Bezpłatny fragment - KURS FOTOGRAFI OD PODSTAW

Wstęp

Zanim zrobisz pierwsze świadome zdjęcie Fotografia na pierwszy rzut oka może wydawać się skomplikowana. Aparat ma wiele przycisków, pokręteł i funkcji. W menu pojawiają się określenia takie jak przysłona, czas naświetlania, ISO, balans bieli, autofocus, pomiar światła czy kompensacja ekspozycji. Do tego dochodzą różne obiektywy, tryby pracy i dodatkowe akcesoria. Można odnieść wrażenie, że aby robić dobre zdjęcia, trzeba najpierw nauczyć się obsługi setek ustawień. To nieprawda. Dobry fotograf nie jest osobą, która zna największą liczbę funkcji aparatu. Jest nią osoba, która rozumie, co chce osiągnąć i potrafi świadomie wykorzystać aparat do realizacji tego celu. Ten kurs został przygotowany właśnie w tym celu. Nie chodzi w nim o zapamiętanie instrukcji obsługi konkretnego modelu aparatu. Chodzi o zrozumienie zasad, które pozostają aktualne niezależnie od tego, czy fotografujesz lustrzanką, bezlusterkowcem, kompaktem czy innym aparatem cyfrowym.

Od obsługi aparatu do świadomego fotografowania Na początku nauki najważniejsze jest zrozumienie podstaw. Dowiesz się, jak aparat rejestruje obraz, czym jest matryca, do czego służy obiektyw i dlaczego zdjęcie może być jasne albo ciemne. Następnie poznasz trzy podstawowe parametry ekspozycji: przysłonę, czas naświetlania i ISO. Zrozumiesz nie tylko ich definicje, ale przede wszystkim ich wzajemne zależności. Później przejdziemy do ostrości, autofocusa, obiektywów, kompozycji i światła. Kolejne części kursu pokażą Ci, jak wykorzystać tę wiedzę w praktyce — podczas fotografowania ludzi, krajobrazów, ruchu, ulicy czy scen nocnych. Nie pominiemy również rzeczy, które często sprawiają początkującym fotografom problemy: wyboru sprzętu, organizacji zdjęć, plików RAW, podstawowej obróbki oraz najczęstszych błędów. W dalszej części kursu pojawi się jeszcze ważniejszy etap: nauka świadomego patrzenia. Bo fotografia nie polega wyłącznie na prawidłowym ustawieniu aparatu. Aparat jest narzędziem W trakcie nauki możesz szybko dojść do wniosku, że potrzebujesz lepszego aparatu, jaśniejszego obiektywu albo kolejnego akcesorium. Sprzęt rzeczywiście ma znaczenie, ale jego możliwości są tylko częścią fotografii. Możesz mieć bardzo dobry aparat i nadal wykonywać słabe zdjęcia. Możesz też wykorzystać prostszy sprzęt i stworzyć fotografie, które będą interesujące, przemyślane i pełne emocji. Dlaczego? Ponieważ o wartości zdjęcia często decyduje nie sprzęt, ale: światło, moment, kompozycja, perspektywa, temat i przede wszystkim: decyzja fotografa. Dlatego w tym kursie nie będziemy uczyć się fotografii jako zbioru technicznych ustawień. Będziemy uczyć się świadomego podejmowania decyzji fotograficznych. Jak korzystać z tego kursu? Czytaj kolejne lekcje w podanej kolejności. Nie próbuj jednak ograniczać nauki do samego czytania. Fotografii nie można nauczyć się wyłącznie z książki. Każdy ważniejszy temat powinien zostać sprawdzony aparatem. Jeżeli poznajesz przysłonę — wykonaj serię zdjęć z różnymi wartościami. Jeżeli poznajesz czas naświetlania — sfotografuj ruch. Jeżeli uczysz się kompozycji — wykonaj kilka różnych wersji tego samego kadru. Jeżeli poznajesz światło — obserwuj, jak zmienia się wygląd fotografowanego obiektu w zależności od kierunku i jakości oświetlenia. Najważniejsza zasada tego kursu brzmi: Czytaj → fotografuj → analizuj → poprawiaj → fotografuj ponownie. To właśnie ten cykl prowadzi do rzeczywistego postępu. Nie bój się błędów Początkujący fotograf często chce, aby każde zdjęcie było udane. To naturalne, ale nierealne. Będziesz wykonywać zdjęcia: poruszone, nieostre, prześwietlone, niedoświetlone, źle skomponowane i po prostu: nieciekawe. To część nauki. Nieudane zdjęcie może być bardzo wartościowe, jeżeli potrafisz odpowiedzieć sobie na pytanie: Dlaczego nie wyszło? Jeżeli znajdziesz przyczynę, kolejne zdjęcie może być już lepsze. Dlatego nie oceniaj swoich początkowych fotografii wyłącznie jako dobrych lub złych. Analizuj je. Najważniejsza zmiana Na początku możesz myśleć: „Jak ustawić aparat?” Z czasem powinieneś zacząć pytać: „Co chcę pokazać?” A następnie: „Jak mogę wykorzystać aparat, światło i kompozycję, aby to pokazać?” To pozornie niewielka zmiana, ale właśnie ona prowadzi od obsługi aparatu do świadomego fotografowania. Czego nauczysz się w tym kursie? Po przejściu całego materiału powinieneś rozumieć: jak działa aparat cyfrowy, jak dobierać podstawowe parametry ekspozycji, jak świadomie korzystać z przysłony, jak wykorzystywać czas naświetlania, jak dobierać ISO, jak kontrolować ostrość, jak wybierać odpowiedni tryb autofocusa, jak korzystać z różnych ogniskowych, jak budować kompozycję, jak wykorzystywać światło, jak fotografować różne rodzaje scen, jak unikać typowych błędów, jak pracować z plikami RAW, jak wykonać podstawową obróbkę, jak selekcjonować własne zdjęcia, jak analizować swoje błędy, jak budować własny styl, jak tworzyć serie fotograficzne, jak rozwijać własny warsztat. Ale najważniejszym efektem kursu powinno być coś innego. Chodzi o to, aby po jego ukończeniu aparat przestał być dla Ciebie urządzeniem, którego trzeba się bać. Ma stać się: narzędziem, którym świadomie posługujesz się do tworzenia własnych obrazów.

Zaczynamy Nie musisz znać się na fotografii. Nie musisz mieć profesjonalnego aparatu. Nie musisz znać terminologii. Nie musisz od razu fotografować w trybie manualnym. Potrzebujesz przede wszystkim: aparatu, chęci nauki i gotowości do fotografowania. Resztę będziemy budować krok po kroku. Zaczynamy od podstaw.

lekcja 1
Czym właściwie jest fotografia

Fotografia jest sposobem rejestrowania obrazu za pomocą światła. Samo słowo pochodzi od greckich słów oznaczających światło i pisanie. W praktyce można więc powiedzieć, że fotografia jest pewnego rodzaju „pisaniem światłem”. To proste określenie bardzo dobrze oddaje istotę fotografii. Bez światła nie ma fotografii. Aparat nie „widzi” świata w taki sam sposób jak człowiek. Rejestruje światło odbite od znajdujących się przed nim obiektów. To światło przechodzi przez obiektyw, dociera do matrycy i zostaje zamienione na informację, z której powstaje obraz. Dlatego fotograf, niezależnie od rodzaju używanego aparatu, powinien nauczyć się przede wszystkim obserwować światło.

Aparat nie robi zdjęcia sam Można nacisnąć spust migawki i otrzymać gotowy obraz. Współczesne aparaty potrafią automatycznie dobrać wiele parametrów i w większości sytuacji rzeczywiście wykonają poprawnie naświetlone zdjęcie. Ale poprawnie naświetlone zdjęcie nie zawsze jest dobrym zdjęciem. Aparat może prawidłowo zarejestrować osobę stojącą przed obiektywem, ale nie zdecyduje za Ciebie: z której strony ją fotografować, gdzie ją umieścić w kadrze, co zrobić z tłem, czy światło jest korzystne, czy warto poczekać na lepszy moment, jaką perspektywę wybrać, jaki fragment sceny pokazać. To są decyzje fotografa. Dlatego warto od początku rozdzielić dwie rzeczy: techniczne wykonanie zdjęcia oraz świadome stworzenie obrazu. Pierwsze można w dużej części zautomatyzować. Drugiego nie można całkowicie przekazać aparatowi. Co właściwie rejestruje aparat? Wyobraź sobie prostą sytuację. Stoisz przed drzewem. Świeci słońce. Światło pada na liście, pień i ziemię. Część światła zostaje pochłonięta przez powierzchnie, a część odbija się od nich i dociera w Twoją stronę. Jeżeli skierujesz aparat na drzewo, obiektyw zbierze część tego światła. Następnie światło przejdzie przez układ optyczny obiektywu i dotrze do matrycy. Matryca rejestruje jego ilość oraz informacje dotyczące koloru. Aparat przetwarza te informacje i tworzy obraz. W uproszczeniu cały proces można przedstawić następująco: światło → obiekt → obiektyw → matryca → przetwarzanie → zdjęcie To podstawowy mechanizm fotografii cyfrowej. Trzy elementy, które musisz rozumieć Na początku nauki warto zapamiętać trzy podstawowe elementy aparatu:

1. Obiektyw

Obiektyw kieruje światło na matrycę i wpływa na sposób, w jaki scena zostanie przedstawiona. Decyduje między innymi o: kącie widzenia, ogniskowej, możliwości uzyskania małej głębi ostrości, sposobie odwzorowania obrazu.

2. Przysłona

Przysłona reguluje ilość światła przechodzącego przez obiektyw. Wpływa również na głębię ostrości, czyli zakres odległości, który na zdjęciu będzie wyglądał na ostry.

3. Matryca

Matryca jest elementem światłoczułym aparatu. To ona rejestruje światło i zamienia je na informację cyfrową. W kolejnych lekcjach dokładnie wyjaśnimy, jak działają poszczególne elementy. Na tym etapie wystarczy zapamiętać: Obiektyw doprowadza światło do matrycy, a matryca je rejestruje. Dlaczego zdjęcia są jasne albo ciemne? Aparat musi odpowiednio dobrać ilość światła rejestrowanego podczas wykonywania zdjęcia. Jeżeli światła będzie zbyt mało, zdjęcie będzie zbyt ciemne. Jeżeli będzie go zbyt dużo, zdjęcie będzie zbyt jasne. Ten proces nazywamy: ekspozycją. Ekspozycja jest jednym z najważniejszych pojęć w całej fotografii. Do jej kontrolowania służą trzy podstawowe parametry: przysłona, czas naświetlania i ISO. W dalszej części kursu poświęcimy im dużo miejsca. Nie musisz jeszcze znać wszystkich szczegółów. Warto natomiast już teraz zapamiętać: Ekspozycja określa, ile światła zostanie zarejestrowane na zdjęciu. Fotografia to nie tylko technika Można perfekcyjnie opanować ustawienia aparatu i nadal wykonywać przeciętne zdjęcia. Można również wykonać technicznie niedoskonałe zdjęcie, które będzie interesujące, ponieważ uchwyci wyjątkowy moment, emocję lub sposób patrzenia autora. Nie oznacza to, że technika jest nieważna. Wręcz przeciwnie. Technika daje Ci kontrolę. Jeżeli rozumiesz aparat, możesz świadomie zdecydować, czy chcesz: zamrozić ruch, pokazać ruch jako rozmycie, rozmyć tło, uzyskać dużą głębię ostrości, rozjaśnić lub przyciemnić zdjęcie, zachować szczegóły w światłach i cieniach. Technika nie jest więc celem samym w sobie. Jest narzędziem służącym do realizacji pomysłu fotograficznego. Pierwsza ważna zasada Początkujący fotograf często zaczyna od pytania: „Jakie ustawienia mam zastosować?” To pytanie jest zrozumiałe, ale nie zawsze powinno być pierwsze. Lepsza kolejność wygląda tak: Co fotografuję? ↓ Co chcę pokazać? ↓ Jak chcę, żeby wyglądało zdjęcie? ↓ Jakie światło mam do dyspozycji? ↓ Jakich ustawień potrzebuję? Dzięki temu ustawienia aparatu wynikają z sytuacji i zamierzonego efektu, a nie są przypadkowym zestawem wartości. Fotograf zaczyna od obserwacji Zanim rozpoczniesz naukę technicznych ustawień, wykonaj proste ćwiczenie. Nie fotografuj jeszcze. Wyjdź na zewnątrz i przez kilka minut po prostu obserwuj otoczenie. Zwróć uwagę na: kierunek światła, długość cieni, jasne i ciemne miejsca, kolory, kształty, linie, ruch ludzi i przedmiotów. Następnie wybierz jeden obiekt i obejdź go dookoła. Popatrz na niego z przodu. Potem z boku. Następnie z góry. Potem z niskiej perspektywy. Zauważysz, że ten sam obiekt może wyglądać zupełnie inaczej w zależności od miejsca, z którego na niego patrzysz. To pierwsza lekcja kompozycji, choć jeszcze jej tak nie nazywamy.

Ćwiczenie — zanim włączysz aparat

Wybierz dowolny przedmiot znajdujący się w Twoim otoczeniu. Może to być: kubek, krzesło, drzewo, samochód lub budynek. Nie wykonuj jeszcze zdjęcia. Najpierw odpowiedz sobie na trzy pytania: 1. Co jest najważniejszym elementem tej sceny? 2. Skąd pada światło? 3. Z której strony przedmiot wygląda najciekawiej? Dopiero potem podnieś aparat. To proste ćwiczenie ma ogromne znaczenie. Uczy bowiem najważniejszego nawyku: najpierw patrz, potem fotografuj. Zapamiętaj Fotografia jest rejestrowaniem światła. Aparat jest narzędziem, a nie twórcą zdjęcia. Obiektyw kieruje światło na matrycę. Ekspozycja określa ilość zarejestrowanego światła. Przysłona, czas naświetlania i ISO są podstawowymi parametrami ekspozycji. Dobre zdjęcie wymaga nie tylko poprawnej techniki, ale również świadomej decyzji fotografa.

