„Ale najlepiej tak w las pójść i niczego nie zbierać, o niczym nie myśleć”.
Wiesław Myśliwski
Dedykacja
Leśnikom, którzy są i którzy dopiero nimi będą.
Przy pracy nad tekstem autor korzystał z pomocy AI — w szczególności przy tworzeniu okładki i korekcie tekstu. Za treść odpowiada autor.
WSTĘP
Nie było w założeniu autora pisanie kolejnych książek związanych z Karolem Łozą — leśniczym. Powstała jednak druga książka w wyniku sugestii czytelników.
Po przejściu na emeryturę miała zakończyć się historia leśniczego Karola Łozy — zamykał się przecież najważniejszy etap jego życia.
Czy najważniejszy? — Jako emeryt sam o tym wiem, że chyba nie najważniejszy, chociaż bardzo ważny. Po roku moja wielka sympatia do pana Karola przeważyła. Jego osobowość nie była przeze mnie wymyślona jednorazowo — ona kształtowała się przez dwie poprzednie książki.
Karol wybaczył młodemu człowiekowi, który go napadł i zranił, nie miał konfliktów z nikim: ani w pracy ani w sąsiedztwie. Kochał las i jego mieszkańców, czyli zwierzęta i ptaki. Jego małomówność, ale rzeczowość zjednywała mu wszystkich. Nie chciał być uciążliwy dla nikogo, nawet dla rodziny, dlatego zdecydował się na życie w samotności — w swojej leśniczówce. Nie przewidział jednak tego, że to nie tyle ewentualna choroba ograniczy jego możliwości fizyczne, co postępujący wiek. Nie przewidywał, że nie tyle brak kontaktów zawodowych, co właśnie postępująca niemoc w drobnych sprawach da o sobie znać.
W odróżnieniu od sprawności fizycznej, sprawność intelektualna rosła — Karol czytał i myślał, miał na to dużo czasu. Szczególnie rozważał sprawy eschatologiczne, jego wiara rosła i to wcale nie ze słuchania a raczej z czytania. Na pewno słuchał autora tej książki a głównie swojego lasu.
Agnieszka nie zawsze mogła być pod ręką i pomóc. Problemem nie była samotność, okazało się, że nie tylko sprawność fizyczna, ale wiele drobiazgów dotąd niezauważanych, teraz mogą urastać do rangi poważnych problemów.
W efekcie tych faktów należało ten problem rozwiązać i to nie zwracając uwagi na stanowisko samego zainteresowanego. W pierwszej chwili Karol to oprotestował, ale stopniowo…
Postawił jednak warunek: przed podejściem do czytania III części, należy przeczytać wcześniejsze dwie części — dla przypomnienia. Chyba miał rację.
Niektórzy powiadają, że w postać Karola Łozy wcielił się autor — można tak myśleć, ale nie jest to ważne.
1. Nadeszły kłopoty
Pierwsze dni emerytury Karola Łozy upływały niemal w euforii: odwiedziny kolegów, zaproszenia do szkoły na spotkania z młodzieżą. Ponadto i dawni znajomi odwiedzający leśniczówkę w okresach letnich też przybywali. Karol wszystkich zapewniał, że dla wszystkich dotychczasowych gości zewnętrznych a szczególnie dla młodzieży nic się nie zmieniło, leśniczówka zawsze była i będzie otwarta. I tak faktycznie było.
Przyjaciele odwiedzali Karola z gratulacjami osiągnięcia wieku emerytalnego w zdrowiu, chociaż akurat te gratulacje nie wywoływały u niego wielkich emocji — raczej znikome albo żadne. Z zaproszeń od dzieci cieszył się bardzo, bo padały tam takie pytania, że nawet jego, starego leśnika wprawiały w osłupienie. Na przykład czy ryś mógłby przebywać razem z zającem. Wiedząc, że pytanie jest prowokacyjne, odpowiadał z radością: tak, tylko wtedy, gdy zając byłby w żołądku rysia. Karol zachęcał do takich pytań, wiedział, bowiem, że las wszystko przyjmie, na nic się nie obrazi.
Karol cały czas starał się, aby zbytnio nie naprzykrzać się pani leśniczy Agnieszce — jego następcy. Chyba, że ona sama go zapraszała do swojego biura na drobny poczęstunek a przy okazji miała pytania zawodowe — Karol bardzo lubił takie spotkania, wtedy odżywał a emocje rosły. Agnieszka nie ukrywała, że obecność Karola pod jej bokiem bardzo jej pomaga. Karol od dawna był znany z tego, że znał doskonale Prawo Leśne i nieraz po nie sięgał i to nie zawsze ku zadowoleniu Nadleśnictwa. Wszyscy doskonale pamiętali jego wystąpienie przeciwko nieuzasadnionej wycince lasów i jakie to przyniosło reperkusje.
Życie płynęło ku zadowoleniu wszystkich a na drobiazgi nikt nie zwracał uwagi. Do tych niby drobiazgów należy zaliczyć fakt, że Karol jakby się nieco przygarbił i coraz rzadziej wychodził samotnie na spacery do lasu. Któregoś dnia podczas wspólnej herbatki Agnieszka zauważyła, że postawiona herbata przed Karolem długo stała nieruszona. Dopiero, gdy na chwilę wyszła do kuchni i dyskretnie spojrzała za siebie, zobaczyła jak Karol sięga po szklankę, ale dwiema rękami, jego prawa dłoń wyraźnie drgała. Niby to nic wielkiego, ale mogło być oznaką czegoś gorszego.
Była już jesień i wtedy zdarzyło się coś, co już nie dało się ukryć. Karol wracał z leśnego spaceru — Agnieszka widziała to przez okno ze swojego biura. Karol szedł bardzo pochylony, widać, że był mocno zmęczony.
Teraz będą te schodki na werandę, muszę podnosić wysoko nogi. Niby to pamiętał, na pierwszy schodek wszedł. Jednak na drugim schodku zahaczył podeszwą prawego buta o schodek i przewrócił się. Na szczęście mocno trzymał się poręczy prawą ręką — w ostatniej chwili uświadomił to sobie.
— Jezus, Maria — dobiegło z domu, to Agnieszka krzyczała i już była przy nim.
— Karol, nic ci nie jest?
— A cóż mi ma być? Nie widzisz? Zaraz wstaję jęknął Karol… Agnieszka już była przy nim i pomagała podnieść się. Po chwili Karol już siedział na ławeczce na werandzie.
Agnieszka usiadła przy nim i przyglądała mu się badawczo.
— Karol, nie wiem, co powiedzieć.
— Nic nie mów i ucz się jak wygląda starość, przyda ci się kiedyś — dodał Karol i roześmiał się.
— Oj, Karolu, patrzę i uczę się i to i owo widzę — źle to wygląda. Jeszcze skrzywiona twarz z bólu ale język już sobie żartował.
— Wiem Agnieszko. Widzisz moje przygarbienie, widzisz trzęsące się ręce i tę dzisiejszą niezgrabność — wszystko to jest efektem jednego — starości, czy nie tak?. Zapewniam cię jednak, że mimo wszystko, w tej potłuczonej głowie dobrze się dzieje, ona jakby wymłodniała. Ta głowa zaczyna zadawać coraz więcej pytań i absolutnie nie czeka na odpowiedzi.
Karol dotykając delikatnie prawej nogi, która najbardziej ucierpiała, mówił dalej:
— Czytam znowu te same książki a dowiaduję się jakby nowych rzeczy. To jest zaleta mojego wieku. Nawiedzają mnie nowe pytania i aż się dziwię, że wcześniej mnie nigdy nie nawiedzały. Wiem jednak, że muszę to jakoś uporządkować — wybrać jakieś optimum.
— Tak Karolu, widzę to wszystko i słyszę, mój drogi stary przyjacielu, który jesteś dla mnie jak ojciec. To fakt, twój umysł prze do przodu, ale sprawność fizyczna zaczyna się nieco opóźniać. W związku z tym nie możesz już tak hasać po lesie jak kiedyś i wiele innych czynności musisz ograniczyć.
Karol nic nie odpowiedział tylko schylił głowę, podczas gdy Agnieszka poszła do kuchni. W tym momencie Karol stwierdził, że pierwszy raz ktoś mu zwraca uwagę na coś, co on dotąd skrzętnie ukrywał i myślał, że tego nikt nie widzi i wszyscy uznają, że nic się nie zmieniło:
— No tak, Agnieszka ma rację, wszystko się zgadzało. Tego już nie da się ukryć, to widać.
To dobrze, że to ona pierwsza mu to uświadomiła, że to widać z zewnątrz, od niej przyjął te informacje bez emocji. Trzeba będzie przemyśleć tę nową sytuacje, wrócić do propozycji syna Marka. I tu wcale nie chodzi o to, że ludzie widzą jego postępującą starość, tu nie chodzi o niego samego, tu chodzi głównie o to, że tak naprawdę, to Agnieszka poza funkcją leśniczego, praktycznie sprawuje również funkcję jego opiekunki.
Dzisiaj Karol całkowicie zrozumiał, że ona opiekuje się nim już od dawna obserwując jego stan, jego postępującą niemoc fizyczną. Tak dalej nie może być. W końcu przebyta niegdyś radioterapia nie musiała wszystko załatwić, guz może się odnowić. Mogło być wiele powodów ostatniego upadku.
W tym momencie zadzwonił telefon komórkowy Karola:
— O, witaj Hermanie, cóż u ciebie? — Dzwonił profesor Herman Orlicz stary znajomy Karola, który już kilkakrotnie odwiedzał Karola i prowadzili dyskusje na przeróżne tematy.
— Witaj Karolu, już nie pytam o zdrowie, bo słyszę, że ono jest. Chcę ci powiedzieć, że przeczytałem polecone kiedyś przez ciebie książki. Jeżeli pozwolisz chciałbym na ten temat z tobą podyskutować.
— Oczywiście drogi przyjacielu, już się cieszę na to spotkanie a szczególnie na naszą dyskusję, ja również ostatnio dużo przemyślałem — mam teraz dużo casu, a z lasem już wiele przedyskutowałem. Zatem zadzwoń wcześniej i przyjeżdżaj.
Ta krótka rozmowa znacznie poprawiła Karolowi humor. Kiedy Agnieszka wróciła z kuchni przeszli już do innych spraw, oboje uznali, że na temat sprawności fizycznej Karola wszystko zostało powiedziane.
Mimo upadku na schodach Karol postanowił, że na razie nie będzie wyciągał z tego pochopnych wniosków i odłoży cały incydent ad acta. Przyznał rację Agnieszce nic nie mówiąc, chociaż ona wiedziała, że jej uwagi nie zostały zapomniane przez Karola, że on je mimo wszystko przeanalizuje i wyciągnie stosowne wnioski.
Agnieszka również nie wracała do tego incydentu nie chcąc dać Karolowi do myślenia, że staje się dla niej ciężarem. Wszystko zakończyło się z wielką kurtuazją, chociaż oboje wiedzieli, że stan fizyczny Karola coś sygnalizuje — dawniejszy incydent z guzem w mózgu mógł się odnowić i wiele innych sygnałów.
Te problemy Karol postanowił wziąć w swoje ręce i nie zaprzątając głowy Agnieszce zabrał się powoli do ich rozwiązania. Bez wielkich przemyśleń zdecydował, że najpierw trzeba zadzwonić do syna Marka i tak zrobił — zaprosił go do odwiedzin, do leśniczówki. W trakcie rozmowy domyślił się, że Marek doskonale jest zorientowany w jego aktualnej sytuacji — oczywiście od Agnieszki — pomyślał trafnie Karol — tym lepiej, to wiele uprości.
Rzeczywiście, rozmowa wielce się uprościła. Marek tuż po przywitaniu zaczął:
— Tato, ja już wiele wiem od Agnieszki, dlatego nie musisz się wielce rozgadywać. Przyjeżdżam z konkretną propozycją, rozważ ją, — chociaż na pewno się domyślasz o co chodzi, zatem ty podejmij decyzję, od kiedy. Jak wiesz Wojtek jest już na studiach w Rzeszowie i tam mieszka w akademiku, jego pokój stoi pusty, zatem pakuj się i jedziemy do nas. Rozmawiałem z Wojtkiem wczoraj — on się nawet ucieszył bo ten pokój odżyje dzięki tobie.
— No proszę, przygotowałem sobie ładne wystąpienie i wszystko musi iść do kosza. Zatem mam tu jeszcze coś do powiedzenia?
— Masz jedynie określić, kiedy mam po ciebie przyjechać. Kiedykolwiek zechcesz mogę cię tu przywieźć w odwiedziny. Jedynie buty gumowe sobie tu zostaw — przydadzą się.
Marek, jak zwykle, spieszył się, ale upewnił ojca, że dawna propozycja nadal jest aktualna i w najbliższym czasie przeniesie się do ich domu. Dom ten Karol doskonale znał, szczególnie widok z okna pokoju Wojtka bardzo mu odpowiadał. Okno wychodziło na ogródek a w nim było wiele drzew — jakaś namiastka lasu zawsze była, co Karol zawsze wyróżniał i mówił Wojtkowi, że to pierwszy krok do lasu. To ostatnie spełniło się bardzo konkretnie: Wojtek był już na pierwszym roku studiów i studiował leśnictwo — poszedł w ślady dziadka.
Kolejne dni emeryta Karola upływały już nieco inaczej. Zgodnie z powiedzeniem, że nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło, Karol przemyślał swoje dotychczasowe postępowanie w niektórych sytuacjach, które zwykle kończyły się innym powiedzeniem: „udało się”.
