E-book
15.75
drukowana A5
34.39
Krwawa Carrie — bezlitosna analiza bohaterki Kinga

Bezpłatny fragment - Krwawa Carrie — bezlitosna analiza bohaterki Kinga


Objętość:
89 str.
ISBN:
978-83-293-0213-5
E-book
za 15.75
drukowana A5
za 34.39

Strona autora: www.KrzysztofTrybulski.pl


Niezależna analiza literacka powieści „Carrie” Stephena Kinga. Publikacja nie jest autoryzowana przez autora powieści ani jego wydawców. Omówienie dotyczy przede wszystkim książki, nie jej ekranizacji. Wypowiedzi o psychologii bohaterów mają charakter interpretacji literackiej, nie diagnoz klinicznych.

WSTĘP. KOMU WOLNO WSPÓŁCZUĆ?

Na początku jest dziewczyna. Nie potrafi obronić własnego ciała przed spojrzeniami innych. Nie rozumie podstawowych zmian, które zachodzą w okresie dojrzewania. Nie ma w domu bezpiecznego rozmówcy, a w szkole nie znajduje grupy, która przyjęłaby ją bez warunków. Gdybyśmy zatrzymali opowieść właśnie tutaj, werdykt byłby łatwy. Carrie White wymaga wsparcia. Nie szyderstwa, nie kary, nie religijnych oskarżeń. Pomocy.

Ale historia nie kończy się w chwili, kiedy rozpoznajemy cierpienie. Stephen King prowadzi ją dalej, do wydarzeń, których nie da się opisać wyłącznie językiem krzywdy. Kiedy giną ludzie, pytanie o traumę przestaje wystarczać. Trzeba zapytać także o odpowiedzialność, o granice zemsty, o tych, których nazwisk najchętniej nie wpisalibyśmy do moralnego rachunku. I o to, dlaczego publiczność bywa tak spragniona odwetu, że cierpienia przypadkowych ofiar wydają jej się drobnym kosztem widowiska.

Nie będę udawał sędziego, który zna wszystkie odpowiedzi. Będę za to stawiał niewygodne pytania. Czy współczucie powinno być bezwarunkowe? Czy może istnieć sprawiedliwa wściekłość i niesprawiedliwe działanie tej samej osoby? Dlaczego tak często interesuje nas droga sprawcy do zbrodni, a tak rzadko droga postronnego człowieka do miejsca, w którym spotyka go katastrofa? Kto korzysta z łatwych etykiet: potwór, ofiara, fanatyk, dobra dziewczyna? A kto dzięki tym etykietom znika z pola widzenia?

To książka o powieści, ale również o sposobie czytania. Nie zakłada znajomości filmowych wersji historii. Rozróżnia to, co narrator pokazuje, od tego, co możemy wywnioskować. Nie traktuje metafory jako dowodu w sprawie rzeczywistych ludzi. Nie stawia diagnoz medycznych postaciom, których psychiki znamy tylko poprzez literacką konstrukcję. Szuka raczej mechanizmów: wstydu, konformizmu, przemocy symbolicznej, nadużywania autorytetu, zbiorowej odpowiedzialności, fantazji o kontroli.

Tytułowa krew ma wiele znaczeń. Oznacza fizjologię, którą ktoś nauczył się postrzegać jak winę. Oznacza publiczne poniżenie, zamienione w przedstawienie. Oznacza wreszcie śmierć i konsekwencje decyzji, których nie da się odwrócić. Ten sam symbol prowadzi od niewiedzy do tragedii. Warto prześledzić go bez pośpiechu, bez taniutkiej ekscytacji. Carrie jest wystarczająco przerażająca wtedy, kiedy nie dopisujemy do niej niczego ponad to, co wynika z konstrukcji powieści.

Najważniejsze zastrzeżenie jest proste. Wyjaśnienie nie oznacza usprawiedliwienia. Można dokładnie zrozumieć, w jaki sposób człowieka doprowadzono do skrajności, i jednocześnie nie zgodzić się, żeby ta skrajność stała się licencją na krzywdzenie innych. Można potępiać tych, którzy upokarzali Carrie, i nie zamieniać jej późniejszych czynów w poetycką nagrodę za cierpienie. To napięcie stanowi serce tej analizy.

