E-book
20.48
drukowana A5
49.3
drukowana A5
Kolorowa
71.73
Kasztelanowie

Bezpłatny fragment - Kasztelanowie

Objętość:
203 str.
ISBN:
978-83-8245-069-9
E-book
za 20.48
drukowana A5
za 49.3
drukowana A5
Kolorowa
za 71.73

KASZTELANOWIE POLSKO LITEWSCY Kasztelan ( łac. comes castellanus komes grodowy, nazwa kasztelan pojawia się od XII w.) — urzędnik lokalny w średniowiecznej Polsce. Zajmował się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Podlegali mu chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz.

Zborowski Jan Kasztelan Gnieznieński h. Jastrzębiec
Płyta nagrobna kasztelana lwowskiego Feliksa Paniewskiego herbu Godziemba

Wśród urzędów senatorskich I Rzeczypospolitej najwyższą pozycję między senatorami świeckimi miał kasztelan krakowski, wyższą nawet od wojewodów. Kasztelanowie wileński i trocki także zasiadali pomiędzy wojewodami. Za wojewodami siedziało trzydziestu jeden kasztelanów większych (krzesłowych): kasztelan poznański, kasztelan sandomierski

,sieradzki, kasztelan łęczycki, kasztelan żmudzki, kasztelan brzeski (kujawski, brzesko-kujawski), kasztelan kijowski, kasztelan inowrocławski, kasztelan lwowski, kasztelan wołyński, kasztelan kamieniecki (kamienicki-podolski), kasztelan smoleński, kasztelan lubelski, kasztelan połocki (połocki), kasztelan bełski (bełzki), kasztelan nowogrodzki, kasztelan płocki, kasztelan witebski, kasztelan czerski, kasztelan podlaski, kasztelan rawski, kasztelan brzeski (litewski, brzesko-litewski), kasztelan chełmiński, kasztelan mścisławski, kasztelan elbląski, kasztelan bracławski, kasztelan gdański i kasztelan miński.

Za nimi plasowali się kasztelanowie mniejsi nazywani też drążkowymi, gdyż zasiadali w izbie senatorskiej na końcu i nie na krzesłach ale na wąskich ławach pod ścianą. Dopiero w 1775 r. zniesiono tę dyskryminację. Było ich czterdziestu dziewięciu. W kolejności byli to: k. inflancki; k. czernihowski; k. sandecki (sądecki); k. międzyrzecki; k. wiślicki; k. biecki; k. rogoziński; k. radomski; k. zawichostski (zawichojski); k. lendzki (lądzki); k. szremski (śremski); k. żarnowski; k. małogoski; k. wieluński; k. przemyski; k. halicki; k. sanocki; k. chełmski; k. dobrzyński; k. połaniecki; k. przementski (przemęcki); k. krzywiński; k. czchowski; k. nakielski; k. rozbirski (rospierski); k. biechowski; k. bydgoski; k. brzeziński; k. kruświcki (kruszwicki); k. oświęcimski; k. kamiński (kamieński); k. spicimirski (spicymierski); k. inowłodzki; k. kowalski; k. santocki; k. sochaczewski; k. warszawski; k. goślicki ( gostyniński ); k. wiski; k. raciązki (raciąski); k. sierpski; k. wyszogrodzki; k. rypiński; k. zakroczymski; k. ciechanowski; k. liwski, k. stoński (słoński); k. lubaczowski (lunaczowski). Później utworzono także urzędy k. wendeckiego (wendeńskiego), dorpackiego (derpskiego) i parnawskiego.


I na sam koniec senatorskich urzędów ziemskich, trzech tzw. kasztelanów konarskich (

koniuszych ): konarski sieradzki, łęczycki i inowłocławski.