Pomyślał, więc: co by było gdyby potknął się i wpadł do wody, kiedy skakał przez leśny strumyk zamiast obejść przez płyciznę? Co by było, kiedy wchodząc po drabinie po siano dla konia złamałby się ten nadwątlony szczebel? Takich pytań, „co by było” namnożyło się wiele.
— Ktoś mnie ostrzega i to już od dłuższego czasu. — Karol doskonale znał tego „Ktoś”, nieraz z nim rozmawiał przed zaśnięciem. A swoją drogą Jego cierpliwość bardzo została nadwyrężona i to, przez co? — Wielokrotnie przez głupotę.
Karol zarzucał sobie głupotę i z trudem przyjmował do wiadomości, że to jego organizm stawał się coraz bardziej niewydolny i coraz częściej szukał skrótów, omijał przeszkody zamiast je pokonywać. Wszystko to po to, aby zużyć jak najmniej energii, której coraz częściej brakowało a jej uzupełnienie znowu wiązało się z innymi czynnikami, jak czas, pogoda, pora dnia. Zatem to nie niewydolność Karola była głupotą, to jej omijanie, nie branie pod uwagę było głupotą.
Powziął, zatem mocne postanowienie, że odtąd zmieni swój stosunek do swojego wieku i jego skutków i przestanie udawać, że wszystko jest po staremu, skoro nie jest. W końcu starość nie jest żadnym powodem do wstydu, nie ma jej, co ukrywać. Pierwszą oznaką zmiany została laska, którą Karol zrobił sobie sam wycinając w lesie stosowny kij. Ten kij, czyli laska stał się stałym elementem Karola, jego atrybutem –nawet do urzędu z nim wchodził. Nie chodzi o to, ze Karol się na nim opierał, ta laska dodawała mu jedynie pewności siebie.
Tym sposobem Karol Łoza zrobił kolejny krok w swoim emeryckim życiu. To nie tylko nieuważne poruszanie się w terenie musiało ulec rewizji. Przecież on w momencie przekroczenia granicy lasu przestawał być emerytowanym pracownikiem Lasów Państwowych, lecz znowu stawał się leśniczym. Nie chodził po lesie spacerując, lecz jego wzrok omiatał drzewostan i bez mała notował, którą gałąź należy przyciąć, bo się złamała, tam uprzątnąć teren z suchych gałęzi, jeszcze gdzie indziej dziki okropnie zdewastowały polanę i trzeba to wyrównać. Niekiedy przekazywał to Agnieszce, ale w pewnym momencie zauważył, że ona już o tym wie — wtedy zaprzestał tej pomocy. Złapał się na tym, że ona go nie prosiła o taką pomoc, więc ona może to odczytać, jako wtrącanie się w jej zakres obowiązków — zaprzestał tego procederu.
Trudno było dopuścić do siebie tę myśl, że on tu już nie jest szefem, oddał władzę, więc powinien się usunąć, a już na pewno nie wtrącać się, gdy go nie proszą. Karol z bólem to teraz przeżywał — nie brał pod uwagę takiej sytuacji i to z takimi konsekwencjami. To ten upadek na schodach ruszył bryłę z posad wyzwalając te przeróżne refleksje.
Na koniec odezwała się twarda natura Karola: trzeba raz na zawsze skończyć z tym biadoleniem i zmienić styl życia, ograniczyć się do tego, co mogę i nie sięgać do tego, co nie mogę i nie wtrącać się w sprawy, które do mnie nie należą a szczególnie, za które nie odpowiadam. Ponadto zdecydował, że trzeba na te tematy porozmawiać z Agnieszką, szczególnie obwieścić jej zamiar przeprowadzki do Marka. Zresztą ona już od jakiegoś czasu spodziewała się, że taka rozmowa nastąpi.
Po kilku dniach rozmowa ta nastąpiła. Karol wygłosił coś w rodzaju samokrytyki. Przeprosił Agnieszkę za spotykające ją wszelkie uciążliwości spotykające ją z jego powodu. Najbardziej jednak skupił się na nieproszonej pomocy w zawodzie leśnika, za wtrącanie się w nie swoje sprawy, w jej sprawy zawodowe. Na koniec obwieścił jej decyzję o swojej przeprowadzce do domu syna.
Agnieszka cały czas słuchała w wielkim skupieniu, ale z lekkim uśmiechem, nie przerywała Karolowi czekając aż skończy swoją wypowiedź. Wiedziała, bowiem, że on to sobie wcześniej przygotował i nie powie w tej chwili ani jednego zbędnego słowa.
Karol skończył, sięgnął po łyk kawy i zrobiła się przerwa, wtedy zaczęła Agnieszka:
— Drogi Karolu, nic niestosownego w twoim zachowaniu nie zaszło. Kto z nas mógł wiedzieć jak wygląda życie emeryta czy jak wygląda życie z emerytem — oboje się tego uczyliśmy i w tej chwili może nie wiemy jeszcze wszystkiego, bo każdy przypadek i sytuacja jest inna, ale poruszamy się po dobrej drodze. Dzięki temu wiemy już bardzo wiele. Nie odniosłam wrażenia, że przekazując mi swoje wrażenia ze spacerów po lesie, wtrącasz się do moich obowiązków. Traktowałam to raczej, jako potwierdzenie wyników moich obchodów. Przecież to ty mnie wszystkiego uczyłeś — ty, którego ja traktuję jak ojca, o czym ci już dawno powiedziałam. Przecież nie można obrażać się na ojca, trzeba go słuchać do końca: słuchać pochwał i słuchać nagan. To ja wybrałam sobie taką sytuację. O tym, że przeprowadzasz się do domu Marka wiem od niego samego. Jesteśmy od dawna w kontaktach dotyczących twojego zdrowia, a od ostatniego upadku na schodach Marek dzwoni, co drugi dzień. Jednak czy i kiedy wyjedziesz, sam zdecydujesz. Pamiętaj jednak, że twój pokój zawsze na ciebie będzie czekał, — kiedy zechcesz.
Agnieszka przerwała, jednak po chwili ciągnęła dalej.
— Karolu, już tak jest, że dzieci wyjeżdżają od ojców czy odwrotnie ojcowie wyjeżdżają na dłużej, krócej lub na zawsze a potem tęsknią za sobą. Tak będzie i teraz. Mam nadzieję i pewność, że będziesz tu wracał, bo ciebie oderwać od lasu się nie da.
Agnieszka skończyła i patrzyła czas jakiś na twarz Karola, który siedział bez ruchu zapatrzony w blat stołu. Dało się zauważyć, że z prawego oka, po policzku spłynęła jedna duża łza. Karol palcem wskazującym prawej ręki wytarł ją, wstał z krzesła i podszedł do Agnieszki. Przytulił ją mocno do siebie i drżącym głosem powiedział:
— I niech tak zawsze już pozostanie, jak zostało powiedziane, co do jednego słowa. Tak sobie jak i tobie życzę.
Od tego spotkania ani Agnieszka, ani Karol do problemów poruszonych w ich ostatniej rozmowie nie powracali — uznali, że nie było takiej potrzeby, temat został całkowicie zamknięty. Ich wzajemne stosunki nawet się jeszcze bardziej zacieśniły.
Kontakty Karola Łozy z Nadleśnictwem również stopniowo zanikały. Ludzi, których Karol znał i z nimi współpracował stopniowo ubywało. Pamiętano o nim jedynie z okazji świąt państwowych, branżowych lub niektórych spotkań towarzyskich. Karol przyjmował to, jako oczywistość, konsekwencję jego aktualnego stanu emeryta. Nie dał się ponieść emocjom, które dostarczali mu usłużni pseudo przyjaciele próbujący uświadomić mu, że władza o nim zapomina zgodnie z zasadą „zrobił swoje — może odejść”. Ani przez chwilę Karol do tego tak nie podchodził i nie reagował na takie podszepty. Zresztą Karol Łoza nie wyobrażał sobie bycie jakimś wzorcem pracownika stawianym na pomniku, nie znosił takich sytuacji a na próby stawiania go na pomniku reagował bardzo ostro — zrywał dyskusje na ten temat już po pierwszych słowach.
Karol zaczął od przeglądania swoich papierów — część odkładał do zabrania na nowe mieszkanie a resztę postanowił spalić. Papierów było moc, aż sam się zdziwił, że tyle ich wyprodukował. Zamierzał uporządkować wszystko za jeden wieczór a tymczasem zajmował się tym już trzeci wieczór.
Najwięcej czasu zajmowało mu czytanie swoich notatek na bardzo różne tematy, niekiedy wcale nie związane z pracą. Wiele kartek były to nawet pojedyncze zdania, drobne uwagi. Niejednokrotnie były to uwagi dotyczące przemyśleń czy różnych przeżyć związanych z kłopotami zdrowotnymi.
Porządkując papiery trafił na swoją książkę „Las mówi”. Książkę tę niegdyś wydało Nadleśnictwo. Na końcu książki był tekst Kasi Małeckiej uczennicy z klasy VIIa. Cały wieczór spędził z tą książką w ręce, ze szczególną uwagą czytał artykuł małej Kasi. Ciekawe co u niej dzisiaj, ciekawe czy rozwinęła swój talent literacki. W głowie Karola narodziła się nowa myśl: może by tak zabrać się do kolejnej książki? — Materiał leżał przed nim i ciągle go przybywało.
Oto akt z posadzenia przy leśniczówce sadzonki dęba i nadaniu mu imienia Karol — trzymał go w ręce. Akt był spisany odręcznie, trzeba, więc napisać go na komputerze i włożyć za ramki. W dniu dzisiejszym ten dąb już jest widoczny, zatem trzeba by go ogrodzić, aby sarny lub dziki go nie zniszczyły — dla nich ten dąb nie stanowi żadnej świętości.
W pewnym momencie Karol zauważył, że sterta papierów do zabrania jest o wiele mniejsza od tej sterty papierów przeznaczonych do zniszczenia, czyli spalenia.
W końcu trafił na teczkę z notatkami na temat jego przeżyć pozaziemskich — tak je Karol nazywał, na własny użytek. To było o jego dwóch wędrówkach po świecie, którego dotąd nie znał, słynne przejście przez dęba i spotkanie z kimś, kogo również nie znał i kto go zawrócił spowrotem. Wreszcie podczas pobytu w szpitalu miał sen — zobaczył rysia Teofila w potrzasku. Była rozmowa Karola z księdzem proboszczem, co Karol zanotował i opisał. Trudno odgadnąć, kogo ta rozmowa bardziej poruszyła: księdza czy leśniczego, który bardzo rzadko chadzał do kościoła.
Karol bardzo rzadko chodził i nadal rzadko chodzi do kościoła. Kościół Karola to las i zwierzęta a nie murowany budynek i towarzystwo wielu ludzi wśród wielu z nich czuł się obco. Wiele słów z ambony wręcz go odpychało zamiast przyciągać. Kiedyś na słowa kolejnego proboszcza, że traci wiarę odpowiedział: — Gdyby była taka waga lub przymiar i dało się zmierzyć lub zważyć moją wiarę, to ja chętnie bym się poddał takiej próbie pod warunkiem, że podobnej próbie poddałby się ksiądz. Zaznaczam od razu, że to nie żadna złośliwość, to tylko moja ciekawość. Co ksiądz na to?
Poprzedni proboszcz, który niegdyś odwiedził go w szpitalu na pewno by się zgodził. — Obecny rozmówca machnął ręką i odszedł bez słowa. Zapewne odszedł z myślą zwycięzcy. Tymczasem on nie wiedział ile stracił w oczach leśniczego, a ponadto postąpił wysoce nieewangelicznie: opuścił zaginioną owcę i odszedł do swojego stada z miną prawomyślnego.
Trudne były słowa i zachowania Karola, nie wszyscy je potrafili zrozumieć, a wśród nich znalazł się nawet ksiądz.
Życie samotnika czyniły go takim. On nie potrzebował nadmiaru słów — codzienne kontakty z lasem i zwierzętami nie wymagały słów. Jakże mógłby się porozumieć z rysiem Teofilem — tylko spojrzeniem i gestem. Teofil pojawiał się raz na tydzień lub nawet na miesiąc i wysyłał Karolowi sygnał: „jest dobrze”. Po chwili znikał i to zupełnie wystarczyło. Dłuższe spotkania były na przykład z sową: ta potrafiła się przyglądać i kręcić głową, a zakres obrotu głowa ma ogromny. Długie spotkania miały miejsce z sarnami czy nawet z lisem czy bocianem. Słów tam nie trzeba było, chociaż Karol często mówił i mówił. Odzew był jedynie w ruchu czy spojrzeniu — wystarczyło, z ludźmi nigdy.
Wracając do wiary Karola, można śmiało powiedzieć, że miał on bardzo dobre stosunki z Bogiem — nawet się tym chwalił. Może dużo gorsze stosunki miał z religią a szczególnie z administracją kościelną — tu ze strony Karola było wiele uwag, których nie miał gdzie zgłosić, jedynie takie okazyjne spotkania z księżmi do tego służyły. Karol jednak doskonale wiedział, że takie rozmowy dla niego nic dobrego nie przynoszą, a dla Kościoła? — Była taka nadzieja, że one coś przynoszą, chociaż nawet najdrobniejszych efektów zewnętrznych nigdy nie dostrzegał.
Ostatecznie Karol Łoza dał spokój rozmowom na tematy wiary, wręcz unikał rozmów na ten temat, chyba, że byłby to sam profesor Orlicz, który zapowiedział swoją wizytę. Z Ludźmi ze swojego otoczenia nie widział ani takich ludzi ani takiej potrzeby. Po latach chodzenia po różnych drogach — nawet po manowcach, ustabilizował się. Odrzucił to, co, było iluzją, to, co było szkodliwe i wrócił — jak to powiadają — do wiary przodków, przy czym była to już wiara mocno pogłębiona o własne przemyślenia a nawet o myśli naukowców, w tym tych naukowców, którzy przedstawiali się, jako niewierzący.