ROZDZIAŁ 1. NARODZINY POTWORA

Zacznijmy od słowa, które zbyt łatwo zamyka dyskusję: potwór. Kiedy je wypowiadamy, otrzymujemy wygodną granicę. Po jednej stronie jesteśmy my, zwyczajni, podobno cywilizowani. Po drugiej jest ktoś, z kim nie chcemy mieć nic wspólnego. Takie rozróżnienie uspokaja, ale słabo tłumaczy literaturę grozy. Dobry horror nie tylko wskazuje na niebezpieczeństwo. Pyta, skąd ono się bierze i co łączy je z codziennością, którą znamy.

Carrie nie zostaje przedstawiona jako istota od początku zdecydowana na krzywdę. Jest dziewczyną z konkretnym społecznym położeniem. Ma ciało wystawione na ocenę, dom rządzony przez lęk, szkołę, w której hierarchia bywa okrutniejsza niż oficjalne regulaminy. Jej samotność nie ma romantycznego charakteru. To brak praktycznej wiedzy, treningu relacji, języka, którym mogłaby opisać to, co przeżywa. W takim położeniu każda próba kontaktu może stać się ryzykiem. Milczenie wydaje się bezpieczniejsze, choć wzmacnia izolację.

Nazywanie Carrie potworem od pierwszej strony byłoby ucieczką od analizy. Nazywanie jej wyłącznie ofiarą aż do ostatniej strony byłoby ucieczką innego rodzaju. Narracja Kinga prowokuje do zmiany kategorii w trakcie lektury. Uczymy się odczuwać litość, później niepokój, a ostatecznie jesteśmy zmuszeni zmierzyć się ze skutkami przemocy. Te emocje nie muszą się wzajemnie wykluczać. Właśnie ich współistnienie daje postaci siłę.

Warto przyjrzeć się temu, jak społeczność produkuje obcość. Ktoś ubiera się inaczej, nie zna żartów, reaguje z opóźnieniem, mówi niewłaściwe rzeczy. Grupa ustanawia niepisane normy, a potem traktuje odstępstwo jak świadome wykroczenie. Im mniej dana osoba rozumie reguły, tym bardziej zostaje zepchnięta na margines. Powstaje błędne koło: brak akceptacji ogranicza możliwość uczenia się społecznych kodów, a brak znajomości kodów uzasadnia kolejne odrzucenie.

Nie ma w tym nic nadprzyrodzonego. Tym bardziej jest to przerażające. Telekineza należy do świata horroru, lecz mechanizm upokorzenia należy do każdego społeczeństwa, w którym ludzie mogą zyskać popularność kosztem słabszej osoby. Carrie otrzymuje niezwykłą władzę dopiero na tle zwyczajnych narzędzi kontroli: spojrzenia, plotki, śmiechu, obelgi, bezkarności grupy. To zestawienie tworzy najważniejszy kontrast powieści. Dziewczyna, która nie potrafi kierować własnym życiem, zaczyna oddziaływać na przedmioty i ludzi w sposób niemożliwy dla innych.

Można czytać tę przemianę jako spełnienie marzenia o odzyskaniu sprawczości. Nie jest to jednak jednoznacznie marzenie o wolności. Sprawczość oparta wyłącznie na przewadze może przybrać postać kontroli. Wtedy człowiek nie wychodzi poza logikę oprawców, lecz zmienia w niej swoje miejsce. Z tego powodu nie wystarczy zapytać, czy Carrie miała prawo się bronić. Trzeba jeszcze zapytać, kiedy obrona przechodzi w karanie i kto upoważnia ją do obejmowania karą ludzi, których wina nie została ustalona.

Potwór w klasycznej opowieści grozy często przybywa z zewnątrz: z lasu, ruin, laboratorium, nieznanego świata. Tu przerażenie wyrasta z miejsc codziennych. Dom rodzinny nie chroni, szkoła nie uczy empatii, religijny język nie przynosi ulgi. Społeczność nie rozpoznaje cierpienia w porę. Dlatego pytanie o narodziny potwora nie daje się sprowadzić do jednego źródła. Nawet jeśli wskazujemy konkretne winy konkretnych postaci, pozostaje sieć zaniedbań, strachu i wygodnej obojętności.

