici prali szaty, powstrzymywali się od zwykłych zajęć i wyznaczyli granice wokół góry. Nikt nie mógł wejść na zbocze bez wezwania. Granica nie miała chronić Boga przed człowiekiem. Chroniła człowieka przed świętością, której jeszcze nie rozumiał. Ten sam ogień, który oświetlał obóz, mógł stać się sądem dla kogoś wchodzącego z pogardą.

Trzeciego dnia o świcie nad Synajem pojawił się gęsty obłok. Rozległy się grzmoty. Błyskawice przecinały niebo, a dźwięk trąby narastał, choć żaden człowiek w obozie w nią nie dmuchał. Góra zaczęła drżeć. Mojżesz wyprowadził lud z obozu. Stanęli u wyznaczonej granicy. Ogień spadł na szczyt. Dym wznosił się jak z ogromnego pieca. Ziemia poruszała się pod stopami, dzieci płakały, a zwierzęta szarpały powrozy.

W świecie niewidzialnym zobaczyłem zastępy aniołów otaczające górę. Nie przybyliśmy jako ozdoba objawienia. Strzegliśmy granic przed duchami, które chciały wmieszać własne głosy w słowa Boga. Lucyfer stanął daleko. Nie mógł wejść w ogień.

— Spójrz na nich — powiedział do Beliala. — Wczoraj prosili o wodę. Dzisiaj obiecują wieczne posłuszeństwo.

— Przestraszyli się.

— Strach mija szybciej niż dźwięk grzmotu.

Głos Boga przeszedł przez górę i cały obóz.

— Ja jestem Pan, twój Bóg, który wyprowadził cię z ziemi Egiptu, z domu niewoli.

Najpierw przypomniał im o ocaleniu. Prawo nie miało być ceną zapłaconą za wyjście. Otrzymali je już jako lud wyzwolony. Posłuszeństwo miało stać się odpowiedzią na wolność, a nie sposobem jej kupienia.

— Nie będziesz miał innych bogów obok Mnie.

Duchy, które wyszły za Izraelem z Egiptu, cofnęły się.

— Nie uczynisz sobie posągu ani obrazu, aby oddawać mu cześć.

Lucyfer zacisnął dłonie. Wiedział, że bóstwo zamknięte w obrazie można przenosić, sprzedawać, ukrywać i wykorzystywać do potwierdzania ludzkich decyzji. Niewidzialnego Boga nie dało się postawić w rogu namiotu ani zmusić rytuałem.

— Nie będziesz używał imienia Boga do kłamstwa, manipulacji ani usprawiedliwiania własnych czynów.

Belial usłyszał uderzenie wymierzone w jego najważniejsze narzędzie. Religijne kłamstwo było groźniejsze od zwykłego, ponieważ nadawało ludzkiej przemocy pozór świętości.

— Pamiętaj o dniu odpoczynku. Sześć dni będziesz pracował, lecz siódmy należy do Pana. Odpocznie twój syn, córka, sługa, cudzoziemiec i zwierzę.

Mammon syknął. Prawo obejmowało odpoczynkiem nie tylko właściciela, lecz także sługę. Żaden człowiek nie miał ponownie stać się cegłą w budowli cudzej wielkości.

— Szanuj ojca i matkę.

— Nie morduj.

Abaddon cofnął się przed granicą wyznaczoną ludzkiej sile.

— Nie łam przymierza małżeńskiego.

Asmodeusz usłyszał, że pragnienie nie otrzyma prawa do niszczenia drugiego człowieka.

— Nie kradnij.

Mammon nie mógł już nazywać przywłaszczenia błogosławieństwem.

— Nie składaj fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu.

Belial został uderzony ponownie.

— Nie pożądaj domu, żony, sługi, zwierzęcia ani niczego, co należy do drugiego człowieka.

Ostatnie słowo sięgało głębiej niż czyn. Bóg nie ograniczył prawa do zewnętrznego zachowania. Odsłonił pragnienie, z którego rodziły się kradzież, cudzołóstwo, przemoc oraz bałwochwalstwo. Człowiek mógł zachować czyste ręce, a jednocześnie hodować w sercu świat gotowy do zbrodni. Lud drżał. Cofnęli się od góry.

