E-book
15.75
drukowana A5
43.54
Kup pan tę książkę!

Bezpłatny fragment - Kup pan tę książkę!


Objętość:
147 str.
ISBN:
978-83-293-0131-2
E-book
za 15.75
drukowana A5
za 43.54

Powieść komediowa

Strona autora: www.KrzysztofTrybulski.pl

Rozdział 1. Człowiek z walizką pełną kłopotów

W Brzózkowie wszystko zaczynało się od dźwięku. O szóstej rano dzwonił kościelny dzwon, choć ksiądz uważał, że nie powinien, ponieważ dzwonnik od trzech miesięcy przebywał na emeryturze. O siódmej zza piekarni pani Mileny dochodził łoskot pojemników na bułki. O ósmej sekretarz gminy uruchamiał samochód, który brzmiał jak kaszel człowieka palącego przez pięćdziesiąt lat. Tego poniedziałku o dziewiątej dwadzieścia siedem rozległ się jednak odgłos, którego nikt dotychczas nie słyszał: stukot dwóch zbyt małych kółek przeciąganych przez pękniętą kostkę chodnika.

Właściciel walizki miał płaszcz w kolorze rozgotowanej kaszy, kapelusz noszony pod kątem sugerującym większą pewność siebie, niż dopuszczał stan jego majątku, i buty wypolerowane do połysku tylko z przodu. Nazywał się Eustachy Pakuła. Nie był miejscowy. Na dworcu autobusowym wypytywał o rynek, sklep papierniczy i urząd miasta. Gdy kierowca zapytał, czy szuka pracy, Eustachy odparł, że znalazł już zawód, tylko zawód jeszcze o tym nie wie.

Przed sklepem spożywczym zatrzymał mężczyznę niosącego skrzynkę śliwek.

— Kup pan tę książkę!

— Jaką?

— Znakomitą. — Eustachy wysunął z walizki czerwony tom bez tytułu. — Trzyma się znakomicie, jak pan widzi.

— Pytam, co to za książka.

— To zależy od czytelnika. Jeden powie, że tajemnica. Drugi, że objawienie. Trzeci może się zdenerwować. Nie można wszystkim dogodzić.

— Ja nie mam czasu.

— Właśnie dlatego powinna panu pomóc. Czytać można po kawałku. Nawet po jednym słowie dziennie.

Mężczyzna przesunął skrzynkę na drugie ramię.

— Ile?

— Trzydzieści dziewięć złotych.

— Za książkę bez tytułu?

— Tytuł często podnosi cenę. Tutaj płaci pan za oszczędność.

Mężczyzna odszedł, a Eustachy zapisał w notesie: „Pierwsza rozmowa. Klient zainteresowany ceną. Potencjał: ogromny”.

Na ławce przy fontannie siedziała dziewczynka w żółtym płaszczu. Rysowała kredą na chodniku dom z trzema kominami. Eustachy nie podszedł do niej z ofertą. Usiadł daleko, zdjął kapelusz i otworzył walizkę. Wewnątrz znajdowało się dwanaście identycznych czerwonych książek, termos herbaty, składana tabliczka z napisem „OFERTA SPECJALNA” i plik kartek spiętych gumką. Na pierwszej kartce wydrukowano: „Sprzedawca powinien znać produkt”. Na drugiej ktoś dopisał długopisem: „Wyjątki potwierdzają regułę”.

— Pan coś zgubił? — spytała dziewczynka.

— Jeszcze nie. Ale dzień młody.

— Moja mama mówi, że pan wygląda jak człowiek od sztuczek.

— Pani mama bardzo dobrze ocenia ludzi.

— Ona też mówi, żeby nie brać cukierków od obcych.

— I słusznie. Książek też nie bierz za darmo. Najpierw pytaj, o czym są.

Dziewczynka spojrzała na czerwony tom.

— A o czym ta jest?

Eustachy zamknął walizkę. W tej jednej chwili jego uśmiech stał się cienki jak nitka.

— To bardzo dobre pytanie — powiedział. — Może kiedyś znajdę na nie odpowiedź.

Człowiek, który kupował tylko parzyste rzeczy

Zanim Eustachy dotarł do pensjonatu, zatrzymał go deszcz. Nie taki, który człowiek może zignorować podniesionym kołnierzem. Był to deszcz zdecydowany, wyraźnie mający do załatwienia sprawy osobiste z każdym przechodniem. Eustachy schronił się pod markizą sklepu gospodarczego. Obok niego stał szczupły starszy pan z dwoma identycznymi parasolami, chociaż żaden nie był otwarty.

— Przepraszam — zaczął Eustachy — czy pan nie ma zamiaru użyć któregoś z nich?

— Nie mogę — odpowiedział starszy pan. — Jeden jest zapasowy na wypadek, gdyby drugi się popsuł.

— To proszę użyć pierwszego.

— A jeśli się popsuje, zostanę z jednym. Nie lubię mieć pojedynczych rzeczy.

Starszy człowiek przedstawił się jako Henryk Fafara. Przez trzydzieści dziewięć lat prowadził sklep z guzikami i odkładał wszystko parami: rachunki, filiżanki, pocztówki, nawet bilety autobusowe. Po śmierci żony jego zwyczaj stał się bardziej dotkliwy. Dwie łyżeczki przypominały mu bowiem o jednym pustym krześle, dlatego coraz częściej kupował trzecią i czwartą, próbując zagłuszyć brak liczbą.

Eustachy dostrzegł okazję zawodową.

— Mam książkę. Właściwie dwanaście książek. Parzysta liczba.

— Ale czy ma pan dwa jednakowe tytuły?

— Żadnego tytułu nie ma. Wszędzie równość.

Henryk popatrzył na czerwoną okładkę i spytał, czy egzemplarze są także jednakowo ciężkie. Sprzedawca położył dwa na dłoniach niczym szalki wagi. Jeden wydawał się odrobinę cięższy. Rozpoczęli więc ważenie na urządzeniu sklepowym do odmierzania gwoździ. Za ladą sprzedawczyni obserwowała tę czynność bez zdziwienia; w Brzózkowie ludzie robili rzeczy dziwniejsze, kiedy padało.

— Ten waży sześć gramów więcej — oznajmiła.

— To niemożliwe — jęknął Eustachy.

— Przy produkcji klej bywa nierówny. Albo papier. Albo ktoś zostawił coś w środku.

Ostatnia możliwość sprawiła, że obaj mężczyźni zamilkli. Henryk podsunął cięższy tom pod lampkę. Między kartkami wystawała prawie niewidoczna nitka. Eustachy nie chciał jej ciągnąć; właściciel sklepu ostrzegł ich, że nie są w archiwum i nie przyjmuje reklamacji na zniszczoną tajemnicę.

— Kupowałby pan dwa? — zapytał sprzedawca, odzyskując animusz.

— Mogę nabyć dwa worki gwoździ. W książkach szukam treści, a tej nie znam.

— Rozmowa nie prowadzi nas do finału — zauważył Eustachy.