Trzeba jednak uważać na język nieuchronności. Opisując trudne dzieciństwo, łatwo napisać, że katastrofa musiała nadejść. Taki determinizm odbiera bohaterce złożoność, a zarazem osłabia znaczenie decyzji innych postaci. Przecież istotą tragedii jest również świadomość, że wiele rzeczy mogło potoczyć się inaczej. Ktoś mógł zainterweniować wcześniej. Ktoś mógł odmówić udziału w okrutnym pomyśle. Ktoś mógł potraktować samotną dziewczynę bez pogardy. Literatura nie przedstawia nam matematycznej konieczności; pokazuje świat, w którym kolejne wybory ograniczają możliwości ratunku.

Nazywam Carrie potworem tylko w określonym sensie: jej późniejsze działania wywołują potworne konsekwencje. Nie twierdzę, że jej człowieczeństwo zostaje anulowane. Użycie tego słowa powinno raczej otwierać konflikt niż go kończyć. Można osądzać czyn bez zamieniania całego życia sprawcy w jedną ciemną plamę. Jeśli uznajemy, że przemoc nie pozbawia ofiar godności, nie powinniśmy również odbierać godności człowiekowi, którego czyny potępiamy. Godność i odpowiedzialność mogą istnieć obok siebie.

W tym sensie „Carrie” jest także historią źle zadanych pytań. Ludzie pytają, dlaczego dziewczyna jest dziwna, zamiast pytać, czego nie wie i dlaczego. Pytają, czy zasługuje na akceptację, zamiast zastanowić się, czemu akceptacja przybiera postać nagrody rozdawanej przez większość. Pytają, jak ją naprawić, zamiast przyjrzeć się środowisku, które uczyniło z jej odmienności powód do rozrywki. Dopiero gdy następuje katastrofa, pytania stają się wielkie, dramatyczne, spóźnione.

Można by zatem zmienić tytuł rozdziału. Nie „narodziny potwora”, lecz „narodziny naszej potrzeby nazwania kogoś potworem”. To drugie pytanie jest mniej widowiskowe, lecz prawdopodobnie uczciwsze. Pokazuje też, że analizując Carrie, nie stoimy poza historią. Przynosimy do niej własne nawyki oceniania, wybaczania i szukania winnych.

ROZDZIAŁ 2. MATKA, KTÓRA MYLIŁA MIŁOŚĆ Z POSIADANIEM

Margaret White jest postacią, której zachowanie prowokuje odruch natychmiastowego potępienia. Niezależnie od jej własnych przekonań, mamy do czynienia z rodzicem sprawującym kontrolę przez lęk i zawstydzanie. To jednak nie znaczy, że analiza powinna zatrzymać się na okrzyku: fanatyczka. W literaturze ciekawsze od etykiety bywa pytanie o mechanizm. Jak można wmówić dziecku, że naturalne doświadczenie jego ciała stanowi moralną winę? Jak sprawić, żeby własne pragnienia postrzegało jako zagrożenie?

Najważniejszym narzędziem Margaret nie jest fizyczna przewaga. Jest nim monopol na interpretację świata. Matka rości sobie prawo do objaśniania zdarzeń, uczuć, relacji i samej natury córki. Kiedy dorosły dysponuje takim monopolem, dziecko nie ma do czego porównać otrzymywanych komunikatów. Brakuje mu alternatywnego słownika. Nawet zwyczajny impuls poznawczy może wydawać się buntem przeciw całemu porządkowi moralnemu.

To rozróżnienie jest ważne: problemem nie jest sam fakt posiadania wiary. Problemem staje się użycie wiary jako narzędzia przemocy, kontroli i odcinania drugiego człowieka od wiedzy. Margaret przedstawia własne lęki jako prawa absolutne. Nie zaprasza córki do rozmowy. Nie pozostawia jej miejsca na pytania. Nie pozwala na dojrzewanie rozumiane jako stopniowe zdobywanie autonomii. Jeżeli miłość wymaga całkowitego posłuszeństwa, przestaje być bezpieczną relacją i przypomina warunkową umowę: będziesz kochana, o ile nie staniesz się sobą.

Najbardziej niszczący jest tu wstyd. Poczucie winy dotyczy zwykle konkretnego czynu: zrobiłem coś złego. Wstyd może obejmować całego człowieka: jestem zły. To różnica między możliwością naprawy a poczuciem fundamentalnej skazy. Jeśli dziewczyna od dzieciństwa otrzymuje sygnał, że jej ciało, ciekawość i dorastanie są podejrzane, nie tylko boi się konsekwencji. Zaczyna nie ufać własnemu doświadczeniu. Wstyd staje się wewnętrznym strażnikiem, który pracuje nawet wtedy, kiedy matki nie ma obok.