— Ty mów do nas, a będziemy słuchać — powiedzieli Mojżeszowi. — Niech Bóg nie przemawia bezpośrednio, bo umrzemy.

Mojżesz stanął pomiędzy nimi a ogniem.

— Nie bójcie się. Bóg przyszedł, abyście nauczyli się bojaźni i nie grzeszyli.

Nie mówił o panicznym lęku przed kapryśnym bóstwem. Bojaźń miała oznaczać świadomość, że dobro i zło są rzeczywiste, a wolność nie usuwa konsekwencji. Lud pozostał w oddali. Mojżesz wszedł w gęsty obłok. Bóg przekazywał mu prawa dotyczące ołtarzy, sług, przemocy, odpowiedzialności za szkody, ochrony wdów, sierot, ubogich i cudzoziemców. Izrael miał pamiętać, że sam był cudzoziemcem w Egipcie. Nie wolno mu było budować własnej wolności na niewoli innych.

Mojżesz zapisał słowa. Następnie zbudował ołtarz oraz dwanaście kamiennych słupów odpowiadających plemionom Izraela. Złożono ofiary, a krew przymierza została rozdzielona pomiędzy ołtarz i lud.

— Oto krew przymierza, które Pan zawiera z wami na podstawie tych słów — powiedział Mojżesz.

Lud ponownie odpowiedział:

— Wszystko, co powiedział Pan, uczynimy i będziemy posłuszni.

Potem Mojżesz, Aaron, Nadab, Abihu oraz siedemdziesięciu starszych weszli wyżej. Ujrzeli objawienie Boga Izraela. Pod Jego stopami znajdowało się coś podobnego do szafirowej przestrzeni, czystej jak samo niebo. Nie zginęli. Jedli i pili przed Bogiem, jak ludzie przyjęci do przymierza, a nie niewolnicy leżący przed tyranem.

Wreszcie Bóg wezwał Mojżesza na szczyt.

— Wejdź do Mnie i pozostań. Dam ci kamienne tablice z prawem oraz poleceniami dla ludu.

Mojżesz przekazał odpowiedzialność Aaronowi i Churowi.

— Czekajcie na nas. Jozue pójdzie ze mną część drogi. Jeśli pojawi się spór, zwróćcie się do Aarona albo Chura.

Wszedł na górę. Obłok przykrywał Synaj przez sześć dni. Siódmego Mojżesz został wezwany do jego wnętrza. Dla ludzi stojących na równinie chwała Pana wyglądała jak ogień pożerający szczyt. Mojżesz zniknął. Minął pierwszy dzień. Potem drugi. Obóz czekał. Ludzie patrzyli na górę i liczyli poranki. Nie wiedzieli, ile potrwa nieobecność przywódcy. Nie otrzymali terminu jego powrotu. Widzieli jedynie ogień, obłok i zamkniętą drogę.

Lucyfer usiadł na granicy obozu. Nie mógł wejść na górę, ale nie musiał.

— Teraz wystarczy cisza — powiedział.

Belial spojrzał na tysiące namiotów.

— Mają prawo wypowiedziane głosem Boga.

— Prawo mówi, czego nie powinni uczynić. Strach podpowie im, dlaczego mimo to muszą to zrobić.

— A jeśli będą czekać?

Lucyfer uśmiechnął się.

— Ludzie wolą boga, którego mogą nieść, od Boga, za którym muszą iść.

2. Czterdzieści dni ciszy

Pierwszego dnia lud czekał spokojnie. Ogień nadal obejmował szczyt Synaju. Obłok zakrywał miejsce, w którym zniknął Mojżesz. Każdy, kto podnosił głowę, widział znak, że Bóg pozostaje na górze. W obozie powtarzano słowa przymierza.

— Mojżesz wróci z tablicami — mówili starsi. — Musimy być gotowi.

Rodzice tłumaczyli dzieciom przykazania. Przełożeni rozstrzygali spory według praw przekazanych przed wejściem Mojżesza w obłok. Ludzie przynosili ofiary, naprawiali namioty i zbierali mannę. Drugiego dnia wszystko wyglądało podobnie. Trzeciego również. Na szczycie czas płynął inaczej. Mojżesz znajdował się w obecności Boga. Nie jadł chleba ani nie pił wody. Ciało nie zostało pozbawione potrzeb dlatego, że stał się duchem. To Bóg podtrzymywał jego życie w sposób, którego człowiek nie mógłby powtórzyć własnym wysiłkiem.