Lekcja 2
Jak działa aparat

Aparat fotograficzny można porównać do bardzo precyzyjnego systemu, którego zadaniem jest kontrolowanie światła. Choć współczesne aparaty mają ogromną liczbę funkcji, podstawowa zasada ich działania jest stosunkowo prosta. Światło z fotografowanej sceny przechodzi przez obiektyw i trafia na matrycę. Aparat musi odpowiedzieć na trzy podstawowe pytania: Ile światła wpuścić? Jak długo je rejestrować? Jak przetworzyć zarejestrowany sygnał? Pierwsze dwa pytania prowadzą bezpośrednio do przysłony i czasu naświetlania. Trzecie wiąże się między innymi z ISO oraz sposobem przetwarzania obrazu. Droga światła w aparacie W uproszczeniu możemy przedstawić ją tak: scena → obiektyw → przysłona → migawka → matryca → procesor obrazu → plik zdjęciowy Nie każdy aparat ma dokładnie taki sam układ konstrukcyjny, a w aparatach z migawką elektroniczną mechanizm rejestracji może wyglądać inaczej. Dla początkującego najważniejsza jest jednak sama idea: Aparat kontroluje światło, które ostatecznie zostaje zapisane jako obraz. Obiektyw — oko aparatu Obiektyw jest jednym z najważniejszych elementów całego zestawu. To przez niego światło dociera do matrycy. Ale obiektyw nie tylko „wpuszcza światło”. Jego konstrukcja wpływa również na sposób przedstawienia fotografowanej sceny. Różne obiektywy mogą mieć różne: ogniskowe, kąty widzenia, maksymalne otwory przysłony, możliwości ustawiania ostrości oraz właściwości optyczne. Dlatego obiektyw 24 mm i obiektyw 200 mm mogą przedstawić tę samą scenę w zupełnie inny sposób. Do kwestii ogniskowej wrócimy dokładnie w dalszej części kursu. Przysłona regulacja ilości światła W obiektywie znajduje się mechanizm zbudowany z zachodzących na siebie listków. Tworzą one otwór, przez który przechodzi światło. Ten mechanizm nazywamy: przysłoną. Wartość przysłony zapisujemy jako liczbę poprzedzoną symbolem f/. Przykłady: f/1.4 f/2.8 f/4 f/5.6 f/8 f/11 f/16 Ważne jest, aby zrozumieć jedną rzecz, która na początku często powoduje zamieszanie: mniejsza liczba f oznacza większy otwór przysłony. Czyli: f/2.8 oznacza większy otwór niż f/8. Większy otwór pozwala przepuścić więcej światła. Przysłona wpływa również na głębię ostrości — ale ten temat omówimy szczegółowo w kolejnych lekcjach. Migawka — kontrola czasu Drugim ważnym elementem jest migawka. Jej zadaniem jest kontrolowanie czasu, przez który matryca rejestruje światło. Czas naświetlania może wynosić na przykład: 1/1000 s 1/500 s 1/250 s 1/60 s 1/10 s 1 s czy nawet znacznie więcej. Krótszy czas może pomóc zamrozić ruch. Dłuższy czas może spowodować jego rozmycie. Dlatego czas naświetlania nie służy wyłącznie do regulowania jasności zdjęcia. Jest również narzędziem twórczym. Matryca — miejsce rejestracji obrazu Matryca jest elektronicznym elementem światłoczułym. Można ją w pewnym uproszczeniu porównać do cyfrowego odpowiednika kliszy fotograficznej, choć technicznie sposób jej działania jest zupełnie inny. Na matrycy znajdują się miliony elementów światłoczułych. Ich zadaniem jest rejestrowanie informacji o świetle. Rozmiar matrycy ma znaczenie dla właściwości aparatu i obrazu, dlatego spotykamy różne formaty, między innymi: Micro Four Thirds, APS-C oraz Full Frame. Istnieją również większe i mniejsze formaty. Nie należy jednak zakładać, że większa matryca automatycznie oznacza lepsze zdjęcie. Każdy format ma swoje zalety i ograniczenia. Co dzieje się po wykonaniu zdjęcia? Po naciśnięciu spustu migawki aparat rejestruje światło. Następnie zebrane informacje są przetwarzane. W zależności od ustawień aparatu wynik może zostać zapisany między innymi jako: JPEG lub RAW. JPEG jest już przetworzonym obrazem gotowym do stosunkowo łatwego wykorzystania. RAW zachowuje znacznie więcej informacji przeznaczonych do późniejszego wywołania i obróbki. Temat RAW omówimy szczegółowo w dalszej części kursu. Aparat automatyczny a aparat świadomie obsługiwany Na początku możesz korzystać z automatyki aparatu. Nie ma w tym nic złego. Tryb automatyczny może być bardzo przydatny, kiedy chcesz skupić się przede wszystkim na samym fotografowaniu. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy fotograf nie rozumie, dlaczego aparat wybiera określone ustawienia. Celem tego kursu nie jest zmuszenie Cię do fotografowania wyłącznie w trybie manualnym. Celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której: wiesz, co aparat robi, rozumiesz, dlaczego to robi i potrafisz zdecydować, kiedy warto przejąć nad nim większą kontrolę. To znacznie ważniejsze niż sama nazwa trybu pracy.

Ćwiczenie — poznaj swój aparat

Weź aparat do ręki i znajdź: obiektyw, pierścień ogniskowej, jeśli jest to obiektyw zmiennoogniskowy, pierścień ostrości, spust migawki, pokrętło wyboru trybu pracy, ekran, wizjer, komorę akumulatora, miejsce na kartę pamięci. Nie musisz jeszcze znać wszystkich przycisków. Na tym etapie chodzi tylko o to, aby aparat przestał być obcym urządzeniem. Obejrzyj go. Znajdź podstawowe elementy. Sprawdź w instrukcji swojego modelu, gdzie znajdują się najważniejsze funkcje. Nie zmieniaj jeszcze przypadkowo zaawansowanych ustawień. Najpierw poznaj urządzenie. Zapamiętaj Światło przechodzi przez obiektyw i jest rejestrowane przez matrycę. Przysłona kontroluje ilość światła i wpływa na głębię ostrości. Czas naświetlania kontroluje czas rejestracji światła i sposób przedstawienia ruchu. ISO wpływa na sposób, w jaki aparat wykorzystuje zarejestrowany sygnał, a jego zwiększenie zwykle wiąże się ze wzrostem szumu. Obiektyw ma ogromny wpływ na sposób przedstawienia sceny. Automatyka aparatu jest narzędziem — nie należy jej traktować jako przeciwieństwa świadomej fotografii.

Lekcja 3
Najważniejszy temat kursu: Ekspozycja

Ekspozycja jest jednym z najważniejszych pojęć w fotografii. Określa, jak dużo światła zostanie zarejestrowane podczas wykonywania zdjęcia. Jeżeli światła jest zbyt mało, fotografia będzie niedoświetlona. Jeżeli jest go zbyt dużo, zdjęcie będzie prześwietlone. Brzmi prosto, ale prawidłowa ekspozycja nie zawsze oznacza uzyskanie zdjęcia o „średniej” jasności. Czasami fotograf celowo wykonuje zdjęcie ciemniejsze. Innym razem chce uzyskać bardzo jasny obraz. O poprawności ekspozycji decyduje więc nie tylko automatyczny pomiar aparatu, ale również zamierzony efekt. Najważniejsze jest zrozumienie, że ekspozycja nie jest jednym ustawieniem. Kontrolują ją trzy podstawowe parametry: Przysłona + czas naświetlenia + iso Te trzy elementy tworzą podstawę technicznej strony fotografii.

Przysłona

Przysłona znajduje się w obiektywie i określa wielkość otworu, przez który światło dociera do matrycy. Jej wartość zapisujemy za pomocą liczby poprzedzonej symbolem f/. Przykładowe wartości: f/1.4 f/2 f/2.8 f/4 f/5.6 f/8 f/11 f/16 Najważniejsza rzecz do zapamiętania: Im mniejsza liczba f, tym większy otwór przysłony. Czyli f/2.8 oznacza większy otwór niż f/8. Większy otwór przepuszcza więcej światła. Ale przysłona nie służy wyłącznie do regulowania ekspozycji. Wpływa także na głębię ostrości. Przy odpowiednich warunkach szeroko otwarta przysłona, np. f/2.8, może pozwolić uzyskać mocniej rozmyte tło. Przymknięcie przysłony, np. do f/8, zwykle zwiększa zakres obrazu wyglądający na ostry. Nie należy jednak traktować tych wartości jako sztywnych zasad. Na głębię ostrości wpływają również ogniskowa, odległość od fotografowanego obiektu i odległość obiektu od tła. Czas naświetlania Drugim elementem ekspozycji jest czas naświetlania. Określa, jak długo światło będzie rejestrowane przez matrycę. Przykładowe wartości: 1/1000 s 1/500 s 1/250 s 1/125 s 1/60 s 1/30 s 1 s Im dłuższy czas naświetlania, tym więcej światła może zostać zarejestrowane. Ale czas wpływa również na sposób przedstawienia ruchu. Jeżeli fotografujesz biegnącą osobę przy czasie 1/1000 s, istnieje duża szansa na jej wyraźne zamrożenie. Przy czasie 1/30 s ruch może zostać częściowo rozmyty. Przy jeszcze dłuższym czasie rozmycie może stać się bardzo wyraźne. Dlatego czas naświetlania jest jednocześnie: parametrem ekspozycji i narzędziem kreatywnym. ISO Trzecim elementem jest ISO. W uproszczeniu można powiedzieć, że określa poziom wzmocnienia sygnału obrazu. Przykładowe wartości: ISO 100 ISO 200 ISO 400 ISO 800 ISO 1600 ISO 3200 ISO 6400 i wyższe. Niższe ISO zwykle pozwala uzyskać obraz o mniejszym poziomie szumu i większej jakości technicznej. Wyższe ISO pozwala fotografować przy słabszym świetle lub stosować krótszy czas naświetlania, ale zwykle zwiększa poziom szumu i może zmniejszać ilość zachowanych szczegółów. Dlatego nie należy traktować wysokiego ISO jako błędu. Jeżeli fotografujesz sport w słabym świetle i potrzebujesz czasu 1/1000 s, zwiększenie ISO może być najlepszym rozwiązaniem. Lepiej wykonać lekko zaszumione, ale ostre zdjęcie niż czyste technicznie zdjęcie, które jest całkowicie poruszone. Trzy parametry jeden efekt Najważniejsza rzecz dotycząca ekspozycji jest następująca: przysłona, czas naświetlania i ISO wzajemnie na siebie wpływają. Załóżmy, że aparat daje prawidłową ekspozycję przy: f/4, 1/250 s, ISO 100. Jeżeli zmniejszysz ilość światła przez przymknięcie przysłony do f/5.6, zdjęcie stanie się ciemniejsze, jeśli pozostałe ustawienia pozostaną bez zmian. Możesz jednak skompensować tę zmianę, wydłużając czas naświetlania do 1/125 s. Wtedy przez dłuższy czas na matrycę będzie docierało światło. Możesz również pozostawić czas 1/250 s i zwiększyć ISO. W praktyce fotograf cały czas dokonuje takich wyborów. Nie istnieje jedno „idealne” ustawienie To jedna z najważniejszych rzeczy, które należy zrozumieć. Dwie fotografie tej samej sceny mogą mieć podobną jasność, ale zostać wykonane przy zupełnie różnych ustawieniach. Przykładowo: f/2.8, 1/500 s, ISO 400 oraz f/8, 1/60 s, ISO 400 mogą prowadzić do zbliżonej ekspozycji, ale zdjęcia będą wyglądały inaczej. Pierwsze ustawienie może dać mniejszą głębię ostrości i mocniej rozmyte tło. Drugie może dać większy zakres ostrości, ale dłuższy czas zwiększa ryzyko poruszenia. Dlatego fotograf nie pyta wyłącznie: „Jak uzyskać prawidłową ekspozycję?” Pyta również: „Jak uzyskać ekspozycję, która da mi pożądany efekt?” Ekspozycja a jasność zdjęcia Aparat posiada system pomiaru światła, który pomaga określić odpowiednie ustawienia. Automatyka może więc zaproponować parametry, które według pomiaru prowadzą do odpowiedniej ekspozycji. Nie oznacza to jednak, że aparat zawsze wie, jaki efekt chcesz uzyskać. Wyobraź sobie fotografowanie osoby ubranej w czarną kurtkę stojącej na tle białej ściany. Duża ilość jasnego tła może wpłynąć na pomiar aparatu. W innej sytuacji fotografujesz śnieg w pełnym słońcu. Aparat może próbować „uśrednić” jasność sceny i śnieg może zostać zarejestrowany jako zbyt szary. Dlatego fotograf powinien nauczyć się nie tylko korzystać z pomiaru światła, ale także oceniać rezultat. Histogram — pomoc w ocenie ekspozycji Jednym z najważniejszych narzędzi kontrolnych jest histogram. Histogram przedstawia rozkład jasności obrazu. W uproszczeniu: lewa strona → ciemne tony środek → tony średnie prawa strona → jasne tony Jeżeli wykres mocno dochodzi do lewej strony, zdjęcie zawiera dużo ciemnych obszarów. Jeżeli mocno dochodzi do prawej strony, występuje dużo jasnych obszarów. Samo położenie histogramu nie mówi jednak automatycznie, czy zdjęcie jest dobre. Ciemne zdjęcie może być zamierzone. Podobnie bardzo jasne zdjęcie może być świadomym wyborem. Histogram jest więc przede wszystkim narzędziem kontroli, a nie automatycznym sędzią jakości fotografii. Prześwietlenie i niedoświetlenie Jeżeli zdjęcie jest zdecydowanie zbyt jasne, mówimy o: prześwietleniu. Jeżeli jest zdecydowanie zbyt ciemne: niedoświetleniu. Największy problem pojawia się wtedy, gdy w jasnych partiach obrazu zostaną utracone szczegóły. Na przykład biała chmura może zostać zapisana jako jednolita biała plama. Podobnie bardzo ciemny obszar może zostać zapisany jako jednolita czerń. W obu przypadkach część informacji może być niemożliwa do odzyskania podczas późniejszej obróbki. Dlatego podczas fotografowania warto zwracać szczególną uwagę na skrajnie jasne i skrajnie ciemne obszary. Ekspozycja to wybór, nie tylko pomiar Początkujący fotograf często chce znaleźć ustawienie, przy którym wszystkie elementy zdjęcia będą miały idealną jasność. W rzeczywistych warunkach często jest to niemożliwe. Scena może mieć zakres jasności większy niż zakres, który aparat jest w stanie jednocześnie zarejestrować z zachowaniem szczegółów. Wtedy trzeba zdecydować: co jest najważniejsze? Czy ważniejsze są szczegóły w jasnym niebie? Czy szczegóły w cieniu? Czy twarz fotografowanej osoby? Czy może atmosfera ciemnej sceny? To już nie jest wyłącznie kwestia techniczna. To: decyzja fotograficzna.

Ćwiczenie — zmień jeden parametr

Wybierz nieruchomy obiekt i ustaw aparat w trybie umożliwiającym ręczną zmianę parametrów ekspozycji. Wykonaj serię zdjęć, zmieniając wyłącznie przysłonę: f/2.8 f/4 f/5.6 f/8 Jeżeli aparat automatycznie kompensuje zmianę przysłony innymi parametrami, obserwuj przede wszystkim zmianę wyglądu obrazu. Następnie wykonaj serię zdjęć, zmieniając czas: 1/1000 s 1/250 s 1/60 s 1/15 s Jeżeli fotografujesz obiekt w ruchu, zobaczysz różnicę w sposobie jego przedstawienia. Na końcu wykonaj serię ze zmianą ISO: ISO 100 ISO 400 ISO 1600 ISO 6400 Porównaj poziom szumu i szczegółowość obrazu. Nie chodzi o to, aby zapamiętać konkretne wartości. Chodzi o to, aby zobaczyć zależności na własnych zdjęciach. Zapamiętaj Ekspozycja określa ilość światła zarejestrowanego podczas wykonywania zdjęcia. Przysłona wpływa na ilość światła i głębię ostrości. Czas naświetlania wpływa na ilość światła i sposób rejestrowania ruchu. ISO wpływa na poziom wzmocnienia sygnału i jakość obrazu. Zmiana jednego parametru może wymagać zmiany innego, jeżeli chcesz zachować podobną ekspozycję. Nie istnieje jedno uniwersalne ustawienie ekspozycji. Prawidłowa ekspozycja zależy również od zamierzonego efektu.