Remanent papierów Karola przebiegał sprawnie, ale coraz bardziej tempo spadało: „im dalej w las, tym więcej grzybów”, jak to powiadają.
Bardzo dużo notatek, a nawet pojedynczych zdań pojawiło się w teczce, którą Karol nazwał „Przemijanie” — nawet wywiad dla miejscowej gazety tu trafił. Wbrew pozorom nie były to jedynie sprawy dotyczące tylko wiary czy teologii, pojawiły się tam problemy związane z przemijaniem, świadomością, ale widziane od strony nauki.
Pomysł nowej książki zaczął się materializować. Nawet tytuł zaczął się krystalizować. Po pierwszej książce „Las mówi” byłby to tytuł „Leśniczy mówi”.
Profesor Orlicz znowu się odezwał i potwierdził swój przyjazd w najbliższych dniach. Ta informacja jeszcze bardziej zmobilizowała Karola, jako, że profesor znał jego metafizyczne przypadki. Ponadto informował, że trochę na ten temat poczytał, chociaż to nie jego specjalność naukowa, to proponuje rozmowę na ten temat. Ta ostatnia propozycja Hieronima Orlicza bardzo ucieszyła Karola. Temat oraz samo spotkanie z Hieronimem zawsze były dla Karola miłym przeżyciem. Takie spotkanie to nowy transport tematów do przemyśleń na wieczory.
2. Spotkanie starych przyjaciół
Profesor Hieronim Orlicz, gdy umawiał się na odwiedziny zawsze dotrzymywał umowy a tym szczególnie umówionej godziny — tak było i teraz. Jego auto nie było już pierwszej młodości, ale dojechało z dokładnością, co do minuty. Karol stał niczym komitet powitalny, na ganku przed leśniczówką. Profesor wysiadł z samochodu i niemal zawołał:
— Witaj Karolu! Jakże miło widzieć cię znowu.
— Witaj Hermanie, ja również się cieszę — jesteś punktualny niczym hejnał krakowski, zapraszam tu, na werandę a potem do mojego pokoju na kawę.
— Cieszę się, że zauważyłeś tę moją cechę Karolu. To moje większe osiągnięcie aniżeli sama habilitacja. Na początek wnoszę małe sprostowanie. Otóż rodzice nadali mi imię Hieronim, bo tak było w kalendarzu w dniu moich urodzin. Wielu mówi mi Herman, jak ty teraz, na co ja się nie obrażam. Zapomniałem ci to powiedzieć na ostatnim spotkaniu
— Będę pamiętał Hieronimie.
— Nie musisz, nie zwracam uwagi na takie drobiazgi Karolu.
Profesor wszedł na werandę, uściskali się serdecznie jak długoletni przyjaciele i na chwilę usiedli przed leśniczówką. Agnieszka — obecna pani Leśniczy już miała jechać po pracy do domu, ale specjalnie czekała na profesora, aby się z nim przynajmniej przywitać. Znali się już od dawna i na pewno bardzo lubili. Kiedy panowie zdecydowali się wejść do środka, ona podała jeszcze kawę i ciastka, które sama upiekła na tę okazję.
Pierwszy zaczął Karol:
— Wspominałeś, że coś tam ciekawego doczytałeś się w nowych książkach, opowiadaj, zatem.
— Może nie tyle nowego, co raczej poczytałem innych autorów niż dotąd. Jak sam wiesz, kontakty między wiarą a nauką mają miejsce od dawien dawna. A czy coś tam nowego się pojawiło, to raczej chyba nie. Najpierw chciałbym posłuchać twoich doświadczeń, o których coś tam już mówiłeś podczas ostatniej naszej rozmowy.
Karol odchrząknął i zaczął powoli i jak się po chwili okazało, z rozmysłem.
— Widzisz drogi Hieronimie, w moim przypadku nie ma ani nowych autorów ani nowych książek, są tylko nowe przeżycia i rozmyślania. Ja doskonale wiem, że moje wnioski nie mają żadnej wartości naukowej, nie można ich w żaden sposób ani zmierzyć ani zważyć — można je jedynie rozważyć. Potem przyjąć albo też odrzucić. Jestem jednak bardzo ciekaw, co ważnego znalazłeś w tych książkach aktualnie wydawanych. Ja mam wielki szacunek do tego, co literatura popularno-naukowa podaje, znam też wielu autorów, ale specjalistyczny język mnie totalnie pokonuje: specjalistyczne określenia i najnowsza matematyka. Ostatnio próbowałem się zmierzyć z takimi autorami jak Penrose, Dennett, czy Musser, i co? Przebrnąłem do końca, ale z efektem bardzo marnym — zdaję sobie z tego sprawę.
— Karolu, ja ci się wcale nie dziwię, ja też mam wiele kłopotów z aktualną literaturą — w sensie jej zrozumienia. O ile świat makro można w pewnym sensie zobaczyć a nawet dotknąć, o tyle świat mikro, czyli mechanika kwantowa i jej zjawiska są niedotykalne, trudno mierzalne a niekiedy wcale. Już Einstein miał z tym ogromne kłopoty i zjawisko splątania kwantowego nazywał „upiornym działaniem na odległość”. Ponadto wielkości, o którymi zajmuje się mechanika kwantowa, w zdecydowanej większości leżą całkowicie poza bezpośrednimi możliwościami detekcji ludzkich zmysłów.
Karol uśmiechnął się i zapytał:
— Słyszałem, że sama mechanika jest jak połamane krzesło, czy tak? — Przypomnij to Hieronimie, pewnie pamiętasz to.
— Nie połamane tylko niekompletne: brak mu wszystkich nóg i oparcia. Mimo, że da się na nim balansować, to, jako stabilna teoria fizyczna pozostaje fundamentalnie niekompletna. Wiem Karolu, do czego zmierzasz. Chcesz mi pokazać, że przy pomocy tak wadliwego instrumentu naukowcy chcą udowodnić, że Bóg nie istnieje.
— Między innymi tak, chociaż ja tego kłopotu nie mam a ty, jako niewierzący ciągle się kłopoczesz, w efekcie nauka ani nie udowodniła, że Bóg istnieje ani, że go nie ma i najpewniej nigdy tego nie dokona.
— Nie ukrywam Karolu, że nawet ci niekiedy zazdroszczę, że miałeś łatwiej — uwierzyłeś i po kłopocie, prawda?
Karol lekko się uśmiechnął, wstał i zrobił kilka kroków, widać było, że nad czymś się mocno zastanawia, profesor mu nie przerywał. Ciągle stojąc, podniósł głowę i powiedział:
— Drogi Hieronimie, ani łatwiej mi nie było, ani nie jest już po kłopocie. Jednak, że uwierzyłem, to fakt.
— Całą młodość spędziłem po drugiej stronie i nie potrzebowałem żadnych dowodów naukowych, ja wtedy nie wiedziałem o żadnej mechanice kwantowej. Po prostu wpadłem w pustkę, wszystko się waliło, cały system zapadł się pod ziemię — przecież pamiętasz te czasy. To wtedy poczułem, że zostałem sam, wszyscy gdzieś się rozbiegli. To wtedy padło moje ciche „gdzie Jesteś”. Nie trzeba było wtedy nauki a w szczególności mechaniki kwantowej, nauka też gdzieś uciekła w kąt. Wystarczył wtedy tylko poeta i jego wiersz. Poczułem jakby ktoś mnie klepnął z tyłu w ramię i głos: „tu Jestem, zawsze tu byłem”. To nie był głos, który ja słyszałem, ja go czułem. To pewnie same neurony w moim mózgu tak zadziałały, jak by to obecni kognitywiści powiedzieli, prawda? Czy po tym powinienem szukać jeszcze jakichś dowodów naukowych? — Hieronimie, to byłoby bez sensu.
Człowiek szuka dowodów, a po co mu one? Jakie one miały by być? Żydzi Jezusa zobaczyli, ale nie uwierzyli, bo nie był w złotej karocy i nie miał złotej korony, On stał się podobny do nich i co? Zabili Go. Mieli już takiego, który był cały w złocie, w koronie i go nienawidzili — mieli swojego króla Heroda.
Gdybym ja posiadał te bliżej niesprecyzowane dowody, chociaż nawet nie potrafię ich sprecyzować to, do czego byłyby mi potrzebne? Gdybym za chwilę uznał te dowody za niekompletne, to żądałbym kolejnych? Tak? — Teraz by nastąpiło nie tyle splątanie, co zaplątanie.
Skoro Bóg stworzył wszystkie prawa natury, z którymi jest jakoś tożsamy, a które teraz człowiek odkrywa, to, czego trzeba mi więcej? Mnie już nic więcej nie potrzeba, chociaż ciągle coś tam — mówiąc kolokwialnie — węszę i coś po cichu odkrywam, chociaż za chwilę dowiaduję się, że to już ktoś wcześniej odkrył albo nie odkrył, bo nauka ciągle jest opóźniona. Myślę, że ta gonitwa za dowodami na istnienie lub nieistnienie Boga jest tylko ambicjonalną sprawą nauki, podczas gdy wszyscy oni doskonale wiedzą, że takiego dowodu nigdy nie przeprowadzą, nie znajdą go.
Niedawno potknąłem się o pojęcie świadomości i utknąłem, pewnie to kiedyś zgłębię, co nie znaczy, że zrozumiem.
— Jesteś trochę niesprawiedliwy dla naukowców, ale powiedz mi, co ostatnio, jak ty to mówisz — wywęszyłeś? Możesz zdradzić?
— Ależ to żadna tajemnica i temat bardzo znany również i tobie Hieronimie. George Musser, którego już dzisiaj wspomniałem napisał książkę „Fizyka na tropie świadomości”. On na wszelki wypadek zasygnalizował, że fizyka dopiero coś tropi, podczas gdy wielu jest takich, którzy twierdzą, że świadomość człowieka nie ginie po jego śmierci a jedynie przeprowadza się do innego wymiaru w czasoprzestrzeni. Brzmi to nawet naukowo, ale inni naukowcy twierdzą, że tak nie jest, bo świadomość znika wraz ze śmiercią mózgu. Ja natomiast, jak zapewne wiesz, nie mam problemu w tym temacie i chyba nigdy nie miałem — niezależnie jak daleko sięgam w przeszłość.
— Tak, znam tę książkę i znam problem — wtrącił profesor — też się nad tym zastanawiałem w kontekście doświadczeń ludzi, którzy przeżyli śmierć kliniczną. „Świadomość” w ujęciu naukowym oraz „dusza” w ujęciu religijnym nie są dokładnie tym samym, ale uważam, że zdecydowanie można i warto je porównywać. Oba terminy stanowią próbę wyjaśnienia tego, co stanowi esencję naszego istnienia.
Ludzka dusza również dla mnie nie wzbudza kontrowersji. Przecież my obaj wyrośliśmy w atmosferze istnienia nieba — wystarczyło podnieść głowę do góry, prawda? Zastanawiam się nad tym, dopiero, od kiedy to kognitywiści podnieśli ten temat, podobnie traktuję problem „wolnej woli”. To również ta grupa naukowców ogłosiła, że Kartezjusz się mylił.
— Ogłosiła, ale czy dowiodła? Jeżeli mamy uznać ich twierdzenie zgodne z zasadami przez nich głoszonymi. Czy zatem i tu potrzebny jest dowód z wzorami matematycznymi, doświadczeniami, tak jak to było przy teorii Einsteina?
— Masz rację, chociaż niekoniecznie muszą być wzory matematyczne, ale jeżeli twierdzenie ma zostać uznane za twierdzenie naukowe, musi istnieć sposób jego sprawdzenia.
Einstein nie powiedział światu: „uwierzcie mi, czas i przestrzeń zachowują się inaczej, niż sądziliście”. Dał teorię, która prowadziła do przewidywań. Te przewidywania można było konfrontować z rzeczywistością. I właśnie możliwość sprawdzenia odróżnia twierdzenie naukowe od wiary, intuicji czy osobistego doświadczenia.
Spróbujmy zobaczyć, co właściwie wynika z tego, co wiemy na temat życia po śmierci.
I dalej zadajmy szereg pytań, które nieco przybliżą nam ten temat — ciągnął dalej profesor.
Czy fakt, że nauka nie potwierdza istnienia świadomości po śmierci, oznacza, że nauka potwierdza jej nieistnienie? — Nie.
Czy brak dowodu istnienia jest dowodem nieistnienia? — Nie.
Czy doświadczenie człowieka, który twierdzi, że obserwował własną operację z perspektywy poza ciałem, jest dowodem naukowym? — Nie.
Czy wobec tego przeżycie takiego doświadczenia nie ma żadnego znaczenia? Też niekoniecznie.
Bo pozostaje faktem, że człowiek takie doświadczenie przeżył i dopiero teraz trzeba wyjaśnić, co właściwie przeżył. To już musi zrobić nauka, tylko rodzi się pytanie, czy posiada odpowiednie narzędzia.
Jeżeli wszystko, co nazywam „sobą”, jest wyłącznie wynikiem pracy mojego mózgu, to, czym właściwie jest owo „ja”, które mówi: „to jest mój mózg”?
Z drugiej strony to pytanie nie jest dowodem na istnienie duszy. I bardzo dobrze. Niech nie będzie. Niech to będzie raczej prowokacja do zatrzymania się i zadania sobie kolejnych pytań. Ale pytań bez odpowiedzi, w stylu Sokratesa, którego tak wielbisz Karolu. A swoją drogą zazdroszczę ci przyjaźni z tym myślicielem i wielkim człowiekiem.