Warto zauważyć paradoks: Margaret chce uchronić córkę przed złem świata, lecz izolując ją, zwiększa jej bezradność wobec tego świata. Dziecko potrzebuje nie tylko zakazów. Potrzebuje wiedzy, ćwiczenia granic, możliwości popełnienia błędu bez utraty miłości. Jeśli rodzic myli bezpieczeństwo z całkowitym odcięciem, wychowuje nie osobę przygotowaną do podejmowania wyborów, ale osobę pozbawioną doświadczenia wyboru. Przesadna ochrona może stać się odmianą zaniedbania.

Jest jeszcze drugi paradoks. Margaret buduje swoją władzę na przekonaniu, że kontroluje zagrożenie. Tymczasem jej metody pogłębiają napięcie. Każda próba samodzielności córki staje się dowodem, że kontrolę trzeba zaostrzyć. Im większa kontrola, tym bardziej nieznośne staje się pragnienie wyzwolenia. Spirala napędza się sama. Nie potrzeba nadnaturalnej interwencji, aby zobaczyć, że taki system jest niestabilny.

Czy matka jest więc odpowiedzialna za późniejsze czyny Carrie? W wymiarze wychowawczym ponosi odpowiedzialność za konkretne formy krzywdy i pozbawianie córki wiedzy. W wymiarze moralnym nie można jednak automatycznie przenieść na nią każdego późniejszego działania dziecka. Rodzic kształtuje warunki, lecz nie staje się magicznym właścicielem przyszłości potomka. W przeciwnym razie powtórzylibyśmy logikę Margaret: odebralibyśmy Carrie odrębność właśnie wtedy, kiedy powinniśmy ją uznać.

Taki niuans może zirytować czytelnika spragnionego prostych wyroków. Kiedy widzimy dręczoną dziewczynę, chcemy wskazać jednego winnego i obciążyć go wszystkim. Ale trudne historie rzadko podporządkowują się prostemu rozliczeniu. Wina Margaret za krzywdy wyrządzane córce jest poważna, nawet jeśli nie wyjaśnia samodzielnie całej tragedii. Nie trzeba jej powiększać do rozmiaru wszechmocy, aby uznać jej znaczenie.

Margaret bywa analizowana jako groteskowa, skrajna figura. W tej grotesce łatwo przegapić coś zwyczajnego: język dobra może służyć bardzo złym praktykom. Rodzic może mówić o trosce, a jednocześnie niszczyć poczucie wartości dziecka. Może powoływać się na moralność, a jednocześnie odmawiać drugiemu człowiekowi podstawowego szacunku. Może uważać własny strach za dowód własnej racji. Właśnie dlatego intencja nie wystarcza do oceny skutków.

Prawdziwie przerażające nie jest to, że Margaret posiada silne przekonania. Przerażające jest to, że nie uznaje granicy między przekonaniem a prawem do cudzej psychiki. Córka nie może mieć własnego stosunku do ciała, własnych pytań, własnych sprzeczności. Dom zamienia się w zamknięty sąd, w którym oskarżona nie ma obrońcy, a wyrok zapada przed przesłuchaniem. Jeżeli później Carrie marzy o potędze, trudno nie dostrzec, że wcześniej żyła pod władzą niemal absolutną.

Nie usprawiedliwiam tej przemocy. Nie potrzebuję również czynić z Margaret wcielenia metafizycznego zła. Wystarczy człowiek przekonany, że ma prawo urządzić życie drugiego człowieka według własnego lęku. Taki człowiek bywa groźniejszy niż karykaturalny demon, bo jego sposób myślenia można rozpoznać poza literaturą.

ROZDZIAŁ 3. SZKOŁA, KTÓRA NAGRADZAŁA OKRUCIEŃSTWO

Szkoła powinna być miejscem, w którym młody człowiek stopniowo odkrywa, że świat nie składa się wyłącznie z jego najbliższego otoczenia. Poznaje odmienne perspektywy, uczy się granic, testuje własne zdanie. U Carrie instytucja ta działa odwrotnie. Zamiast poszerzać bezpieczną przestrzeń, staje się areną, na której jej odmienność zostaje ogłoszona publiczną własnością. Niektórym wolno ją oceniać, wyśmiewać, interpretować. Ona sama dostaje znacznie mniej prawa do odpowiedzi.