Lekcja 4
Trójkąt ekspozycji

Trzy podstawowe parametry ekspozycji są ze sobą tak ściśle związane, że często przedstawia się je w postaci TRÓJKĄTA EKSPOZYCJI Jego trzy wierzchołki to: PRZYSŁONA CZAS NAŚWIETLANIA ISO Jeżeli zmienisz jeden z tych parametrów, możesz zmienić jasność zdjęcia. Jeżeli natomiast chcesz zachować podobną ekspozycję, możesz odpowiednio zmienić jeden z pozostałych parametrów. To podstawowa zależność, którą każdy fotograf powinien rozumieć. Przykład 1 — otwierasz przysłonę Załóżmy, że fotografujesz przy: f/8, 1/250 s, ISO 100. Chcesz uzyskać mniejszą głębię ostrości, dlatego zmieniasz przysłonę na: f/4. Do obiektywu wpada więcej światła. Jeżeli pozostawisz 1/250 s i ISO 100, zdjęcie stanie się jaśniejsze. Aby zachować podobną ekspozycję, możesz skrócić czas naświetlania. Przykład 2 — potrzebujesz zamrozić ruch Fotografujesz sport. Aparat proponuje: 1/125 s, f/4, ISO 400. Widzisz, że ruch jest rozmyty. Chcesz zastosować: 1/1000 s. Tak duże skrócenie czasu oznacza znacznie mniej światła docierającego do matrycy. Możesz więc zwiększyć ISO, na przykład do: ISO 3200. W ten sposób uzyskasz znacznie krótszy czas kosztem większego poziomu szumu. To rozsądny kompromis, jeżeli najważniejsze jest zamrożenie ruchu. Przykład 3 — fotografujesz krajobraz Fotografujesz krajobraz i zależy Ci na dużej głębi ostrości. Wybierasz: f/8. Aparat dobiera: 1/30 s, ISO 100. Jeżeli fotografowany jest nieruchomy krajobraz, parametry mogą być odpowiednie. Jeżeli jednak fotografujesz z ręki, czas 1/30 s może zwiększać ryzyko poruszenia. Możesz wtedy: oprzeć aparat na stabilnym podłożu, użyć statywu, otworzyć przysłonę, zwiększyć ISO. Wybór zależy od sytuacji. Nie ucz się trójkąta na pamięć Nie chodzi o zapamiętanie tabeli typu: „portret = f/2.8, krajobraz = f/8, sport = 1/1000 s”. Takie uproszczenia mogą być pomocne na początku, ale szybko stają się ograniczeniem. Warunki fotografowania są zmienne. Portret może wymagać: f/1.8 ale równie dobrze: f/8. Krajobraz można wykonać przy: f/5.6, f/8 lub f/11. Sport może wymagać: 1/1000 s, ale w niektórych sytuacjach ciekawszy efekt uzyskasz przy znacznie dłuższym czasie. Najważniejsze jest rozumienie: dlaczego wybierasz konkretne ustawienie. Techniczne ustawienie a efekt fotograficzny Każdy parametr odpowiada na inne pytanie. Przysłona Jak dużą głębię ostrości chcę uzyskać? Czas naświetlania Jak chcę przedstawić ruch? ISO Jaką jakość obrazu jestem gotów zaakceptować w danych warunkach? Dopiero połączenie tych trzech odpowiedzi prowadzi do świadomego ustawienia aparatu. Najważniejsza zasada trójkąta ekspozycji Nie próbuj za każdym razem znaleźć: „najlepszych ustawień”. Spróbuj znaleźć: „najlepszy kompromis dla konkretnego zdjęcia”. To ogromna różnica. W fotografii prawie zawsze coś wybierasz kosztem czegoś innego. Możesz chcieć: małej głębi ostrości, krótkiego czasu i niskiego ISO jednocześnie. W słabym świetle może się jednak okazać, że nie da się uzyskać wszystkich trzech rzeczy naraz. Musisz zdecydować, co jest dla Ciebie najważniejsze. To właśnie jest świadome fotografowanie.

Ćwiczenie — trzy różne priorytety

Wybierz tę samą scenę i wykonaj trzy zdjęcia. Zdjęcie 1 — priorytet głębi ostrości Ustaw stosunkowo mały otwór przysłony, np.: f/8. Dobierz pozostałe parametry tak, aby uzyskać poprawną ekspozycję. Zdjęcie 2 — priorytet ruchu Ustaw krótki czas, np.: 1/1000 s. Dobierz przysłonę i ISO. Zdjęcie 3 — priorytet jakości obrazu Ustaw możliwie niskie ISO, np.: ISO 100. Następnie dobierz pozostałe parametry. Porównaj zdjęcia. Zauważysz, że nie zmieniałeś wyłącznie jasności. Zmienił się również charakter obrazu. Zapamiętaj Trójkąt ekspozycji to nie zestaw sztywnych reguł. To sposób rozumienia zależności między: przysłoną, czasem naświetlania i ISO. Każdy z tych parametrów wpływa na ekspozycję, ale każdy wpływa również na wygląd zdjęcia. Dlatego fotograf nie powinien pytać tylko: „Czy zdjęcie jest prawidłowo naświetlone?” Powinien również pytać: „Czy ustawienia, które wybrałem, dały mi taki obraz, jaki chciałem uzyskać?”

Lekcja 5
Przysłona to coś więcej niż ilość światła

Przysłona jest jednym z najważniejszych narzędzi fotografa. Na początku można myśleć o niej wyłącznie jako o elemencie regulującym ilość światła wpadającego do aparatu. To prawda, ale tylko częściowo. Zmiana przysłony wpływa również na głębię ostrości, wygląd tła, sposób odwzorowania punktowych źródeł światła, a w pewnych warunkach także na ogólną jakość obrazu. Dlatego wybór przysłony powinien wynikać nie tylko z warunków oświetleniowych. Powinien wynikać również z tego: jak chcesz pokazać fotografowany temat. Jak działa przysłona? W obiektywie znajduje się mechanizm złożony z kilku zachodzących na siebie listków. Listki tworzą otwór, którego wielkość można zmieniać. Przy szeroko otwartej przysłonie otwór jest duży. Przy przymkniętej przysłonie otwór jest mały. Wartości zapisujemy jako: f/1.4 f/2 f/2.8 f/4 f/5.6 f/8 f/11 f/16 I tutaj pojawia się jedna z najbardziej charakterystycznych rzeczy w fotografii: mniejsza liczba oznacza większy otwór. Dlatego: f/2.8 → duży otwór f/8 → mniejszy otwór f/16 → bardzo mały otwór Na początku może wydawać się to nielogiczne. Warto więc nie próbować zapamiętywać tego wyłącznie jako definicji. Znacznie lepiej skojarzyć: małe f = duży otwór = więcej światła oraz: duże f = mały otwór = mniej światła. Przysłona a głębia ostrości Jednym z najważniejszych skutków zmiany przysłony jest zmiana głębi ostrości. Głębia ostrości to zakres odległości przed i za punktem ustawienia ostrości, który na zdjęciu wygląda na wystarczająco ostry. Przy szeroko otwartej przysłonie, np. f/2.8, można uzyskać stosunkowo małą głębię ostrości. Jeżeli fotografujesz osobę na tle drzew, twarz może być wyraźna, a tło mocno rozmyte. Przy f/8 zakres ostrości może być większy. Przy f/11 może być jeszcze większy. Nie oznacza to jednak, że każda fotografia wykonana przy f/11 będzie ostra od pierwszego planu aż po nieskończoność. Na głębię ostrości wpływają również: ogniskowa, odległość aparatu od fotografowanego obiektu, odległość obiektu od tła, wielkość matrycy, przyjęty sposób oceny ostrości. Dlatego sama wartość przysłony nie mówi wszystkiego. Przysłona a wygląd tła To właśnie możliwość kontroli tła jest jednym z powodów, dla których początkujący fotografowie często tak bardzo interesują się szeroko otwartą przysłoną. Wyobraź sobie portret wykonywany przy: f/2.8. Osoba znajduje się kilka metrów przed aparatem, a za nią jest oddalone tło. Tło może zostać mocno rozmyte. Dzięki temu twarz staje się bardziej wyraźnym elementem kompozycji. Jeżeli jednak przymkniesz przysłonę do: f/8 tło może stać się znacznie bardziej czytelne. To może być zaletą. Jeżeli fotografujesz człowieka w interesującym miejscu, rozmycie całego otoczenia może pozbawić zdjęcie ważnej części informacji. Dlatego: rozmyte tło nie zawsze oznacza lepsze zdjęcie. Jest tylko jednym ze sposobów budowania obrazu. Przysłona w portrecie W fotografii portretowej często stosuje się szerokie otwory przysłony, np.: f/1.8 f/2 f/2.8 Pozwala to ograniczyć głębię ostrości i odseparować fotografowaną osobę od tła. Trzeba jednak uważać. Przy bardzo małej głębi ostrości niewielkie przesunięcie płaszczyzny ostrości może spowodować, że jedno oko będzie ostre, a drugie już nie. W portrecie szczególnie ważna staje się więc precyzja ustawienia ostrości. Jeżeli fotografujesz twarz pod kątem, a oczy znajdują się w różnej odległości od aparatu, bardzo mała głębia ostrości może sprawić, że tylko jedno z nich znajdzie się w zakresie ostrości. Dlatego nie należy wybierać największego otworu tylko dlatego, że obiektyw go posiada. Najpierw pomyśl o efekcie. Przysłona w krajobrazie W krajobrazie często zależy nam na większej głębi ostrości. Dlatego można stosować wartości takie jak: f/8 f/11 lub w określonych sytuacjach inne. Nie oznacza to jednak, że zawsze należy używać f/11. Każdy obiektyw ma zakres przysłon, w którym może osiągać bardzo dobrą jakość obrazu. Przy bardzo mocnym przymknięciu może pojawić się dyfrakcja, która powoduje stopniową utratę szczegółowości. Dlatego: „im większa liczba f, tym lepiej dla krajobrazu” jest zbyt dużym uproszczeniem. Ważniejsza jest świadoma ocena sceny. Przysłona w fotografii ulicznej Fotografia uliczna wymaga często szybkiego reagowania. Nie zawsze masz czas na dokładne ustawianie każdego parametru. Możesz więc wybrać przysłonę, która zapewni Ci rozsądny kompromis między ilością światła a głębią ostrości. Na przykład: f/5.6 może dawać większy margines ostrości niż bardzo szeroka przysłona. W innych warunkach korzystniejsze będzie: f/2.8. Nie istnieje jedna wartość odpowiednia dla całej fotografii ulicznej. Przysłona a ilość światła Wróćmy do podstaw. Jeżeli zmienisz: f/8 → f/5.6 otwór przysłony staje się większy. Do matrycy dociera więcej światła. Jeżeli zmienisz: f/5.6 → f/11 otwór staje się mniejszy. Do matrycy dociera mniej światła. Zmiana o jedną pełną działkę przysłony oznacza zmianę ilości światła o czynnik 2. Przykładowo: f/4 → f/5.6 oznacza około dwukrotnie mniej światła. Natomiast: f/5.6 → f/4 oznacza około dwukrotnie więcej światła. Współczesne aparaty często pozwalają zmieniać przysłonę również o części działki, np. o 1/3 EV. Nie musisz jednak na początku zapamiętywać wszystkich zależności matematycznych. Najważniejsze jest rozumienie kierunku zmian. Maksymalny otwór przysłony obiektywu Każdy obiektyw ma określony maksymalny otwór przysłony. Możesz spotkać oznaczenia: f/1.4 f/1.8 f/2.8 f/4 Im mniejsza liczba, tym większy maksymalny otwór. Obiektyw f/1.4 może więc otworzyć przysłonę szerzej niż obiektyw f/4. Ma to znaczenie między innymi przy fotografowaniu w słabym świetle oraz przy uzyskiwaniu małej głębi ostrości. Ale jasny obiektyw nie gwarantuje dobrego zdjęcia. Tak samo jak drogi aparat. Sprzęt daje możliwości. To fotograf decyduje, jak je wykorzystać. Czy zawsze warto fotografować na maksymalnie otwartej przysłonie? Nie. To jeden z częstych błędów początkujących. Po zakupie jasnego obiektywu fotograf może być zachwycony możliwością ustawienia: f/1.4 i zaczyna używać tej wartości niemal wszędzie. Po pewnym czasie okazuje się, że: głębia ostrości jest zbyt mała, ostrość jest trudniejsza do ustawienia, część fotografowanego obiektu jest nieostra, tło jest pozbawione informacji, zdjęcia zaczynają wyglądać podobnie. Szeroka przysłona jest narzędziem. Nie obowiązkiem. Przysłona a światła punktowe Przy małych otworach przysłony punktowe źródła światła, takie jak lampy uliczne czy światła miasta, mogą tworzyć charakterystyczne promienie lub „gwiazdki”. Efekt zależy między innymi od konstrukcji obiektywu i liczby listków przysłony. Może być bardzo atrakcyjny w fotografii nocnej. Ponownie jednak: efekt powinien wynikać z pomysłu na zdjęcie, a nie z samej chęci wykorzystania funkcji obiektywu. ĆWICZENIE — JEDEN KADR, PIĘĆ PRZYSŁON Wybierz nieruchomy obiekt. Ustaw aparat na statywie albo oprzyj go stabilnie. Wykonaj zdjęcia przy: f/2.8 f/4 f/5.6 f/8 f/11 Pozostałe parametry dobieraj tak, aby ekspozycja była możliwie podobna. Następnie powiększ zdjęcia i porównaj: ostrość głównego obiektu, wygląd tła, głębię ostrości, ilość światła, ogólny charakter obrazu. Nie ograniczaj się do pytania: „Które zdjęcie jest najlepsze?” Zadaj ważniejsze pytanie: „Która przysłona najlepiej pasuje do tego zdjęcia i dlaczego?” Zapamiętaj Przysłona określa wielkość otworu w obiektywie. Mała liczba f oznacza większy otwór. Duży otwór przepuszcza więcej światła. Przysłona wpływa na głębię ostrości i wygląd tła. Nie zawsze warto fotografować przy maksymalnie otwartej przysłonie. Wybór przysłony powinien wynikać z zamierzonego efektu, a nie z przyzwyczajenia.