— Przeciwnie. Dowiedzieliśmy się, że rzeczy podobne z zewnątrz nie muszą być identyczne w środku.

Deszcz osłabł. Henryk otworzył wreszcie jeden parasol, a drugi podał Eustachemu. Sprzedawca próbował odmówić, lecz usłyszał, że pożyczenie nie jest kupnem i nie narusza zasad kolekcji. Szli przez rynek obok siebie; dwa czarne grzyby na długich trzonkach zderzały się przy każdym kroku.

Przed pensjonatem Henryk opowiedział niespodziewanie o żonie, która kupowała pojedyncze kwiaty. Twierdziła, że dwa tulipany ustawione obok siebie zaczynają ze sobą konkurować, zaś jeden wystarcza, żeby człowiek zatrzymał się i spojrzał. Kiedy umarła, Henryk przestał kupować kwiaty. Od tamtej pory liczył wszystko z wyjątkiem wspomnień.

Eustachy odruchowo sięgnął do walizki. Miał przygotowaną formułkę o literaturze jako najlepszym towarzyszu samotności. Tym razem z niej nie skorzystał.

— Nie wiem, czy ta książka panu pomoże — powiedział. — Nie wiem nawet, czy jest o samotności.

— To pierwsza rozsądna rzecz, którą pan dziś powiedział.

— W takim razie dzień nie był stracony.

Henryk oddał mu drugi parasol, ale odmówił przyjęcia z powrotem swojego. Obiecał, że kiedyś wróci po niego, jeśli odkryje, co właściwie można zrobić z jednym zapasowym przedmiotem. Eustachy zostawił parasol przy drzwiach pensjonatu, gdzie stał przez następne tygodnie jak mały pomnik dziwnej rozmowy.

Wieczorem sprzedawca sprawdził wszystkie książki. Niektóre miały minimalnie inne wymiary, jedna ślad starego kleju, inna wygięty narożnik. Nie stanowiły idealnego kompletu. Nagle zobaczył coś zabawnego w własnym sposobie liczenia sukcesu: każdą niesprzedaną sztukę uważał za identyczną porażkę, chociaż żadna rozmowa z człowiekiem nie przebiegała tak samo. Zapisał więc w notesie nie liczbę zainteresowanych, lecz imiona osób, od których się czegoś dowiedział. Pierwsze wpisał Henryk.

Człowiek, który przyszedł obejrzeć milczenie

W pierwszym tygodniu pobytu Eustachy otrzymał zaproszenie na spotkanie lokalnego klubu dyskusyjnego. Nazwa brzmiała „Rozmawiajmy ze sobą”, ale w praktyce klub służył głównie do organizowania sporów, po których nikt nie chciał z nikim rozmawiać. Przewodnicząca, pani Elwira, uważała to za przejaw żywej aktywności intelektualnej. Na poprzednim zebraniu członkowie przez godzinę dyskutowali o tym, czy cisza ma kolor, a zakończyli uchwałą, że sprawa wymaga dalszej analizy.

Eustachy przyszedł z jedną książką. Członkowie siedzieli przy okrągłym stole, na którym ustawiono karafkę wody i talerzyk suchych ciastek. Elwira przedstawiła go jako „specjalistę od współczesnych form perswazji”. Sprzedawca przyjął ten tytuł z wdzięcznością, choć nie miał pojęcia, czy jest prawdziwy.

— Dziś będziemy rozmawiać o potrzebie posiadania — oznajmiła przewodnicząca. — Pan Pakuła przedstawi nam przedmiot, a my zastanowimy się, dlaczego mielibyśmy go chcieć.

Eustachy podniósł książkę i rozpoczął zwyczajową prezentację. Po dwóch minutach Elwira przerwała mu dzwonkiem. Wyjaśniła, że klub ma zasadę: po każdej wypowiedzi należy zachować trzydzieści sekund milczenia, aby umożliwić słuchaczom sformułowanie własnych myśli.

— Ale ja jeszcze nie skończyłem! — zaprotestował.

— Właśnie dlatego to ćwiczenie jest ciekawe.

Zapadła cisza. Eustachy poruszał ustami, jakby chciał dokończyć zdanie, lecz powstrzymał się. Jeden z członków przestawił szklankę, ktoś kaszlnął, a zegar na ścianie tykał z przesadną pewnością siebie. Po trzydziestu sekundach sprzedawca zabrał głos ponownie, tym razem próbując mówić dwa razy szybciej. Elwira znów zadzwoniła.

Trzecia przerwa doprowadziła go do frustracji. Czuł się, jakby ktoś powoli rozcinał mu przemówienie na kawałki. Kiedy przewodnicząca spytała, co zauważył, odpowiedział, że cisza jest nieproduktywna. Członkowie klubu poprosili, aby uzasadnił to bez używania słów „klient”, „wynik” i „szansa”. Eustachy przez chwilę szukał odpowiedzi. Nie znalazł.

Wtedy odezwał się cichy mężczyzna siedzący przy oknie. Nazywał się Antoni i pracował jako konserwator instrumentów muzycznych. Powiedział, że w dobrym utworze nie wszystkie dźwięki pojawiają się jednocześnie. Gdyby pianista próbował zagrać wszystkie nuty naraz, publiczność usłyszałaby tylko hałas. Eustachy odpowiedział, że sprzedaż nie jest muzyką. Antoni uśmiechnął się i spytał, czy w takim razie musi być hałasem.

Po spotkaniu sprzedawca wyszedł z klubu z pustymi rękami. Nie sprzedał książki i przez większość wieczoru był przerywany, a mimo to pamiętał kilka zdań rozmówców. Elwira podała mu na pożegnanie kartkę z zaproszeniem na następne spotkanie. Tematem miała być umiejętność odmawiania. Eustachy powiedział, że nie przyjdzie. Przewodnicząca pogratulowała mu pierwszego zaliczonego ćwiczenia, co wywołało śmiech pozostałych.

Gdy wrócił do pensjonatu, odkrył, że podczas całego spotkania nikt nie zapytał o cenę książki. Kiedyś uznałby to za niepowodzenie. Tym razem pomyślał, że ludzie przyszli po coś innego i otrzymali dokładnie to, czego szukali. Otworzył notes na pustej stronie i przez długą chwilę nic nie pisał. Był to jego pierwszy świadomie zaplanowany moment ciszy od przyjazdu do Brzózkowa.

Rozdział 2. Urząd, który nie przewidział takiej rubryki

Burmistrz Brzózkowa, Bronisław Kurek, od dawna był przekonany, że na rozwój miasta najlepiej wpływa brak niespodzianek. Uważał nowo otwartą kawiarnię za eksperyment, a rozkład jazdy autobusów za literaturę fantastyczną. Jego sekretarka, pani Halina, utrzymywała z kolei, że niespodzianki nie są problemem, dopóki człowiek ma pieczątkę.

Eustachy przyszedł do urzędu we wtorek, prosząc o zgodę na ustawienie stoiska. W formularzu dotyczącym rodzaju działalności wpisał „odkrywanie czytelniczych przeznaczeń”. Halina skreśliła to i wpisała „handel obwoźny”. Eustachy protestował: książka mogła jeździć, ale nie była wozem.