Ogień nie parzył go. Światło przenikało każdą myśl. Przed Bogiem nie dało się ukryć morderstwa zakopanego w piasku, lęku przed powrotem do Egiptu ani pragnienia uznania, które czasem budziło się w Mojżeszu, gdy lud słuchał jego głosu. Świętość nie niszczyła prawdy o człowieku. Odsłaniała ją.

Bóg przekazał Mojżeszowi wzór przybytku.

— Niech lud złoży dobrowolne dary: złoto, srebro, brąz, tkaniny, skóry, drewno, oliwę, wonności i drogie kamienie. Uczynią Mi święte miejsce, abym zamieszkał pośród nich.

Nie powiedział: „Zbudują dom, w którym Mnie zamkną”. Niebo ani ziemia nie mogły pomieścić Stwórcy. Przybytek miał być znakiem Jego obecności pośród wędrującego ludu. Nie kamienną świątynią wzniesioną niewolniczą pracą ku chwale króla, lecz przenośnym namiotem zbudowanym z dobrowolnych darów. W samym sercu przybytku miała znaleźć się skrzynia przymierza wykonana z drewna i pokryta złotem. Nad nią — przebłagalnia oraz dwa cheruby zwrócone ku sobie.

Mojżesz słuchał szczegółów. Wymiary, pierścienie, drążki, zasłony i warstwy tkanin. Stół na chleb obecności. Złoty świecznik przypominający kwitnące drzewo. Ołtarz, na którym składano ofiary. Dziedziniec dostępny dla ludu. Zasłona wyznaczająca granicę miejsca najświętszego. Każdy element mówił o bliskości i granicy jednocześnie. Bóg chciał zamieszkać pośród ludzi, lecz nie pozwalał im traktować swojej obecności jak przedmiotu. Nie można było zabrać Go na wojnę bez pytania, ustawić w namiocie wodza ani wykorzystać do zatwierdzania prywatnych ambicji.

Na dole lud zaczynał się niecierpliwić.

Siódmego dnia jeden z mężczyzn zapytał Aarona:

— Ile czasu Mojżesz ma pozostać na górze?

— Nie powiedział.

— Tobie również?

— Nikomu.

— A jeśli nie wróci?

Aaron spojrzał na obłok.

— Wróci.

— Skąd wiesz?

Nie odpowiedział. Dziesiątego dnia pojawiły się pierwsze plotki. Ktoś twierdził, że widział sylwetkę spadającą ze skały. Ktoś inny mówił, że ogień pochłonął Mojżesza. Jeszcze inni zapewniali, że przywódca przeszedł na drugą stronę góry i opuścił lud. Belial przechodził między namiotami. Nie wymyślał jednej historii. Rozrzucał wiele sprzecznych wersji. Nie zależało mu, by ludzie uwierzyli w konkretną. Chciał, aby przestali wiedzieć, czemu można zaufać.

— Mojżesz nie żyje — mówił jeden człowiek.

— Nie widziałeś ciała — odpowiadał drugi.

— A ty widziałeś, że żyje?

— Obłok nadal jest na górze.

— Może właśnie dlatego nie może zejść. Rozgniewał Boga.

— Przecież Bóg go wezwał.

— Tak twierdził Mojżesz.

Wątpliwość nie była jeszcze grzechem. Ludzie mieli prawo bać się o człowieka, który zniknął w ogniu. Przeciwnik przekształcał jednak pytania w oskarżenia, a brak odpowiedzi w dowód zdrady. Aaron oraz Chur każdego dnia rozstrzygali spory. Do namiotu przychodzili pasterze oskarżający się o kradzież zwierząt, rodziny walczące o wodę i mężczyźni żądający zwrotu egipskiego złota powierzonego krewnym podczas wymarszu. Przychodzili również ci, którzy chcieli wiedzieć, kiedy ruszą dalej.

— Nie wiem — odpowiadał Aaron.