Lekcja 6
Czas naświetlania: zamrażanie i pokazywanie ruchu

Czas naświetlania jest drugim podstawowym parametrem ekspozycji. W najprostszym ujęciu określa, jak długo matryca jest wystawiona na działanie światła podczas wykonywania zdjęcia. Ale podobnie jak przysłona, czas naświetlania jest czymś więcej niż tylko regulacją jasności. Dzięki niemu możesz zdecydować: czy ruch ma zostać zamrożony, czy pokazany jako rozmycie. Krótki czas Krótki czas naświetlania pozwala ograniczyć wpływ ruchu podczas rejestracji. Przykładowe wartości: 1/1000 s 1/2000 s 1/4000 s mogą być przydatne podczas fotografowania szybko poruszających się obiektów. Sportowiec, biegnące zwierzę czy jadący samochód mogą zostać uchwycone w niemal całkowitym bezruchu. Ale nawet krótki czas nie gwarantuje ostrego zdjęcia. Znaczenie ma również: szybkość ruchu, kierunek ruchu, ogniskowa, sposób trzymania aparatu, działanie stabilizacji, skuteczność autofocusa. Długi czas Przy dłuższym czasie ruch może zostać zapisany jako rozmycie. Przykładowo: 1/30 s może już pokazać ruch człowieka jako delikatne rozmycie. Przy: 1/4 s efekt może być znacznie silniejszy. Przy: 2 s ruch może stać się bardzo wyraźnym elementem kompozycji. Nie jest to błąd. Jeżeli efekt jest zamierzony, rozmycie może być najważniejszym elementem zdjęcia. Czas naświetlania a fotografowanie z ręki Podczas fotografowania z ręki aparat również może się poruszyć. Jeżeli czas jest zbyt długi, nawet nieruchomy obiekt może zostać sfotografowany nieostro. Nie ma jednej uniwersalnej wartości, przy której zawsze można bezpiecznie fotografować z ręki. Znaczenie mają między innymi: ogniskowa, stabilizacja obrazu, sposób trzymania aparatu, rozdzielczość matrycy, odległość od obiektu, oczekiwana wielkość zdjęcia. Przy szerokim kącie widzenia łatwiej uzyskać ostre zdjęcie z dłuższym czasem niż przy długiej ogniskowej. Dlatego traktuj reguły dotyczące minimalnego czasu jako wskazówki, a nie prawa. Ruch aparatu a ruch obiektu To bardzo ważne rozróżnienie. Jeżeli fotografujesz nieruchomy budynek przy czasie 1/10 s, problemem może być poruszenie aparatu. Jeżeli fotografujesz biegnącą osobę przy tym samym czasie, nawet idealnie stabilny aparat nie zatrzyma jej ruchu. Masz więc dwa różne źródła rozmycia: ruch aparatu oraz ruch fotografowanego obiektu. Umiejętność rozpoznania przyczyny jest bardzo ważna podczas analizy nieudanego zdjęcia. Czas jako narzędzie twórcze Wyobraź sobie wodospad. Przy krótkim czasie naświetlania możesz zobaczyć poszczególne krople wody. Przy długim czasie woda może zostać przedstawiona jako miękka, płynna smuga. Obie fotografie mogą przedstawiać tę samą scenę. Ale opowiadają o niej zupełnie inaczej. To właśnie pokazuje, że: parametry techniczne wpływają na język fotografii.

Ćwiczenie — ruch

Znajdź poruszający się obiekt. Może to być: jadący samochód, rowerzysta, biegnąca osoba, pies, strumień wody. Wykonaj kilka zdjęć przy różnych czasach: 1/1000 s 1/250 s 1/60 s 1/15 s Porównaj rezultaty. Zobacz, przy którym czasie ruch został zamrożony, a przy którym stał się widocznym elementem obrazu. Nie szukaj jednego prawidłowego wyniku. Spróbuj znaleźć najciekawszy rezultat. Zapamiętaj Krótszy czas ogranicza wpływ ruchu na zdjęcie. Dłuższy czas może powodować rozmycie ruchu. Poruszenie może wynikać z ruchu aparatu albo fotografowanego obiektu. Czas naświetlania jest nie tylko parametrem ekspozycji, ale również narzędziem kreowania obrazu.

Lekcja 7
ISO: światło jakość i kompromis

ISO jest trzecim podstawowym parametrem ekspozycji. W przypadku przysłony i czasu naświetlania łatwo wyobrazić sobie fizyczną zmianę: otwieramy lub przymykamy przysłonę, skracamy albo wydłużamy czas. ISO działa inaczej. W fotografii cyfrowej jego zmiana wiąże się przede wszystkim ze zmianą sposobu, w jaki aparat wykorzystuje i wzmacnia sygnał zarejestrowany przez matrycę. Dla fotografa najważniejszy jest praktyczny skutek: wyższe ISO pozwala uzyskać odpowiednio jasny obraz przy mniejszej ilości światła lub przy krótszym czasie naświetlania, ale zwykle powoduje wzrost szumu i może zmniejszyć jakość obrazu. Dlatego ISO jest przede wszystkim narzędziem pozwalającym znaleźć kompromis pomiędzy: jasnością, czasem naświetlania, przysłoną i jakością obrazu. Niskie ISO Typową wartością bazową wielu aparatów jest: ISO 100 Choć zależy to od konkretnego modelu. Przy niskim ISO aparat może uzyskać obraz o bardzo dobrej jakości, z niewielkim poziomem szumu i dużą ilością szczegółów. Dlatego przy dobrym oświetleniu warto często zaczynać właśnie od niskiego ISO. Nie oznacza to jednak, że ISO 100 jest zawsze najlepszym wyborem. Jeżeli fotografujesz szybko poruszający się obiekt i potrzebujesz czasu: 1/1000 s a światła jest mało, pozostanie przy ISO 100 może doprowadzić do niedoświetlenia. W takiej sytuacji podniesienie ISO może być rozsądną decyzją. Wysokie ISO Wysokie wartości, takie jak: ISO 800 ISO 1600 ISO 3200 ISO 6400 czy jeszcze wyższe, są przydatne przede wszystkim wtedy, gdy brakuje światła. Możesz dzięki nim zachować odpowiednio krótki czas naświetlania bez konieczności otwierania przysłony bardziej, niż chcesz. Cena za to może być widoczna w jakości obrazu. Wraz ze wzrostem ISO często zwiększa się: szum, utrata drobnych szczegółów, spadek jakości kolorów, widoczność artefaktów związanych z przetwarzaniem obrazu. Dokładny poziom tych zmian zależy od aparatu, matrycy, warunków fotografowania i późniejszej obróbki. Czy wysokie ISO jest błędem? Nie. To jeden z najważniejszych mitów, który warto od razu odrzucić. Jeżeli fotografujesz koncert w słabym świetle, możesz potrzebować: 1/500 s i ISO 3200. Jeżeli spróbujesz koniecznie utrzymać ISO 100, prawdopodobnie będziesz musiał znacznie wydłużyć czas. W efekcie zdjęcie może zostać poruszone. Co jest lepsze? Zdjęcie z większym szumem, ale ostrym momentem? Czy czystsze technicznie zdjęcie, na którym najważniejszy obiekt jest rozmyty? W większości sytuacji pierwsza opcja będzie bardziej wartościowa. Dlatego: lepiej mieć lekko zaszumione dobre zdjęcie niż idealnie czyste zdjęcie, którego nie da się wykorzystać. ISO a przysłona Załóżmy, że fotografujesz portret. Masz ustawione: f/2.8 i 1/250 s. Światła jest za mało. Masz kilka możliwości. Możesz otworzyć przysłonę, na przykład do f/2, jeżeli obiektyw na to pozwala. Ale wtedy zmniejszysz głębię ostrości. Możesz również wydłużyć czas, ale jeśli osoba się porusza, może pojawić się poruszenie. Trzecim rozwiązaniem jest zwiększenie ISO. Każda decyzja ma konsekwencje. To właśnie jest praktyczne wykorzystanie trójkąta ekspozycji. ISO a czas naświetlania Załóżmy, że fotografujesz sport w hali. Masz: f/4 1/500 s ISO 800 Zdjęcie jest zbyt ciemne. Nie chcesz wydłużać czasu, ponieważ chcesz zatrzymać ruch. Nie możesz również bardziej otworzyć przysłony, ponieważ używany obiektyw nie daje takiej możliwości. Pozostaje zwiększenie ISO. Możesz przejść na: ISO 1600 lub ISO 3200. Takie ustawienie może pozwolić uzyskać prawidłową ekspozycję przy zachowaniu krótkiego czasu. ISO a fotografia nocna W fotografii nocnej sytuacja jest bardziej złożona. Jeżeli fotografujesz nieruchomy krajobraz ze statywu, możesz zastosować: ISO 100 i długi czas naświetlania. Nie musisz wtedy zwiększać ISO tylko dlatego, że jest ciemno. Jeżeli jednak fotografujesz ludzi z ręki w nocy, długi czas może spowodować poruszenie. Wtedy wyższe ISO może być konieczne. Dlatego nie istnieje zasada: „W nocy zawsze zwiększaj ISO.” Ani: „Zawsze używaj najniższego ISO.” Prawidłowa decyzja zależy od sytuacji. ISO i statyw. Statyw może znacząco zmienić sposób wykorzystania ISO. Jeżeli fotografujesz nieruchomą scenę i aparat jest stabilnie ustawiony, możesz wydłużyć czas naświetlania. Na przykład: ISO 100 f/8 5 s może być rozsądnym rozwiązaniem dla nieruchomego nocnego krajobrazu. Jeżeli jednak w kadrze znajdują się poruszające się osoby, drzewa poruszane wiatrem lub samochody, długi czas zmieni sposób ich przedstawienia. Statyw rozwiązuje problem ruchu aparatu. Nie zatrzymuje ruchu obiektów znajdujących się w kadrze. ISO nie zastępuje światła Warto również pamiętać, że zwiększenie ISO nie tworzy dodatkowego światła. Jeżeli scena jest bardzo ciemna, podniesienie ISO zwiększa możliwość uzyskania użytecznego obrazu z dostępnego sygnału, ale nie zastępuje rzeczywistego oświetlenia. Jeżeli potrzebujesz lepszej jakości, czasami najlepszym rozwiązaniem będzie: dodatkowe światło, jaśniejszy obiektyw, stabilizacja, statyw lub zmiana pozycji fotografa. ISO jest jednym z narzędzi, a nie magicznym sposobem na rozwiązanie każdego problemu z brakiem światła. Auto ISO Współczesne aparaty często oferują funkcję: Auto ISO. Aparat automatycznie dobiera wartość ISO w określonym przez użytkownika zakresie. Może to być bardzo praktyczne. Przykładowo możesz ustawić: tryb priorytetu przysłony, wybrać f/4 i pozwolić aparatowi automatycznie dopasowywać ISO do zmieniających się warunków. Możesz również ustawić maksymalną dopuszczalną wartość ISO oraz minimalny czas naświetlania, jeśli aparat oferuje takie możliwości. Dzięki temu automatyka może przejąć część pracy, a Ty nadal kontrolujesz najważniejsze dla Ciebie parametry. Czy warto bać się Auto ISO? Nie. Świadomy fotograf nie musi ręcznie zmieniać każdego ustawienia. Jeżeli automatyka wykonuje przewidywalną i użyteczną pracę, warto z niej korzystać. Problemem nie jest automatyzacja. Problemem jest brak wiedzy o tym, co aparat automatycznie robi. Jeżeli wiesz, że Auto ISO może podnieść ISO do 6400, a Ty akceptujesz jakość obrazu przy tej wartości, funkcja może być bardzo pomocna. Jeżeli natomiast zależy Ci na określonej jakości i nie chcesz przekraczać ISO 1600, ustaw odpowiedni limit, jeżeli Twój aparat na to pozwala.

ĆWICZENIE — POZNAJ SWOJE ISO

Wybierz słabiej oświetlone miejsce. Ustaw aparat nieruchomo. Wykonaj serię zdjęć przy: ISO 100 ISO 400 ISO 800 ISO 1600 ISO 3200 ISO 6400 Jeżeli aparat pozwala, zachowaj identyczną przysłonę i czas, aby łatwiej było porównać zmianę jakości obrazu. Następnie powiększ fotografie. Sprawdź: poziom szumu, szczegółowość, wygląd cieni, kolory, drobne elementy obrazu. Zobaczysz, jak Twój konkretny aparat zachowuje się przy różnych wartościach ISO. To ważniejsze niż zapamiętanie ogólnej opinii, że: „ISO 3200 jest dobre” albo„ ISO 3200 jest złe”. Nie istnieje jedna granica odpowiednia dla wszystkich aparatów. Zapamiętaj ISO jest jednym z trzech podstawowych parametrów ekspozycji. Niskie ISO zwykle pozwala uzyskać lepszą jakość techniczną obrazu. Wysokie ISO pozwala fotografować przy słabszym świetle lub stosować krótszy czas naświetlania. Wyższe ISO zwykle oznacza większy poziom szumu. Wysokie ISO nie jest błędem — jest narzędziem. Lepsze jest użyteczne zdjęcie z szumem niż nieostre zdjęcie wykonane przy zbyt długim czasie.

Lekcja 8
Jak dobierać ustawienia? Myśl o efekcie

Do tej pory poznaliśmy trzy podstawowe parametry ekspozycji: przysłonę, czas naświetlania i ISO. Można teraz łatwo wpaść w pułapkę zapamiętywania gotowych zestawów ustawień. Na przykład: portret → f/2.8 krajobraz → f/8 sport → 1/1000 s noc → wysokie ISO. Takie informacje mogą być punktem wyjścia, ale nie są zasadami. Fotografia nie działa według sztywnego katalogu ustawień. Zacznij od najważniejszego pytania Zanim zmienisz ustawienia aparatu, odpowiedz sobie: Co chcę pokazać? Jeżeli fotografujesz portret, może zależeć Ci na oddzieleniu osoby od tła. Wtedy przysłona może być jednym z najważniejszych parametrów. Jeżeli fotografujesz sport, najważniejsze może być zatrzymanie ruchu. Wtedy priorytetem będzie czas naświetlania. Jeżeli fotografujesz nocny krajobraz ze statywu, możesz chcieć zachować niskie ISO i pozwolić sobie na długi czas. To samo urządzenie. Te same trzy parametry. Zupełnie inne decyzje. Portret Załóżmy, że fotografujesz osobę stojącą przed spokojnym, niejednolitym tłem. Chcesz, aby twarz była najważniejszym elementem kadru. Możesz zastosować: f/2.8 i odpowiednio dobrać czas oraz ISO. Jeżeli światła jest wystarczająco dużo, możesz pozostać przy: ISO 100. Jeżeli osoba się porusza, zadbaj o odpowiednio krótki czas, np.: 1/250 s lub krótszy, zależnie od sytuacji. Nie jest to jednak obowiązkowy zestaw. To przykład sposobu myślenia. Krajobraz W krajobrazie często zależy nam na większej głębi ostrości. Możesz rozpocząć od: f/8 i sprawdzić, jaki czas jest potrzebny do uzyskania prawidłowej ekspozycji. Jeżeli aparat znajduje się na statywie i scena jest nieruchoma, dłuższy czas może nie stanowić problemu. Jeżeli fotografujesz z ręki, sytuacja wygląda inaczej. Jeżeli wiatr porusza trawą lub liśćmi, długi czas może również zmienić wygląd sceny. Dlatego nawet w pozornie statycznym krajobrazie czas naświetlania może mieć znaczenie twórcze. Sport W sporcie często najważniejsze jest zatrzymanie ruchu. Możesz więc rozpocząć od krótkiego czasu, np.: 1/1000 s. Następnie aparat musi uzyskać odpowiednią ekspozycję za pomocą przysłony i ISO. Jeżeli światła jest mało, ISO może wzrosnąć. Nie należy się tego obawiać. Priorytetem jest uchwycenie momentu. Fotografia nocna W fotografii nocnej najpierw zdecyduj, czy scena jest nieruchoma. Jeżeli tak i korzystasz ze statywu, możesz zastosować: niskie ISO oraz długi czas naświetlania. Jeżeli fotografujesz ludzi z ręki, potrzebujesz zwykle krótszego czasu. Może to wymagać: większego otworu przysłony oraz wyższego ISO. Ten sam termin — „fotografia nocna” — może więc prowadzić do zupełnie innych ustawień. Zasada priorytetów Dobrym sposobem myślenia jest ustalenie jednego najważniejszego parametru. Jeżeli najważniejsza jest głębia ostrości: kontroluj przysłonę. Jeżeli najważniejszy jest ruch: kontroluj czas naświetlania. Jeżeli najważniejsza jest jakość obrazu: utrzymuj ISO możliwie nisko, o ile pozostałe wymagania na to pozwalają. Nie oznacza to, że pozostałe parametry przestają mieć znaczenie. Po prostu jeden z nich staje się priorytetem. Świadome kompromisy Załóżmy, że fotografujesz ptaka w locie. Chcesz: zamrozić ruch, uzyskać odpowiednią głębię ostrości i zachować wysoką jakość obrazu. Ustawiasz: 1/2000 s f/5.6 ISO 100. Okazuje się, że zdjęcie jest zdecydowanie za ciemne. Nie możesz wydłużyć czasu, ponieważ chcesz zatrzymać ruch. Nie chcesz otwierać przysłony, ponieważ potrzebujesz większej głębi ostrości. Pozostaje zwiększenie ISO. Możesz więc przejść na: ISO 800 lub ISO 1600. Jakość obrazu może być nieco gorsza, ale otrzymasz zdjęcie zgodne z zamierzeniem. To właśnie jest: świadomy kompromis fotograficzny.