Przemoc grupowa ma osobliwą ekonomikę. Jeden uczestnik rzuca żart. Drugi śmieje się, żeby nie wypaść z towarzystwa. Trzeci milczy, choć czuje dyskomfort. Czwarty dołącza, ponieważ widzi przyzwolenie. W ten sposób zachowanie, którego pojedyncza osoba mogłaby się wstydzić, zyskuje pozór normy. Grupa nie musi posiadać formalnego przywódcy. Wystarczy, że każdy uczestnik obserwuje innych i uznaje ich reakcje za instrukcję.

W tej ekonomice ofiara zostaje pozbawiona indywidualności. Przestaje być osobą z historią, a staje się obiektem wspólnego dowcipu. Jeśli protestuje, można uznać, że nie zna się na żartach. Jeśli milczy, uznaje się to za potwierdzenie jej dziwactwa. Jeśli płacze, wzmacnia atrakcyjność widowiska. System jest niemal doskonały, ponieważ każda reakcja poszkodowanej może zostać użyta przeciw niej. Tak działa pułapka upokorzenia.

Nie chciałbym jednak opisywać nastolatków jako z natury okrutnych. Okrucieństwo jest możliwością, a nie istotą młodości. Powieść pokazuje konkretne mechanizmy hierarchii i braku empatii, nie musi być dowodem na moralną niższość całego pokolenia. Generalizacja byłaby wygodna, ale fałszywa. Jeśli każdy jest winny, odpowiedzialność konkretnych uczestników rozmywa się w bezkształtnym oskarżeniu.

Dlatego warto rozdzielić role. Są inicjatorzy przemocy, osoby aktywnie podtrzymujące widowisko, bierni obserwatorzy, dorośli z ograniczonym polem wiedzy i tacy, którzy mogą interweniować skuteczniej. Ich odpowiedzialność nie jest identyczna. Kto planuje publiczne poniżenie, robi coś innego niż osoba, która w jednej chwili nie zareagowała na krzywdzący śmiech. To nie znaczy, że bierność jest obojętna moralnie. Znaczy, że uczciwa analiza odróżnia rodzaje udziału, intencje i przewidywalne skutki.

Przyglądając się szkolnym scenom, można odkryć jeszcze jeden element. Upokorzenie jest komunikatem wysyłanym nie tylko do ofiary, lecz także do całej grupy. Mówi: zobaczcie, co spotyka kogoś, kto nie mieści się w normie. Wtedy śmiech pełni funkcję dyscyplinującą. Uczestnicy uczą się, że społeczny spokój można kupić kosztem jednej osoby. Niektórzy dołączają do prześladowania nie z osobistej nienawiści, lecz ze strachu, że sami staną się następnym celem.

To tłumaczy atrakcyjność łatwego moralnego przywództwa. Człowiek dominujący potrafi przedstawić swoją złośliwość jako odwagę, a cudze cierpienie jako błahostkę. Jeśli nauczyciele i instytucja nie zbudują wiarygodnych granic, sprawcy zaczynają decydować o zasadach. Ich popularność nie jest wówczas zwykłym kapitałem towarzyskim. Staje się narzędziem nacisku. Carrie, pozbawiona wsparcia i pewności siebie, ma niewiele sposobów, by ten układ zakwestionować.

Można powiedzieć, że szkoła nie stworzyła jej samotności, ale nadała samotności publiczny charakter. W domu dziewczyna słyszy, że powinna wstydzić się samej siebie. W szkole otrzymuje pozornie niezależne potwierdzenie. To wyjątkowo niszczące połączenie: dwa światy, które powinny korygować swoje błędy, wzmacniają tę samą wiadomość. Gdy rodzina i rówieśnicy wspólnie odmawiają akceptacji, człowiek może zacząć uważać odrzucenie za obiektywną prawdę o sobie.

Czy szkoła mogła zapobiec tragedii? W świecie powieści można wskazać momenty, kiedy lepsza reakcja dorosłych, skuteczniejsze granice i większa uważność mogłyby zmienić bieg zdarzeń. Nie można jednak z tej obserwacji wyprowadzić gwarancji. Literatura nie jest laboratoryjnym eksperymentem. Pokazuje możliwości i ich zaniedbanie, ale nie dostarcza równoległego świata, w którym zawsze da się przetestować alternatywę.