Te dwa słowa coraz bardziej niszczyły jego pozycję. W Egipcie kapłan powinien posiadać odpowiedź na każde pytanie. Jeśli jej nie znał, wypowiadał zagadkę, przepowiednię albo rytualną formułę. Ludzie przyzwyczaili się, że religijna władza ma mówić pewnym głosem, nawet gdy kłamie. Bóg uczył Aarona trudniejszej uczciwości.

Jednak Aaron zaczął wstydzić się własnego „nie wiem”. Piętnastego dnia przybyła do niego grupa przełożonych.

— Zapasy należy rozdzielić inaczej — powiedział jeden z nich. — Nie wiemy, jak długo pozostaniemy pod górą.

— Manna pojawia się każdego ranka — odpowiedział Aaron.

— Manna nie wykarmi wszystkich zwierząt.

— Stada znajdują trawę w dolinach.

— Na jak długo?

— Nie wiem.

Mężczyzna spojrzał na pozostałych.

— Właśnie.

Chur wystąpił naprzód.

— Chcecie opuścić miejsce, w którym Bóg kazał nam czekać?

— Chcemy przygotować się na możliwość, że nikt nie wyda następnego rozkazu.

— Słup obłoku nadal jest z nami.

— Nie porusza się.

— Więc my również się nie poruszamy.

Przełożeni odeszli niezadowoleni. Aaron spojrzał na Chura.

— Nie możesz odpowiadać wszystkim jak żołnierz.

— A ty nie możesz odpowiadać tak, aby każdy usłyszał to, czego pragnie.

— Próbuję utrzymać lud razem.

— Czasem utrzymanie ludzi razem wymaga powiedzenia „nie”.

Aaron nie zapomniał tych słów. Nie potrafił ich jednak później wypowiedzieć. Na górze Bóg mówił o kapłaństwie. Wybrał Aarona oraz jego synów — Nadaba, Abihu, Eleazara i Itamara — aby służyli przy przybytku. Mojżesz otrzymał opis szat kapłańskich: efodu, napierśnika z kamieniami symbolizującymi plemiona, płaszcza, tuniki, pasa oraz nakrycia głowy.

Na złotej płytce miały znaleźć się słowa oznaczające poświęcenie Panu. Imię Aarona wypowiedziano na szczycie z powołaniem i odpowiedzialnością. W tym samym czasie Aaron u podnóża góry coraz bardziej bał się ludzi. Nie wiedział jeszcze, co Bóg dla niego przygotowuje. Widział jedynie tysiące twarzy zwracających się ku niemu za każdym razem, gdy powstawała nowa plotka.

Ta różnica była jedną z największych tragedii tamtych dni. Człowiek może zdradzić powołanie, którego jeszcze nie zdążył poznać, gdy pozwoli, aby strach przed chwilą obecną stał się ważniejszy od cierpliwości. Mijały następne dni. Dwudziestego dnia dzieci przestały pytać, kiedy wróci Mojżesz. Przyzwyczaiły się, że ogień płonie nad pustą drogą.

Dwudziestego piątego dnia część ludzi próbowała wejść na zbocze. Strażnicy granicy zatrzymali ich.

— Chcemy tylko sprawdzić, czy żyje.

— Mojżesz zakazał przekraczania granicy.

— Mojżesz nie wydaje już rozkazów.

— Granicę wyznaczył Bóg.

— Skąd wiesz, że nadal obowiązuje?

Tak właśnie działała cisza. To, co pierwszego dnia wydawało się oczywiste, po tygodniach zaczynało wyglądać jak stary przepis pozbawiony znaczenia. Miriam chodziła między rodzinami.

— Czekałam nad Nilem, nie wiedząc, czy kosz z moim bratem odpłynie, zatonie czy zostanie znaleziony przez żołnierzy — opowiadała. — Nie miałam głosu z Nieba. Miałam tylko polecenie matki, aby nie spuszczać go z oczu. Czasem wierność polega na pozostaniu w miejscu, gdy nie widzi się końca.

— Wtedy czekałaś kilka godzin — odpowiedziała jedna z kobiet. — My czekamy tygodniami.

Miriam nie zaprzeczyła.

— Dlatego potrzebujemy siebie nawzajem.