ĆWICZENIE — ZANIM ZMIENISZ USTAWIENIA

Przed każdym zdjęciem przez najbliższy tydzień spróbuj odpowiedzieć na trzy pytania: 1. Co fotografuję? 2. Co chcę pokazać? 3. Który parametr jest dla mnie najważniejszy? Dopiero wtedy zmień ustawienia. Jeżeli fotografujesz ruch — pomyśl o czasie. Jeżeli chcesz rozmyć tło — pomyśl o przysłonie i całej geometrii sceny. Jeżeli brakuje światła — zdecyduj, czy możesz wydłużyć czas, otworzyć przysłonę, czy potrzebujesz zwiększyć ISO. Ten sposób myślenia z czasem stanie się automatyczny. Najważniejsza zasada pierwszej części kursu Nie ucz się fotografii jako listy ustawień. Ucz się zależności. Nie: „Portret robi się przy f/2.8”. Tylko: „Jeżeli chcę ograniczyć głębię ostrości i odseparować osobę od tła, mogę wykorzystać szeroką przysłonę.” Nie: „Sport robi się przy 1/1000 s”. Tylko: „Jeżeli chcę zatrzymać szybki ruch, potrzebuję odpowiednio krótkiego czasu naświetlania.” Nie: „Wysokie ISO jest złe”. Tylko: „Zwiększę ISO wtedy, gdy pozwoli mi to zachować potrzebny czas lub przysłonę, akceptując wynikający z tego kompromis jakościowy.” To właśnie różnica między: znajomością ustawień a rozumieniem fotografii. Zapamiętaj Nie pytaj najpierw: „Jakie ustawienia?” Najpierw zapytaj: „Jaki efekt chcę uzyskać?” Dopiero potem wybierz ustawienia, które pozwolą ten efekt osiągnąć. To jedna z najważniejszych zasad całego kursu.

Lekcja 9
Tryby pracy aparatu

Współczesny aparat fotograficzny może pracować w kilku podstawowych trybach. Każdy z nich określa, które parametry fotograf wybiera samodzielnie, a które pozostawia automatyce aparatu. Początkujący często zastanawia się, który tryb jest „najlepszy”. Tak naprawdę ważniejsze jest inne pytanie: Który tryb daje mi odpowiednią kontrolę w konkretnej sytuacji? Aparat nie jest przeciwnikiem fotografa. Automatyka może być bardzo pomocna, pod warunkiem że rozumiesz, co aparat robi za Ciebie. Tryb automatyczny W trybie automatycznym aparat samodzielnie dobiera większość ustawień. Może określać między innymi: przysłonę, czas naświetlania, ISO, sposób ustawiania ostrości, balans bieli, wykorzystanie lampy błyskowej. Dla osoby, która dopiero poznaje aparat, taki tryb może być dobrym początkiem. Pozwala skupić się na: kompozycji, świetle i fotografowanym temacie. Nie powinien jednak stać się końcowym etapem nauki. Jeżeli aparat zawsze podejmuje wszystkie decyzje, fotograf ma ograniczoną możliwość świadomego kształtowania obrazu. Tryb P — programowa automatyka ekspozycji Tryb P oznacza programową automatykę ekspozycji. Aparat dobiera kombinację przysłony i czasu naświetlania. Fotograf może jednak zazwyczaj kontrolować więcej ustawień niż w pełnej automatyce. W wielu aparatach możliwe jest również przesuwanie proponowanej przez aparat kombinacji parametrów. Przykładowo aparat może zaproponować: f/5.6, 1/250 s a fotograf może zmienić kombinację na: f/4, 1/500 s zachowując podobną ekspozycję. To bardzo użyteczne, ponieważ pozwala rozpocząć pracę z zależnościami między przysłoną i czasem bez konieczności ręcznego ustawiania wszystkiego. Tryb A lub Av — priorytet przysłony W tym trybie fotograf wybiera przysłonę, a aparat dobiera czas naświetlania. W zależności od producenta tryb może być oznaczony: A albo Av. To jeden z najbardziej praktycznych trybów dla początkującego fotografa. Dlaczego? Ponieważ pozwala świadomie kontrolować głębię ostrości. Możesz ustawić: f/2.8 jeżeli zależy Ci na małej głębi ostrości, albo: f/8 jeżeli chcesz uzyskać większy zakres ostrości. Aparat dobierze odpowiedni czas. Kiedy warto używać priorytetu przysłony? Tryb A/Av jest szczególnie przydatny podczas: portretów, krajobrazów, fotografii ulicznej, fotografii podróżniczej, fotografowania przedmiotów, sytuacji, w których głębia ostrości jest ważnym elementem obrazu. Przykład: Fotografujesz portret. Ustawiasz: f/2.8 Aparat dobiera: 1/250 s i przy odpowiednim świetle oraz ustawieniu ISO otrzymujesz prawidłową ekspozycję. Jeżeli zmienisz przysłonę na: f/5.6 aparat odpowiednio zmieni czas. Ty nadal kontrolujesz najważniejszy dla Ciebie parametr. Tryb S lub Tv — priorytet czasu W tym trybie fotograf wybiera czas naświetlania, a aparat dobiera przysłonę. W zależności od producenta tryb może być oznaczony: S albo Tv. Jest bardzo przydatny wtedy, gdy najważniejsze jest kontrolowanie ruchu. Możesz ustawić: 1/1000 s i pozwolić aparatowi dobrać przysłonę. Jeżeli chcesz uzyskać efekt rozmycia ruchu, możesz zastosować: 1/30 s lub jeszcze dłuższy czas. Kiedy warto używać priorytetu czasu? Tryb S/Tv sprawdza się między innymi podczas: fotografowania sportu, fotografowania zwierząt, fotografowania dzieci w ruchu, fotografii ulicznej, rejestrowania pojazdów, eksperymentowania z rozmyciem ruchu. Najważniejszą kontrolę otrzymujesz nad czasem naświetlania. Tryb M — manualny Tryb M oznacza pełną kontrolę manualną. Fotograf samodzielnie ustawia: przysłonę, czas naświetlania oraz zwykle ISO, jeśli nie korzysta z Auto ISO. Daje to największą kontrolę. Nie oznacza jednak, że jest automatycznie najlepszym trybem. Manualne ustawianie wszystkiego może być bardzo wygodne w sytuacjach, w których warunki oświetleniowe są stałe. Przykładem może być: fotografia studyjna, fotografia produktowa, krajobraz ze statywu, fotografia nocna, zdjęcia wykonywane w powtarzalnych warunkach. Jeżeli światło się nie zmienia, możesz ustawić parametry raz i wykonywać kolejne zdjęcia bez ciągłej ingerencji automatyki. Manualny nie znaczy bardziej profesjonalny To ważne. Początkujący czasami uważa, że prawdziwy fotograf powinien zawsze korzystać z trybu M. To nieprawda. Profesjonalizm nie polega na tym, że fotograf ręcznie ustawia każdą funkcję aparatu. Profesjonalizm polega na tym, że: fotograf wie, jak uzyskać zamierzony rezultat. Jeżeli tryb A/Av pozwala Ci szybko i precyzyjnie kontrolować głębię ostrości, korzystaj z niego. Jeżeli tryb S/Tv pozwala Ci kontrolować ruch, korzystaj z niego. Jeżeli sytuacja wymaga pełnej kontroli, wybierz M. Tryb pracy jest narzędziem. Nie jest miarą umiejętności. Auto ISO jako uzupełnienie trybów pracy Współczesne aparaty często pozwalają połączyć tryby A, S lub M z funkcją Auto ISO. Może to być niezwykle wygodne. Przykładowo w trybie A/Av możesz ustawić: f/4 i pozwolić aparatowi dobierać czas oraz ISO. W fotografii ulicznej, gdy światło zmienia się bardzo szybko, takie rozwiązanie pozwala fotografowi skupić się na momencie. W trybie M możesz natomiast ustawić: 1/500 s f/4 i pozwolić aparatowi automatycznie zmieniać ISO. W ten sposób zachowujesz pełną kontrolę nad czasem i przysłoną, a aparat dostosowuje czułość do zmieniającego się światła. To bardzo praktyczne rozwiązanie. Kompensacja ekspozycji W trybach, w których aparat automatycznie dobiera część parametrów ekspozycji, możesz często korzystać z: kompensacji ekspozycji. Oznacza się ją zazwyczaj symbolem: ± Jeżeli aparat wykonuje zdjęcie zbyt jasno, możesz zastosować ujemną kompensację. Jeżeli zdjęcie jest zbyt ciemne, możesz zastosować dodatnią. Przykładowo: −1 EV oznacza zmniejszenie ekspozycji o jedną działkę. +1 EV oznacza zwiększenie ekspozycji o jedną działkę. Wartość może być również częściowa, np.: +0,7 EV lub −0,3 EV. Dokładny sposób działania zależy od trybu pracy i konstrukcji konkretnego aparatu. Dlaczego aparat czasami „myli się” z ekspozycją? Automatyczny pomiar światła próbuje ocenić jasność sceny. Nie wie jednak, co dokładnie znajduje się przed obiektywem i jakie są Twoje zamiary. Wyobraź sobie fotografowanie czarnego samochodu na jasnym tle. Albo białego budynku na tle ciemnego lasu. Aparat może próbować uśrednić jasność całej sceny. W efekcie obiekt, który dla Ciebie powinien być czarny, może stać się zbyt jasny. Biała powierzchnia może natomiast zostać odwzorowana jako szara. W takich sytuacjach kompensacja ekspozycji może być bardzo pomocna. Kiedy wybrać który tryb? Nie traktuj poniższych wskazówek jak sztywnych reguł. A / Av Wybierz, gdy najważniejsza jest: głębia ostrości. Przykłady: portret, krajobraz, fotografia podróżnicza. S / Tv Wybierz, gdy najważniejszy jest: ruch. Przykłady: sport, zwierzęta, pojazdy. M Wybierz, gdy potrzebujesz: pełnej i powtarzalnej kontroli ekspozycji. Przykłady: studio, fotografia produktowa, noc, stałe warunki oświetleniowe. P Wybierz, gdy potrzebujesz: szybkiej pracy z możliwością ograniczonej kontroli. Auto Wybierz przede wszystkim wtedy, gdy: chcesz skupić się na samym fotografowaniu i nie potrzebujesz jeszcze świadomie kontrolować parametrów. Najważniejsze: nie zmieniaj trybu bez powodu Zmiana trybu pracy nie powinna być czynnością wykonywaną automatycznie. Najpierw określ problem. Przykład: „Fotografuję biegnące dziecko i zdjęcia są poruszone.” Nie myśl: „Muszę zmienić tryb aparatu.” Pomyśl: „Potrzebuję krótszego czasu naświetlania.” Dopiero wtedy możesz zdecydować, czy najwygodniejszy będzie tryb S/Tv, M czy inne rozwiązanie. To drobna zmiana sposobu myślenia, ale bardzo ważna.

ĆWICZENIE — TEN SAM TEMAT, RÓŻNE TRYBY

Wybierz prostą scenę. Wykonaj zdjęcia w: P A/Av S/Tv M Porównaj nie tylko zdjęcia, ale również własne doświadczenie. Zastanów się: Który tryb dawał Ci największą kontrolę? Który pozwalał fotografować najszybciej? Który był najbardziej przewidywalny? Który najlepiej odpowiadał konkretnej scenie? Nie wybieraj trybu dlatego, że ktoś powiedział Ci, że jest „profesjonalny”. Wybierz go dlatego, że rozwiązuje konkretny problem fotograficzny. Zapamiętaj Tryb pracy aparatu określa podział odpowiedzialności między fotografem a automatyką. A/Av daje kontrolę nad przysłoną. S/Tv daje kontrolę nad czasem naświetlania. M daje pełną kontrolę nad ekspozycją. P zapewnia dużą wygodę przy zachowaniu pewnej kontroli. Tryb automatyczny może być pomocny na początku, ale nie powinien zastępować nauki. Profesjonalizm nie polega na używaniu trybu M za wszelką cenę. Profesjonalizm polega na świadomym wyborze narzędzia.