On będąc świadkiem tej rozmowy na pewno zadałby wiele pytań a wśród nich:
Czy świadomość jest rzeczą?
Czy jest procesem?
Czy jest właściwością materii?
A jeżeli jest właściwością materii, to, dlaczego materia stała się zdolna do zadania pytania o własne istnienie?
I jeszcze jedno, chyba najbardziej niewygodne:
Czy człowiek naprawdę wie, czym jest świadomość, czy tylko bardzo dużo wie o procesach zachodzących w mózgu, które jej towarzyszą?
To rozróżnienie jest ogromne. To jest pytanie skierowane głównie do ludzi nauki.
Bo możemy wiedzieć coraz więcej o korelatach świadomości, a jednocześnie nadal nie znać odpowiedzi na pytanie, dlaczego w ogóle istnieje subiektywne przeżywanie świata.
Nie zaryzykowałbym nazwać tych rozważań własnymi dowodami — nie posiadam stosownych kompetencji, chociaż mam tytuł profesora.
Może, więc pewnego dnia uda się stworzyć eksperyment, który pozwoli odpowiedzieć na pytanie, czy świadomość może istnieć niezależnie od mózgu. A może nie. Może właśnie tutaj znajduje się granica poznania, której człowiek nigdy nie przekroczy — wcale bym się nie zdziwił — profesor dodał na koniec i na tym zakończył swój wywód na temat świadomości.
Karol zauważył, że profesor musiał zajrzeć i to nie do jednej książki, bo przecież sprawy kogniwistyki nie były jego specjalnością naukową. Ucieszyło go to ostatnie zdanie profesora, bo pokrywało się z jego zdaniem: to o granicy poznania. Człowiek wiele od swego stwórcy, ale nie wszystko.
— Zgadzam się z tobą Hieronimie, ale idę dalej po swojemu i stawiam pytanie w stylu mojego myśliciela Sokratesa:
— Czy ja muszę wiedzieć, aby wierzyć? Albo czy moja wiara jest silniejsza wtedy, kiedy wszystko już wiem, czy właśnie wtedy, kiedy wiem, jak wiele jeszcze nie wiem?
— Jak cię znam Karolu, to na pewno odpowiesz sobie, że nie musisz i nawet lepiej się czujesz, kiedy coś nie wiesz. Ale powiedz mi, czy przez to nadal jesteś jeszcze nadal człowiekiem wątpiącym?
Tu Karol roześmiał się serdecznie, wyglądało jakby na to pytanie czekał. — Tak, jestem nadal. Tyle tylko, że dzisiaj wątpię już inaczej niż dawniej. Kiedyś wątpliwość oddalała mnie od wiary. Dzisiaj wątpliwość każe mi jej pilnować, abym nie pomylił wiary z wiedzą.
— Piękna odpowiedź — szczerze odpowiedział profesor.
— Moje wątpliwości w pewnym zakresie pozostają od lat i dotyczą nie wiary, ale religii i to w wielu sprawach. Kiedy te wątpliwości się pojawiają wracam myślami do obrazów z Ewangelii — nie mam lepszego obrazu porównawczego. Kiedy widzę nadętego biskupa ubranego w kolorowe suknie, te wysokie nakrycia głowy laską pasterską, ale pozłacaną, z pierścieniami na palcach, jakoś natychmiast moja wyobraźnia stawia mi obok niego Jezusa z Nazaretu w prostej sukni i takich samych sandałach zawiązanych rzemykami. Hieronimie takie obrazy są wystarczające, nie potrzebuję wielkich wywodów teologicznych.
Wróćmy jeszcze do problemu ludzkiej duszy czy mówiąc naukowo do świadomości. Drogi przyjacielu ja nie mam dowodu na życie po śmierci. Nie mam też dowodu, że śmierć jest końcem świadomości. Mam natomiast własne doświadczenia, cudze świadectwa, pytania, których nie potrafię rozstrzygnąć, i wiarę, która pozwala mi przyjąć jedną z możliwych odpowiedzi.
Hieronimie, w takich momentach mój przyjaciel Sokrates, gdzieś z zaświatów zadaje mi pytanie: „A właściwie… skąd ty to wszystko wiesz?”
— A skąd wiesz?
— No, musiałbym pomyśleć, czyli znowu zapędzić moje neurony do pracy.
Ostatnie zdanie Karola wywołało śmiech u obu. Profesor spojrzał w okno, ale nawet zmrok jeszcze nie nadchodził.
Mamy jeszcze czas, zrobię jeszcze herbaty — powiedział Karol i nie czekając na aprobatę Hieronima zabrał się do filiżanek. Orlicz powiedział:
— Karolu, podziwiam twoją wiedzę a szczególnie twoje zdrowe podejście do spraw wiary, której ci zazdroszczę. Nie ma w tym kropli szowinizmu ani nawet zbytnich emocji. Teoretycznie rozmawiało dwóch przeciwników: Wierzący i ateista przedstawiciel nauki — powinna być kłótnia, spór a myśmy się ze wszystkim zgadzali, bez najmniejszych emocji, zauważyłeś to? Jadąc tu rozważałem jak się zachować, aby nie wywołać jakiegoś ostrego sporu.
Karol przyniósł świeżą herbatę, ciastka jeszcze były, bo Agnieszka upiekła ich wiele. Rozstawił filiżanki i zwrócił się do Hieronima:
— Widzisz mój drogi, ja uważam, że ten pseudo-spór wiary i rozumu został sztucznie wywołany, jest bardziej ambicjonalny niż naukowy. Ja twierdzę, że jeżeli mój Bóg lub Bóg Spinozy, czyli Einsteina a może i twój stoi za tym wszystkim, czyli Wszechświatem, a szczególnie za prawami przyrody, moralnymi i wszelkimi innymi, to wśród tego jest gdzieś nauka, którą człowiek odkrywa odrobina po odrobinie
W pewnym momencie ten człowiek zaczyna twierdzić, że to on jest tu ważny, kwestionuje istnienie Tego, co te prawa ustanowił, szuka dowodów na temat Jego nieistnienia. To wszystko po mojemu staje się niepoważne. Według mnie nie ma żadnego rozdźwięku między tak zwaną wiarą a rozumem, głównie, dlatego, że ten podział nie istnieje.
Człowiek chciałby wiedzieć wszystko i to natychmiast, nie znosi sprzeciwu. Jezus z Nazaretu kilkakrotnie zwracał uwagę swoim apostołom i nie udzielał im natychmiast wielu odpowiedzi, bo: „wy tego jeszcze nie rozumiecie, ale kiedyś będziecie wiedzieć” — tak im mówił. I tak było, z czasem się dowiadywali i rozumieli. Tak jest ciągle, do dnia dzisiejszego. Przecież już za naszych młodych lat było nie do pomyślenia abyś stojąc na ulicy zadzwonił przy pomocy telefonu trzymanego w ręce, do brata, który akurat był w Portugalii czy w Australii. Natychmiast uświadamiałeś sobie wielką centralę telefoniczną Pentaconta zajmującą powierzchnię ponad 100m2. Wiemy obaj, że mechanika kwantowa nie puszcza dziś jeszcze wielu problemów. My ich nie rozumiemy, ale kiedyś będziemy wiedzieć. Jesteśmy niczym wspomniani apostołowie, nie prawda?
— Zatem twierdzisz, że problem wiara kontra nauka jest sztucznie rozdmuchiwany przez ludzi niemających wiedzy lub źle nastawionych, a nawet wrogo nastawionych. Powodują go przeważnie chore i nadęte ambicje, czy tak?
— Tak uważam drogi profesorze, dobrze to ująłeś. — Dodał z uśmiechem Karol.
Nastąpiła długa cisza i zdawało się, że wyczerpali już temat swojej dyskusji. Orlicz jednak pokusił się na pewne spostrzeżenie.
— Powiem ci jeszcze, że ty, jako wierzący musisz stanowić nie lada problem dla miejscowego proboszcza z takimi poglądami. Jeżeli się dobrze orientuję, to wiele twoich poglądów albo są na granicy albo już całkowicie są herezją.
Tu Karol zaczął się autentycznie śmiać, co udzieliło się również gościowi.
— A to ci paradoks, ateista wyczuł herezję u wierzącego, tego się nie spodziewałem. A mówiąc prawdę, to masz rację Hieronimie, ja to już sam u siebie wyczuwam, kiedy przykładam swoje poglądy do głoszonych prawd przez wielu duchownych, szczególnie hierarchów.
— A co miejscowy proboszcz na to?
— On nie zna moich poglądów tak jak ty, nawet bym się nie odważył na zapoznanie go z nimi. Dopiero by było. Ale powiem ci, że nawet współpracujemy ze sobą na niwie pracy z miejscową młodzieżą.
— Chyba ich nie uczysz religii? — Zaśmiał się profesor.
— No nie, on raczej ograniczał się do agitacji na rzecz mojej działalności plakatowej w lesie.
— „Działalność plakatowa” — strasznie to zabrzmiało i złowrogo, o co tu chodzi — wyjaśnij mi to.
— Już wyjaśniam. Otóż z mojej inicjatywy powstała ścieżka edukacyjna w postaci tablic o lesie, o drzewach, o zwierzętach i proboszcz na moją prośbę agitował młodzież do udziału w tym. Wyobraź sobie, że więcej młodych przyszło do mnie niż na religie przez niego prowadzoną. Obaj dostaliśmy pochwałę od wójta i od Nadleśniczego. Chcesz to cię kiedyś tam zaprowadzę, zresztą w swoim czasie pisano o tym w gazecie. Od tego czasu nie wytyka mi już, że do spowiedzi nie chodzę, jak równie w niedzielę do kościoła. Hieronimie takiej szczerej rozmowy jak z tobą na pewno bym z nim nie przeprowadził, nic by z tego nie zrozumiał — jestem pewien.
— Słyszałem o tej ścieżce edukacyjnej i bardzo chętnie skorzystam kiedyś z twojego zaproszenia. Chętnie posłucham też twojej opowieści o tutejszym lesie a szczególnie o twoich przyjaciołach zwierzętach.
— Masz to załatwione tylko powiedz, kiedy. Ale powiedz mi jeszcze Hieronimie jak ty spędzasz swoją emeryturę, pamiętam, ze też uprawiałeś leśne spacery, jak jest teraz?
— Pójdziemy i to za niedługo. Takich długich spacerów jak kiedyś, gdy na jednym z nich zabłądziłem i trafiłem do twojej leśniczówki, już nie urządzam. Teraz spaceruję, ale raczej po parku w granicach naszego miasteczka. Zawodowo już się nie udzielam, jedynie piszę. Nie piszę beletrystyki, raczej ograniczam się do swojej specjalności uniwersyteckiej, czyli jest to pewnego rodzaju filozofia i czytam. Już wyłowiłem nazwiska, które tu padły z twojej strony, na pewno się nimi zainteresuję. Jednak główną moją lekturą stanowią książki z zakresu filozofii.
— A powiedz mi tak szczerze Hieronimie, czy nie korciło cię kiedyś zrewidować swój stosunek do wiary? Przecież tak jak ja również pochodzisz z rodziny chrześcijańskiej. Na pewno gdzieś tam kiedyś chodziłeś na religię i z tego, co wiem ochrzciłeś swoje dzieci. No i na pewno masz za sobą również ślub kościelny, bo co by ludzie powiedzieli.
— Jasne, odpowiem szczerze, przyznam, że spodziewałem się tego pytania od ciebie. Dlatego odpowiadam — nie, nie korciło. Prawdę mówiąc nie miałem nigdy powodu, aby szukać czegoś innego poza filozofią. Wspomniałeś Spinozę — znam go i pewnie to on był jednych z tych ważniejszych, który odpowiadał na moje najważniejsze pytania. Dzieci zostały ochrzczone dzięki żonie, ja nigdy się temu nie sprzeciwiałem. Niekiedy chodziłem do kościoła z rodziną, ale to przecież nic nie znaczy. W ostatnim okresie to właśnie ludzie Kościoła skutecznie utrzymywali mnie z dala od tej instytucji a zatem również wiary. Jakoś tak wiara i obecne praktyki religijne zlały mi się w jedno i stały się przeszkodą nie do pokonania. Nie mam tyle sił, co ty, aby tę przeszkodę złamać czy może ją ominąć. Postanowiłem, więc zostać przy swoim i innym nie przeszkadzać, podobnie jat ty Karolu.
— Rozumiem Hieronimie, to bardzo klarowna i jasna postawa, dziękuję za szczerość.
— Szczerość za szczerość — dorzucił profesor.
Po chwili wyszli na ganek, jeszcze ciągle było jasno. Wtedy to Karol wskazał ręką w kąt podwórza i powiedział:
— Widzisz Hieronimie, tam stoi mój brat.
— Ależ nikogo tam nie widzę, kogo masz na myśli?
— To ten dąb pod płotem, dzieci go posadziły rok temu i nadały mu moje imię — Karol. On mnie tu zastąpi, bo ja niedługo przeprowadzam się do miasteczka, do syna. Z góry chcę ci powiedzieć, że nikt mnie stąd nie wypędza, to ja sam podjąłem tę decyzję dla dobra Agnieszki i mojej rodziny.
— No, tego to już zupełnie nie rozumiem, jak to? To nie dla twojego dobra, to nie jest spowodowane twoim wiekiem i po twoich licznych przejściach zdrowotnych?