Lucyfer obserwował ją z niechęcią. Pamiętał dziewczynkę poruszającą się między trzcinami. Wtedy jej czujność pomogła ocalić dziecko, które później rozbiło potęgę Egiptu. Teraz próbowała ocalić cierpliwość ludu. Przeciwnik skierował więc uwagę na złoto. Izraelici wynieśli je z Egiptu jako zaległą zapłatę za pokolenia pracy. Kobiety nosiły kolczyki, mężczyźni pierścienie, a rodziny przechowywały naczynia oraz ozdoby. Metal miał później posłużyć do budowy przybytku, świecznika, skrzyni oraz naczyń świętej służby.

Mammon szeptał:

— Skoro Bóg milczy, użyjcie Jego darów, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo.

Dar zawsze może zostać zamieniony w narzędzie buntu, jeśli człowiek uzna, że otrzymał go bez odpowiedzialności. W obozie pojawiły się małe wizerunki egipskich bóstw. Niektórzy ukrywali je przez całe tygodnie. Zabrali je z domów nad Nilem jako amulety mające chronić dzieci, poród, stada albo podróż. Po plagach wstydzili się pokazywać je publicznie.

Teraz zaczęli wyjmować je z bagaży.

— To tylko pamiątka — tłumaczyła kobieta, trzymając figurkę bogini.

— Mojżesz powiedział, żeby nie robić obrazów — odpowiedziała sąsiadka.

— Nie zrobiłam jej. Otrzymałam od matki.

— Klękasz przed nią?

— Nie klękam. Trzymam, bo przypomina mi o domu.

Egipt wracał pod postacią wspomnień, gestów i rzeczy, których ludzie nie chcieli porzucić. Trzydziestego dnia grupa mężczyzn spotkała się na skraju obozu. Wśród nich byli Hebrajczycy, ludzie różnego pochodzenia, dawni słudzy Egipcjan oraz rzemieślnicy znający świątynne symbole. Nie był to spisek cudzoziemców przeciw Izraelowi. Większość obecnych należała do ludu przymierza.

— Potrzebujemy znaku, który poprowadzi pochód — powiedział jeden.

— Mamy obłok.

— Obłok stoi nad górą.

— W takim razie mamy czekać.

— Jak długo? Aż stada padną? Aż inne plemiona nas zaatakują?

— Mojżesz wróci.

— Jeśli żyje.

Starszy rzemieślnik wyjął z torby niewielki amulet przedstawiający byka.

— W Egipcie byk oznaczał siłę, płodność i władzę. Nie musimy czcić Apisa ani żadnego egipskiego boga. Możemy stworzyć znak siły Tego, który wyprowadził nas z niewoli.

— Bóg zakazał obrazów.

— Zakazał oddawania czci obcym bogom.

Belial pochylił się nad rozmową. Pierwsze przykazania nadal brzmiały w pamięci uczestników. Demon nie próbował ich od razu odrzucić. Zmienił ich znaczenie.

— Nie zastąpimy Boga — przekonywał rzemieślnik. — Damy niewidzialnemu Bogu widzialny tron.

— Mojżesz powiedział, że nie można tworzyć żadnej podobizny.

— Mojżesz. Zawsze Mojżesz. A gdzie on jest?

Nikt nie odpowiedział. Na szczycie Bóg właśnie wyznaczał Besalela z plemienia Judy oraz Oholiaba z plemienia Dana do wykonania przedmiotów przybytku. Napełniał ich mądrością, zdolnością tworzenia i znajomością rzemiosła. Bóg nie potępiał sztuki. Dawał ludziom talent, aby piękno służyło prawdzie. Ten sam talent mógł jednak zostać wykorzystany do wykonania kłamstwa.

— Powiedz Izraelitom, aby strzegli szabatu — mówił Bóg do Mojżesza. — Będzie znakiem, że to Ja ich uświęcam. Kto pracuje bez końca i kto czci dzieło własnych rąk, zapomina, że nie stworzył samego siebie.

Potem Bóg dał Mojżeszowi dwie kamienne tablice. Nie zostały zapisane ręką skryby. Słowa wypisał sam Bóg. Na dole zbliżał się czterdziesty dzień. Ludzie przestali liczyć dokładnie. Jedni twierdzili, że Mojżesz powinien wrócić poprzedniego dnia. Inni, że minęło już więcej czasu, niż rzeczywiście. Strach zawsze wydłuża oczekiwanie.