— Proszę podać tytuł sprzedawanego towaru — poleciła urzędniczka.

— To warunek konieczny?

— Tak.

— A gdybym sprzedawał śliwki, też musiałbym podawać ich imiona?

Halina zdjęła okulary. Nie po to, by lepiej widzieć, lecz by rozmówca zrozumiał powagę sytuacji.

— Nazwa produktu.

— Czerwona książka.

— To opis koloru.

— Wersja czerwona książki.

— Nadal kolor.

— Czy urząd dopuszcza, że pewne dobra kultury wymykają się szufladkom?

— Nasz urząd ma osobne pomieszczenie na szufladki.

Zrezygnowawszy z filozofii, Eustachy wpisał „Publikacja nr 1”. Formularz nie przyjął numeru, ponieważ system wymagał co najmniej pięciu znaków alfabetu. Sekretarka dopisała słowo „KSIĄŻKA”, a program zapisał to jako „KSIĄŻKA KSIĄŻKA”. W ten sposób produkt po raz pierwszy zyskał oficjalną nazwę, której nikt nie zamierzał używać.

Burmistrz zainteresował się sprawą, kiedy dowiedział się, że petent pytał również o pozwolenie na rozmowę z mieszkańcami. Wezwał Eustachego do gabinetu udekorowanego dyplomem za zajęcie trzeciego miejsca w konkursie „Gmina Przyjazna Gminie”.

— Jaki ma pan cel? — zapytał.

— Sprzedać książkę.

— Jedną?

— Zacząłbym od jednej. Człowiek powinien stawiać sobie cele osiągalne.

— A potem?

— Potem kolejną. Zobaczymy, jak zareaguje rynek.

Kurek pokiwał głową. Rozpoznawał język strategii, którego używał w swoich kampaniach.

— Nie chcę żadnego zamieszania. W sobotę mamy Dni Ziemniaka i delegację z zaprzyjaźnionej gminy.

— Idealna okazja do promocji czytelnictwa.

— Do promocji ziemniaka. Nie mylić priorytetów.

— Ziemniak odżywia ciało, książka ducha.

— U nas oba mają własne stanowiska budżetowe.

Eustachy dostał zezwolenie na stolik przy fontannie pod warunkiem, że nie będzie używał megafonu, nie zablokuje przejazdu strażackiego i nie nazwie wydarzenia „ogólnopolskim”. Wyszedł z urzędu szczęśliwy. Halina odprowadziła go wzrokiem, a potem dopisała w swoim prywatnym notesie: „Nowy człowiek. Problem nietypowy. Pilnować”.

Tego samego dnia wieczorem ktoś znalazł na drzwiach urzędu karteczkę: „Nie kupujcie czerwonej książki”. Burmistrz zdarł ją osobiście, zanim mieszkańcy zauważyli. Po raz pierwszy od kilku miesięcy czuł, że sprawy wymykają mu się spod kontroli.

Gabinet do spraw nieprzewidzianych

W urzędzie istniał pokój numer trzynaście, którego nie wymieniano na planie budynku. Oficjalnie służył do przechowywania materiałów promocyjnych, praktycznie zaś trafiały do niego wszystkie sprawy wymagające decyzji, jakiej nikt nie chciał podpisać. W szafie leżały proporczyki z nieaktualnym herbem, tysiąc otwieraczy do butelek z napisem „Brzózkowo zaprasza”, a także projekt pomnika lokalnej gęsi, odrzucony ze względu na trudności z ustaleniem, czy gęś powinna stać, czy siedzieć.

Halina zaprowadziła tam Eustachego, gdy odkryła, że złożony przez niego wniosek automatycznie wygenerował numer sprawy przewidziany dla zgromadzenia publicznego.

— Mamy problem z klasyfikacją — oznajmiła.

— Proponuję kategorię: wydarzenie kulturalne.

— Wydarzenie ma program. A pan?

— Mam książki.

— To przedmiot, nie program.

— Program mógłbym stworzyć.

— Niech pan lepiej nie tworzy, bo wtedy trzeba będzie dodatkowego załącznika.

W pokoju czekał referent Jerzy Półtorak, człowiek tak drobiazgowy, że w notesie rozróżniał długopisy zapisujące od lewej do prawej i od prawej do lewej. Zapytał, czy sprzedawca przewiduje użycie stołu. Eustachy potwierdził. Jerzy zapytał więc o powierzchnię stołu, liczbę nóg i stopień prawdopodobieństwa, że wiatr porwie materiały promocyjne. Ostatnie pytanie wydało się sprzedawcy podejrzanie osobiste.

— Czy to naprawdę konieczne?

— Kiedyś na rynku urządzono pokaz latawców — wyjaśnił referent. — Organizator nie zgłosił wiatru. Potem otrzymaliśmy skargę, że wiatr przekroczył teren imprezy.

— To kto miał go zatrzymać?

— Właśnie ustalamy.

Halina usiadła na złożonym banerze i otworzyła segregator. Zamierzała zamknąć sprawę w ciągu dziesięciu minut. Upłynęło czterdzieści, a oni wciąż dyskutowali o tym, czy książka bez tytułu może być jednocześnie publikacją bez nazwy oraz produktem oznaczonym kolorem. Eustachy zaczął podejrzewać, że urząd wymyślono, żeby zapewniał ludziom bezpłatne ćwiczenia z cierpliwości.

Wreszcie Jerzy pokazał formularz uwzględniający „działalność okazjonalną w sferze wymiany dóbr kultury”. Brzmiało to tak wznośle, że Eustachy poprosił o możliwość zrobienia zdjęcia. Referent zasłonił dokument dłonią.

— Najpierw trzeba uzgodnić, czy to rzeczywiście dobro kultury.

— Kto o tym decyduje?

— Komisja.

— Kiedy obraduje?

— Nie obraduje, bo nie powołano jej członków.

— A kto ich powołuje?

— Komisja organizacyjna, która czeka na opinię komisji prawnej.

— Czy prawna istnieje?

— Od dwóch lat nie, ponieważ nie ma opinii, czy wolno powołać komisję prawną bez komisji prawnej.

Halina zamknęła segregator z hukiem i kazała Jerzemu wrócić do zwykłego zezwolenia na stolik. Referent zaprotestował, że oznaczałoby to zignorowanie precedensu. Urzędniczka odpowiedziała, że precedens nie jest dzieckiem i może przez godzinę zostać sam.

Eustachy wyszedł z pokoju z kartką podpisaną przez Halinę. Na korytarzu spotkał kobietę trzymającą w ręku wielką fotografię ryby. Chciała uzyskać zgodę na ustawienie akwarium w ogródku restauracyjnym, chociaż ryba należała do jej szwagra i nie miała zamiaru się przeprowadzać. Przez chwilę rozmawiali o możliwościach urzędowej reprezentacji przedmiotów. Kobieta doradziła sprzedawcy, aby nie próbował sprzedawać książek burmistrzowi, bo ten od dawna czytał wyłącznie streszczenia przemówień.