Co do kasztelanów konarskich, to jest przykład niekompetencji ówczesnych urzędników. Dawnymi czasy (do XIV wieku) „konarski” był nazwą urzędu koniuszego. Później tej nazwy zapomniano, zachowała się tylko w tych trzech ziemiach (kujawy, łęczyckie, sieradzkie). Ale nawet tam nikt nie pamiętał, że chodzi o koniuszych. Jakimś trafem uznano, że „konarski” to kasztelan z miejscowości o nazwie Konary. Gdy powstawał senat i włączano doń wszystkich senatorów mniejszych, owi trzej konarscy załapali się właśnie jako kasztelanowie. Znalazłem jeszcze wiele kasztelani ale w zwiążku z brakiem warygodnych informacji nie opisałem ich. Tylko pobieżnie z grubsza na podstawie dostępnych publikacji udało mi się ustalić. Niedokładnie się wyraziłem — wszystkie wymienione miejsca z kasztelanami ze Śląska i Pomorza Zachodniego — mają potwierdzenie — czasem są wspominane w źródłach (podane jako istniejące), a w niektórych przypadkach kasztelanowie wymienieni są z podaniem imienia (czasem z innymi danymi pozwalającymi na identyfikację) — jeden lub kilku kolejnych, którzy sprawowali daną funkcję. Dużą pomocą była tu ksiąka Organizacja kasztelańska na Pomorzu zachodnim w XII–XIII w.”) Józefa Sporsa. Jeżeli chodzi o Śląsk to dużą pomocą były książki, Rycerstwo Śląskie do końca XIII w. Pochodzenie — gospodarka. Polityka (1980) i Biogramy i rodowody (1982). Marka Cetwińskiego Autor wymienia kasztelanów ktorzy nas interesują. Razem w zanotowałem 250 kasztelani. WILEŃSCY KASZTELANOWIE Senat litewski utworzony przez Władysława Jagiełłę na sejmie w Horodle roku 1413, na wzór senatu polskiego, rozwijał się podług wyrobionych już form i pojęć o wolności w narodzie polskim, od którego Litwa czerpała swoją cywilizację i wiarę. Przykład ustroju społeczeństwa polskiego i polskich swobód musiał być na Litwie potężny, skoro Jagiełło w 27 lat po wstąpieniu na tron polski sam znosi nieograniczone samowładztwo swoje w dziedzicznej Litwie i stanowi dla narodu swego senat. Akt unii horodelskiej opiewa między innemi: „Też same w Litwie co i w Polsce stanowią się dostojeństwa, krzesła i urzędy, t. j. w Wilnie i Trokach wojewodowie, kasztelanowie i na innych miejscach, jak się nam podoba postanowić. Dygnitarze ci będą z katolików, równie jak ziemscy urzędnicy i wchodzący do rad naszych katolikami być powinni, dlatego, że różnica w wierze stanowi różnicę w zdaniach i że potrzebne tajemnice w radzie bywają wynoszone”. Król pierwszych czterech wielkorządców zamianował w Horodle, bo widzimy, jak wojewoda wileński bierze polski herb Leliwa, trocki h. Zadora, kasztelan wileński h. Rawicz, a kasztelan trocki h. Lis. Obok świeckich senatorów, polskim obyczajem wchodzą do wielkorady litewskiej i biskupi, jakoż w Horodle obecni byli: wileński, kijowski i włodzimierski (późniejszy