Ogień nadal płonął. To powinno wystarczyć jako znak obecności. Nie wystarczało tym, którzy chcieli odpowiedzi poddającej się ich terminom. Tłum zaczął zbierać się przed namiotem Aarona. Początkowo przyszło kilkudziesięciu ludzi. Potem setki. Każdy nowy rząd dodawał odwagi poprzednim. Przynieśli egipskie amulety, ozdoby oraz małe figurki. Niektórzy trzymali broń zabraną z brzegu morza.

Chur wyszedł przed namiot.

— Rozejdźcie się.

— Chcemy rozmawiać z Aaronem.

— Możecie wybrać przedstawicieli.

— Za długo wybierano za nas!

— Bóg wybrał Mojżesza.

— Mojżesz zniknął!

Aaron usłyszał krzyki. Przez chwilę chciał pozostać w namiocie. Wiedział jednak, że tłum może zacząć niszczyć obóz. Wyszedł. Ludzie umilkli. Aaron zobaczył twarze zmęczone oczekiwaniem. Widział ojców bojących się o dzieci, pasterzy o stada, dawnych niewolników o przyszłość i przywódców pragnących przejąć władzę. Wśród nich poruszały się także duchy, których oni nie mogli dostrzec.

Belial przygotował słowa. Mammon spojrzał na złoto. Astarot przypomniał rzemieślnikom techniki odlewania posągów. Asmodeusz czekał na święto, podczas którego pragnienie zostanie nazwane religijną radością. Abaddon stał za uzbrojonymi mężczyznami. Lucyfer wyszedł przed nich wszystkich.

— Wstań — powiedział człowiek stojący na czele tłumu. — Uczyń nam boga, który pójdzie przed nami. Nie wiemy, co stało się z Mojżeszem, człowiekiem, który wyprowadził nas z Egiptu.

Aaron spojrzał ku górze. Obłok nadal tam był. Bóg nie odszedł. To lud postanowił, że Jego cisza oznacza nieobecność.

3. „Uczyń nam boga”

Aaron długo patrzył na tłum. Widział ludzi, których znał z imienia. Starszych plemion, pasterzy, dawnych przełożonych robót, rzemieślników oraz ojców rodzin. Nie byli bezkształtną masą. Każdy przyszedł z własnym lękiem, pragnieniem i usprawiedliwieniem. Niektórzy naprawdę sądzili, że Mojżesz nie żyje. Inni pragnęli przejąć przywództwo, zanim wróci.

Część tęskniła za egipskimi obrzędami, w których można było zobaczyć posąg, dotknąć ołtarza i zapłacić kapłanowi za konkretną przysługę bóstwa. Byli również tacy, którzy nie chcieli żadnego bożka, lecz bali się sprzeciwić uzbrojonym sąsiadom.

— Uczyń nam boga, który pójdzie przed nami! — powtórzył człowiek z przodu.

Aaron uniósł rękę.

— Bóg, który wyprowadził nas z Egiptu, jest na tej górze.

— Gdzie?

Aaron wskazał obłok.

— Tam.

— Widzę dym — odpowiedział mężczyzna. — Nie widzę drogi.

— Słup obłoku prowadził nas od Egiptu.

— Teraz nie prowadzi.

— Ponieważ mamy czekać.

— Tak powiedział Mojżesz.

Chur stanął obok Aarona.

— Tak powiedział Bóg przez Mojżesza.

W tłumie rozległy się głosy.

— Znowu Mojżesz!

— Człowiek zniknął, a wy nadal każecie nam wykonywać jego rozkazy!

— Może uciekł!

— Może ogień go pochłonął!

Miriam przepchnęła się między ludźmi.

— Widzieliście, jak podnosił laskę nad morzem! — zawołała. — Słyszeliście głos Boga na tej górze! Czy wasza pamięć trwa krócej niż czterdzieści dni?

Kobieta stojąca blisko odpowiedziała:

— Mam troje dzieci. Jeśli zaatakują nas Amalekici, nie obroni ich wspomnienie o morzu.

— Posąg również ich nie obroni.

— Przynajmniej będziemy mieli znak, wokół którego zbierzemy lud.

Miriam spojrzała na Aarona.

— Powiedz im.