Wieczorem Halina wróciła do pokoju numer trzynaście po zapomniany termos. Na blacie leżał formularz Eustachego, a obok nowa kartka ze skreślonymi słowami: „Sprawa bez sensu”. Ktoś dopisał pod nimi: „Sens nie jest obowiązkowym załącznikiem”. Urzędniczka uśmiechnęła się na chwilę. Następnie włożyła karteczkę do szuflady, żeby nikt nie oskarżył magistratu o nadmierną swobodę interpretacji.

Konkurs na najmniej potrzebną pieczątkę

Burmistrz Kurek otrzymał list z regionalnego stowarzyszenia urzędników. Zapraszano Brzózkowo do udziału w konkursie na najbardziej przyjazną procedurę administracyjną. Przez chwilę był zachwycony, dopóki Halina nie wyjaśniła, że nie chodzi o liczbę procedur, lecz o ich prostotę. Kurek uważał prostotę za ryzykowną, ponieważ obywatel, który załatwi sprawę w pięć minut, może zacząć oczekiwać tego częściej.

Jerzy Półtorak zaproponował, by zgłosić system wydawania zaświadczeń o wydaniu zaświadczeń. Według niego był idealny, ponieważ nigdy nie zgłoszono reklamacji. Halina zauważyła, że nikt z niego nie skorzystał. Jerzy uznał to za dowód braku problemów, czym niemal doprowadził burmistrza do łez wzruszenia.

Eustachy wszedł do urzędu po aktualizację pozwolenia na stoisko i został poproszony o opinię klienta. Z początku sądził, że to okazja do zdobycia sojuszników. Pochwalił schludne korytarze, czytelne tabliczki i wodę w automacie, po czym dodał, że najbardziej chciałby wiedzieć, czy urzędnik może powiedzieć „nie wiem” bez konieczności kierowania petenta do kolejnego pokoju.

W gabinecie zapadła cisza. Kurek wyobraził sobie urzędników masowo przyznających się do niewiedzy. W jego głowie wyglądało to jak upadek autorytetu państwa. Halina natomiast uśmiechnęła się, ponieważ od dawna chciała wprowadzić możliwość zwykłego sprawdzenia informacji zamiast natychmiastowego tworzenia nowego formularza.

— Czyli sugeruje pan, żebyśmy nie udawali wszechwiedzy? — spytał burmistrz.

— Sugeruję tylko, że petent i tak zauważy, kiedy jej nie mamy.

Jerzy Półtorak zapisał uwagę w notesie i zaproponował powołanie zespołu do spraw niewiedzy kontrolowanej. Halina powiedziała, że najpierw chciałaby spróbować bez zespołu. Burmistrz zgodził się warunkowo na tygodniowy eksperyment, pod warunkiem że wszelkie przyznanie się do niewiedzy zostanie w ciągu dwóch dni uzupełnione konkretną odpowiedzią.

Eksperyment rozpoczął się od pytania mieszkanki o godzinę podlewania miejskich kwietników. Urzędnik odpowiedział, że nie wie, ale sprawdzi. Kobieta wyglądała na bardziej zaskoczoną niż wtedy, gdy poprzednio otrzymała trzy różne odpowiedzi od trzech wydziałów. Następnego dnia wróciła podziękować, bo informacja rzeczywiście do niej dotarła.

Później pojawił się rolnik pytający, czy może postawić na swojej działce drewnianą ławkę dla kur. Referent nie znał odpowiedzi. Sprawdził przepisy i wyjaśnił, że urząd nie prowadzi odrębnego rejestru mebli dla drobiu. Rolnik wyszedł zadowolony, a Jerzy przez resztę dnia zastanawiał się, czy nie należałoby stworzyć takiego rejestru na przyszłość.

Na koniec tygodnia Halina przygotowała raport. Liczba skarg zmalała, a czas załatwiania części spraw się skrócił. Burmistrz wygłosił mowę o przełomowym sukcesie administracji. Eustachy usłyszał ją przypadkiem w radiu i parsknął śmiechem, ponieważ najważniejszą innowacją okazało się przyznawanie do tego, czego człowiek jeszcze nie wie. Zanotował to w notesie, po czym skreślił słowo „innowacja” i napisał „przyzwoitość”.

Rozdział 3. Piekarnia, w której wszystko miało cenę oprócz opinii

Milena Kłos prowadziła piekarnię od siedemnastu lat i potrafiła ocenić klienta po sposobie otwierania drzwi. Ci, którzy wchodzili szybko, chcieli bułek. Ci, którzy zaglądali ostrożnie, zamierzali zapytać o pracę. Eustachy wszedł bokiem, żeby nie zahaczyć walizką o stojak z drożdżówkami, dlatego Milena od razu uznała go za człowieka niosącego kłopoty.

— Dwie kajzerki i herbatę — zamówił.

— Herbaty nie sprzedaję.

— W takim razie poproszę wrzątek i uprzejme słowo.

— Wrzątek jest dla pracowników, uprzejme słowo zależy od pory dnia.

Eustachy kupił bułki i rozłożył na ladzie czerwony tom. Milena odsunęła go łokciem od świeżego pieczywa.

— Kup pani tę książkę.

— Nie kupuję niczego, czego nie mogę odsprzedać.

— To znakomity punkt wyjścia. Mogę zaproponować partnerstwo.

— Partnera już miałam. Zabrał mi mikser i psa.

— Nie potrzebuję miksera.

— Tak mówił poprzedni.

Milena nie kupiła książki, ale postawiła Eustachemu pytanie: jeśli towar jest dobry, dlaczego sprzedawca nie pokaże choć jednej strony? Eustachy odpowiedział, że otwarcie egzemplarza zmniejsza jego wartość kolekcjonerską. Piekarka pokazała mu bułkę przekrojoną na pół.

— Sprzedałam dzisiaj sto takich. Żadna nie ucierpiała od tego, że klient zobaczył środek.

— Bułka ma inne zasady.

— Wszystko ma jakieś zasady. Pan chyba szuka wyjątków, żeby nie musieć ich przestrzegać.

Te słowa trafiły go mocniej, niż chciał okazać. Wychodząc, zostawił na ladzie kartkę z adresem pensjonatu. Milena włożyła ją pod kasę zamiast wyrzucić. Sama nie potrafiła wyjaśnić, dlaczego.

Tego popołudnia do piekarni przyszła bibliotekarka, Ada Sokołowska. Kupiła chleb orkiszowy i opowiedziała, że obcy mężczyzna rozstawia przy fontannie stolik z identycznymi książkami. Ada miała dwie słabości: książki bez katalogowych opisów i zagadki, które sprawiały wrażenie łatwiejszych, niż były w rzeczywistości.

— Może to wydanie eksperymentalne — zastanawiała się.

— Eksperyment na cierpliwości — odparła Milena. — Nie chce pokazać środka.

— Może boi się, że ktoś ukradnie treść.

— Jeśli treść jest tak pilnowana, to albo jest cenna, albo jej nie ma.