łucki). Po wojnie grunwaldzkiej i ustanowieniu nowego biskupstwa żmudzkiego przybywa biskup żmudzki i tak zwany „starosta żmudzki”, czyli wojewoda. Tworzą się i ministerjalne urzędy, z których pierwszym na Litwie był marszałek. Liczba marszałków ziemskich doszła do 12-tu. Za kanclerzem przyszło grono pisarzów. Na Rusi powstają namiestnicy i wojewodowie: w Łucku, Orszy, Brańsku, Połocku, Witebsku, ale niżsi od wojewodów wileńskiego i trockiego, ustanowionych w Horodle. W świeckim senacie Litwy po dwuch wojewodach i dwuch kasztelanach, wileńskich i trockich, piąte krzesło zajmował starosta żmudzki, a szóste wojewoda kijowski. Po kijowskim pojawiają się: smoleński, połocki, nowogródzki i witebski, a wreszcie od r. 1520 podlaski. Król Zygmunt I, pomimo oburzenia panów litewskich, zrobił wyłom w prawie horodelskiem, zastrzegającem krzesła senatu litewskiego dla samych katolików, bo znakomitego hetmana Litwy, księcia Konstantego Ostrogskiego, wyznawcę wiary greckiej, mianował najprzód kasztelanem wileńskim, potem r. 1522 wojewodą trockim. Na przywileju Zygmunta dla monastyru pieczarskiego z lipca r. 1522 podpisany jako pierwszy świadek biskup wileński, drugi wojewoda trocki, trzeci idzie wojewoda wileński. Król zapraszał nieraz do wielkorady i panów bez krzeseł senatorskich. Tak wszedł do rady litewskiej książę słucki Olelkowicz, metropolita kijowski wyznania greckiego. Litwa i Rusie, do niej należące, chcą stanowczo organizować się po polsku, mieć taki sam senat, jak koronny. Ruska szlachta z Wołynia prosi Zygmunta Augusta staropolskiem wyrażeniem, aby jej urzędników do „panów rady” litewskiej przypuścił. Król reformuje senat litewski, krzesła według starszeństwa osadza, w miejsce marszałka wołyńskiego stanowi wojewodę. Dalej pojawiają się nowi wojewodowie: brzeski, mścisławski, bracławski (na Ukrainie), miński, i porządkiem chronologicznym zajmują krzesła poniżej podlaskiego. W Horodle ustanowiono tylko dwie kasztelanje: wileńską i trocką, Zygmunt August tworzy kasztelanję w każdem województwie, żeby izba senatorska na Litwie nie była pośledniejszą od koronnej. O wojewodach wyraża się ten król, że „należą do najsekretniejszych rad królewskich i są zawsze przy boku królewskim”. Gdy unia lubelska w r. 1569 z dwóch senatów, litewskiego i koronnego, utworzyła jednolitą izbę senatorską, czyli wielkoradę Rzplitej, weszło do niej 37 dygnitarzy litewskich, a mianowicie: biskupów 4, wojewodów 16, kasztelanów 12 i ministrów na sposób koronny 5-ciu, bo hetmanowie i podskarbiowie nadworni pozostali poza senatem. Gdy jednakże do Małopolski zaliczono Wołyń i Ukrainę, 8-miu senatorów przeszło w poczet dygnitarzy małopolskich, a Wielkie Księstwo Litewskie pozostało przy 29 konsyljarzach w wielkoradzie Rzplitej. O to lista kasztelanów.