Aaron otworzył usta. Wiedział, co powinien powiedzieć. Pierwsze słowa przymierza nadal brzmiały w jego pamięci: nie będziesz miał innych bogów; nie uczynisz obrazu, aby oddawać mu cześć. Wystarczyło je powtórzyć. Jednak za pierwszym szeregiem zobaczył dziesiątki mężczyzn trzymających włócznie, noże i miecze zabrane z brzegu morza. Niektórzy przyszli rozmawiać. Inni przygotowali się na odmowę.

Aaron pomyślał o rozbiciu obozu na wrogie grupy. O walce pomiędzy plemionami. O kobietach i dzieciach, które zginą, jeśli tłum ruszy na namioty ludzi wiernych przymierzu.

„Muszę ich uspokoić” — powiedział sobie.

Nie była to zła myśl.

Zło ukryło się w następnym zdaniu:

„Za wszelką cenę”.

— Posłuchajcie mnie — powiedział. — Nie możemy stworzyć Boga. To On stworzył nas.

— Nie chcemy stwarzać Boga — odezwał się rzemieślnik z amuletem byka. — Chcemy nadać znak Jego obecności.

— Zakazał obrazów.

— Zakazał obcych bogów.

— Słyszeliśmy wszyscy: nie uczynisz sobie podobizny.

— Nie będziemy czcić podobizny zamiast Pana. Uczynimy tron dla Jego mocy.

Belial zbliżył się do rzemieślnika. Nie wkładał mu do ust całkowitego kłamstwa. Posługiwał się słowami na tyle podobnymi do prawdy, aby słuchacze mogli uspokoić sumienie.

— Mojżesz miał laskę — ciągnął człowiek. — Za jej pomocą dokonywał znaków. Czy laska była Bogiem?

— Nie — odpowiedział Aaron.

— A jednak lud szedł za nią. Potrzebujemy czegoś podobnego.

— Laskę wybrał Bóg.

— A ciebie wybrał Mojżesz, abyś prowadził lud podczas jego nieobecności. Wybierz więc znak.

Tłum podjął wezwanie.

— Wybierz znak!

— Daj nam coś, co pójdzie przed nami!

— Nie będziemy dłużej czekać!

Aaron poczuł, że ziemia usuwa mu się spod nóg. Każde zdanie wypowiadane w celu uspokojenia ludzi stawało się kolejnym stopniem prowadzącym ku ustępstwu. Chur wystąpił przed tłum.

— Nie będzie żadnego znaku.

Głosy ucichły.

— Odsuń się — powiedział uzbrojony mężczyzna.

— Bóg przemówił do was własnym głosem. Drżeliście i prosiliście, aby Mojżesz był pośrednikiem. Teraz, gdy nie widzicie go przez kilka tygodni, chcecie ulepić Boga jak naczynie.

— Nie znieważaj ludu.

— Nie znieważam. Przypominam wam, co obiecaliście.

— Obiecaliśmy iść za Bogiem, nie umrzeć pod górą.

— Każdego ranka zbieracie mannę. Z kamienia otrzymaliście wodę. Obłok nadal stoi nad wami. Jakiego jeszcze dowodu obecności potrzebujecie?

Mężczyzna z włócznią podszedł bliżej.

— Takiego, którego nie kontroluje jeden człowiek.

Chur nie ustąpił.

— Właśnie o to wam chodzi. Nie chcecie Boga, który prowadzi. Chcecie boga, którego będziecie prowadzić.

To zdanie dotknęło sedna ich zamiaru. Tłum zareagował gniewem. Ktoś popchnął Chura. On odzyskał równowagę. Drugi człowiek uderzył go rękojeścią miecza w twarz. Miriam krzyknęła. Aaron ruszył naprzód.

— Przestańcie!

Chur otarł krew z ust.

— Jeśli musicie przelać krew, aby zbudować wasz znak, już wiecie, kto naprawdę go żąda.

Mężczyzna z włócznią pchnął. Ostrze weszło pod żebra. Chur spojrzał na Aarona. W jego oczach nie było zaskoczenia. Było ostatnie ostrzeżenie. Upadł. Przez chwilę nikt się nie poruszył. Potem kilku ludzi odciągnęło ciało na bok, jakby przeszkadzało w zgromadzeniu. Aaron patrzył na krew wsiąkającą w ziemię.