Ada spojrzała przez szybę na rynek. Sprzedawca stał pod parasolem i rozmawiał z emerytem, który pokazywał mu legitymację wędkarza. Wyglądali na ludzi dyskutujących z wielkim zaangażowaniem o czymś, co dla nikogo poza nimi nie miało znaczenia.

— Sprawdzę go — oznajmiła bibliotekarka.

— Powodzenia. Jak będzie próbował sprzedać pani dwie sztuki, proszę mi przyprowadzić jedną. Potrzebuję czegoś pod krótką nogę stołu.

Dwanaście bułek i niewysłana pocztówka

Następnego ranka Milena dowiedziała się, że w lokalu obok piekarni otwiera się sklep ze zdrową żywnością. Nie miał jeszcze towaru, ale już wisiał w nim plakat obiecujący „nowy wymiar chrupkości”. Milena przyglądała mu się przez szybę, zastanawiając się, czy zwykła kajzerka ma trzy wymiary, czy może istnieje czwarty, znany wyłącznie specjalistom od marketingu.

Do piekarni weszła Teresa Fojcik, przewodnicząca osiedlowego koła gospodyń. Przyniosła kartkę z zaproszeniem na konkurs kulinarny, w którym główną nagrodą był puchar ufundowany przez zakład pogrzebowy. Milena od razu uznała, że organizatorzy przesadzili z oszczędnościami.

— Chcielibyśmy, żeby pani przygotowała sto dwadzieścia bułek — oznajmiła Teresa.

— Na jaki dzień?

— Na sobotę.

— W sobotę mam zamówienie dla szkoły.

— To szkoła nie może raz zjeść chleba?

— Może. Tylko niech pani sama wytłumaczy dzieciom, że dostały kanapki bez kanapek.

Teresa zorientowała się, że pod ladą leży kartka z nazwiskiem Pakuły. Wyraziła zainteresowanie książką, ponieważ koło gospodyń właśnie szukało eksponatu na kiermasz osobliwości. Milena opowiedziała, że handlarz nie otwiera własnych egzemplarzy. Teresa uznała to za genialną oszczędność czasu i zaproponowała, by zaprosić go na konkurs jako jurora. Sprzedawca miał oceniać potrawy, nie próbując ich. Wystarczyłby mu wygląd, co z kolei umożliwiłoby uniknięcie narzekań na alergeny.

— Pani Tereso, jeśli juror nie smakuje, to konkurs nie ma sensu.

— Ale będzie szybciej.

— A jeśli ktoś przyniesie piękny tort z solą?

— Dostanie punkt za dekorację.

Milena spojrzała w sufit, gdzie od dawna wisiała plama po starej awarii rury. Była pewna, że plama ma więcej rozsądku od połowy ludzi zajmujących się organizacją festynów.

Po wyjściu Teresy piekarka znalazła w skrzynce pocztówkę. Przedstawiała morze o zmierzchu i nie miała znaczka. Na odwrocie widniało tylko zdanie: „Czy człowiek może sprzedać komuś opowieść, której sam nie chce usłyszeć?”. Milena rozpoznała charakter pisma swojej siostry, która wyjechała wiele lat temu po rodzinnej kłótni. Nie rozmawiały od dawna, a ostatnie słowa wymienione między nimi dotyczyły tego, która zabierze po matce porcelanową cukiernicę. Kartka musiała trafić do skrzynki osobiście, bo nie została wysłana.

Piekarka usiadła na skrzynce z mąką i przez chwilę trzymała pocztówkę między dwoma palcami. Widziała w niej nie tyle pytanie o książkę, ile nieporadną próbę rozpoczęcia rozmowy. Zawahała się. Mogła zignorować wiadomość i zachować spokój, który pielęgnowała przez lata jak zakwas w chłodnym miejscu. Mogła też zaryzykować, że coś się w nim poruszy.

Kiedy przyszedł Eustachy, zastał ją przy zapisywaniu receptury na starym arkuszu papieru.

— Dziś nie mam ochoty kupować — uprzedziła.

— A ja wcale nie zamierzam proponować. Chciałem zapytać, czy można u pani zamówić jedną bułkę z niespodzianką.

— Co ma być w środku?

— Nie wiem. To pani specjalność.

Milena zmierzyła go spojrzeniem, po czym wybuchnęła śmiechem. Powiedziała, że jeśli kiedyś otworzy restaurację, nazwie ją „Nie wiem, co podaję”, a jego zatrudni do przyjmowania reklamacji. Eustachy przyznał, że właśnie zaczyna dostrzegać minusy swojej dawnej metody sprzedaży.

Opowiedziała mu o pocztówce, ale pominęła sprawę siostry. Zapytała jedynie, czy człowiek, który przez dwadzieścia lat nie przepraszał, może zacząć od zwykłego „dzień dobry”. Sprzedawca odpowiedział, że jeśli czekało się dwadzieścia lat, to szkoda tracić kolejny dzień na wybieranie idealnego zdania. Nie zabrzmiało to jak mądrość z książki. Raczej jak uwaga człowieka, który sam odkładał wiele rzeczy, bo bał się je nazwać.

Milena wyjęła telefon i napisała do siostry: „Piekę w piątek makowiec. Jeśli będziesz w okolicy, jest miejsce przy stole”. Nie dopisała nic o cukiernicy. Takie rzeczy powinno się wyjaśniać przy herbacie, nie przez ekran.

Eustachy kupił dwanaście bułek. Gdy Milena spytała, po co mu tyle, odparł, że ma wrażenie, iż w tym mieście każda rozmowa może zakończyć się głodem. Przez następne dwa dni rzeczywiście rozdawał pieczywo nieznajomym; za każdym razem zastrzegał, że jest to dar, a nie część oferty handlowej. Nikt nie chciał mu wierzyć, co nauczyło go więcej o reputacji niż trzy szkolne wykłady.

Przesłuchanie kapelusza

Pewnego popołudnia Zenon Góra znalazł na ławce przy fontannie kapelusz. Był podobny do tego, który nosił Eustachy, ale miał wszytą zieloną podszewkę. Policjant uznał, że przedmiot trafi do biura rzeczy znalezionych, jeśli nikt się po niego nie zgłosi. Zanim zdążył go zabrać, przybiegł mężczyzna w sportowej kurtce i zażądał natychmiastowego oddania własności.

— Jaki to kapelusz? — zapytał Zenon.

— Mój.

— Czy może pan opisać jakiś szczegół?

— Jest kapeluszem.

— To nie wystarczy.

— A co mam powiedzieć? Że udaje naleśnik?

Po chwili pojawiła się kobieta przekonana, że kapelusz należy do jej męża, który zwykł gubić wszystko prócz własnych racji. Potem zjawił się Eustachy, który myślał, że zgubił nakrycie głowy, ale po sprawdzeniu walizki odkrył swoje zwinięte między książkami. Zenon miał więc trzy osoby zainteresowane przedmiotem i żadnego wiarygodnego właściciela.