Istotne jest również pytanie, co oznacza kara. Jeśli uczniowie otrzymają konsekwencje, lecz nadal będą uważać ofiarę za obiekt pogardy, formalna sprawiedliwość nie naprawi stosunków. Z drugiej strony brak konsekwencji może zamienić normę w pusty slogan. Dobre wychowanie nie polega na wyborze między rozmową a odpowiedzialnością. Potrzebuje obu. Ochrona poszkodowanej nie może też być uzależniona od tego, czy jest sympatyczna, łatwa w kontakcie i wdzięczna za pomoc.

Najgroźniejsze w szkole Carrie nie jest jedno wyjątkowo okrutne zdarzenie. Jest nim przyzwyczajenie do tego, że jej cierpienie nie zasługuje na pełną uwagę. Katastrofa zyskuje wówczas społeczne przygotowanie: ludzie uczą się nie widzieć osoby stojącej tuż przed nimi. Gdy w końcu widzą, jest już za późno, a ich zdumienie nie unieważnia wcześniejszej obojętności.

ROZDZIAŁ 4. KREW, KTÓREJ NIE WOLNO BYŁO NAZWAĆ

Scena pierwszej miesiączki stanowi jeden z najważniejszych punktów interpretacyjnych „Carrie”. Nie dlatego, że fizjologia jest czymś niezwykłym, lecz dlatego, że otoczenie bohaterki doprowadziło do sytuacji, w której zwyczajna zmiana staje się źródłem grozy. Ciało nie jest tu po prostu ciałem. Zostaje otoczone zakazami, milczeniem, religijnymi ocenami i grupowym szyderstwem. Fakt biologiczny przekształca się w publiczny wyrok.

Trzeba odróżnić trzy warstwy doświadczenia. Pierwszą jest niewiedza, której Carrie nie wybrała. Drugą jest reakcja rówieśniczek, zamieniających jej przerażenie w spektakl. Trzecią jest znaczenie symboliczne, nadane krwi przez całą strukturę powieści. Czytanie wyłącznie trzeciej warstwy może sprawić, że przestaniemy widzieć realną krzywdę dziewczyny. Czytanie tylko pierwszej i drugiej sprawia natomiast, że przeoczymy literacką konstrukcję, która łączy wstyd cielesny z późniejszą katastrofą.

Wiedza o dojrzewaniu nie jest luksusem, który rodzic może przyznać lub odebrać według własnego upodobania. Jest częścią bezpieczeństwa. Osoba nieznająca podstawowych procesów w swoim organizmie jest bardziej podatna na strach i manipulację. U Carrie brak informacji nie występuje przypadkiem. Zostaje powiązany z narzuconym sposobem rozumienia kobiecości. Matka nie chroni córki przed światem. Chroni własny obraz świata przed pytaniami córki. Ceną tego działania jest bezradność młodego człowieka.

Rówieśniczki, które rozpoznają sytuację, dysponują przewagą. Wiedzą coś, czego nie wie Carrie. Mogłyby wykorzystać tę wiedzę do pomocy. Wybierają możliwość społecznego triumfu. Ta asymetria jest ważna: przemoc nie polega tutaj jedynie na obraźliwym słowie. Polega na użyciu cudzej niewiedzy w chwili szczególnej podatności. Część grozy wynika z tego, jak łatwo grupa może zamienić elementarną potrzebę wsparcia w rozrywkę.

Krew w literaturze grozy bywa znakiem śmierci, rany, dziedziczenia, grzechu, życia lub odrodzenia. King wykorzystuje jej wieloznaczność, aby połączyć porządki, które na co dzień staramy się rozdzielać. Krew menstruacyjna nie jest wynikiem przemocy. Krew na balu jest narzędziem upokorzenia. Krew związana z tragedią wskazuje już na realną krzywdę. Pomiędzy tymi sensami tworzy się potężne napięcie. Nie wolno jednak utożsamiać ich moralnie. W przeciwnym razie powtórzylibyśmy błąd Margaret, która naturalnym procesom przypisuje winę.

Mocna scena nie potrzebuje szczegółowej rekonstrukcji, żeby zrozumieć jej działanie. Wystarczy zapytać, co dzieje się, gdy człowiek zostaje pozbawiony języka do opisania własnego doświadczenia. Strach rośnie, bo nie da się go uporządkować. Grupa zyskuje kontrolę, bo potrafi nazwać sytuację szybciej niż poszkodowana. Taki brak języka występuje również poza opowieścią Kinga, chociaż nie prowadzi oczywiście do nadnaturalnych zdarzeń. Wiele form wstydu zaczyna się od zakazu pytania.

