Wprowadzenie
Żyjemy w czasach, które pędzą tak szybko, że zapomnieliśmy, jak brzmi cisza i czym jest prawdziwy, fizyczny dotyk rzeczywistości. Zewsząd otaczają nas reklamy, gotowe wzorce sukcesu, lśniące fasady mediów społecznościowych i algorytmy, które wiedzą o nas więcej niż my sami. Obiecano nam wygodę, szybką komunikację i nieograniczone możliwości. Dlaczego więc tak wielu z nas czuje dziś głębokie zagubienie, zmęczenie i bezsilność wobec bezdusznych mechanizmów nowoczesnego świata?
Niniejszy zbiór esejów nie jest kolejnym poradnikiem oferującym gotowe recepty na szczęście ani technologicznym manifestem. To przede wszystkim próba zatrzymania się i trzeźwego spojrzenia na to, co robimy ze swoim życiem, swoimi miastami, swoimi instytucjami i własnym sumieniem.
Od surowego, szczerego piękna pracy na roli i tęsknoty za autentycznością, przez bolesne zderzenie z biurokratycznym labiryntem i cyfryzacją, która zamiast pomagać, zakłada obywatelowi kajdanki, aż po najtrudniejsze pytania o granice ludzkiej odpowiedzialności w epoce sztucznej inteligencji — teksty te tworzą spójną opowieść o człowieku. O człowieku, który w świecie zdominowanym przez presję zysku, algorytmów i powierzchowności wciąż próbuje ocalić to, co najważniejsze: własną godność, prawo do samostanowienia i zdolność do głębokiej empatii.
Nie musimy zgadzać się na cywilizację, w której ludzki potencjał marnuje się z braku podstawowych warunków bytu, a relacje zastępowane są substytutami. Te eseje są zaproszeniem do myślenia, do odzyskania własnego głosu i do refleksji nad tym, jak mądrze i po ludzku zagospodarować przyszłość, którą właśnie wspólnie budujemy.
1. Igrzyska autentyczności. O powrocie do prawdziwego życia
W dobie, gdy ekrany naszych urządzeń stały się filtrem, przez który próbujemy odcedzić rzeczywistość, łatwo zapomnieć o tym, jak wygląda i jak pachnie prawdziwy świat. Przebodźcowani, zapatrzeni w wykreowane na chłodno życia celebrytów, staliśmy się widzami niekończącego się spektaklu sztuczności. Umiłowaliśmy plastikowe autorytety, traktując je niemal jak bogów, choć w istocie jesteśmy dla nich jedynie walutą. Jednak gdy telewizja, szukając nowej rozrywki czy wręcz pretekstu do drwin, kieruje obiektywy kamer na głęboką prowincję, by pokazać najzwyklejszych, żyjących w biedzie ludzi, wydarza się coś nieoczekiwanego. Zamiast zaplanowanego rechotu i poczucia wyższości, w widzach budzi się zupełnie inne uczucie. Tęsknota.
Ten telewizyjny mecz, gdzie nierzadko zmagający się z własnymi słabościami, brudni od ziemi rolnicy stają się obiektem obserwacji, jest w istocie potężnym lustrem, w którym przegląda się nasze zmęczone społeczeństwo. Ci ludzie nie próbują nam niczego sprzedać. Nie nakładają na swoje twarze cyfrowych masek. Oferują to, czego dziś dramatycznie brakuje: autentyczność. Surową, niefiltrowaną, czasem brutalną, ale boleśnie prawdziwą. Ich świat, zamknięty w powolnym mikrokosmosie pór roku, przypomina nam, że prawdziwe życie nie toczy się w wirtualnych pałacach, lecz w codziennym, fizycznym zmaganiu się z materią.
Wystarczy cofnąć się pamięcią o kilkadziesiąt lat, by dostrzec, że ta więź z naturą miała wymiar nie tylko pragmatyczny, ale i głęboko rzemieślniczy. Małopolskie pola w czasie dawnych żniw były areną niezwykłej pracy. Zbieranie zboża nie było mechaniczną, bezmyślną czynnością; było swoistą inżynierią przetrwania. Trzeba było dłonią poczuć elastyczność łodyg, z których z namaszczeniem splatano powrósła. Każdy snopek musiał być mocno związany, a następnie z dbałością oparty o kolejne, tworząc w przemyślany sposób stabilne sterty, by ziarno mogło bezpiecznie doschnąć na wietrze i w słońcu. To była praca, która wymagała nie tylko fizycznej krzepy, ale przede wszystkim precyzji i ogromnego szacunku do plonów. Każdy ruch miał swoje uzasadnienie, a poczucie własnej wartości budowało się na solidności wykonanego zadania.