Zdecydował się przeprowadzić mały eksperyment. Zaprosił wszystkich na komisariat i poprosił, aby każdy opowiedział jedną sytuację, w której nosił zgubę. Sportowiec zapewnił, że miał kapelusz podczas wyścigu rowerowego, choć nikt z obecnych nie znał zawodników startujących w kapeluszach. Kobieta wspomniała, że jej mąż nosił podobny na weselu, ale nie pamiętała koloru podszewki. Eustachy przyznał, że nie jest właścicielem, lecz chętnie kupiłby kapelusz, jeśli ktoś ma zamiar go sprzedać.

— To komisariat, nie targ — przypomniał Zenon.

— Zawód zobowiązuje.

— Właśnie próbuję ustalić, do czego.

Prawdziwy właściciel pojawił się godzinę później. Był to Antoni, konserwator instrumentów, który przyszedł tylko po kapelusz i nie zamierzał opowiadać historii. Rozpoznał zieloną podszewkę, ponieważ sam ją wszył z materiału starej zasłony. Zenon oddał mu przedmiot i zapisał nazwisko w ewidencji. Antoni podziękował, po czym założył kapelusz na głowę i wyszedł bez żadnej ceremonii.

Eustachy był wyraźnie rozczarowany.

— Tyle zamieszania, a finał taki zwyczajny?

— Zwyczajny finał jest czasem najlepszy — odpowiedział policjant. — Przynajmniej nikt nie ucierpiał.

Sprzedawca wyszedł z komisariatu z myślą, że sam również zmienia drobne wydarzenia w wielkie spektakle. Zgubiony przedmiot nie potrzebował legendy, żeby wrócić do właściciela. Wystarczyło, że ktoś zadał pytanie, na które dało się odpowiedzieć. Wieczorem obejrzał swój kapelusz i odkrył, że nosił go tak długo, iż nie pamiętał już, kiedy go kupił. Była to drobna sprawa, ale zastanowiła go mocniej niż wiele głośnych debat o książce.

Rozdział 4. Biblioteka zna wszystkie odpowiedzi oprócz jednej

Biblioteka miejska mieściła się w dawnym urzędzie pocztowym. Na ścianie wciąż wisiał napis „PRZESYŁKI”, a w podłodze pozostał metalowy pierścień po nieistniejącej już barierce. Ada twierdziła, że literatura lubi budynki po innych zawodach, bo sama nigdy nie wie, kim będzie za sto lat.

Eustachy przyszedł o godzinie piętnastej z zamiarem sprzedaży egzemplarza instytucji, która jego zdaniem najbardziej potrzebowała książek. Ada zapytała o autora, wydawnictwo, rok wydania, ISBN i spis treści. Każde kolejne pytanie sprawiało, że sprzedawca stawał się bardziej pomysłowy.

— Autor jest dyskretny.

— Wydawnictwo?

— Niezależne.

— Od czego?

— Od uprzedzeń.

— Rok?

— Współczesny, choć temat ponadczasowy.

— ISBN?

— Wolałbym zacząć od rozmowy o wartościach.

Ada położyła na blacie białe rękawiczki.

— Mogę obejrzeć egzemplarz bez otwierania?

Eustachy przyzwolił. Bibliotekarka obejrzała okładkę, grzbiet i tylne wyklejki. Zauważyła drobne wgniecenie przypominające literę P. Każdy tom wyglądał identycznie, jakby wycięto je z jednej formy.

— Skąd je pan ma?

— Z pewnego magazynu.

— Czyjego?

— To długa historia.

— Zajmuję się długimi historiami zawodowo.

Sprzedawca spojrzał na zegar. Tylko ktoś, kto nie miał już argumentów, potrzebował nagle pilnej wizyty u zegarmistrza.

Ada nie próbowała go zatrzymywać. Zamiast tego wyjęła z szuflady aparat fotograficzny i poprosiła o zgodę na zdjęcie. Eustachy zapozował, dumnie trzymając tom na wysokości twarzy. Kiedy wyszedł, bibliotekarka powiększyła obraz. Na krawędzi czerwonej oprawy widniał maleńki srebrny znak: dwa skrzyżowane pióra i litera S.

Następnego dnia Ada znalazła w starym katalogu prywatnej szkoły handlowej w Łęgowcu podobny symbol. W rubryce absolwentów pod rokiem 1998 widniało nazwisko Eustachy Pakuła, a obok dopisek o nieukończonym egzaminie praktycznym. Pod spodem ktoś narysował znaczek otwartej książki.

— Ciekawe — mruknęła Ada.

Zadzwoniła do przyjaciela z archiwum powiatowego. Nie prosiła o dane osobowe ani plotki. Chciała tylko wiedzieć, czy szkoła istniała i co się stało z jej biblioteką. Archiwista odpowiedział, że budynek sprzedano, dokumentację rozproszono, a ostatnia dyrektorka mieszka podobno w Domu Spokojnej Jesieni.

Ada zapisała adres. Na koniec dnia zamknęła bibliotekę dziesięć minut później, niż zwykle. Było to w Brzózkowie niemal wydarzeniem historycznym.

Nocny dyżur katalogu alfabetycznego

Ada została w bibliotece po zamknięciu, ponieważ nowy system katalogowania postanowił samodzielnie zmienić wszystkie nazwiska zaczynające się od litery Ż na Z. Firma dostarczająca program nazwała to „inteligentnym porządkowaniem znaków”, a bibliotekarka — sabotażem narodowego alfabetu. Przywracanie liter trwało długo, zwłaszcza że program uparcie poprawiał nazwisko Żmuda na Zmuda, a potem zgłaszał błąd w wyniku własnej poprawki.

O dziewiątej wieczorem w drzwi zapukał chłopiec z plecakiem większym od siebie. Był to Mikołaj, uczeń szóstej klasy, który oficjalnie przychodził po encyklopedię ptaków, a naprawdę szukał ciszy. W jego domu trwał remont i krewni z trzech pokoleń usiłowali jednocześnie wydawać polecenia ekipie budowlanej. Ada wpuściła go, chociaż biblioteka nie pełniła nocnego dyżuru.

— Muszę przygotować referat o czymś, co zniknęło — powiedział.

— O jakiej epoce?

— Nie wiem. Temat jest dowolny, ale nauczyciel chce, żebyśmy znaleźli ślady.

Ada zaprowadziła go do magazynu starych gazet. Między rocznikami odkryli teczkę z fotografiami nieistniejących już sklepów: pasmanterii, zakładu naprawy parasoli, kina z prawdziwym bileterem i stoiska z wodą sodową. Mikołaj wybrał zdjęcie człowieka siedzącego przy stoliku pełnym szklanych butelek. Na odwrocie ktoś napisał: „Ostatni dzień. Nikt nie zauważył”.

— Dlaczego tak? — zapytał chłopiec.

— Może sklep zamknięto w zwykły wtorek. Nie każda strata ma fanfary.

— Ale skoro istnieje zdjęcie, ktoś zauważył.

Ada popatrzyła na niego z uznaniem. Dzieci często wykonywały pracę intelektualną szybciej niż dorośli, bo nie traciły sił na udawanie, że wiedzą wszystko.