7) Moniwid Wojciech 1461; h. LELIWA

1) Minigajło [Giedygołdowicz ]Michał po 1413. 10.02.] (był także wojewodą); h. RAWA

2) Ostyk Krystyan 1419—1444; herbu Trąby (zm. 1442/1443) — syn Syrpucia, starosta uszpolski i kasztelan wileński w latach 1419 — 1442. Podpisał pokój toruński 1411 roku. 31 grudnia 1435 roku podpisał akt pokoju w Brześciu Kujawskim. Z małżeństwa z Anną pozostawił czterech synów; Radziwiłła — założyciela rodu Radziwiłłów,

Stanisława — założyciela rodu Ościkowiczów, Mikołaja, Bartłomieja.


3} Kieżgajło Michał 1445—1448 h. ZADORA

Bliski współpracownik króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Podczas jego nieobecności w Wielkim Księstwie Litewskim, związanej z prowadzeniem wojny trzynastoletniej dzierżył faktyczny ster rządów w tym państwie.


Jako katolik był jednak przeciwnikiem unii florenckiej i w 1451 zgodził się na uznanie zwierzchności metropolity moskiewskiego Jonasza nad prawosławiem w Wielkim Księstwie Litewskim.


Fundator kaplicy Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny (kieżgajłowskiej) w katedrze wileńskiej


4) Giedygołdowicz Sieńko Piotr Urodzony prawdopodobnie w roku 1420 a zm. 1451) żył około 31 lat W tymże roku uczynił zapis na Tołociszkach na rzecz altarii Wszystkich Świętych w katedrze wileńskiej. h. LELIWA

5) Sudywoj Wolimuntowicz 1451—1455; h. ZADORA, zm. po 2 IV 1459

6) Kiejźgajłowicz Dobko 1458—1460; h. ZADORA

7) Moniwid Wojciech 1461; h. LELIWA

8) Ostykowicz Radziwiłł 1475— 1477; h. TRĄBY

9) Kieźgajłowicz Jan 1478—1485; h. ZADORA

10) Holszański kniaź Aleksander 1492—1511; h. Hipocentaurus

11) Ostrogski kniaź Konstanty 1511—1522; h. OSTOGSKI

12) Kieżgajło Stanisław 1422—1526; h. ZADORA

13) Radziwiłł Jurii 1527—1541; h. TRĄBY

14) Ostyk Hryhory 1544— 1557; h. KOŚCIERZA

15) Chodkiewicz Hieronim 1559—1561; h. CHODKIEWICZ

16) Chodkiewicz Hryhory 1564—1572; h. CHODKIEWICZ

17) Chodkiewicz Jan 1574—1579; h. CHODKIEWICZ

18) Wołłowicz Ostafi 1519—1587; h. BOGORIA

19) Kiszka Jan 1588—1591; h. DĄBROWA

20) Pac Paweł 1593—1595; h. GOZDAWA

21) Chodkiewicz Hieronim 1595—1617; h. CHODKIEWICZ

22) Radziwiłł Janusz 1619—1620; h. TRĄBY

23) Hlebowicz Mikołaj 1621— 1632; h. LELIWA

24) Radziwiłł Krzysztof 1633; h. TRĄBY

25) Radziwiłł Albrycht 1633—1636; h. TRĄBY

26) Chodkiewicz Krzysztof 1636—1642:h. CHODKIEWICZ

27) Sapieha Mikołaj 1642—1644; h. L I S

28) Sapieha Andrzej 1644—1646; h. L I S

29) Chodkiewicz Jan Kazimierz 1646—1660; h. CHODKIEWICZ

30) Radziwiłł Michał 1661—1667; h. TRĄBY

31) Pac Michał 1667—1669; h, GOZDAWA

32) Zawisza Krzysztof 1669— 1670; h. ŁABĘDZ

33) Pac Mikołaj 1670; h. GOZDAWA

34) Kotowicz Andrzej 1672—1682; h. KORCZAK

35) Doenhof Ernest 1683 —1685: h. DOENHOF

36) Słuszka Józef 1685—1701; h. OSTOJA

37) Wiśniowiecki księże Janusz 1702; h. KORYBUT

38) Wiśniowiecki ks. Michał 1703—1706; h. KORYBUT

39) Pociej Ludwik 1709—1722; h. WAGA

40) Czartoryski Fryd. Michał 1722—1724; h. POGOŃ

41) Czartoryski Kazimierz 1724—1741; h. POGOŃ

42) Radziwiłł Michał 1742—1744; h. TRĄBY

43) Massalski Michał 1744—1768; h. MASALSKI

44) Ogiński Ignacy 1768—1775; h. OGINIEC

45) Radziwiłł Michał Hieronim 1775—1790; h. TRĄBY

46) Radziwiłł Maciej 1790 —1796, 1800 h. TRĄBY kasztelan lidzki 1} Franciszek Antoni Aleksandrowicz 1793 r h. ALEKSANDROWICZ ALEKSANDROWICZ v. ALEXANDROWICZ Franciszek Antoni z przydomkiem Witold, h. własnego, pochodził z zamożnej szlachty osiadłej w powiecie lidzkim.