Lekcja 10
Pomiar światła i kompensacja ekspozycji

Aparat fotograficzny musi określić, jak jasna jest fotografowana scena. Służy do tego pomiar światła. Aparat analizuje światło docierające przez obiektyw i na tej podstawie pomaga dobrać parametry ekspozycji. To bardzo przydatne, ale trzeba pamiętać o jednej podstawowej zasadzie: Aparat mierzy światło, ale nie zna Twojego zamiaru. Może więc zaproponować ustawienia technicznie poprawne według swojego pomiaru, a mimo to zdjęcie może nie wyglądać tak, jak chciałeś. Dlatego fotograf powinien rozumieć nie tylko sposób działania pomiaru światła, ale również jego ograniczenia. Co właściwie mierzy aparat? Aparat nie „widzi” sceny dokładnie tak jak człowiek. Analizuje ilość światła docierającego do matrycy i na tej podstawie oblicza ekspozycję. System pomiaru próbuje doprowadzić obraz do określonego poziomu jasności. Problem pojawia się wtedy, gdy scena jest nietypowa. Przykład: Fotografujesz osobę stojącą na tle jasnego nieba. W kadrze znajduje się dużo jasnych tonów. Aparat może uznać, że scena jest bardzo jasna i ograniczyć ilość światła. W efekcie twarz fotografowanej osoby może zostać zbyt mocno zaciemniona. W takiej sytuacji możesz potrzebować: dodatniej kompensacji ekspozycji. Tryby pomiaru światła W większości aparatów można spotkać kilka sposobów pomiaru światła. Nazwy mogą się różnić w zależności od producenta, ale najczęściej występują: pomiar matrycowy / wielosegmentowy, pomiar centralnie ważony, pomiar punktowy. Nie musisz na tym etapie zapamiętywać wszystkich technicznych szczegółów. Ważniejsze jest zrozumienie, że aparat może analizować: cały kadr albo jego określony fragment. To wpływa na wynik pomiaru. Pomiar matrycowy Pomiar matrycowy, wielosegmentowy lub wielopolowy analizuje dużą część kadru. Współczesne aparaty wykorzystują przy tym zaawansowane algorytmy i informacje z różnych czujników. Jest to zazwyczaj dobry tryb uniwersalny. Sprawdza się w: fotografii podróżniczej, krajobrazie, fotografii rodzinnej, fotografii ulicznej, codziennym fotografowaniu. Jego największą zaletą jest wygoda. Nie musisz za każdym razem wskazywać aparatu, który fragment sceny ma być podstawą pomiaru. Ale nawet bardzo zaawansowany pomiar może się pomylić. Dlatego zawsze warto obserwować rezultat. Pomiar centralnie ważony W tym trybie większe znaczenie mają obszary znajdujące się bliżej środka kadru. Może być przydatny, gdy główny temat znajduje się centralnie i zależy Ci na jego jasności. Jest to rozwiązanie prostsze niż zaawansowany pomiar wielosegmentowy. Może być szczególnie użyteczne w sytuacjach, w których środek kadru rzeczywiście reprezentuje najważniejszą część sceny. Pomiar punktowy Pomiar punktowy analizuje bardzo mały fragment obrazu. Daje fotografowi większą kontrolę nad tym, który obszar sceny ma mieć decydujący wpływ na ekspozycję. Może być przydatny w trudnych warunkach oświetleniowych. Przykładem jest osoba stojąca na tle bardzo jasnego nieba. Możesz skierować pomiar na twarz i ustawić ekspozycję tak, aby twarz była odpowiednio naświetlona. W efekcie tło może zostać bardzo jasne, a nawet częściowo pozbawione szczegółów. I może to być prawidłowa decyzja. Nie każda jasna plama jest błędem To ważne podczas korzystania z pomiaru punktowego. Jeżeli zmierzysz światło na ciemnym obiekcie, aparat może zwiększyć ekspozycję. Jeżeli zmierzysz światło na bardzo jasnym obiekcie, może ją zmniejszyć. Dlatego fotograf powinien wiedzieć: co właściwie mierzy. Pomiar nie odpowiada na pytanie: „Jak powinno wyglądać zdjęcie?” Odpowiada na pytanie: „Jakie ustawienia wynikają z jasności mierzonego obszaru?” Interpretacja należy do fotografa. Dlaczego biel może stać się szara? Wyobraź sobie fotografowanie śniegu. Śnieg jest bardzo jasny. Jeżeli aparat potraktuje go jako typową jasność sceny i będzie próbował uśrednić ekspozycję, może obniżyć ją tak, że śnieg na zdjęciu stanie się szary. Fotograf może wtedy zastosować dodatnią kompensację ekspozycji. Na przykład: +1 EV albo inną wartość odpowiednią dla konkretnej sceny. Celem nie jest jednak automatyczne ustawienie +1 EV. Celem jest uzyskanie takiej jasności, jaka odpowiada rzeczywistości lub zamierzonemu efektowi. Dlaczego czerń może stać się szara? Działa to również w drugą stronę. Fotografujesz czarny samochód na ciemnym tle. Aparat może próbować rozjaśnić scenę. Czarna powierzchnia może stać się zbyt jasna i stracić charakter. W takiej sytuacji może być potrzebna: ujemna kompensacja ekspozycji. Na przykład: −1 EV. Ponownie nie jest to uniwersalna wartość. Najważniejsze jest rozpoznanie problemu. Kompensacja ekspozycji Kompensacja ekspozycji pozwala fotografowi powiedzieć aparatowi: „Chcę zdjęcie jaśniejsze niż proponuje automatyka.” albo: „Chcę zdjęcie ciemniejsze niż proponuje automatyka.” Dodatnia wartość: +0,3 EV +0,7 EV +1 EV zwiększa ekspozycję. Ujemna: −0,3 EV −0,7 EV −1 EV ją zmniejsza. Wartość EV oznacza działkę ekspozycji. Zmiana o +1 EV oznacza około dwukrotnie większą ilość światła zarejestrowanego w porównaniu z punktem wyjścia. Zmiana o −1 EV oznacza około dwukrotnie mniejszą ilość światła. Kompensacja ekspozycji nie zmienia „światła” To ważne rozróżnienie. Kiedy ustawiasz: +1 EV nie zwiększasz fizycznie ilości światła znajdującego się w scenie. Informujesz aparat, że chcesz uzyskać jaśniejszą ekspozycję. Aparat może osiągnąć ten efekt poprzez zmianę jednego z parametrów, które pozostają pod jego kontrolą. Dokładny sposób zależy od trybu pracy. Dlatego kompensacja ekspozycji jest szczególnie użyteczna w trybach automatycznych i półautomatycznych. Kompensacja w trybie A/Av Załóżmy, że fotografujesz w trybie: A/Av i ustawiasz: f/4. Aparat dobiera czas naświetlania. Widzisz, że zdjęcie jest zbyt ciemne. Ustawiasz: +1 EV. Aparat zmieni odpowiedni parametr, aby zwiększyć ekspozycję. Ty nadal kontrolujesz przysłonę. To bardzo wygodny sposób pracy. Kompensacja w trybie S/Tv W trybie: S/Tv kontrolujesz czas. Na przykład: 1/500 s. Aparat dobiera przysłonę. Jeżeli zastosujesz: −1 EV, aparat będzie dążył do ciemniejszej ekspozycji, zmieniając parametr pozostający pod jego kontrolą. W ten sposób możesz zachować ważny dla Ciebie czas, jednocześnie korygując jasność zdjęcia. Kompensacja a tryb M W klasycznym trybie manualnym: M fotograf samodzielnie ustawia przysłonę i czas. Jeżeli również ISO jest ustawiane ręcznie, ekspozycja zależy bezpośrednio od tych ustawień. W takiej sytuacji klasyczna kompensacja ekspozycji nie pełni tej samej funkcji co w trybach automatycznych. Jeżeli korzystasz z: Auto ISO sytuacja może wyglądać inaczej, ponieważ aparat nadal automatycznie kontroluje ISO. Dlatego działanie kompensacji ekspozycji zależy od konkretnego aparatu i konfiguracji. Warto sprawdzić instrukcję własnego modelu. Histogram jako kontrola Sam wygląd zdjęcia na ekranie aparatu nie zawsze wystarcza. Jasność wyświetlacza może być zmieniona. W słoneczny dzień ekran może wydawać się zbyt ciemny. W ciemnym pomieszczeniu może wydawać się bardzo jasny. Dlatego warto korzystać z histogramu. Histogram pozwala ocenić rozkład jasności obrazu niezależnie od tego, jak odbierasz ekran. Szczególnie ważne jest kontrolowanie prawej strony histogramu. Jeżeli jasne partie są całkowicie „ściśnięte” przy prawej krawędzi, może to oznaczać utratę szczegółów w światłach. Ostrzeżenie o prześwietleniu Wiele aparatów oferuje również ostrzeżenie o prześwietleniach. Na ekranie mogą pojawiać się migające obszary wskazujące miejsca, w których jasność przekroczyła możliwości zapisu szczegółów. To bardzo przydatne narzędzie. Jeżeli fotografujesz białą suknię, jasne niebo albo śnieg, możesz szybko zauważyć, czy najważniejsze jasne partie nie zostały całkowicie prześwietlone. Nie oznacza to jednak, że każde migające miejsce jest błędem. Światło lampy, słońce czy odbicie od metalowej powierzchni może być naturalnie pozbawione szczegółów. Ponownie: narzędzie pomaga podjąć decyzję, ale nie podejmuje jej za Ciebie. Światła czy cienie? W scenach o dużym kontraście możesz nie być w stanie zachować szczegółów zarówno w najjaśniejszych, jak i najciemniejszych partiach. Musisz wtedy zdecydować, co jest ważniejsze. Jeżeli fotografujesz portret osoby stojącej przed jasnym oknem, możesz chronić szczegóły twarzy kosztem tła. Jeżeli fotografujesz zachód słońca, możesz chronić szczegóły nieba i pozwolić, aby pierwszy plan stał się sylwetką. Oba rozwiązania są prawidłowe. Różnią się tylko intencją. Nie walcz z kontrastem za wszelką cenę Początkujący fotograf często próbuje doprowadzić każde zdjęcie do sytuacji, w której: nie ma zbyt jasnych świateł i nie ma zbyt ciemnych cieni. Nie zawsze jest to potrzebne. Kontrast jest ważnym elementem fotografii. Cień może: budować głębię, kierować wzrok, podkreślać kształt, tworzyć atmosferę, ukrywać niepotrzebne elementy. Podobnie jasne obszary mogą przyciągać uwagę. Dobre zdjęcie nie musi zawierać szczegółów w każdym miejscu kadru. Praktyczna procedura przed wykonaniem zdjęcia Przed naciśnięciem spustu wykonaj krótką kontrolę: 1. Spójrz na najważniejszy element kadru. 2. Sprawdź, czy jest odpowiednio jasny. 3. Zwróć uwagę na najjaśniejsze partie. 4. Sprawdź histogram lub ostrzeżenie o prześwietleniach, jeśli jest potrzebne. 5. Zdecyduj, czy chcesz zachować szczegóły w światłach, cieniach, czy w obu zakresach. 6. Jeżeli trzeba, zastosuj kompensację ekspozycji. To zajmuje z czasem zaledwie kilka sekund. Później wiele z tych czynności stanie się automatycznych.

ĆWICZENIE — BIAŁY I CZARNY OBIEKT

Ustaw obok siebie: biały przedmiot i czarny przedmiot. Wykonaj zdjęcie przy ustawieniach automatycznych. Następnie oceń: czy biały przedmiot rzeczywiście wygląda na biały, czy czarny przedmiot rzeczywiście wygląda na czarny, czy zachowane są szczegóły, jak wygląda histogram. Spróbuj następnie wykonać kolejne zdjęcie z dodatnią kompensacją ekspozycji. Potem z ujemną. Porównaj rezultaty. Celem ćwiczenia nie jest znalezienie jednej poprawnej wartości. Celem jest zobaczenie, jak pomiar aparatu reaguje na różne sceny i jak możesz świadomie go skorygować. Zapamiętaj Pomiar światła pomaga aparatowi określić ekspozycję, ale nie zna Twojego zamiaru. Jasne i ciemne obiekty mogą powodować błędne względem intencji fotografa ustawienie ekspozycji. Kompensacja ekspozycji pozwala skorygować działanie automatyki. Histogram pomaga kontrolować rozkład jasności. Nie każda utrata szczegółów w światłach lub cieniach jest błędem. Najważniejsze jest to, czy ekspozycja odpowiada zamierzonemu efektowi. Fotograf nie musi zmuszać aparatu do „idealnego” pomiaru. Musi nauczyć się świadomie interpretować jego wskazania.

Lekcja 11
Ostrość: co ma być ostre?