W tym czasie do biblioteki zadzwonił Eustachy. Chciał zapytać o przepisy dotyczące egzemplarzy obowiązkowych, lecz od początku rozmowy mówił tak niejasno, że Mikołaj wziął go za oszusta telefonicznego. Ada włączyła głośnik i poprosiła sprzedawcę, żeby wyjaśnił, co dokładnie chce ustalić.

— Czy jeśli książka nie ma tytułu, trzeba ją gdzieś zarejestrować?

— Ma pan ISBN?

— Mam walizkę.

— Nie pytam o bagaż.

— W takim razie chyba nie mam.

Mikołaj prychnął śmiechem, a potem poprosił, by mógł zadać jedno pytanie. Eustachy zgodził się, usłyszawszy w tle dziecięcy głos.

— Po co panu sprzedawać książkę, której pan nie otworzył?

— Bo tak wygląda zadanie.

— Jakie zadanie?

— Bardzo stare.

— To może już jest nieważne?

Po drugiej stronie zapadło milczenie. Ada wyłączyła głośnik i spytała, czy sprzedawca nadal jest przy telefonie. Potwierdził. Poprosił tylko, żeby nie mówiła chłopcu, jak odpowiedział. Był to pierwszy raz, kiedy świadomie przyznał, że nie potrafi obronić swojego celu.

Po rozmowie Mikołaj poprosił o kartkę papieru. Napisał na niej pytanie „Czy każde zadanie trzeba kończyć?” i włożył do teczki ze zdjęciami. Ada powiedziała, że to temat na osobny referat, ale nie zabroniła mu go rozważać. Chłopiec opowiedział, że rodzice każą mu skończyć grę w szachy, nawet gdy nie chce już grać, bo ponoć należy być konsekwentnym. Bibliotekarka wyjaśniła, że istnieje różnica między wytrwałością a uporem, który nikomu nie służy. Mikołaj uznał, że dorośli powinni nadawać tym cechom różne nazwy, skoro tak często je mylą.

Kiedy wyszedł, Ada znalazła za szafą kopertę z pieczęcią dawnej szkoły handlowej. Widniało na niej nazwisko Leokadii Surmy. Koperta trafiła do biblioteki wraz z archiwum domu kultury. Zawierała jedynie listę nazwisk i numery ćwiczeń. Przy pozycji „Pakuła, Eustachy” dopisano czerwonym atramentem: „Nie zaliczył — rozmowa przerwana przez samego zdającego”.

Ada przeczytała to zdanie trzy razy. Była w nim różnica, którą przeoczyłby ktoś szukający efektownego skandalu. Nie było napisane, że Eustachy przegrał. Było napisane, że wyszedł przed końcem. Odkładając teczkę, bibliotekarka usłyszała za oknem warkot starego skutera. Kierowca próbował uruchomić silnik i za każdym razem zaczynał od nowa. Ada zgasiła światło, mając nadzieję, że on także w którymś momencie uzna, iż lepiej wrócić pieszo.

Fałszywe wyznanie autora

W bibliotece zjawił się mężczyzna w ciemnym płaszczu i oświadczył, że jest autorem czerwonej książki. Nie przedstawił dowodu, ale mówił bardzo uroczyście, co na część słuchaczy wywierało wrażenie. Nazywał się Bolesław Fuga i prowadził niegdyś kurs korespondencyjny z twórczego pisania. Twierdził, że książka powstała podczas jego samotnej podróży nad morze, gdzie przez cztery dni słuchał fal i przez trzy kolejne liczył własne myśli.

Ada zapytała o datę publikacji. Fuga odpowiedział, że prawdziwa literatura jest ponad czasem. Gdy poprosiła o rękopis, wyjaśnił, że zaginął podczas przeprowadzki, podobnie jak część mebli i jedna niewyjaśniona znajomość. Bibliotekarka nie zamierzała go oskarżać o kłamstwo bez dowodów. Zaproponowała po prostu, aby opowiedział fragment książki, który pamięta.

Bolesław rozpoczął od historii mężczyzny spotykającego na plaży kobietę w zielonym szalu. Po kilku minutach przeszedł do opisu żaglowca, a następnie do refleksji o tym, że życie przypomina rozkład jazdy autobusów, których nie można zatrzymać. Słuchacze byli zachwyceni, bo improwizował z dużą swobodą. Ada zauważyła jednak, że opowieść nie miała żadnego związku ze szkoleniową książką, której pochodzenie próbowała ustalić.

Eustachy wszedł w połowie wystąpienia. Widząc tłum, od razu uznał, że trafił na świetną okazję handlową. Dopiero gdy usłyszał, że Fuga podaje się za autora jego towaru, zatrzymał się w drzwiach.

— Czy zna pan numer ćwiczenia siedemnaście? — zapytał.

— Naturalnie — odparł Fuga.

— O czym jest?

— O odwadze bycia sobą.

Ada spojrzała na Eustachego. Nie mieli jeszcze pewności, co znajduje się w środku czerwonych tomów, ale bibliotekarka znała szkolny program i wiedziała, że taki tytuł brzmiał podejrzanie współcześnie. Postanowiła sprawdzić, czy Bolesław nie zaczął powtarzać informacji zasłyszanych w internecie.

Wkrótce okazało się, że Fuga naprawdę pisał książki, tyle że jego ostatnia publikacja dotyczyła hodowli roślin balkonowych. Przyszedł do biblioteki, ponieważ uznał, że sensacja wokół tajemniczego tomu może pomóc mu odzyskać zainteresowanie czytelników. Przyznał się do tego, kiedy Ada zaproponowała wspólne sprawdzenie dokumentów wydawniczych.

— Nie chciałem nikogo oszukać — powiedział. — Chciałem, żeby ktoś znów słuchał moich historii.

Eustachy poczuł nieoczekiwane współczucie. Zamiast publicznie go wyśmiewać, zaproponował spotkanie autorskie poświęcone prawdziwym książkom Fugi. Bibliotekarka zgodziła się, pod warunkiem że na plakacie nie pojawi się ani jedna fałszywa obietnica. Bolesław wrócił miesiąc później i opowiadał dzieciom o balkonach, na których można wyhodować mały ogród. Sala była pełna. Tym razem nikogo nie musiał przekonywać, że napisał cudzą książkę.

Rozdział 5. Zasadzka na komisariacie

Posterunkowy Zenon Góra miał talent do rozwiązywania sporów, zanim zdążyły stać się poważne. Raz pogodził dwóch sąsiadów kłócących się o cień orzecha, proponując wspólny zakup hamaka. Innym razem zabezpieczył miejsce zbrodni, którym okazał się słoik buraków rozlany na schodach.

Do komisariatu trafiły trzy skargi na Eustachego: sprzedawca zajmował ławkę dłużej, niż podobało się emerytom, nadmiernie optymistycznie odpowiadał na odmowę i twierdził, że jego produkt ma „moc przemiany”, choć nikt nie widział dowodów. Zenon postanowił zaprosić go na rozmowę prewencyjną.