Był synem Łukasza Antoniego, chorążego lidzkiego i Konstancji Aleksandrowicz córki Stefana Eustachego (kasztelana nowogródzkiego) i Tekli Radziwanowicz Kierdej. Jego młodszym bratem był Dominik.


Piastował wiele urzędów powiatu lidzkiego:


wójt miasta Lida — nominowany 1 IX 1744 roku po śmierci Józefa Scypiona (Scipio del Campo), w dniu 21 VIII 1750 roku uzyskał konsens na cesję urzędu na rzecz rodzonego brata Dominika, który urząd przyjął dopiero w 1754 roku

cześnik (prawdopodobnie) — był nim ponoć od 1 XI 1744 roku do 9 IX 1752 roku, (cześnikiem lidzkim nominowanym 8 IX 1744 roku był Adam Dziczkaniec)

chorąży — wybrany na elekcji z 31 VII 1752 roku, nominowany na urząd 9 IX 1752. Urząd sprawował do 1768 roku, prowadził popis szlachty lidzkiej w 1765 roku

podkomorzy — nominowany 8 III 1768 roku po awansie Jerzego Antoniego Jodko

(w PSB błędnie zapisano rok 1769). W tym czasie jest starostą wasiliskim i koniawskim. Na urzędzie pozostaje do 1783 roku — zapis przywileju króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na podkomorstwo lidzkie dla Franciszka Alexandrowicza

marszałek — nominowany 21 II lub XII 1783 roku zastępując chorego lub już zmarłego Jerzego Antoniego Jodko. Urząd ten sprawuje do 1793 roku


kasztelan — nominowany 12 I lub 26 XI 1793 roku WILKOMIRSKI 1} Ignacy Kościałkiewski 1379 r.h. SYROKOMLA BRASŁAWSKI 1} Michał Ogiński 1793 r. h. OGINIEC KASZTELANOWIE ŻMUDZCY 1} Malcher Stanisławowicz Szemet 1566- 1570 r h. ŁABĘDZ 2} Mikołaj Stanisławowicz Talwosz 1570 — 1588 r. h. ŁABĘDZ 3} Mikołaj Naruszewicz 1588- 1603 h. WADWICZ 4} Aleksander Aleksandrowicz Hołowczyński 1604—1615r. h. ŁABĘDZ 5} Adam Talwosz 1615 — 1628 h. ŁABĘDZ 6} Aleksander Słuszka 1628 — 1633 h. OSTOJA 7} Mikołaj Wiesiołowski 1633- 1634 h. OGOŃCZYK 8} Jan Alfons Lacki 1634 — 1643 h. LACKI 9} Jerzy Littawor Chraptowicz 1643- 1658 r. h. ODROWĄŻ 10 } Aleksander Naruszewicz 1658- 1661 h. WADWICZ 11} Eustachy Radziwonowicz Kierdej 1661- 1664 r. h. BEŁTY 12} Jakub Teodor Kuncewicz 1664- 1685 h. ŁABĘDZ 13} Stanisław Wincenty Orda 1685- 1691r. h. OSTOJA odmienna 14]Eustahy Wilhelm Grotthus 1691- 1708 r. h. GROTTHUS 15} Aleksander Józef Uniechowski 1708- 1722 r. h. OSTOJA 16] Jerzy Hieronm Kryszpin Kirszensztein 1722 h. KRYSZPIN 17} Józef Benedykt Skumin Tyszkiewicz 1737 h. LELIWA 18} Józef Antoni Ursyn Dowoyna Sołłohub 1737 r. h. PRAWDZIC 19} Józef Franciszek Pac 1748 r. h. GOZDAWA 20} Jan Mokołaj Ksawery Chodkiewicz 1764 h. GRYF z mieczem 21} Michał Józef Górski 1773 r. h. POBÓG 22} Antoni Onufry Giełgud 1776—1783 h. GIEŁGUD 23} Stanisław Antoni Tyszkiewicz 1783—1794r. h. LELIWA KASZTELANIE KRAKOWSCY 1.Jaksa Gryfita (do ok. 1176) h. GRYF