Według pamięci przekazywanej później przez część Izraela właśnie wtedy Chur, człowiek, który podtrzymywał ręce Mojżesza podczas walki z Amalekitami, oddał życie, próbując powstrzymać bunt. Nie wszyscy zachowali tę historię w swoich zapisach. Wstyd często usuwa imiona ludzi zamordowanych przez własną wspólnotę. Miriam uklęknęła przy nim.

— Aaronie — powiedziała. — Jeśli im ustąpisz teraz, jego śmierć stanie się fundamentem tego, co zbudują.

Aaron słyszał ją. Patrzył jednak na włócznie.

„Jeśli odmówię, zginą następni” — pomyślał.

Lucyfer podsunął mu obraz rzezi. Setki ciał. Bratobójczą walkę przed górą Boga. Rozbity lud, zanim Mojżesz zdąży wrócić. Nie pokazał mu innej możliwości: odwagi zdolnej obudzić sumienia tych, którzy jeszcze się wahali. Przeciwnik zawsze zawęża wybór.

„Albo ustąpisz, albo wszyscy zginą”.

Aaron podniósł ręce.

— Dosyć krwi!

Tłum ucichł.

— Chcecie znaku? — zapytał.

— Tak!

— Jeśli ma powstać, niech każdy dom poniesie jego cenę.

Miriam spojrzała na brata.

— Co robisz?

Nie odpowiedział jej.

Zwrócił się do ludzi:

— Zdejmijcie złote kolczyki noszone przez wasze żony, synów i córki. Przynieście je do mnie.

Sądził, że żądanie zatrzyma bunt. Złoto było majątkiem wyniesionym z Egiptu, zabezpieczeniem rodzin oraz zapłatą za lata niewolniczej pracy. Aaron wierzył, że ludzie chętnie krzyczą o potrzebie znaku, lecz cofną się, gdy będą musieli oddać kosztowności. Nie znał jeszcze siły zbiorowego lęku. Pierwszy mężczyzna zerwał kolczyk z własnego ucha.

Położył go u stóp Aarona.

— Oto mój udział.

Drugi zrobił to samo.

Wieść rozeszła się po obozie:

„Aaron nakazał przynieść złoto dla znaku, który poprowadzi Izraela”.

Nie mówiono już, że tłum zmusił go do ustępstwa. Jego polecenie przemieniło bunt w oficjalne przedsięwzięcie. Mężczyźni wracali do namiotów.

— Oddaj kolczyki — powiedział jeden z nich żonie.

— Dlaczego?

— Zbudujemy znak Pana.

— Bóg zakazał obrazów.

— Aaron sam nakazał zebrać złoto.

— Aaron jest na górze?

— Nie.

— Więc skąd wie, czego chce Bóg?

Mąż chwycił ją za ucho.

— Nie stawiaj własnego zdania ponad decyzją ludu.

Kobieta odsunęła się.

— To złoto otrzymałam od Egipcjanki, u której pracowałam. Miało zapewnić przyszłość naszym dzieciom.

— Właśnie dlatego je oddasz. Bez przewodnika nie będą miały przyszłości.

W niektórych domach kosztowności przekazywano dobrowolnie. W innych pod wpływem wstydu, nacisku albo przemocy. Dzieci płakały, gdy zdejmowano im ozdoby. Starcy przynosili pierścienie przechowywane na dzień głodu. Mammon patrzył z zachwytem. Nie dlatego, że ludzie tracili złoto. Dlatego, że zaczęli wierzyć, iż metal może dać im większe bezpieczeństwo niż słowo Boga.

Przez następne godziny przed namiotem Aarona rosła sterta kosztowności. Złoto odbijało ogień płonący na szczycie. Był to ten sam metal, który Bóg przeznaczył na skrzynię przymierza, świecznik, naczynia przybytku oraz znak kapłańskiej służby. Dar nie posiadał własnej moralności. Mógł zostać ukształtowany w narzędzie pamięci o Bogu albo w przedmiot pozwalający o Nim zapomnieć.

O jego znaczeniu decydowało serce oraz ręce człowieka. Aaron siedział przed zebranym złotem. Miriam stała obok ciała Chura.