— Kup pan tę książkę! — zawołał Eustachy, zanim usiadł.

— Nie po to pana wezwałem.

— Wiem. Ale dobry sprzedawca nie może przepuścić okazji.

— Panie Pakuła, ludzie mówią, że ich pan zaczepia.

— Prowadzę rozmowy o literaturze.

— Podobno jedną panią śledził pan do apteki.

— Wszedłem po plaster na piętę.

— A potem zaproponował jej pan zakup.

— Stała przede mną w kolejce. Nie chciałem być nieuprzejmy.

Zenon ułożył długopis równolegle do krawędzi biurka. Kiedy czegoś nie rozumiał, potrzebował przynajmniej porządku geometrycznego.

— Ma pan dowód pochodzenia towaru?

Eustachy wyjął z walizki pożółkły rachunek. Dokument potwierdzał zakup pięciuset egzemplarzy „pomocy dydaktycznej” na aukcji likwidacyjnej. Cena wynosiła tyle, ile kosztował obecnie większy zestaw narzędzi ogrodniczych. W polu uwag widniało zdanie: „Nie wydano klucza”.

— Jakiego klucza? — zainteresował się posterunkowy.

— Tego właśnie nie wiem.

— A co z pozostałymi egzemplarzami?

— Są w magazynie pod Brzózkowem. Na razie wożę dwanaście, bo więcej nie mieszczę w walizce.

— Dlaczego właśnie tutaj?

— Bo ludzie są uprzejmi. W poprzednich miejscowościach kazano mi iść precz szybciej.

Zenon westchnął. W gruncie rzeczy nikt nie zgłaszał przestępstwa, a urząd wystawił pozwolenie na handel. Polecił Eustachemu nie narzucać się przechodniom i zakończył rozmowę. Gdy sprzedawca już wychodził, zatrzymał go jednym pytaniem.

— Pan naprawdę nie czytał tej książki?

— Nie.

— To po co ją pan sprzedaje?

Eustachy poprawił kapelusz.

— Bo wiem, jak to jest, kiedy nikt nie chce od pana kupić nawet jednej rzeczy. I chciałbym raz sprawdzić, czy da się to zmienić.

Zenon zamknął drzwi dopiero po chwili. Zanotował w raporcie: „Brak podstaw do interwencji. Osoba ekscentryczna. Motywacja niejasna”. Zazwyczaj takie zdania kończyły sprawę. Tym razem dopiero ją rozpoczynały.

Dowód rzeczowy w sprawie o nic

Posterunkowy Zenon Góra nie był człowiekiem podejrzliwym. Uważał, że ludzie kłamią zwykle z trzech powodów: bo się boją, bo jest im wstyd albo dlatego, że wcześniej powiedzieli inne kłamstwo i teraz muszą je podtrzymać. Czwarty powód odkrył w czwartek, kiedy do komisariatu przyszedł nauczyciel geografii zgłosić kradzież północnego kierunku ze szkolnego globusa. Ktoś przekręcił globus na stojaku i nauczyciel uznał to za zagrożenie dla edukacji.

Zenon obiecał sprawdzić monitoring, choć z góry wiedział, że kamera obejmuje wyłącznie kosz na śmieci. Uważał jednak, że człowiek odchodzący z poczuciem, iż został wysłuchany, robi mniej hałasu niż ten, którego odesłano w pięć sekund. Gdy w poczekalni pojawił się Eustachy, policjant przeczuł, że ta teoria przejdzie poważną próbę.

— Chciałbym zgłosić próbę wywierania nacisku — oznajmił sprzedawca.

— Kto na pana naciska?

— Rzeczywistość. I dwie osoby z rynku.

— Rzeczywistość nie jest stroną postępowania.

— To szkoda. Miałbym wobec niej kilka zarzutów.

Eustachy opowiedział o kartce ostrzegającej przed zakupem książki. Uważał, że ktoś prowadzi przeciwko niemu kampanię. Zenon poprosił o dowody. Sprzedawca wyciągnął zdjęcie kartki wykonane telefonem, obok którego znajdował się fragment czyjegoś buta. Policjant skupił się na bucie; miał bardzo charakterystyczną podeszwę z gwiazdką.

— Skąd pan ma zdjęcie?

— Od burmistrza. Przesłał mi, żeby ostrzec, że sprawa jest poważna.

— Kiedy?

— O siódmej rano. Z dopiskiem, że nie powinienem panikować.

Zenon uznał, że burmistrz swoim dopiskiem osiągnął skutek odwrotny od zamierzonego. Spisał nazwiska, daty i przebieg wydarzeń. Następnie poprosił sprzedawcę o pokazanie książki, żeby sprawdzić, czy ostrzeżenie nie odnosi się do jakiejś konkretnej treści.

— Nie mogę jej otworzyć — odpowiedział Eustachy.

— Jest zaklejona?

— Tak.

— A kto zakleił?

— Nie wiem. Kupiłem komplet dawno temu.

— Od kogo?

— Ze szkolnego magazynu.

— Ma pan potwierdzenie?

— Mam wspomnienie.

— Wspomnienie nie ma numeru dokumentu.

— A powinno. Byłoby łatwiej porządkować życie.

Policjant położył książkę na stole i oglądał oprawę, nie naruszając papierowego paska. Zauważył, że na grzbiecie wytłoczono ledwie widoczny symbol dwóch piór. Zdjął okulary, przetarł szkła i przyjrzał się jeszcze raz. Znak skojarzył mu się z dawnym szyldem sklepiku z artykułami szkolnymi, w którym jako dziecko kupował gumki pachnące truskawkami.

Eustachy chciał natychmiast znać wynik śledztwa, ale Zenon wyjaśnił, że rozpoznanie wytłoczonego znaku nie oznacza automatycznie wykrycia przestępstwa. Kazał mu zapisać trzy rzeczy, które rzeczywiście wiedział o książce, i trzy, które wyłącznie zakładał. Sprzedawca długo zastanawiał się nad pierwszą listą. Ostatecznie wpisał: „Jest czerwona. Jest ciężka. Da się ją położyć na stole”. Na drugiej pojawiły się twierdzenia: „Jest cenna. Jest wyjątkowa. Każdy powinien ją kupić”.

— Widzi pan różnicę? — spytał Zenon.

— Pierwsza lista jest mniej efektowna.

— Za to da się ją sprawdzić.

Po wyjściu Eustachego policjant skopiował zdjęcie kartki i powiększył fragment buta. Gwiazdkową podeszwę widział niedawno podczas interwencji w domu kultury, ale nie pamiętał, kto ją nosił. Zapisał szczegół w notatniku. Potem wrócił do sprawy globusa. W ustalonym szkolnym czasie ktoś przesunął go o ćwierć obrotu, co nie zmieniło położenia północy na Ziemi. Zenon przygotował zwięzłą informację, że nie stwierdzono kradzieży kierunku geograficznego. Przez całe popołudnie zastanawiał się, czy wolno napisać coś równie oczywistego urzędowym językiem.

Najdziwniejsze zamówienie tygodnia

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 15.75
drukowana A5
za 43.54