— Pewnie i moja osoba odgrywa tu jakąś rolę, ale po mojej przewrotce na schodach poziom nadzory z ich strony zaostrzył się. Wchodząc po tych schodkach na werandę jedynie za nisko uniosłem prawą nogę i zahaczyłem o stopień i był upadek, drobny upadek, nic się nie stało. Oni z tego zrobili zawroty głowy, których nie było i odtąd Agnieszka codziennie pyta mnie o samopoczucie, przygląda mi się a Marek dzwoni, co drugi dzień. To się staje już nie do wytrzymania.
— Karol, to ty bagatelizujesz sprawę. Widać szybko zapomniałeś o tym, co przeszedłeś z głową, oni pamiętają. To się może odnowić.
— Może masz trochę racji i widząc, co się wokół mnie dzieje, zdecydowałem się ulżyć sobie, ale również im i skorzystałem z propozycji Marka, przenoszę się do niego.
— Słusznie robisz. Twoja wywrotka wcale nie musiała być spowodowana zbyt wysokimi schodami. A może należałoby powtórzyć badanie na tomografie komputerowym? Wiesz, co mam na myśli.
— Wiem, wiem, ja również o tym myślałem.
Podeszli obaj do dęba, na którym wisiała mała tabliczka z imieniem Karola. Hieronim przekręcił ją w swoim kierunku, ustawił obok Karola i zrobił kilka zdjęć — dla historii.
Potem ruszyli w drugi kąt podwórka. Karol się zatrzymał i wskazał miejsce w samym kącie: — Tutaj spoczywa Kusy, nie pozwoliłem go oddać na utylizację. Pamiętasz go? To był wierny i mądry pies.
— Ależ oczywiście, że go pamiętam — odpowiedział Orlicz — wilczury przeważnie takie są. Miałeś jeszcze ogiera, któremu Kuba było. A gdzie on?
— Dobrze pamiętasz przyjacielu. Od kiedy nastała tu Agnieszka Patera, która przecież ma auto a do bryczki wsiadała pod warunkiem, że ja będę powoził, Nadleśnictwo przeniosło Kubę do innej leśniczówki. Nawet nie wiem, dokąd, nie chciałem wiedzieć. A dzisiaj — jak widzisz drogi przyjacielu — kolej przyszła na mnie. Tylko las zostaje ten sam i w tym samym miejscu.
Hieronim Orlicz pokiwał głową i cichutko zacytował Heraklita: „panta rhei”. — Oj tak, wszystko płynie — zakończył Karol Łoza.
3. Przeprowadzka
Niby to wszystko było postanowione, że Karol Łoza opuszcza leśniczówkę, wszyscy zainteresowani już to wiedzieli jednak sama przeprowadzka opóźniała się. To Karol wymyślał różne powody i ciągle zwlekał. A to jeszcze wszystkie papiery nieuporządkowane, a to znowu ktoś się zapowiedział z odwiedzinami. Ani Agnieszka ani Marek postanowili go nie ponaglać — doskonale wiedzieli, że skoro zdecydował się to zrobi to czy wcześniej czy nieco później. Oboje doskonale wiedzieli jak trudno będzie Karolowi rozstać się z lasem.
Któregoś dnia Agnieszka weszła do pokoju Karola, który właśnie wertował papiery. Usiadła obok i zwróciła się do Karola:
— Karolu, za kilka dni będziemy tu mieć kilku gości na kawie: pewnie z Nadleśnictwa i z naszej szkoły. Oni chcą się spotkać z tobą — tu, w leśniczówce, jeszcze przed twoim wyjazdem.
— Tu w leśniczówce? — To dobrze, że nie ciągną mnie do biurowca Nadleśnictwa. Zresztą ja już od dawna myślałem, że o mnie zdążyli zapomnieć. Skoro jednak pamiętają, to się cieszę. Ale moja droga, gdzie my ich tu posadzimy?
— To już zostaw mnie, wszystko już obmyśliłam. Z nadleśnictwa podrzucą nam trzy stoliki i kilka krzeseł, ustawimy to na werandzie. W piątek ma być ładna pogoda to posiedzimy przed leśniczówką na werandzie.
Acha — pomyślał Karol — niby takie sobie spotkanie, a ja czuję tu precyzyjnie przygotowane spotkanie. Czuję w tym rękę Agnieszki w porozumieniu z Markiem Borowiczem Nadleśniczym. Mówiło się już dawno, że Marek lada miesiąc awansuje i opuści tutejsze nadleśnictwo. Tak to teraz jest, to tylko ja całe życie przesiedziałem w tej samej leśniczówce na skraju lasu. Znowu się kłania wygłoszone niedawno przez Orlicza to sławetne „panta rhei”. Niech tak będzie, skoro ma tak być. Zatem dobrze, że odbędzie się tutaj, pod lasem a nie sali zebrań w nadleśnictwie. Gdyby nie to, pewnie bym się nie zgodził.
Prawdą jest, że miejsce tego spotkania wymyślił Marek nadleśniczy z Agnieszka Paterą — obecną panią na urzędzie Leśniczej. Oboje doskonale wiedzieli, że Karol w żaden sposób nie zgodzi się przyjechać do urzędu. Zresztą Karol już nie był pracownikiem, więc niezbyt by to pasowało gdyby takiemu spotkaniu nadawać oficjalną formę.
Już w przeddzień spotkania jednak Karol był mocno podekscytowany. Chciał coś się dowiedzieć, ale Agnieszka nie zdradziła mu ani słowa, to miała być tajemnica. I Karol więcej nie nalegał, wiedział, że skoro Agnieszka tak mówi, to tak musi być.
Przed południem podjechał samochód ciężarowy z nadleśnictwa, na którym przyjechały stoliki i krzesła. Pracownicy nadleśnictwa ustawili stoliki i krzesła na werandzie według wskazówek Agnieszki i odjechali. Ze swojego samochodu Agnieszka wyniosła obrusy, szklanki i talerzyki. Karol patrzył na to i żartował: — Czyżby to twoje zaręczyny albo już wesele Agnieszko? A może już ślub?
— Drogi Karolu, gdyby tak miało być, ty byś wiedział pierwszy, chyba wiesz. A skoro nic nie wiesz to tak nie jest.
— Przepraszam, to był wyjątkowo głupi i prostacki żart.
Agnieszka jedynie się uśmiechnęła dając znak, że nie jest urażona i dalej robiła swoje, czyli rozstawiała talerzyki i rozstawiała szklanki, za dwie godziny mieli przybyć goście. Karol również pomagał — przecież to mieli być jego goście.
Oto ukazał się bus z Nadleśnictwa i zatrzymał się przed furtką leśniczówki.
Któż to przyjechał? Po kolei zaczęli wysiadać: Marek Borowicz Nadleśniczy, Wójt Porąbek, Dyrektorka Szkoły Podstawowej w Porąbkach wraz z kilkoma dziećmi, a za nimi wysiadł miejscowy proboszcz wywołując niemałe zdziwienie ze strony Karola. — On tutaj, u mnie? — Wypowiedział cichym głosem Karol. Okazało się, że ksiądz to słyszał i natychmiast zareagował.
— Witaj Karolu, wiem, że zdziwiła cię moja obecność u ciebie, ale ja wiem, że ty wiesz, że mimo wszystko lubię cię i to za wiele rzeczy. Kiedyś będąc w stanie cierpienia poruszyłeś moją bryłę pewności siebie. Ona poruszyła się w stronę lasu,
— Wyobraź sobie, że potoczyła się żwawo w tamtą stronę, mimo że dotąd stała w miejscu. Ja ci tego nigdy nie zapomnę i raz jeszcze ci dziękuję — ksiądz nawiązał w tym miejscu do rozmowy, jaką ze sobą niegdyś przeprowadzili w szpitalu, gdzie Karol leżał po napadzie przez chuliganów.
— No i jeszcze pamiętam, że publicznie, w sądzie, przebaczyłeś temu napastnikowi. Jesteś godzien swojego patrona leśników św. Jana Gwalberta, o którym wiemy, że też przebaczył mordercy brata i nie ustępował przed złem, które toczyło wtedy Kościół. Na taki gest nie każdego stać, nawet tak zwanych prawdziwych katolików. Tego nie zapomnę nigdy na swojej drodze kapłańskiej. Starzy już jesteśmy obaj i nie wiem czy się kiedyś jeszcze spotkamy, więc wypowiadam to dzisiaj, przy tych świadkach i proszę ich, aby świadczyli o tym wszędzie. Przepraszam, za tą przydługą wypowiedź — planowałem nic nie mówić, tylko być.
Uścisnęli się raz jeszcze i ksiądz usiadł przy stoliku na werandzie. Zarówno Karol jak i pozostali doskonale wiedzieli, o czym mówił proboszcz. Wiedzieli też, że ksiądz nieraz wzywał Karola do nawrócenia, bo ten rzadko bywał w kościele. Karol nigdy się nie obrażał twierdząc, że jego kościół to cały las i tam najlepiej dostrzega Boga. Obiecywał jednak, że kiedyś się nawróci, o co apelował ksiądz.
Karol podszedł teraz do każdego z osobna i się przywitał zamieniając kilka słów. Wreszcie podszedł do dzieci, objął całą czwórkę ramionami, przytulił i ucałował je w głowy. Dzieci wygłosiły wiersz dedykowany panu Karolowi i wręczyły mu kwiaty oraz własnoręcznie wykonane laurki.
— Piękne laurki i z lasem związane — dziękuję wam moje dzieciaki kochane.
— A ty to jesteś Kasia Małecka, znamy się prawda? Jesteś wyższa od pozostałych, bo na pewno chodzisz już do średniej szkoły. Na co Kasia lekko dygnęła i odpowiedziała: tak panie Karolu, znamy się z racji pańskiej książki, to była wspaniała przygoda literacka.
Kiedy wszyscy się rozsiedli głos zabrał Nadleśniczy Marek Borowicz. Mówił wspominkowo w bardzo ciepłych słowach. Wspomniał czasy, kiedy żył jeszcze jego ojciec, który był przyjacielem Karola.
Po chwili Borowicz wyciągnął coś, co było zapakowane w kolorowy papier, rozwinął to „coś” i oczom wszystkich ukazała się piękna rzeźba zakonnika. Nadleśniczy poprosił księdza o przypomnienie historii tego zakonnika. Rzeźba ta przedstawiała bowiem postać św. Jana Gwalberta — patrona leśników. Nie należy mylić tego świętego ze świętym Hubertem, który jest patronem myśliwych. Ci obaj święci będący w niebie, na pewno są zaprzyjaźnieni, czego nie można powiedzieć o ich podopiecznych tutaj, na Ziemi. Leśnicy raczej nie kochają myśliwych, którzy zabijają zwierzynę i to z powodów czysto biurokratycznych. Realizują planowe odstrzały — tak to się nazywa.
Nadleśniczy Marek Borowicz pokazał wszystkim rzeźbę patrona leśników i dodał:
— O tym, naszym świętym patronie, już dzisiaj była mowa, jednak pomyślałem, że najlepiej opowie o nim nasz proboszcz, którego tu mamy. Bardzo proszę, księże Stefanie o kilka słów.
— Słuchajcie moi drodzy, ja naprawdę nie zamierzałem wcześniej wspominać tego patrona i łączyć go z naszym Karolem — to samo wyszło. Wyszła cecha, która naprawdę łączy ich obu — to akt przebaczenia. Jeden darował zabójcy a drugi potencjalnemu zabójcy. Dodam tu, że Jan Gwalbert darował zabójcy swojego brata a potem został zakonnikiem. Wybudował klasztor w okolicznych lasach.
— Tylko Karol nie poszedł do zakonu — odezwał się półgębkiem wójt, co spowodowało śmiech, nawet dzieci śmiały się serdecznie. Ksiądz jednak natychmiast przywołał powagę sytuacji.
— Moi drodzy, żarty żartami, ale analogia między Karolem i patronem leśników, chociaż drobna, ale jest. Zważcie, gdzie nasza leśniczówka się znajduje — czy nie na skraju lasu? Myśmy z Karolem nieraz różnili się w ocenie takiej czy innej drogi do Boga, ale ja jego zdanie szanuję, bo to jego wybór i jest w nim konsekwentny. Wielu życzyłbym takiej postawy. A tak po prawdzie, to samotne życie Karola w tej leśniczówce na skraju lasu wiele nie różni się od życia, jakie wiódł Jan Gwalbert?
— Ale wróćmy do naszego patrona, o którym już tu wiele informacji padło. — Urodził się ok. 995 roku we Florencji w bogatej rodzinie i otrzymał staranne wychowanie. Kiedy jego brat został zabity odstąpił od zemsty, przebaczył zbrodniarzowi a sam podjął pokutę. Wstąpił do zakonu benedyktynów, z czasem na znak protestu przeciwko lokalnej symonii, czyli głównie handlowi odpustami zerwał z tym zakonem i podjął życie w odosobnieniu na zalesionych terenach doliny Vallombrosa. Zbudował drewniany klasztor i założył zakon wallombrozjanów, który został zatwierdzony przez papieża Wiktora II w 1055 roku. Zmarł 12 lipca 1073 roku. Jego kanonizacja odbyła się 1 października 1193 — dokonał jej papież Celestyn III, a w 12 stycznia 1951 roku papież Pius XII ogłosił go patronem leśników.
— Kto uważnie słuchał, co teraz mówiłem, na pewno odkrył jeszcze jedną cechę naszego patrona, którą można dostrzec u naszego Karola — to ostatnie zdanie ksiądz wypowiedział już z uśmiechem na ustach, jednak wspomnianej cechy nie zdradził. Za to Karol poruszył się nagle, widać było, że słowa księdza niezbyt mu się podobały. Był skromny i nigdy nie lubił takich słów na swój temat, chociaż to były w końcu pozytywne słowa.