Ekspozycja odpowiada za ilość światła. Kompozycja określa układ elementów w kadrze. Ostrość natomiast decyduje o tym, które elementy obrazu zostaną przedstawione jako wyraźne. Dla początkującego fotografa ostrość często oznacza po prostu: „Zdjęcie jest ostre albo nieostre”. W praktyce jest to znacznie bardziej złożone. Fotograf musi zdecydować: co ma być ostre, gdzie ma znajdować się płaszczyzna ostrości oraz jak duży ma być zakres ostrości. Dlatego ostrość jest nie tylko kwestią techniczną. To również: narzędzie kierowania uwagą odbiorcy. Płaszczyzna ostrości Gdy ustawiasz ostrość na konkretnym obiekcie, aparat ustala określoną odległość, w której obraz jest najbardziej wyraźny. Można to uprościć do pojęcia: płaszczyzny ostrości. Jeżeli fotografujesz twarz i ustawisz ostrość na oku, właśnie oko powinno znajdować się w najważniejszym obszarze ostrości. Jeżeli ostrość zostanie ustawiona na nosie, a głębia ostrości jest bardzo mała, oko może już nie być wystarczająco ostre. To pokazuje, dlaczego samo „złapanie ostrości” nie wystarcza. Ostrość powinna znajdować się tam, gdzie jest najważniejszy element zdjęcia. Autofocus Współczesne aparaty wykorzystują przede wszystkim system autofocusa, czyli: AF — autofocus. Aparat automatycznie ustawia ostrość na podstawie informacji z matrycy i algorytmów odpowiedzialnych za analizę sceny. W zależności od modelu aparatu system może rozpoznawać: twarze, oczy, ludzi, zwierzęta, pojazdy, inne obiekty. To ogromne ułatwienie. Nie oznacza jednak, że fotograf może całkowicie przestać kontrolować ostrość. AF-S i AF-C W wielu aparatach spotkasz dwa podstawowe sposoby działania autofocusa. AF-S Autofocus pojedynczy. Aparat ustawia ostrość i utrzymuje ją dla danego ujęcia. Tryb ten jest przydatny przede wszystkim podczas fotografowania nieruchomych obiektów. Może sprawdzić się podczas: krajobrazu, architektury, martwej natury, fotografii produktowej, spokojnego portretu. AF-C Autofocus ciągły. Aparat stale koryguje ustawienie ostrości, próbując śledzić poruszający się obiekt. Jest szczególnie przydatny podczas: sportu, fotografowania zwierząt, dzieci w ruchu, pojazdów, dynamicznej fotografii ulicznej. Nazewnictwo może się różnić między producentami. Możesz spotkać również oznaczenia odpowiadające tym trybom, np. One Shot AF lub AI Servo AF w określonych systemach. Najważniejsza jest zasada: nieruchomy temat → pojedynczy AF ruchomy temat → ciągły AF To praktyczne uproszczenie, a nie sztywna reguła. Punkt ostrości Aparat może pozwalać na wybór miejsca, w którym ma szukać ostrości. Może to być: pojedynczy punkt, większy obszar, automatyczny wybór wielu punktów, wykrywanie i śledzenie obiektu. Im większą kontrolę przejmujesz nad obszarem AF, tym bardziej możesz wskazać aparatowi, co jest dla Ciebie ważne. W prostych scenach automatyczny wybór może działać bardzo dobrze. W skomplikowanych scenach większa kontrola może okazać się korzystniejsza. Wykrywanie oka Współczesne aparaty często oferują funkcję wykrywania oczu. W portrecie jest to niezwykle przydatne. Jeżeli fotografujesz osobę, aparat może rozpoznać twarz, a następnie wybrać oko jako cel ustawienia ostrości. To pozwala fotografowi skupić się bardziej na: świetle, kompozycji, momencie i kontakcie z fotografowaną osobą. Ale nawet najlepszy system może się pomylić. Dlatego warto obserwować, na czym aparat faktycznie ustawił ostrość. Najbliższy obiekt nie zawsze jest najważniejszy Automatyczny autofocus może czasami wybrać element znajdujący się bliżej aparatu. Przykład: Fotografujesz osobę stojącą za gałęziami. Gałęzie znajdują się bliżej obiektywu. Aparat może uznać je za odpowiedni cel. Efekt: gałęzie są ostre, osoba jest nieostra. Jeżeli nie kontrolujesz punktu ostrości, aparat może więc podjąć decyzję niezgodną z Twoim zamiarem. Ostrość a głębia ostrości Ostrość i głębia ostrości są ze sobą związane, ale nie są tym samym. Punkt ustawienia ostrości określa, gdzie znajduje się główna płaszczyzna ostrości. Głębia ostrości określa, jak duży zakres przed i za tą płaszczyzną będzie wyglądał na wystarczająco ostry. Możesz więc ustawić ostrość na twarzy i mieć: bardzo małą głębię ostrości albo dużą głębię ostrości. W obu przypadkach punkt ustawienia ostrości może być ten sam. Dlaczego zdjęcie może być nieostre? Jeżeli fotografia wygląda źle, nie zakładaj od razu, że problemem jest autofocus. Nieostrość może wynikać z różnych przyczyn. 1. Aparat ustawił ostrość w złym miejscu Na przykład na tle zamiast na twarzy. 2. Fotografowany obiekt poruszył się Nawet jeśli autofocus działał prawidłowo, obiekt mógł zmienić położenie. 3. Poruszył się aparat Zbyt długi czas naświetlania może spowodować poruszenie całego obrazu. 4. Głębia ostrości była zbyt mała Przy f/1.4 lub f/1.8 niewielka zmiana odległości może sprawić, że istotny element znajdzie się poza zakresem ostrości. 5. Aparat nie miał wystarczająco dużo informacji W bardzo słabym świetle lub przy mało kontrastowym obiekcie autofocus może mieć trudności. Rozpoznanie przyczyny jest ważniejsze niż samo stwierdzenie: „Autofocus nie działa”. Ostrość a czas naświetlania To jeden z najczęstszych problemów początkujących. Zdjęcie może wyglądać jak nieostre, mimo że autofocus ustawił ostrość prawidłowo. Przyczyną może być: poruszenie aparatu. Załóżmy, że fotografujesz osobę przy: 1/15 s. Aparat może prawidłowo ustawić ostrość na oku. Ale podczas ekspozycji aparat lekko się porusza. Rezultat: oko nie jest wyraźne. Zmiana punktu AF niczego tutaj nie naprawi. Potrzebujesz krótszego czasu, stabilniejszego podparcia, stabilizacji lub innego rozwiązania. Ostrość a ruch fotografowanego obiektu Jeszcze inna sytuacja występuje, gdy aparat pozostaje nieruchomy, ale porusza się fotografowany obiekt. Przykład: Dziecko biegnie w Twoją stronę. Ustawiasz ostrość poprawnie. Ale zanim aparat zakończy ekspozycję, dziecko znajduje się już w innym miejscu. Jeżeli używasz nieodpowiedniego trybu AF i zbyt długiego czasu, zdjęcie może być nieostre. W takich sytuacjach przydatne mogą być: AF-C oraz krótki czas naświetlania. Technika „ustaw ostrość i przekadruj” Przez wiele lat popularną techniką było: ustawienie ostrości na obiekcie, zablokowanie ostrości, przekadrowanie, wykonanie zdjęcia. Technika ta nadal może być użyteczna. Ale przy bardzo małej głębi ostrości może powodować problemy. Dlaczego? Po zmianie kompozycji aparat zmienia swoje położenie względem fotografowanego obiektu. Płaszczyzna ostrości może więc przesunąć się względem najważniejszego elementu. Jeżeli fotografujesz przy: f/1.4 i zależy Ci na precyzyjnym ustawieniu ostrości na oku, lepiej często wybrać punkt AF znajdujący się tam, gdzie rzeczywiście chcesz mieć ostrość. Ostrość nie musi być wszędzie To bardzo ważna zasada. Początkujący fotograf często chce, aby wszystko w kadrze było ostre. Nie zawsze jest to potrzebne. W portrecie możesz chcieć ostrego: oka. W fotografii ulicznej: twarzy przechodnia. W fotografii przyrodniczej: oka zwierzęcia. W fotografii produktu: najważniejszego fragmentu przedmiotu. Reszta może być mniej ostra. Ostrość może więc pełnić funkcję: wizualnego drogowskazu. Ręczne ustawianie ostrości Autofocus jest bardzo skuteczny, ale istnieją sytuacje, w których ręczne ustawianie ostrości może być lepszym rozwiązaniem. Przykłady: fotografia makro, fotografia nocna, krajobraz na statywie, fotografia przez szybę, sytuacje, w których AF ciągle wybiera niewłaściwy obiekt, niektóre ujęcia filmowe. W trybie manualnego ustawiania ostrości fotograf sam obraca pierścień ostrości na obiektywie. Współczesne aparaty często oferują funkcję: focus peaking czyli wyróżnianie obszarów, które znajdują się w zakresie ostrości. To może znacznie ułatwić pracę. Ostrzenie w fotografii nocnej W nocy autofocus może mieć trudności, szczególnie gdy fotografujesz: ciemne powierzchnie, sceny o małym kontraście, odległe obiekty, bardzo słabo oświetlone miejsca. W takich warunkach warto znaleźć wyraźny punkt, na którym można ustawić ostrość. W fotografii krajobrazowej ze statywu często można ustawić ostrość na odpowiednim obiekcie, a następnie przełączyć obiektyw na ręczne ostrzenie, aby aparat nie zmieniał ustawienia podczas kolejnych zdjęć.

ĆWICZENIE — ZNAJDŹ PRZYCZYNĘ NIEOSTROŚCI

Wykonaj kilka zdjęć tego samego obiektu. Najpierw: 1/1000 s Następnie: 1/125 s i: 1/15 s. Ustaw ostrość w tym samym miejscu. Porównaj zdjęcia. Następnie sfotografuj poruszający się obiekt. Spróbuj użyć: AF-S a następnie: AF-C. Porównaj rezultaty. Na końcu wykonaj portret przy: f/1.8 i: f/8. Sprawdź, jak zmienia się zakres ostrości. To ćwiczenie pozwoli Ci zrozumieć, że: ostrość, głębia ostrości i ruch są ze sobą powiązane, ale oznaczają różne rzeczy. Zapamiętaj Ostrość powinna znajdować się tam, gdzie znajduje się najważniejszy element kadru. Autofocus jest narzędziem, a nie gwarancją prawidłowego zdjęcia. AF-S sprawdza się przede wszystkim przy nieruchomych obiektach. AF-C jest przeznaczony przede wszystkim do śledzenia ruchu. Nieostrość może wynikać z błędnego ustawienia ostrości, ruchu obiektu, poruszenia aparatu lub zbyt małej głębi ostrości. Nie każde zdjęcie musi być ostre w całym kadrze. Najpierw zdecyduj, co ma przyciągnąć wzrok. Potem zadbaj o to, aby właśnie ten element był odpowiednio ostry.

Lekcja 12
Balans bieli i temperatura barwowa

Światło nie zawsze ma taki sam kolor. Dla ludzkiego oka różnice te często są trudne do zauważenia, ponieważ nasz wzrok bardzo dobrze dostosowuje się do warunków oświetleniowych. Aparat fotograficzny nie zawsze robi to równie skutecznie. Dlatego biała kartka może wyglądać na zdjęciu: niebieskawo, żółtawo, pomarańczowo, zielonkawo, mimo że w rzeczywistości jest biała. Za prawidłowe odwzorowanie koloru światła odpowiada między innymi: balans bieli — WB (White Balance). Jego zadaniem jest sprawienie, aby neutralne obiekty wyglądały neutralnie również na zdjęciu. Dlaczego światło ma różne kolory? Różne źródła światła mają różną temperaturę barwową. Światło dzienne, cień, żarówka czy lampa fotograficzna mogą dawać zupełnie różne odcienie. Przykładowo światło tradycyjnej żarówki jest znacznie cieplejsze niż światło pochmurnego nieba. Dlatego zdjęcie wykonane bez odpowiedniej korekcji może mieć wyraźny zafarb. W praktyce spotkasz przede wszystkim określenie: temperatura barwowa wyrażana w: kelwinach — K. Skala Kelvina Temperatura barwowa może być opisywana wartościami takimi jak: 2500 K 3200 K 4000 K 5500 K 6500 K Nie należy jednak interpretować tych wartości w sposób identyczny jak temperatury opisującej zwykłe przedmioty. W fotografii służą one do określania charakteru światła. W uproszczeniu: niższa wartość K → światło cieplejsze, bardziej żółte lub pomarańczowe wyższa wartość K → światło chłodniejsze, bardziej niebieskie To jedna z najważniejszych zależności dotyczących balansu bieli. Dlaczego wyższa temperatura oznacza chłodniejszy kolor? Na początku może wydawać się to nielogiczne. W fotografii temperatura barwowa odnosi się do właściwości światła emitowanego przez idealne ciało doskonale czarne. Wraz ze wzrostem temperatury barwa emitowanego światła przesuwa się w kierunku bieli i niebieskiego. Dlatego: 3000 K daje światło ciepłe, a 6500 K znacznie chłodniejsze. Nie musisz jednak zapamiętywać fizycznego modelu. Wystarczy praktyczna zasada: **K mniej = cieplej. K więcej = chłodniej.** Automatyczny balans bieli — AWB Większość aparatów oferuje: AWB — Auto White Balance. Aparat próbuje automatycznie określić charakter światła i skorygować kolory. W wielu codziennych sytuacjach działa bardzo dobrze. Możesz używać AWB podczas: fotografowania ulicy, podróży, rodzinnych spotkań, spacerów, zmiennego oświetlenia. Jest szczególnie wygodny wtedy, gdy światło często się zmienia. Kiedy AWB może mieć problem? Wyobraź sobie wnętrze oświetlone kilkoma źródłami światła. Jedna lampa daje światło ciepłe. Drugie źródło jest chłodniejsze. Przez okno wpada światło dzienne. Aparat musi znaleźć kompromis. Nie zawsze będzie on zgodny z Twoim zamiarem. Problem może również wystąpić podczas fotografowania sceny, która sama ma wyraźny dominujący kolor. Na przykład: zachód słońca. Jeżeli aparat spróbuje całkowicie usunąć ciepły odcień, zdjęcie może stracić atmosferę. Balans bieli nie zawsze powinien być „neutralny” To bardzo ważne. Prawidłowy balans bieli nie oznacza koniecznie: „Usuń wszystkie kolory światła”. Fotografia jest sztuką interpretacji. Ciepłe światło zachodu słońca może być właśnie tym, co chcesz zachować. Podobnie niebieska tonacja zimowego poranka może budować odpowiedni nastrój. Dlatego zamiast pytać: „Czy balans bieli jest idealnie neutralny?” często lepiej zapytać: „Czy kolor światła pasuje do tego, co chcę pokazać?” Ustawienia balansu bieli w aparacie W zależności od modelu aparatu możesz znaleźć gotowe ustawienia, takie jak:

Auto Daylight — światło dzienne.

Cloudy — pochmurno.

Shade — cień Tungsten.

Incandescent — światło żarowe.

Fluorescent — świetlówki. oraz: Custom / Preset — ustawienie własne. Nazwy mogą różnić się zależnie od producenta. Każde z ustawień zakłada określony charakter światła. Światło dzienne Ustawienie przeznaczone do światła dziennego może być dobrym punktem wyjścia podczas fotografowania na zewnątrz. W typowych warunkach można spotkać wartości w okolicach: 5000–5500 K. Nie jest to jednak uniwersalna wartość. Światło dzienne zmienia się w zależności od: pory dnia, pogody, miejsca, kierunku padania światła, obecności cienia. Pochmurne niebo Podczas pochmurnej pogody światło może być chłodniejsze. Ustawienie: Cloudy zwykle ociepla obraz. Może być przydatne nie tylko technicznie, ale również estetycznie. Delikatnie cieplejsze zdjęcie może wyglądać bardziej przyjemnie i naturalnie. Cień W cieniu światło często jest bardziej niebieskie niż w bezpośrednim słońcu. Ustawienie: Shade może więc dodatkowo ocieplić obraz. To może być bardzo użyteczne podczas portretowania w cieniu. Pamiętaj jednak, że jest to punkt wyjścia. Nie istnieje jedna wartość WB odpowiednia dla każdego cienia. Światło żarowe Tradycyjne żarówki mają bardzo ciepłą barwę. W takich warunkach zdjęcia mogą stać się silnie żółto-pomarańczowe. Ustawienie: Tungsten / Incandescent przeciwdziała temu efektowi, przesuwając balans bieli w stronę chłodniejszą. Typowe wartości dla takiego światła mogą znajdować się w okolicy: 2800–3200 K. Ręczne ustawienie temperatury W wielu aparatach możesz ustawić konkretną wartość temperatury barwowej. Przykładowo: 3200 K da chłodniejszą korekcję niż ustawienie: 5500 K. Jeżeli zdjęcie jest zbyt żółte, możesz spróbować obniżyć lub podwyższyć wartość? Tu właśnie łatwo o pomyłkę. Pamiętaj: Jeżeli ustawisz wyższą wartość K, aparat będzie interpretował światło jako chłodniejsze i zastosuje odpowiednią korekcję, która zwykle ociepli obraz mniej lub bardziej zależnie od sceny. W praktyce najbezpieczniej jest nauczyć się zależności na własnym aparacie, ponieważ interfejs może przedstawiać wartości w różny sposób. RAW a balans bieli To jedna z bardzo ważnych zalet formatu RAW. Jeżeli fotografujesz w RAW, informacje o obrazie pozwalają na znacznie swobodniejszą zmianę balansu bieli podczas późniejszej obróbki. Możesz więc wykonać zdjęcie przy: AWB a później w programie do edycji zmienić temperaturę barwową. Nie oznacza to jednak, że balans bieli w aparacie przestaje mieć znaczenie. Prawidłowy balans ułatwia ocenę zdjęcia już podczas fotografowania. Pomaga również zachować spójność serii. JPEG a balans bieli W przypadku JPEG sytuacja jest bardziej ograniczona. Aparat przetwarza zdjęcie już podczas zapisu. Balans bieli zostaje zastosowany do obrazu. Możesz go później korygować, ale zakres bezpiecznych zmian jest mniejszy niż w przypadku RAW. Dlatego jeżeli fotografujesz JPEG, warto zwracać szczególną uwagę na ustawienie WB już podczas wykonywania zdjęcia. Mieszane źródła światła Jednym z trudniejszych problemów jest sytuacja, w której w jednej scenie występują różne źródła światła. Na przykład: światło dzienne z okna + ciepłe lampy we wnętrzu. Nie istnieje wtedy jeden balans bieli, który idealnie skoryguje każdy fragment obrazu. Jeżeli ustawisz balans tak, aby światło dzienne wyglądało neutralnie, lampy mogą pozostać bardzo ciepłe. Jeżeli skorygujesz lampy, światło dzienne może stać się chłodne. To niekoniecznie jest błąd. Czasami właśnie różnica temperatur barwowych tworzy interesującą atmosferę. Balans bieli jako narzędzie twórcze Wyobraź sobie zimowy krajobraz. Możesz zastosować chłodniejszą tonację, aby podkreślić: mróz, samotność, ciszę, chłód, nocną atmosferę. Możesz również delikatnie ocieplić obraz, aby scena wydawała się bardziej przyjazna. Oba rozwiązania mogą być prawidłowe. Balans bieli nie musi więc być wyłącznie korekcją techniczną. Może być: elementem stylu fotograficznego. Balans bieli a skóra W portrecie prawidłowy kolor skóry jest szczególnie ważny. Zbyt ciepły balans bieli może sprawić, że skóra będzie: pomarańczowa lub żółta. Zbyt chłodny może spowodować: sinawy lub szarawy wygląd. Dlatego podczas portretowania warto zwracać uwagę przede wszystkim na: odcień skóry, a nie tylko na białe elementy sceny. Jeżeli twarz wygląda naturalnie, nie zawsze trzeba dążyć do laboratoryjnej neutralności całego kadru.