Dziś, gdy na pola wyjeżdżają skomputeryzowane kombajny, a człowiek steruje procesem z poziomu klimatyzowanej kabiny, dotykając jedynie gładkich ekranów, ta pierwotna łączność zostaje przerwana. Skok cywilizacyjny i infrastrukturalny ułatwił nam egzystencję, ale jednocześnie odciął od jej rdzenia. Zmieniła się technologia, zmieniły się zasoby i krajobraz, jednak ludzka natura pozostaje zadziwiająco stała. Wciąż potrzebujemy dotyku rzeczywistości.
W każdym środowisku można spotkać ludzi „brudnych”. Istnieje brud wynikający z moralnego zaniedbania, z pychy, z pustki wewnętrznej. Jednak brud na rękach pracującego na roli człowieka to ślad autentycznego wysiłku. To dowód na to, że ten ktoś stawia czoła światu i czerpie z tego satysfakcję. Naszym zadaniem nie jest wyśmiewanie ich nieporadności, lecz nauka tego, o czym dawno zapomnieliśmy: że prawdziwą wartość znajduje się w sobie, w pielęgnowaniu własnych umiejętności i uczciwej pracy. Kiedy przestaniemy patrzeć na celebrytów jak na wyrocznie, z zaskoczeniem dostrzeżemy, że najczystsze piękno i sens kryją się w najprostszym życiu, które toczy się tuż obok nas. Trzeba tylko potrafić i chcieć je dostrzec.
2. Cyfryzacja po polsku, czyli jak obywatel staje się petentem
Mówią nam, że żyjemy w epoce cyfrowej. Że wszystko będzie prostsze, szybsze i wygodniejsze. Urzędy przenoszą się do internetu, dokumenty do aplikacji, a nasze życie ma mieścić się w smartfonie. W teorii brzmi to nowocześnie. W praktyce bywa jednak zupełnie inaczej.
Wystarczy jedna awaria, jeden błąd aktualizacji albo jedno nieprzemyślane działanie systemu, aby człowiek został odcięty od własnych dokumentów, kont czy usług. Nagle okazuje się, że aplikacja znika z telefonu albo przestaje działać. Rozpoczyna się wtedy wielogodzinna walka z infoliniami, komunikatami błędów i instrukcjami, które często niczego nie rozwiązują.
Człowiek dzwoni, czeka, tłumaczy problem po raz kolejny. Otrzymuje wskazówki, wykonuje wszystkie polecenia krok po kroku, a efekt jest taki sam jak na początku — problem nadal istnieje. Czas płynie, nerwy rosną, a rozwiązania brak.
Najbardziej boli jednak poczucie bezradności. Kiedyś dokument był w szufladzie, pieczątka była na papierze, a człowiek wiedział, gdzie czego szukać. Dzisiaj coraz więcej spraw zależy od działania serwerów, aplikacji i systemów, nad którymi zwykły obywatel nie ma żadnej kontroli.
Cyfryzacja sama w sobie nie jest zła. Potrafi ułatwiać życie i oszczędzać czas. Problem pojawia się wtedy, gdy staje się obowiązkiem, a nie wyborem. Gdy znika możliwość załatwienia sprawy w sposób tradycyjny. Gdy człowiek zostaje sam wobec technologii, która miała mu pomagać.
Państwo powinno pamiętać, że nie każdy jest informatykiem. Nie każdy ma nowoczesny sprzęt, szybki internet i wiedzę techniczną. Są wśród nas osoby starsze, chore, niepełnosprawne, a także ludzie, którzy po prostu chcą mieć alternatywę.
Nowoczesność nie polega na zmuszaniu wszystkich do korzystania z aplikacji. Nowoczesność polega na tym, że technologia działa wtedy, kiedy jest potrzebna, a kiedy zawodzi — człowiek może liczyć na realną pomoc.
Bo celem cyfryzacji powinno być ułatwianie życia obywatelom, a nie tworzenie kolejnych przeszkód, które muszą pokonywać.
3. Moja droga autorska — od marzenia do publikacji
W tym eseju chciałam opowiedzieć kilka słów o mojej drodze pisarskiej, bo sama widzę, że wydarzyło się w moim życiu coś, czego jeszcze kilka lat temu nie umiałabym sobie nawet wyobrazić.