— Ależ drogi dobrodzieju, w tym gloryfikowaniu mnie to chyba trochę przesadziłeś, jestem zwykłym leśnikiem i nic poza tym. A ten piękny podarek przyjmuję i bardzo się cieszę, Marku bardzo dziękuję.
Teraz głos zabrała pani dyrektor podstawówki. Ona też miała miłą niespodziankę. Sięgnęła do pudła, które stało w pobliżu i wraz z Kasią Małecką wyjęła kilkanaście książek. Jedną podniosła do góry tak, aby Karol zobaczył.
— A gdzie to się uchowało? — Zawołał Karol radośnie.
Ponieważ był fotograf, zrobił zdjęcia. Pani Maria Kowalska dyrektorka szkoły poprosiła Kasię i Karola, aby usiedli przy osobnym stoliku a przed nimi położyła kilkanaście książek autorstwa Karola, przy udziale Kasi „Las mówi”. Kiedy już usiedli, pani dyrektorka zakomunikowała:
— Moi drodzy, jeszcze jedna niespodzianka. Teraz Kasia i pan Karol złożą autografy w tych książkach. Kilka z nich otrzymają dzisiejsi goście, a pozostałe trafią do szkolnej biblioteki na przechowanie. Będą nimi obdarowywani szczególnie ważni i zasłużeni goście.
Pomysł bardzo spodobał się wszystkim i wszyscy bili brawo. Współautorzy zabrali się do podpisywania a pozostali goście częstowali się ciastkami i kawą. Wreszcie Agnieszka mogła też usiąść i odpocząć, bo dotąd cały czas była w ruchu. Cóż tu ukrywać, całe to spotkanie jak i jego przebieg, to jej pomysł. Karol od razu się tego domyślił.
Gdy punkty z harmonogramu się wyczerpały, rozpoczęły się luźne rozmowy na różne tematy. Nawet niektóre oswojone zwierzęta wychyliły się z lasu i przypatrywały się czemuś, czego dotąd jeszcze nie widziały — takiego zgromadzenia ludzi. Jedynie rys Teofil się nie ujawnił, chociaż był przecież najbardziej oswojony, wchodził przecież do leśniczówki.
— Teo jednak tu jest, ja go czuję za plecami, przypuszczam nawet gdzie się przyczaił — mówił półgłosem Karol rozglądając się wzdłuż linii lasu.
Kiedy spotkanie zbliżało się już do końca, Karol wstał od stolika i wygłosił coś w rodzaju podziękowania:
— Moi kochani przyjaciele, bo tak mogę was nazywać, wszystkich jak tu jesteście a szczególnie tych najmłodszych. Ani przez chwilę nie przebiegło mi przez myśl, że coś takiego jak dzisiaj mnie jeszcze spotka zanim stąd wyjadę. Odchodząc na emeryturę miałem uroczyste pożegnanie a tu jeszcze coś takiego. Byłem przekonany, że dzisiaj już mało, kto pamięta o starym Karolu Łozie, że zostałem już zapomniany. Skoro widzę tu tyle ważnych postaci, to rodzi mi się pewna refleksja. Dla emeryta nie liczy się nic, co przypomina akademię, żadne tam oklaski, wpinanie czegoś do klapy — on takie rzeczy już przeżył. Natomiast to, co wyście tu zrobili można urządzić tylko jeden raz, to spotkanie było niepowtarzalne i raz jeszcze serdecznie wam dziękuję.
Pozwolę sobie zaproponować wam, aby taki program pożegnania powielać — przynajmniej w stosunku do osób szczególnie zasłużonych. Ja w każdym bądź razie, tego dzisiejszego spotkania nigdy nie zapomnę, spowodowaliście, że poczułem dzisiaj niesamowitą radość, jak rzadko, kiedy, już nawet nie pamiętam, kiedy tak się czułem. Dziękuję pani dyrektor Kowalskiej i Kasi za przypomnienie mojej książki o lesie. Marku, dziękuję za obecność i rzeźbę naszego patrona leśników, świętego Jana Gwalberta.
Skoro to święty, to będę teraz mógł się do niego pomodlić, o co? — O zdrowie i mądrość, tego nigdy za wiele — powiedział nadleśniczy Marek Borowicz.
— Ale ta figurka nie jest poświęcona! — Z przekąsem dodał znowu wójt.
W tym momencie ksiądz wstał, poszedł do kuchni i w talerzu przyniósł trochę wody, zanurzył dłoń i pokropił figurkę uprzednio ją błogosławiąc, a potem dodał: niech mi tu nikt nie mówi, że woda nie była poświęcona. A w Jordanie była poświęcona? Och te ceremoniały, te ceremoniały… Ja rozumiem, że Karol mnie doskonale rozumie.
— Całkowicie rozumiem, a ponadto, do tego świętego Jana będę się modlił jedynie o pośrednictwo w załatwieniu mi dobrego zdrowia i trzeźwego rozumu. Czy nie tak księże proboszczu?
— Doskonale, ja wiem, że ty Karolu wiesz więcej niż niektórym się wydaje, nawet rzadko chodząc do kościoła, więcej niż ci, co bywają tam niekiedy codziennie. Myślę, że wszyscy tu obecni wiedzą, co mam na myśli. Ale nie idźmy dalej w tych rozważaniach, ta uroczystość nie jest ku temu.
Na koniec Karol poprosił jeszcze o chwilkę ciszy. Znowu wstał i powiedział: — Na koniec chciałbym serdecznie podziękować jeszcze mojej kochanej Agnieszce, która — mówiąc najkrócej — była mózgiem całego tego spotkania: — Agnieszko dziękuję ci za wszystko. To, że ty stanęłaś na mojej drodze w wielu trudnych momentach i opiekowałaś się mną niczym moja córka, to jest widzialny dowód na istnienie Boga! — Księże proboszczu, dobrze to powiedziałem? — Karolu pokonałeś mnie — odpowiedział ksiądz.
Karol i Agnieszka padli sobie bez słowa w ramiona — u obojga dało się zauważyć ronione łezki. Zresztą nie tylko u nich, bo i u pani Kowalskiej, a i ksiądz przecierał oczy rękawem sutanny.
Impreza miała się ku końcowi. Wszyscy jednak czekali aż wstanie z miejsca nadleśniczy Borowicz.
Nastąpiły stopniowe pożegnania i zaproszenia Karola do odwiedzin Porąbek: leśniczówki, nadleśnictwa, szkoły a nawet proboszcz zapraszał nie tyle do kościoła, co na plebanię.
W końcu wszyscy wsiedli do busa i odjechali pozostawiając za sobą miłe wspomnienia i miłą atmosferę.
Na drugi dzień Karol Łoza wykonał jeszcze swój ostatni obchód — szedł jak zwykle znaną sobie trasą. Szedł bardzo powoli, zatrzymywał się przy niektórych drzewach, rozmawiał z nimi i poklepywał.
Nagle spojrzał w prawo — tam stał ryś. Karol obrócił się w jego kierunku i czekał. Teofil podszedł do niego, otarł się o nogę i poszedł dalej. To było pożegnanie w wykonaniu Teo — jak zwykle krótkie, ale pełne treści. Karol zrozumiał wszystko.
Zatrzymał się na dłużej na starej dąbrowie przy oczku wodnym, pod dębem. To było tutaj — to tu Teofil wpadł w potrzask, Karol próbował sobie odtworzyć tę scenę, ale poza pojedynczym przebłyskiem nic więcej nie było. A może to było to jedno, jedyne mignięcie? — Pewnie już więcej nic sobie nie przypomni, poza obrazkiem szarpiącego się rysia z łapą tkwiącą w żelazku zastawionym przez kłusownika. Poszedł dalej.
Na całej trasie spaceru pojawiały się i znikały różne znane mu zwierzęta: a to sarny, a to lis, zając i liczne ptactwo.
Po południu przyjechał Marek i zabrał paczki, w których spakowane były rzeczy ojca. Okazało się, że cały samochód był pełny. Wtedy to wtrąciła się Agnieszka: — Marku, ja tatę zabiorę do swojego samochodu i wieczorem przywiozę pod twój dom.
— Agnieszka wybrnie z każdej komplikacji — wtrącił Marek, co Karol zaaprobował i Marek odjechał w kierunku miasta.
Kilka godzin po odjeździe Marka Łozy do samochodu Agnieszki szedł Karol — idąc do samochodu, na chwilkę, zatrzymał się przed swoim dębem. Dąb Karol stał dumnie wyprostowany i delikatnie machał listkami. — Ruszyli.
Zawsze wszyscy mówili, że jadą do miasteczka, mało, kto wymieniał jego nazwę — to Borków. To tu w Borkowie teraz przyjdzie Karolowi mieszkać. Jechał tam bez entuzjazmu, chociaż wiedział, że tak być musi. Wielu jego rówieśników takiej możliwości nie miało i lądowali w domu starców — Karol doskonale zdawał sobie z tego sprawę. W czasie jazdy milczał — rozważał jak to teraz jego życie będzie wyglądać, gdzie będzie chodził, jakie zajęcie wybierze. To rozmyślanie przerwała nagle Agnieszka.
— Karolu, za chwilę wjeżdżamy do naszego miasteczka, czyli do Borkowa. Mamy dużo czasu, jest widno, więc obwiozę cię nieco, To miasteczko ma długość zaledwie 3 km a wszerz to tylko 2 km. Będę podjeżdżać na chwilkę pod dom lub numer domu, na chwileczkę się zatrzymamy, powiem kto tu mieszka i jedziemy dalej, dobrze? — Dobrze, tak zrób. — Zatem uważaj.
— W tym domu, po prawej mieszka dyrektorka Kowalska. Jedziemy dalej. W tym domu na wprost mieszka Marek Borowicz, chyba akurat jest przed garażem, ale my jedziemy dalej. Przejechali pół km w kierunku centrum — W tym domu z numerem piętnastym mieszka twój przyjaciel profesor. A teraz Karolu uważaj, bo tu za skrzyżowaniem po prawej stronie mieszkam ja. Przez cały czas jazdy od domu do domu Karol nawet słowa nie wypowiedział. Kiedy Agnieszka zatrzymała się na chwilę pod swoim domem Karol powiedział cicho i powoli:
— To wy wszyscy mieszkacie tutaj obok siebie? To jest niesamowite!
— Tak Karolu a teraz jedziemy do Marka, do twojego nowego domu. — Podjechali kilkaset metrów bliżej parku i Karol z daleka rozpoznał swój nowy dom. – To tutaj! Jestem w domu.
Zatrzymali się, Karol wysiadł i trafił wprost na Marka, który już jakąś chwilę stał przed domem na chodniku. Marek przywitał ojca w jego nowym domu i zwrócił się do Agnieszki:
— Agnieszka zapraszam na kawę do nowego pokoju ojca. Agnieszka przyjęła zaproszenie z radością i wszyscy weszli do domu. Marek zaprowadził ich wprost do nowego pokoju ojca.
To był dawny pokój Wojtka, Karol tu bywał kiedyś, ale rzadko. Nie pamiętał dokładnego rozkładu pokoju ani widoku za oknem, pamiętał jedynie, że ten pokój był na parterze, w narożu domu, a okna wychodziły na ogród. Za ogrodem, w oddali, widać było już park miejski.
Karol wszedł pierwszy, stanął na środku, uśmiechnął się i ku zdziwieniu pozostałych Powiedział: — Witaj przyjacielu! Za oknem stał modrzew — cały jeszcze w zieleni, jesienią zmieni kolor na złoty a potem zrzuci igły żeby na wiosnę znowu się przybrać na zielono. Na wysokości około czterech metrów wisiała budka dla ptaków. Na pewno szpaki — pomyślał Karol.
Wszyscy zauważyli, że pokój i jego wystrój przypadł Karolowi do gustu. Najważniejszy był regał na książki — jeszcze pusty, ale za chwilę wypełni się. Był i komputer, chociaż już nie najnowszy i pewnie jeszcze z Windowsem 7 — pomyślał Karol. Dla niego w sam raz, Wojtek pewnie ma już laptopa z najnowszym programem operacyjnym.
Zarówno Marek jak i Agnieszka zauważyli, że ten pokój przypadł Karolowi do gustu. Po chwili pojawiła się żona Marka Łozy — Justyna i przywitała się z teściem. Pojawiły się ciastka i kawa, wszyscy zasiedli do stołu. Zaczął Marek:
— Chciałbym tato, abyś powolutku się tu zagospodarował, poustawiał wszystko według swojego gustu i czuł się jak na swoim, bo też twoje.
— Tu wszystko stoi na swoim miejscu i nic nie będę przestawiał — odpowiedział Karol — wy mi tylko określcie, jakie będę miał u was obowiązki. Wiecie przecież, że bez tego nie można funkcjonować, przynajmniej ja nie potrafię.
— Czekałam na te słowa Karola — wtrąciła Agnieszka — wiedzcie, że on bez tego nie potrafi żyć, leśniczówka zrobiła swoje. Trudno będzie, ale myślę, że ty Karolu znajdziesz swoje miejsce — znam cię.
— Tato, a co to za obowiązki masz w tej chwili na myśli? Przecież nie będziesz gotował! — Roześmiała się Justyna.
— No dobrze, może zbyt wcześnie ten temat podniosłem, ale pamiętajcie, że macie mnie brać pod uwagę a samo życie na pewno podsunie rozwiązania — zakończył Karol.