Co ciekawe, wybuch Carrie nie jest wyłącznie sprzeciwem wobec koleżanek. Można go czytać jako dramatyczną odpowiedź na cały system interpretowania jej ciała. Matka mówi, że ciało jest podejrzane. Grupa mówi, że ciało jest śmieszne. Dziewczyna pozostaje bez bezpiecznej, własnej narracji. Nie ma miejsca, w którym mogłaby powiedzieć: to moje doświadczenie, a nie wasza własność. W takim kontekście pragnienie kontroli staje się szczególnie zrozumiałe.

Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza decyzja może zostać wyjaśniona jednym traumatycznym doświadczeniem. Takie uproszczenie byłoby krzywdzące także wobec ludzi, którzy doznają publicznego upokorzenia, lecz nigdy nie czynią przemocy odpowiedzią. Horror posługuje się skrajnym scenariuszem, aby wyostrzyć pytania. Nie jest modelem zachowania każdej ofiary. Właśnie dlatego trzeba oddzielać interpretację symbolu od twierdzeń o realnej psychologii.

Scena krwi działa mocno również dlatego, że odsłania niekompetencję dorosłego świata. Wszyscy deklarują, że wychowanie i edukacja mają przygotować młodych ludzi do życia. Tymczasem Carrie zostaje pozostawiona bez podstawowej wiedzy. Kiedy brak tej wiedzy staje się widoczny, społeczność nie reaguje wyłącznie troską, lecz również pogardą. Najpierw nie zapewnia warunków rozwoju, potem osądza skutki własnego zaniedbania. To mechanizm znany z wielu innych historii o odrzuceniu.

Krew w „Carrie” ma więc charakter zwierciadła. Jedni widzą w niej coś nieczystego, drudzy śmiesznego, trzeci narzędzie zemsty, a czytelnik stopniowo uczy się widzieć znak rozpadających się relacji. Nie sama krew czyni tę historię okrutną. Okrutny jest sposób, w jaki ludzie nadają jej znaczenie, odbierając dziewczynie możliwość spokojnego przeżycia tego, co naturalne. I może właśnie dlatego symbol pozostaje tak wyrazisty: w jednym obrazie skupia niewiedzę, władzę, wstyd i przemoc.

ROZDZIAŁ 5. NIE KAŻDE CIERPIENIE UNIEWINNIA

Największe niebezpieczeństwo moralnego czytania „Carrie” polega na pomyleniu dwóch zdań. Pierwsze brzmi: rozumiem, skąd bierze się jej gniew. Drugie: aprobuję to, co zrobiła pod jego wpływem. Między nimi rozciąga się ogromna przestrzeń. Czytelnik może uznać pierwsze bez zgody na drugie. Właściwie dopiero ta umiejętność pozwala zobaczyć tragiczną wielkość powieści. Bez niej historia zamienia się albo w prostą opowieść o niewinnej mścicielce, albo w prostą opowieść o potworze.

Poczucie sprawiedliwości często ma postać osobistej intuicji. Kiedy ktoś długo znęca się nad słabszym, wyobrażamy sobie chwilę odwrócenia ról. Dręczyciel poczuje strach, jakiego wcześniej nie znał. Ofiara wreszcie przemówi głosem, którego nie da się zignorować. Taka fantazja przynosi ulgę, ponieważ obiecuje przywrócenie równowagi. Nie musi nawet zawierać pragnienia dosłownej śmierci. Może być marzeniem, żeby świat raz jeszcze zobaczył układ sił, ale od drugiej strony.

Problem zaczyna się wtedy, gdy równowaga zostaje zastąpiona przez nieograniczoną karę. Kto miałby ustalić jej rozmiar? Czy długotrwałe upokorzenie usprawiedliwia zabicie prześladowcy? Czy usprawiedliwia zabicie osoby, która jedynie stała obok? Czy obejmuje przypadkowych mieszkańców miasta? Pytania są celowo niewygodne. Jeśli nie chcemy rozpatrywać ich po kolei, być może bardziej interesuje nas satysfakcja z odwetu niż sprawiedliwość.