Z myślą o pisaniu nosiłam się od dawna — właściwie od 2007 roku. Przez długi czas było to jednak bardziej wewnętrzne przeczucie, potrzeba, która dojrzewała we mnie powoli. Życie układało się różnie, były obowiązki, choroby, trudne doświadczenia, sprawy codzienne i niecodzienne. Pisanie czekało, ale nie zniknęło.
Prawdziwe przygotowanie do pisania zaczęło się u mnie pod koniec 2025 roku. Wtedy coraz wyraźniej czułam, że nie chcę już odkładać tego na później. A potem ruszyłam naprawdę. Zaczęłam pisać, opracowywać, poprawiać, tłumaczyć, przygotowywać książki do publikacji i wprowadzać je na kolejne platformy.
W krótkim czasie powstało już 16 książek i publikacji, w tym także wydanie zbiorcze — trylogia. Do tego doszło 14 tłumaczeń. Dla mnie samej jest to liczba ogromna, zwłaszcza że nie korzystam z gotowego zaplecza wydawniczego. Uczę się wszystkiego krok po kroku i bardzo wiele rzeczy wykonuję samodzielnie.
Pisanie książki to nie jest tylko napisanie tekstu. To także opracowanie pomysłu, podział treści na części i rozdziały, korekta, redakcja, układ książki, przygotowanie pliku, sprawdzanie formatowania, okładka, opis, kategorie, metadane, publikacja i późniejsze poprawki. To całe zaplecze pracy, którego czytelnik często nie widzi, a które decyduje o tym, czy książka w ogóle może trafić do ludzi.
Nauczyłam się więc nie tylko pisać. Nauczyłam się także wielu nowych dziedzin związanych z przygotowaniem książki do wydania. W wieku prawie 70 lat weszłam w obszary, które dla wielu osób mogłyby się wydawać zbyt trudne, techniczne albo zbyt późne do rozpoczęcia. A jednak okazało się, że można. Trzeba tylko mieć upór, ciekawość, cierpliwość i wewnętrzny powód, dla którego się to robi.
Publikuję swoje książki między innymi na Ridero, Amazonie i Kobo. Dzięki tym platformom moje teksty mogą docierać do czytelników w różnych miejscach, także poza Polską. To dla mnie bardzo ważne, bo moje pisanie nie jest tylko prywatnym zapisem. Jest próbą podzielenia się doświadczeniem, wyobraźnią, pamięcią, obserwacją świata i własnym sposobem myślenia.
Szczególne wrażenie zrobiło na mnie to, że moje książki zaczęły pojawiać się w wynikach i katalogach, których wcześniej nie kojarzyłam z własną osobą. Kiedy zobaczyłam informacje o swoich publikacjach w miejscach, których się nie spodziewałam, poczułam ogromne zdziwienie, ale też satysfakcję. Nagle okazało się, że moja praca zaczyna żyć własnym życiem.
Nie piszę tego po to, żeby się przechwalać. Piszę to dlatego, że wiem, jak łatwo człowiek może uwierzyć, że jest już za późno. Że czegoś nie potrafi. Że nie ma siły. Że technika jest za trudna. Że świat wydawniczy jest tylko dla młodych, zdrowych, bogatych albo tych, którzy mają za sobą całe instytucje.
Moje doświadczenie pokazuje coś innego. Można zacząć późno. Można uczyć się od podstaw. Można popełniać błędy, poprawiać je i iść dalej. Można być zmęczonym, obciążonym zdrowotnie, a mimo to tworzyć. Nie zawsze jest lekko. Taka praca bardzo obciąża organizm, szczególnie gdy robi się wiele rzeczy samemu. Ale daje też ogromną radość, poczucie sensu i satysfakcję, której nie da się łatwo porównać z niczym innym.
Mój blog autorski jest miejscem, w którym chcę opowiadać nie tylko o książkach, ale także o drodze, która do nich prowadzi. O przemyśleniach, pracy, trudnościach, odkryciach, doświadczeniach i o tym, że człowiek nie kończy się w żadnym wieku.
Jeżeli ktoś chce poznać moje książki, moje tematy, moje refleksje i moje spojrzenie na świat, zapraszam do czytania bloga autorskiego.
To tam będę zbierać informacje o moich publikacjach, o tym, gdzie można je znaleźć, jak powstają i dlaczego są dla mnie ważne.
4. Kiedy instytucje przestają czytać dokumenty
Nie walczę o „pokój z kuchnią”. Nie walczę o rzecz błahą, techniczną, oderwaną od życia. Walczę o swoje bezpieczeństwo, o zdrowie, o możliwość normalnego funkcjonowania po doświadczeniach, które już same w sobie wystarczyłyby jednemu człowiekowi na całe życie.