Marek nie brał udziału w tej dyskusji, bo on doskonale znał ojca i wiele rzeczy przewidywał. Wiedział, że ojciec nie będzie do niczego się wtrącał, ale z chęcią podejmie się każdej pracy fizycznej — wszystko na miarę jego wieku i sił. On musi poczuć swoją przydatność — taka jego natura.
Kiedy Agnieszka już wsiadała do samochodu, Karol podszedł do niej i powiedział — a wpadaj tu czasami, choćby na chwilę z wiadomościami i zaplanuj też kiedyś wycieczkę do naszego lasu. Lato się kończy, zaczyna się jesień a to piękny czas dla lasu, nieprawda? — Jasne Karolu! Masz to u mnie jak w banku. A swoją drogą smutno będzie bez ciebie w leśniczówce.
W tej chwili dotarło do Karola, że jemu też będzie smutno bez leśniczówki i Agnieszki w niej. Kto wie czy to nie zaboli bardziej niż efekt niedawnego upadku na schodach.
Rankiem, kiedy ledwo słońce wstało, dało się słyszeć dźwięki dochodzące z kuchni — to pewnie ojciec robi sobie śniadanie — odezwał się Marek — Agnieszka uprzedziła mnie o pewnych zwyczajach ojca, musimy to z nim jakoś ustalić — wyszeptał Marek do żony. — Przecież on pół życia wszystko robił sam, nikt mu nic pod nos nie podsuwał, więc trzeba będzie to uszanować — dodała Justyna. Wstała, założyła szlafrok i poszła do kuchni.
Karol już miał wszystko przygotowane, łącznie z herbatą.
— Dzień dobry tato, widzę, że już funkcjonujesz, i dobrze, to twój zwyczaj, dlatego my się do tego przystosujemy. Też będziemy wstawać wcześniej, chyba nam to nie zaszkodzi, a wręcz odwrotnie.
— Obudziłem was, wiem o tym doskonale, ale co ja mam zrobić skoro tyle lat to ja słońce nawet budziłem. Masz rację Justynko, poranne wstawanie to jak narodziny, zobaczysz. Teraz mi powiedz, gdzie, co leży w kuchni to ja wam będę robił śniadanie, co ty na to?
— Może nie do końca, wystarczy jak chleb pokroisz i wyjmiesz na stół to i owo, resztę u nas każdy sobie robi indywidualnie. Zresztą zobaczysz jak to się odbywa. Marek jedzie do swojej firmy różnie: raz na szóstą innym razem na siódmą. Ja do banku idę zawsze na ósmą, więc trudno o wspólne śniadania — może jedynie w weekendy. W sobotę oprowadzę cię po sklepach, to niekiedy pójdziesz po jakieś zakupy, zgoda?
— Ależ oczywiście, zgoda. Oszczędziłaś mi Justynko wiele zbytecznych pytań i propozycji, myślę, że wszystko się ułoży.
Takim to sposobem doszło do pierwszych, ale jakże ważnych uzgodnień. Reszta też poszła bardzo sprawnie, w końcu Karol dotąd sam opiekował się swoim domem, czyli leśniczówką, czyli o wiele większym i ważniejszym obiektem.
Kiedy młodzi Łozowie udali się do swoich codziennych zajęć, Karol postanowił odbyć krótką wycieczkę po Borkowie. Nie miał żadnego celu, chciał tylko nieco pospacerować.
Ledwo uszedł kilkaset metrów zobaczył duży plac a na jego przeciwległym miejscu stał nieduży kościółek. — Karol zatrzymał się i pomyślał, że to chyba coś znaczy, wypada, zatem wejść. Nie namyślając się wiele wszedł do środka.
Nie był to duży kościół, ale wyposażenie miał bogate i kolorowe — chyba barokowe. Karol usiadł w ławce pod chórem.
Poczuł błogi spokój, panowała tu zupełna cisza. Najpierw omiótł wzrokiem ściany dookoła zatrzymując się nieco na ołtarzu — obraz pewnie jakiegoś świętego, ale strojem przypominał biskupa, kto to może być? — Św. biskup Mikołaj! Odgadnął trafnie, co sprawdził potem na tabliczce przed kościołem.
Nie był zmęczony spacerem, chociaż siedząc teraz czuł się jakby wypoczywał po ciężkiej pracy. Kościół to też jest miejsce wypoczynku — pomyślał. Panował półmrok, jedynie przez witraż przebijał kolorowy strumień światła padając tuż obok niego. Dobrze mu się siedziało — nigdy go coś takiego nie spotkało w kościele, zresztą w Porąbkach rzadko bywał w kościele, wolał iść do lasu i posłuchać raczej ptaków niż księdza, którego kazania nijak nie przekonywały. Mimo wszystko samego proboszcza w Porąbkach lubił.
W pewnym momencie Karol się poruszył — coś go wytrąciło z zadumy. Spojrzał na zegarek — niemal pół godziny przesiedział rozmyślając. Wychodząc minął się z jakimś księdzem, zapewne proboszczem.
Kiedy dotarł do domu był już Marek — był na kontroli swojej budowy w pobliżu i postanowił wcześniej pojechać do domu, ciekawiło go jak sobie radzi ojciec. Kiedy zobaczył wchodzącego ojca zapytał ze zdziwieniem: — A gdzie to byłeś? Pewnie długi spacer, co?
— Tak, spacer i w tutejszym kościele byłem, co cię pewnie zdziwi. Mało tego, spodobał mi się ten kościółek, przytulny jest.
— Może trochę zdziwiło, bo w Porąbkach rzadko chodziłeś, chociaż dopóki mama żyła chodziliśmy razem, co niedzielę i dzięki temu my z Justyną też chodzimy, co niedzielę. Nie znaczy to, że to, co w Kościele się teraz dzieje ja przyjmuję bezkrytycznie — mam swoje zdanie, ale potrafię oddzielić wiarę od religii.
— No, no, bardzo dobrze to powiedziałeś: „oddzielić wiarę od religii” — to mi w Porąbkach bardzo przeszkadzało a ponadto z mojej leśniczówki do kościoła było daleko. Tu jest za przysłowiowym rogiem. Teraz to i ja pewnie będę chodził z wami — ponadto jest tak, blisko, że nie tyle grzechem, co głupotą byłoby nie chodzić.
— Tak tato, to dzięki mamie zostałem przy Kościele na dobre i złe czasy i cieszę się, że nasza tradycja się odnowi. Nie wiem tylko, co z Wojtkiem, ale gdyby nawet coś głupiego go ogarnęło, to z wiekiem przejdzie mu — korzenie zawsze robią swoje. Niekiedy milczą latami, ale wystarczy im kropla wody i potrafią odnowić właściwe oblicze.
Karol ani słowem nie wspomniał o tym dziwnym przeżyciu, kiedy siedział w pustym kościele i rozmyślał. Postanowił raczej poczekać i zobaczyć, co z tego wyniknie. Na razie czuł w sobie jeszcze zbyt wiele emocji
A może i u niego ruszyły te najstarsze korzenie i dają o sobie znać? Karol pomyślał, że pewnie jakieś siły dobra i zła zaczęły się spierać o jego duszę. Nie dawno temu Karol zdeklarował się dość wyraźnie, po której stronie stoi — na pewno tej drugiej stronie ta deklaracja nie spodobała się i tak łatwo nie odpuści, tego był pewien.
Po obiedzie, Justyna na prośbę Karola, zabrała go na spacer po mieście, ale w konkretnym celu. Ponieważ zdecydował się, że będzie robił zakupy postanowiła go oprowadzić po najważniejszych sklepach, których nie było zbyt wiele. Każdy wie, że najważniejszy jest market Biedronka — tam w zasadzie wszystkie potrzebne rzeczy do jedzenia można zawsze kupić, chyba, że ktoś jest bardzo wybredny.
Justyna też wskazała na Biedronkę, ale pokazała sklepy wysoce specjalistyczne jak na przykład warzywniak, w którym ona kupowała. Karol, który tyle lat żył samotnie wszystko to rozumiał i bardzo szybko pojął sposób robienia zakupów.
Karol wiedział, że powinien ponieść jakieś koszty i czekał, że usłyszy coś na ten temat, Ani Marek, ani Justyna nie poruszali tego tematu, zatem zdecydował, że on poruszy ten temat.
— Justysiu, a jak będzie z moimi kosztami utrzymania? Czy macie już jakiś pogląd na ten temat?
— Słuchaj tato, wrócimy do domu to pogadamy włącznie z Markiem. Ale jak chcesz, to mogę ci coś zaproponować.
— Mów Justynko, posłucham. — Wiadomo, to drażliwy temat i lepiej go mieć za sobą.
— U nas każde ma teraz swoje konto bankowe. Marek ma konto na swoją firmę, a ja mam konto w swoim miejscu pracy. Opłaty za media Marek wrzuca w koszty swojej firmy i ja nawet nie wiem ile to jest. — Trudno, aby w koszty firmy wrzucał pietruszkę — zażartował Karol. No właśnie — uśmiechnęła się Justyna, — jako dawny leśniczy doskonale orientujesz się w tych procedurach kosztowych.
— Mamy oboje kartę bankową dla konta, do którego każde ma dostęp. Proponuję, więc abyś ty też tam przelewał swoją kwotę i z tej karty korzystał. Tylko, ile? — No właśnie. Tego to my nie wiemy. Proponuję abyś to sobie sam przemyślał i sam zaproponował. Nie będziemy szukać tak zwanych cen rynkowych czy statystycznych kosztów utrzymania. W tym momencie nic jeszcze nie proponuj, jak zajdziemy do domu powiesz to w obecności Marka.
— Pomysł godny Salomona — Karol był wysoce zadowolony, tym bardziej, że on już koszty swojego utrzymania znał.
Temat wrócił po obiedzie. Karol sięgnął do notatek i wymienił kwotę swojego utrzymania, jaką winien im wpłacać. Agnieszka otworzyła oczy i zaczęła się śmiać. Marek natomiast odpowiedział również z uśmiechem:
— Tato, przy takiej kwocie to my się jeszcze przy tobie wzbogacimy. Ty tu wymieniłeś kwotę cztery tysiące złotych? — Jak cię znam, to ogród za domem będzie teraz twój, a to kosztuje i wiele innych rzeczy. Dzięki twojej obecności wzrośnie bezpieczeństwo domu — zaśmiał się na koniec Marek. Wreszcie, kiedy ten dom był budowany i ty przy nim pracowałeś, nie wystawiłeś żadnego rachunku.
Marek mówił bardzo wesoło a to przecież nie jest błacha sprawa — pomyślał Karol.
— Zatem wystarczy jak teraz na to wspólne konto przelejesz tysiąc złotych. Z czasem rozważymy jeszcze coś innego. Ja, jako firma, mogę zatrudniać emerytów — zobaczymy, może tu się znajdzie jakaś dopuszczalna forma. Wszyscy zadowoleni?
Zdziwiony Karol nic nie odpowiedział tylko śmiejąc się, kręcił z niedowierzaniem głową.
Dziwne to, ale od tego momentu Karol zaczął patrzeć na dom i jego otoczenie, jako współwłaściciel, czuł się jeszcze bardziej przywiązany do tego miejsca, chociaż przywiązanie do leśniczówki, która pozostała pod lasem w Porąbce w niczym nie uległo zmianie. Pewnie z czasem leśniczówka zejdzie na dalszy plan, ale z jego pamięci nigdy nie zniknie — tego Karol był pewien. Ponadto zwierzęta: ryś, jelonki, lis, kruki, bocian… Zawsze przed zaśnięciem wszystkie widział a one żegnając się z nim znikały gdzieś w lesie.
W niedzielę poszedł do kościoła razem z Markiem i Justyną. Wielu przyglądało mu się, wyczuwali obcego — w końcu Borków to małe miasteczko, zaledwie kilkutysięczne.
Karol z niepokojem czekał na kazanie proboszcza, od tego wiele zależało.
Ksiądz najpierw przedstawił obraz dnia dzisiejszego, z jego wszystkimi wadami, kolorowymi oszustwami, nachalną reklamą i wszelkim złem w stosunkach miedzy ludźmi. Nie była to jednak ocena agresywna, a raczej pełna smutku. Dodał, że to wszystko oferuje nam dzisiejszy świat. I to było prawdą, wielu pokiwało głowami, co znaczyło, że słuchają.
Dotąd Karol również słuchał uważnie i nie był w stanie przewidzieć, co będzie dalej. Tymczasem kaznodzieja wziął w rękę Biblię i powiedział:
— A teraz zobaczymy, co oferuje nam Chrystus i Jego Ewangelia.
Na każdą z ofert świata przeczytał stosowny fragment z Ewangelii. Czytał powoli, z naciskiem na każde słowo. W kościele zapanowała cisza, ludzie słuchali. — Teraz na pewno powie, co należy wybrać, doda do tego wiele zaleceń a może nawet postraszy piekłem.
Tymczasem nic z tych rzeczy. Ksiądz nagle ucichł, zrobił pauzę i wyciągnął wskazujący palec prawej ręki mówiąc niemal szeptem:
— A co każdy z was tu obecnych wybierze? — To był koniec kazania. Ani jednego słowa komentarzu, cisza, ksiądz odszedł od ambony bez słowa.
Karolowi łomotało serce, pewnie wielu innym też. Marek kątem oka spojrzał na ojca i się uśmiechnął — był pewien, że to kazanie trafiło nie tyle do ojca, co w ojca.
Po wyjściu z kościoła Marek odezwał się pierwszy: — I co tato? Podobało się? To mówił nasz proboszcz, jego na pewno widziałeś, podczas gdy byłeś w kościele.