ĆWICZENIE — TEN SAM KADR, RÓŻNY BALANS BIELI

Wybierz jedno miejsce i wykonaj kilka zdjęć przy tych samych ustawieniach ekspozycji. Zmień wyłącznie balans bieli. Spróbuj: 3000 K 4000 K 5000 K 6000 K 7000 K. Porównaj zdjęcia. Zwróć uwagę na: biel, skórę, zieleń, niebo, atmosferę całej sceny. Następnie wybierz tę wersję, która najlepiej oddaje Twój zamiar. Nie wybieraj automatycznie najbardziej neutralnej. ĆWICZENIE — ZACHÓD SŁOŃCA Wykonaj zdjęcie zachodu słońca przy: AWB a następnie przy kilku ręcznie wybranych wartościach K. Porównaj rezultaty. Zauważysz, że balans bieli może bardzo mocno zmienić emocjonalny odbiór tej samej sceny. To ważna lekcja: technicznie poprawne zdjęcie i zdjęcie dobrze oddające atmosferę nie zawsze są dokładnie tym samym. Zapamiętaj Balans bieli odpowiada za sposób odwzorowania koloru światła. Temperatura barwowa jest wyrażana w kelwinach — K. Niższa wartość K oznacza cieplejsze światło. Wyższa wartość K oznacza chłodniejsze światło. AWB jest wygodnym rozwiązaniem w zmiennych warunkach. RAW daje dużą swobodę korekty balansu bieli podczas obróbki. Balans bieli nie zawsze musi być całkowicie neutralny. Kolor światła jest częścią fotografii. Możesz go korygować, ale możesz też świadomie wykorzystać go do budowania nastroju.

Lekcja 13
Format zdjęcia: Jpeg, Raw i jakość pliku

Aparat nie tylko rejestruje obraz. Musi również zdecydować, w jakiej postaci zapisać go na karcie pamięci. To, jaki format wybierzesz, wpływa na: jakość obrazu, możliwości późniejszej obróbki, wielkość pliku, sposób przechowywania zdjęć, wygodę pracy. Dwa najważniejsze formaty, które powinien znać początkujący fotograf, to: JPEG oraz RAW. W wielu aparatach można również korzystać z zapisu: RAW + JPEG. JPEG — gotowe zdjęcie JPEG jest formatem, w którym aparat sam wykonuje znaczną część przetwarzania obrazu. Po naciśnięciu spustu aparat między innymi: przetwarza dane z matrycy, stosuje balans bieli, interpretuje kolor, zwiększa lub zmniejsza kontrast, stosuje wyostrzanie, wykonuje redukcję szumu, kompresuje obraz. W rezultacie otrzymujesz plik, który można bardzo szybko wykorzystać. Możesz go: przesłać do telefonu, wysłać znajomym, opublikować w Internecie, wydrukować, przechowywać bez dodatkowego przetwarzania. To ogromna zaleta JPEG. RAW — cyfrowy negatyw RAW zapisuje znacznie więcej informacji pochodzących bezpośrednio z procesu rejestracji obrazu. Nie jest to jeden uniwersalny format. Poszczególni producenci stosują własne odmiany plików RAW, np.: CR3 NEF ARW RAF czy inne. Nazwa zależy od producenta i konkretnego aparatu. RAW nie jest zwykle przeznaczony do bezpośredniego publikowania. Wymaga późniejszego przetworzenia w odpowiednim programie. W zamian daje fotografowi znacznie większą kontrolę nad końcowym wyglądem zdjęcia. Dlaczego RAW daje większe możliwości? Wyobraź sobie zdjęcie wykonane w trudnych warunkach. Najważniejsza część kadru znajduje się w cieniu. Zdjęcie wymaga rozjaśnienia. W pliku RAW możesz zazwyczaj znacznie swobodniej pracować z: ekspozycją, światłami, cieniami, balansem bieli, kolorem, kontrastem. Zakres możliwości zależy oczywiście od konkretnego aparatu i warunków wykonania zdjęcia. RAW nie jest magicznym sposobem na uratowanie każdego źle wykonanego zdjęcia. Jeżeli fotografia jest mocno poruszona albo najważniejszy fragment został całkowicie prześwietlony, dodatkowe informacje zapisane w RAW nie zawsze pozwolą odzyskać utracone dane. RAW nie oznacza automatycznie lepszego zdjęcia To bardzo ważne. Jeżeli wykonasz dwa identyczne zdjęcia: jedno w JPEG i jedno w RAW, to RAW nie sprawi, że kompozycja będzie lepsza. Nie poprawi: złego kadrowania, błędnego momentu, nieostrości, złego światła, przypadkowego tła. RAW daje większe możliwości po wykonaniu zdjęcia. Nie zastępuje świadomego fotografowania. JPEG a RAW — podstawowa różnica Można to zapamiętać bardzo prosto. JPEG aparat wykonuje dużą część pracy za Ciebie. RAW aparat zachowuje więcej informacji, a większą część decyzji podejmujesz później. JPEG jest wygodniejszy. RAW daje większą kontrolę. RAW + JPEG Wiele aparatów pozwala zapisywać oba formaty jednocześnie. Wtedy każde zdjęcie może zostać zapisane jako: RAW + JPEG. To rozwiązanie może być bardzo przydatne podczas nauki. JPEG możesz szybko wykorzystać lub wysłać. RAW zachowujesz jako plik źródłowy do późniejszej obróbki. Minusem jest większe zużycie miejsca na karcie pamięci i dysku. A co z jakością JPEG? JPEG nie oznacza automatycznie złej jakości. Współczesne aparaty mogą tworzyć bardzo dobre pliki JPEG. Jeżeli zdjęcie jest prawidłowo naświetlone, ostre i dobrze skomponowane, JPEG może być całkowicie wystarczający. Dla wielu zastosowań nie ma potrzeby wykonywania dodatkowej obróbki RAW. Przykładowo, jeżeli fotografujesz: rodzinne wydarzenie, wakacje, codzienne sytuacje, dokumentację, zdjęcia do szybkiego udostępniania, JPEG może być bardzo wygodnym rozwiązaniem. Kiedy szczególnie warto korzystać z RAW? RAW jest szczególnie przydatny, gdy: chcesz dokładnie obrabiać zdjęcia, fotografujesz w trudnym świetle, zależy Ci na dużym zakresie korekcji, wykonujesz zdjęcia przeznaczone do większych wydruków, budujesz portfolio, pracujesz nad własnym stylem, chcesz zachować możliwie dużo informacji z momentu wykonania zdjęcia. W takich sytuacjach większe możliwości RAW mogą być bardzo wartościowe. Głębia bitowa i kolor W plikach RAW aparat może zachowywać więcej informacji o poziomach jasności niż typowy JPEG. JPEG najczęściej zapisuje: 8 bitów na kanał. RAW może zapisywać dane z większą głębią, zależnie od aparatu. W praktyce oznacza to większą swobodę podczas późniejszej korekcji tonalnej i kolorystycznej. Nie musisz jednak na tym etapie zapamiętywać matematycznych szczegółów. Najważniejszy wniosek jest prosty: RAW daje większy margines podczas obróbki. Kompresja JPEG wykorzystuje kompresję. Dzięki temu plik zajmuje znacznie mniej miejsca. Ma to ogromną zaletę praktyczną. Możesz zapisać więcej zdjęć na karcie pamięci i łatwiej przechowywać je na dysku. Kompresja oznacza jednak utratę części informacji. Przy normalnym użytkowaniu może być ona praktycznie niewidoczna. Przy wielokrotnym przetwarzaniu i zapisywaniu JPEG-a straty mogą jednak narastać. Dlatego warto unikać wielokrotnego otwierania, edytowania i zapisywania tego samego pliku JPEG. Rozmiar obrazu Aparat może również pozwalać na wybór rozdzielczości zapisywanego zdjęcia. Jeżeli matryca ma np. około: 24 MP to zdjęcie będzie miało około 24 milionów pikseli. Możesz jednak w niektórych aparatach wybrać mniejszy rozmiar obrazu. Czy warto? Jeżeli masz wystarczająco dużo miejsca na kartach pamięci i dyskach, zazwyczaj lepiej korzystać z pełnej rozdzielczości. Pozwala ona później: kadrować zdjęcie, wykonywać większe wydruki, zachować więcej szczegółów, przygotować różne wersje obrazu. Nie myl rozdzielczości z jakością Zdjęcie o większej liczbie pikseli nie musi być lepszym zdjęciem. Fotografia wykonana przy złym świetle i źle skomponowana nadal będzie zła, nawet jeżeli ma: 60 MP. Liczba megapikseli określa przede wszystkim ilość informacji przestrzennej. Nie mówi sama w sobie o: jakości obiektywu, jakości światła, zakresie dynamicznym, poziomie szumu, kompozycji, wartości artystycznej zdjęcia. Karta pamięci nie jest archiwum To bardzo ważna zasada. Karta pamięci służy przede wszystkim do przenoszenia i czasowego przechowywania zdjęć. Nie traktuj jej jako jedynego miejsca przechowywania fotografii. Jeżeli karta ulegnie uszkodzeniu, możesz stracić wszystkie zdjęcia. Dlatego zdjęcia powinny być regularnie kopiowane na inne nośniki. Najlepiej mieć więcej niż jedną kopię ważnych fotografii. Zasada kopii zapasowej Wyobraź sobie, że fotografujesz ważną uroczystość. Po powrocie kopiujesz zdjęcia na komputer. Czy możesz już sformatować kartę? Lepiej nie, dopóki nie upewnisz się, że zdjęcia zostały prawidłowo skopiowane. Jeszcze lepiej, gdy ważne fotografie znajdują się w co najmniej dwóch niezależnych miejscach. Może to być: komputer + zewnętrzny dysk albo komputer + sprawdzona usługa chmurowa. Najważniejsza zasada: Jedna kopia to brak kopii zapasowej. Co zrobić po sesji? Dobrym nawykiem jest wypracowanie stałej procedury. Po zakończeniu fotografowania: 1. Skopiuj zdjęcia z karty. 2. Sprawdź, czy pliki zostały prawidłowo przeniesione. 3. Wykonaj kopię zapasową ważnych zdjęć. 4. Dopiero wtedy rozważ sformatowanie karty w aparacie. Nie formatuj karty tylko dlatego, że skończyła się sesja. Najpierw upewnij się, że zdjęcia są bezpieczne. RAW wymaga programu do obróbki Pliki RAW nie są zwykłymi zdjęciami gotowymi do publikacji. Do ich przeglądania i obróbki potrzebujesz odpowiedniego programu. Program umożliwia między innymi: korektę ekspozycji, zmianę balansu bieli, regulację świateł, regulację cieni, korekcję kolorów, redukcję szumu, wyostrzanie, kadrowanie, eksport do JPEG lub innych formatów. W dalszej części kursu poznasz podstawowy proces takiej obróbki. Nie bój się RAW Dla początkującego RAW może wydawać się skomplikowany. Pojawia się pytanie: „Czy każde zdjęcie będę musiał obrabiać?” Nie. Możesz fotografować w RAW i później zdecydować, które zdjęcia rzeczywiście wymagają obróbki. Nie każde zdjęcie musi być poddane skomplikowanym korektom. Czasami wystarczy: ekspozycja + balans bieli + kadrowanie + eksport.

ĆWICZENIE — RAW CZY JPEG?

Jeżeli Twój aparat pozwala, wykonaj tę samą scenę w: JPEG oraz RAW + JPEG. Porównaj pliki. Najpierw obejrzyj je bez obróbki. Następnie spróbuj mocniej rozjaśnić cienie w obu wersjach. Potem zmień balans bieli. Na końcu spróbuj odzyskać szczegóły z bardzo jasnych partii. Zobacz, jak różnią się możliwości obu formatów. Nie chodzi o to, aby po tym ćwiczeniu uznać JPEG za zły. Chodzi o zrozumienie, kiedy dodatkowe informacje zapisane w RAW są rzeczywiście przydatne. Jaki format wybrać? Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Wybierz JPEG, jeżeli: chcesz szybko korzystać ze zdjęć i nie planujesz rozbudowanej obróbki. Wybierz RAW, jeżeli: chcesz mieć większą kontrolę nad późniejszą edycją. Wybierz RAW + JPEG, jeżeli: chcesz jednocześnie mieć gotową wersję JPEG i zachować plik RAW. Na początku nauki RAW + JPEG może być szczególnie wygodnym rozwiązaniem, jeżeli pojemność karty i przestrzeń dyskowa nie stanowią problemu. Zapamiętaj JPEG jest gotowym, przetworzonym plikiem przeznaczonym do łatwego wykorzystania. RAW zachowuje więcej informacji i daje większe możliwości późniejszej obróbki. RAW nie naprawi złej kompozycji, nieostrości ani całkowicie prześwietlonego zdjęcia. JPEG może zapewnić bardzo dobrą jakość i jest wygodny w codziennym fotografowaniu. RAW + JPEG pozwala korzystać z zalet obu formatów. Karta pamięci nie powinna być jedynym miejscem przechowywania zdjęć. Dobry fotograf nie tylko wykonuje zdjęcia. Dba również o to, aby jego zdjęcia były bezpiecznie zapisane i możliwe do wykorzystania w przyszłości.

Lekcja 14
Stabilizacja i technika trzymania aparatu