Carrie jest postacią literacką, a jej działanie pozostaje związane z niezwykłymi zdolnościami i skrajnie silnymi emocjami. Nie możemy więc przenieść na nią wprost zasad oceny funkcjonowania zwykłego człowieka w realnym świecie. Możemy natomiast badać moralny kształt przedstawionej przemocy: jej adresatów, przewidywalne konsekwencje, zakres kontroli, obraz cierpienia osób postronnych. Tam, gdzie materiał nie daje pewności, uczciwie trzeba pozostawić pytanie otwarte.

Zawstydzenie człowieka nie daje innym prawa do późniejszego ukrywania jego win. Współczucie nie powinno oznaczać cenzurowania faktów. Jeżeli późniejsza Carrie wyrządza krzywdę ludziom, którzy nie byli autorami jej cierpienia, nie można zredukować tych ludzi do statystów w opowieści o zemście. Każdy z nich posiadałby własne relacje, plany i lęki, choć powieść nie daje im wszystkim równie dużo miejsca. Etyka lektury wymaga pamięci o tej nierówności uwagi.

Warto oddzielić cztery pojęcia: przyczynę, motyw, usprawiedliwienie i wybaczenie. Przyczyna odpowiada na pytanie, co doprowadziło do zdarzenia. Motyw mówi, czego człowiek pragnął lub przed czym uciekał. Usprawiedliwienie jest oceną, czy dany czyn można zaakceptować w określonych warunkach. Wybaczenie to jeszcze inny akt, który nie musi zaprzeczać winie. W dyskusjach o fikcyjnych bohaterach te pojęcia często zlewają się w jedno. Powieść Kinga pozwala boleśnie zobaczyć skutki takiego pomieszania.

Okrucieństwo popełnione wobec Carrie pozostaje okrucieństwem niezależnie od dalszego przebiegu fabuły. Nie można powiedzieć: skoro później stała się groźna, wcześniejsze upokorzenia były uzasadnione. To logiczny błąd i moralna pułapka. Równie błędne byłoby odwrócenie twierdzenia: skoro wcześniej była krzywdzona, jej późniejsze działania nie podlegają ocenie. Przeszłość pomaga wyjaśniać teraźniejszość, ale jej nie unieważnia.

Czy istnieje granica, po której współczucie wygasa? Moim zdaniem współczucie nie musi wygasać wcale, nawet jeśli potępienie czynu staje się stanowcze. Człowiek może budzić jednocześnie smutek, lęk i gniew. Nie jesteśmy zobowiązani wybierać tylko jednej emocji. Takie wielowarstwowe spojrzenie bywa mniej satysfakcjonujące niż głośny wyrok. Za to lepiej odpowiada złożoności ludzkich losów oraz sposobowi, w jaki literatura buduje postacie tragiczne.

W analizie Carrie nie chodzi o to, by skonstruować postać idealnej ofiary, która aż do końca zachowuje łagodność. Chodzi o uznanie, że realne cierpienie może istnieć obok realnej zdolności do wyrządzania zła. Jeśli odmawiamy tej możliwości, czynimy z ofiar ludzi pozbawionych moralnej autonomii. A przecież prawdziwe uznanie ich człowieczeństwa oznacza również uznanie ich wyborów, sprzeczności i odpowiedzialności w takim zakresie, w jakim da się ją rozsądnie ustalić.

Ta perspektywa nie sprzedaje łatwego pocieszenia. Nie obiecuje, że każde cierpienie ma sens, a każdy prześladowca spotka zasłużona kara. Nie czyni też z zemsty terapii. Pozwala natomiast uchwycić najważniejszą pułapkę: pragnienie moralnego uporządkowania świata może samo stać się brutalne, jeśli jego miarą będzie wyłącznie emocjonalna satysfakcja skrzywdzonego. Kiedy czytelnik to dostrzeże, zrozumie, że problem Carrie nie kończy się na pytaniu, kto pierwszy zaczął.

ROZDZIAŁ 6. CHRIS HARGENSEN I PRZYWILEJ BEZKARNOŚCI

Chris Hargensen nie potrzebuje nadnaturalnych zdolności, by wywierać wpływ. Jej siła ma charakter społeczny. Potrafi używać pozycji w grupie, przyzwyczajeń rówieśników i własnej pewności siebie, aby wpływać na innych. W jej przypadku przemoc nie wynika z bezradności w tak oczywisty sposób jak u Carrie. Ma wymiar dominacji. Chodzi o ustalenie, kto może wyznaczać reguły, a kto musi ponosić konsekwencje ich naruszenia.

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 15.75
drukowana A5
za 34.39