HERB SYROKOMLA Kasztelan Wilkomirski Ignacy Kościałkiewski 1379 r.h. SYROKOMLA

2 Goworek (wojewoda sandomierski) (od 1206) h. RAWICZ

3. Klemens z Brzeźnicy (ok. 1230—1241) h. GRYF

4. Klemens z Ruszczy (od 1241) h. GRYF

5. Adam syn Leonarda (XIII w.) (1255—1264) h. LELIWA

6. Warsz (od 1270) h. RAWICZ

7. Warcisław z Krzelowa (1293—1296) h. L I S

8. Pakosław z Mstyczowa (? -1319) h. L I S

9. Nawój z Morawicy (1320—1331) h. TOPÓR

10. Spycimir Leliwita (1339—1354) h. LELIWA

11. Jan z Melsztyna (1366—1380) h. LELIWA

12. Dobiesław Kurozwęcki (1380—1389) h. PORAJ

13. Spytko II z Melsztyna (1389—1399) h. LELIWA

14. Jan Tęczyński (1399—1405) h. TOPÓR

15. Jan z Tarnowa (1406—1409) h. LELIWA

16. Krystyn z Ostrowa (1410—1430) h. RAWICZ

17. Mikołaj z Michałowa (1430—1438) h. PORAJ

18. Jan Czyżowski (1438—1458) h. PÓŁKOZIEC

18. Jan Czyżowski (1438—1458) h. PÓŁKOZIEC HERB SZLACHECKI

19. Jan z Tęczyna (1459—1470) h. TOPÓR

20. Jan z Pilicy (1472—1476) h. TOPÓR

21. Dziersław z Rytwian (1477—1478) h. JASTRZĘBIEC

22. Jakub Dembiński (1478—1490) h. ODRWĄŻ

23. Jan Amor Tarnowski (JUNIOR ) (1491—1500) h. LELIWA

24. Spytek III Jarosławski (1501—1519) h. LELIWA

25. Mikołaj Firlej (1520—1526) h. LEWART

26. Krzysztof Szydłowiecki (1527—1532) h. ODROWĄŻ

27. Andrzej Tęczyński (1532—1536) h. TOPÓR

28. Jan Amor Tarnowski (1536—1561) h. LELIWA

29. Andrzej Tęczyński (1561) h. TOPÓR

30. Marcin Zborowski (1562—1565) h. JASTRZĘBIEC

31. Spytek Wawrzyniec Jordan (1565—1568) h. TRĄBY

30. Marcin Zborowski (1562—1565) h. JASTRZĘBIEC

32. Sebastian Mielecki (1568—1574) h. GRYF

33. Walenty Dembiński (1576—1585) h. RAWICZ

34. Seweryn Boner (1590—1592) h. BONAROWA

35. Janusz Ostrogski (1593—1620) h. OSTROGSKI

36. Jerzy Zbaraski (1620—1631) h. ZBARSKI

37. Stanisław Koniecpolski (1633—1646) h. POBÓG

38. Jakub Sobieski (1646) h. JANINA

39. Mikołaj Potocki (1646—1651) h. PILAWA

40. Stanisław Warszycki (1651—1681) h. ABDANK

41. Dymitr Jerzy Wiśniowiecki (1681—1682) h. KORYBUT

42. Stanisław Koniecpolski (1682) h. POBÓG

43. Andrzej Potocki (1682—1691) h. PILAWA

44. Stanisław Jan Jabłonowski (1692—1702) h. PRUS III

45. Feliks Kazimierz Potocki (1702) h. PILAWA

46. Hieronim Augustyn Lubomirski (1702—1706)h. DRUŻYNA

47. Marcin Kątski (1706—1710) h. BROCHWICZ

48. Adam Mikołaj Sieniawski (1710—1726) h. LELIWA

49. Janusz Antoni Wiśniowiecki (1726—1741) h. KORYBUT

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 20.48
drukowana A5
za 49.3
drukowana A5
Kolorowa
za 71.73