— Tak, warto z takim kolegować. To był ten ksiądz, którego kiedyś widziałem. Myślę, że sam Mistrz dzisiaj był z niego zadowolony. Nigdy ani nie słyszałem ani nie czytałem podobnej interpretacji Ewangelii. A to takie proste. I nie trzeba argumentu piekła ani się wydzierać, ani się wymądrzać.
— Tato, znam go doskonale, jak się kiedyś nadarzy okazja to cię z nim zapoznam.
— No wiesz, na pewno mi ta znajomość nie zaszkodzi — odpowiedział z uśmiechem Karol.
4. Na nowym
Ktoś, kto zechciałby to nazwać nową drogą czy nowym życiem na pewno by się mylił. Droga Karola pełna wybojów i zakrętów, przystanków i innych przystanków była za nim i na pewno ciągle przed nim. Powiedzmy, że teraz miał miejsce przystanek, czy dla odpoczynku, a może dla chwili zastanowienia, — kto to wie? A może dla jednego i drugiego.
Któregoś dnia podczas spaceru Karol trafił na pewien sklep, który sprawił mu ogromną radość — empik. Miasteczko było małe, ale empik miało. W dawnej księgarni stawało się przed ladą, mówiło się, co się chce, pani podawała wybraną książkę i już. W empiku tak nie było, można było samemu podchodzić do regałów i wybierać, co się chciało: książki, płyty, długopisy, kredki a nawet zabawki — dopiero z tym wybranym do kasy.
Karol już orientował się nieco w tym sklepie, dlatego zerknął do góry — na wiszące tablice z napisami — jest filozofia.
Co by tu kupić? — A może coś o świadomości — rozmawiał o tym, na ostatnim spotkaniu z profesorem Orliczem.
Po chwili już miał: Antonio Damasio „Naturalna inteligencja i zagadki świadomości”. Książka zwracała uwagę jasnymi kolorami i obrazkiem żeńskiej głowy z długimi włosami.
Karol dokonał krótkich oględzin: druk mocny, czcionka właściwa, no i dobry podział na akapity. Teraz odwrócił książkę „na plecy” — na pewno jest tam jakaś notatka o zawartości.
Było: „Odwieczna zagadka świadomości — naszej zdolności do odczuwania własnego istnienia i posiadania poczucia własnego „ja” — pozostaje nierozwiązana, mimo ogromnego wysiłku neurobiologów i filozofów.” — To zdanie bardzo spodobało się Karolowi — było uczciwe, autor uprzedza, że też nie wie wszystkiego. Wtedy Karol podszedł do kasy i kupił książkę nawet nie spoglądając na cenę. Z empiku wyszedł z radością — nie tyle, że kupił tę książkę, bardziej nawet z tego, że ten sklep tu jest — jeszcze nieraz tu będzie.
Tę książkę Karol czytał bardzo powoli, przeważnie wieczorami, kiedy w domu panowała zupełna cisza — nawet telewizor w pokoju po drugiej stronie korytarza przeszkadzał. Ważne było, że akapity były w miarę krótkie, co pozwalało odpocząć jego oczom lub zastanowić się na chwilę. Niezrozumiałe słowa wyszukiwał w programie google — w komórce.
Kiedy wzrok się zmęczył, Karol odkładał książkę, gasił światło i zaczynało się rozmyślanie. Godzinę, dwie — rzadko, kiedy zasypiał natychmiast. Tak było niemal, co wieczór.
Miał już doświadczenie w czytaniu różnych książek, — co innego były na przykład reportaże, a co innego książki z dziedziny fizyki, a jeszcze, co innego były książki medyczne. Język dotyczący zagadek świadomości, czyli neurologii to znowu jeszcze wyższa półka.
Tak było i tego wieczora. Kiedy oczy odmawiały już wykonywania swoich obowiązków, Karol odłożył książkę Antonia Damasia o świadomości, przyciszył radio, zamknął oczy i rozmyślania po chwili ruszyły, chociaż wcale tego nie planował.
Odłożył książkę nie, dlatego, że uznał ją za złą. Przeciwnie — właśnie, dlatego, że była dla niego zbyt ważna, aby czytać ją bezmyślnie. Niektóre książki można przeczytać szybko, zapamiętać kilka zdań i odłożyć. Są jednak i takie, które człowiek czyta znacznie wolniej, ponieważ co kilka stron musi przerwać lekturę i zapytać samego siebie: „A co ja właściwie o tym myślę?”. Ta należała do tej drugiej kategorii.
Świadomość. Słowo, które znał przecież od dawna, a jednak dopiero teraz zaczął się nad nim naprawdę zatrzymywać. Przez całe życie mówił: jestem świadomy, pamiętam, myślę, czuję, rozumiem. Nigdy jednak nie przyszło mu do głowy, żeby zapytać, czym właściwie jest to „ja”, które mówi „myślę” i „czuję”. Teraz pytanie wracało do niego wieczorami, kiedy w domu Marka i Justyny zapadała cisza, a Karol leżał już w łóżku i patrzył w ciemność.
Czy świadomość jest tym samym, co dusza?
Początkowo wydawało mu się, że odpowiedź jest prosta. Przecież człowiek wierzący od dziecka słyszał o duszy. Dusza miała być tym, co w człowieku najważniejsze i co nie kończy się wraz ze śmiercią ciała. A teraz czytał o świadomości, jako o czymś, co wyrasta z funkcjonowania organizmu, z układu nerwowego, z procesów zachodzących w mózgu. Wydawało mu się, więc przez chwilę, że nauka zaczyna mówić o tym samym, o czym religia mówiła od tysięcy lat, tylko innym językiem. Nie można pominąć również filozofii i jej superświadomości holistycznej, o których to pojęciach słyszał niedawno, jednak postanowił na razie nie wkraczać w te rejony, bo Tomasio również tam nie wkracza. Zatem czy te pojęcia to wszystko to samo?
Ale po chwili sam sobie zaprzeczył.
Nie. To jednak nie jest to samo.
Świadomość może być związana z mózgiem tak ściśle, że bez sprawnego mózgu nie ma świadomego przeżywania świata, jaki znamy. Można badać jej przejawy, obserwować aktywność mózgu, szukać mechanizmów pamięci, emocji, poczucia własnego „ja”. Można próbować wyjaśniać, jak organizm tworzy wewnętrzny obraz siebie i świata. Ale z tego wszystkiego jeszcze nie wynika odpowiedź na pytanie, czy człowiek posiada duszę i czym miałaby ona być.
Karol uśmiechnął się do siebie.
„No i dobrze” — pomyślał. „Przynajmniej nie muszę wybierać”.
Przez całe życie nie lubił wyborów wymuszonych przez cudzą pewność. Jeżeli ktoś mówił mu: albo nauka, albo wiara, natychmiast zapalało mu się w głowie czerwone światło. Dlaczego właściwie miałby wybierać? Nauka odpowiadała na pytania dotyczące świata, który można obserwować, mierzyć i badać. Wiara dotykała pytań, które często zaczynały się dopiero tam, gdzie kończyła się możliwość pomiaru.
Oczywiście wiedział, że takie rozgraniczenie jest zbyt proste. Nauka nie jest tylko zbiorem odpowiedzi, a wiara nie jest tylko zbiorem pytań. Jedna i druga potrafią wchodzić sobie w drogę, kiedy człowiek próbuje zbyt szybko rozstrzygać sprawy, których jeszcze nie rozumie. Ale może właśnie, dlatego potrzebne są obie.
Nauka mówi: pokaż mi, jak to działa.
Wiara pyta: co to dla człowieka znaczy?
Karol przewrócił się na drugi bok. Już go to rozważanie zaczęło męczyć, więc może już zaśnie. A tu mowy nie ma, myśli snują się dalej. Mózg zamiast przejść w fazę odpoczynku nadal pracował na najwyższych obrotach.
Czy jednak rzeczywiście tak jest? Czy nie jest to tylko wygodny sposób pogodzenia dwóch rzeczy, które w gruncie rzeczy do siebie nie pasują?
To pytanie również musiał pozostawić otwarte. Zresztą dzisiejsza nauka zrodziła takich pytań i im podobnych.
Nie zamierzał przecież naginać nauki do swoich przekonań tylko, dlatego, że był człowiekiem wierzącym. Gdyby Damasio pokazał mu coś, co jest sprzeczne z jego dotychczasowym rozumieniem człowieka, Karol nie chciał od razu krzyczeć, że nauka się myli. Najpierw chciał zrozumieć. Dopiero potem miał prawo się nie zgodzić.
Z Jezusem było inaczej.
Karol nie znalazł w Jezusie teorii dotyczącej budowy mózgu ani odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób powstaje świadomość. Nie tego od Niego oczekiwał. Jezus nie był dla niego konkurentem Damasia. Nie był również alternatywną teorią naukową. Nie wspominał słowem o teoriach naukowych, to nie ta droga.
Był kimś zupełnie innym.
I właśnie tutaj Karol dostrzegł coś, czego wcześniej nie potrafił sobie tak jasno powiedzieć. Być może największym błędem człowieka jest przekonanie, że wszystkie pytania należą do jednej kategorii i powinny mieć ten sam rodzaj odpowiedzi.
Jeżeli boli mnie noga, idę do lekarza. Nie modlę się zamiast tego. Chociaż kiedyś przewróciłem się i potłukłem nogę, była niedziela i co? Gdzie tu lekarz? Westchnąłem wtedy: „Panie Boże zrób coś” — Po pół godzinie ból ustąpił. Ale pozostała niepewność: — A może tak miało być, ból sam ustąpił?
Jeżeli jednak chcę wiedzieć, jak działa mózg, czytam neurologa albo neurobiologa. Nie oczekuję, że odpowiedź znajdę w Ewangelii.
Ale kiedy pytam, czy moje życie ma sens, czy miłość ma znaczenie większe niż tylko biologiczny mechanizm, czy śmierć jest absolutnym końcem człowieka, czy dobro jest czymś więcej niż korzystnym zachowaniem społecznym — wtedy zaczynam poruszać się po innym terenie.
I może właśnie, dlatego nie trzeba wybierać pomiędzy Damasio a Jezusem.
Może trzeba tylko nauczyć się wiedzieć, kiedy słuchać Damasia, a kiedy Jezusa.
Karol długo patrzył w ciemność.
Przyszła mu do głowy jeszcze jedna myśl. Przez większą część życia człowiek pyta przede wszystkim o świat zewnętrzny. Jak działa maszyna? Dlaczego pada deszcz? Jak zbudować dom? Jak zaprojektować instalację? Jak rozwiązać problem? Dopiero, kiedy lat zaczyna przybywać, coraz częściej odwraca wzrok od świata i patrzy do środka.
Co właściwie wydarzyło się we mnie przez te wszystkie lata?
Kim jestem?
Dlaczego pamiętam jedne rzeczy, a zapominam inne?
Dlaczego człowiek potrafi cierpieć z powodu wydarzenia sprzed pięćdziesięciu lat, jakby wydarzyło się wczoraj?
Dlaczego potrafi kochać człowieka, którego już dawno nie ma? Którego inni dawno zapomnieli.
I wreszcie pytanie, którego Karol coraz mniej się bał:
Co pozostanie ze mnie, kiedy moje ciało przestanie działać?
Na to ostatnie pytanie Damasio nie mógł mu odpowiedzieć. Być może nie, dlatego, że nauka jest bezradna, lecz dlatego, że pytanie zostało postawione poza zakresem tego, co nauka może rozstrzygnąć. Albo może inaczej:, dlatego, że nauka jeszcze czegoś nie wie, ale przyjdzie czas, że się dowie. Mistrz zamiast udzielić odpowiedzi apostołowi Piotrowi, rzekł: „Tego, co Ja czynię, ty teraz nie rozumiesz, ale później będziesz to wiedział”.
Zawsze była nadzieja, że kiedyś nauka pójdzie dalej?
Karol nie wykluczał i tego.
Nie wiedział przecież, dokąd jeszcze człowiek dotrze. Kiedyś nie wiedział, czym jest elektryczność, a jednak dzisiaj wystarczyło nacisnąć wyłącznik, aby światło pojawiło się w pokoju. Kiedyś człowiek nie wiedział, czym są fale radiowe, a później zaczął przez nie rozmawiać z drugim końcem świata. Nie wiedział, czym jest atom, a potem nauczył się zaglądać do jego wnętrza.
Dlaczego więc miałby uważać, że obecny stan wiedzy jest stanem ostatecznym? Wystarczyło zerknąć do historii i to nie do tak odległej.
Karol nie chciał jednak popełnić odwrotnego błędu. Nie chciał powiedzieć: skoro nauka jeszcze czegoś nie wyjaśniła, to z pewnością istnieje tam Bóg. To byłoby zbyt łatwe. Bóg nie może być zapchajdziurą dla naszych niewiadomych.
Jeżeli wierzy, to nie dlatego, że nauka czegoś nie potrafi wyjaśnić.
Wierzy mimo tego, że nauka coraz więcej wyjaśnia, a może już wyjaśniła tylko my nie wiemy i nadal pewne zjawiska nazywamy cudami a one już zostały dawno temu wyjaśnione.
A może nawet właśnie, dlatego, że im więcej człowiek wie, tym wyraźniej widzi, jak ogromne pozostaje pole niewiedzy. Lub przypomniał sobie jak ostatnimi czasy rozmnożyła się ilość ludzi wierzących, że Ziemia nadal jest płaska.
Karol uśmiechnął się w ciemności.
„No dobrze, Damasio” — pomyślał. „Czytam dalej. Nie obiecuję, że się z tobą zgodzę. Ale obiecuję, że najpierw spróbuję cię zrozumieć”.
I to mu wystarczyło