Dopiero wtedy, gdy człowiek naprawdę zetknie się z instytucją — sądem, szpitalem, urzędem, bankiem, firmą pożyczkową — zaczyna rozumieć, jak wiele zależy od tego, czy po drugiej stronie znajduje się osoba kompetentna, uważna i odpowiedzialna. Osoba, która czyta dokumenty. Osoba, która rozumie przepisy. Osoba, która wie, że jej podpis, decyzja albo zaniechanie mogą zaważyć na cudzym życiu.
W teorii wszystko wygląda poprawnie. Są procedury, formularze, przepisy, regulaminy, pouczenia. Są tytuły zawodowe, stanowiska, pieczątki i urzędowe zwroty. Ale w praktyce obywatel bardzo często trafia na mur. Nie na błąd jednego człowieka, lecz na cały mechanizm powierzchowności: ktoś czegoś nie przeczytał, ktoś nie zrozumiał, ktoś bezrefleksyjnie przyjął wersję silniejszej strony, ktoś uznał, że skoro instytucja finansowa, medyczna albo urzędowa coś twierdzi, to zapewne ma rację.
A przecież nie zawsze ma.
W mojej sprawie sąd przyjął jako podstawę rozliczenia kwotę wykazaną przez instytucję finansową jako rzekomo oddaną mi do dyspozycji. Tymczasem ja faktycznie otrzymałam tylko określone kwoty — te, które wynikają z przelewów i potwierdzeń odbioru gotówki. Pozostała część została nazwana „poduszką finansową” i zaksięgowana w sposób, który dla zwykłego konsumenta nie oznaczał realnego otrzymania pieniędzy. Nie miałam świadomości faktycznego salda, realnego dostępu ani swobodnego dysponowania tą kwotą tak, jak dysponuje się pieniędzmi rzeczywiście wypłaconymi.
A mimo to od tej księgowej konstrukcji naliczano zobowiązanie.
To nie jest drobna różnica rachunkowa. To jest zasadnicze pytanie: czy można uznać, że człowiek otrzymał pieniądze tylko dlatego, że instytucja wpisała je w swoim systemie jako udostępnione? Czy można naliczać odsetki od kwoty, której konsument realnie nie dostał? Czy sąd może bez głębszej analizy przyjąć fikcję księgową za rzeczywistość?
Właśnie tutaj zaczyna się problem dużo szerszy niż moja osobista sprawa. Problem polega na tym, że w wielu dziedzinach życia obywatel staje wobec ludzi i instytucji, które mają nad nim realną władzę, ale nie zawsze wykonują swoją pracę z należytą starannością. Sędzia, lekarz, urzędnik, prawnik, biegły — każdy z nich może jednym zdaniem, jedną decyzją, jednym pominiętym dokumentem zmienić bieg cudzego życia.
W medycynie widzimy to wtedy, gdy pacjent trafia do specjalisty, który nie potrafi prawidłowo odczytać badania albo nie posługuje się sprzętem diagnostycznym w zakresie, który powinien być podstawą jego specjalizacji. W prawie widzimy to wtedy, gdy dokumenty są traktowane mechanicznie, a aktualne przepisy, orzeczenia i ochrona konsumenta nie przebijają się przez rutynę. W edukacji widzimy to wtedy, gdy dyplom coraz częściej nie jest gwarancją rzeczywistej wiedzy, odpowiedzialności i etosu zawodowego.
Nie chodzi o atak na wszystkich lekarzy, prawników, sędziów czy wykładowców. W każdej z tych grup są ludzie uczciwi, wybitni i oddani swojej pracy. Chodzi o coś innego: o narastające przyzwolenie na powierzchowność. Na to, że można nie doczytać. Można nie zaktualizować wiedzy. Można powołać się na procedurę, choć sprawa wymaga myślenia. Można schować się za autorytetem instytucji, gdy po drugiej stronie stoi samotny człowiek.
A samotny człowiek bardzo często nie ma siły, pieniędzy ani zdrowia, żeby latami udowadniać oczywistości.
Szczególnie dotyczy to osób starszych, chorych, po operacjach, po ciężkich doświadczeniach życiowych. Taki człowiek nie jest równym przeciwnikiem dla instytucji finansowej, szpitala czy urzędu. Nie ma sztabu prawników. Nie ma działu windykacji. Nie ma zaplecza administracyjnego. Ma dokumenty, własną pamięć, zdrowy rozsądek i nadzieję, że ktoś po drugiej stronie potraktuje go poważnie.
Jeżeli jednak sąd przyjmuje za rzeczywistość to, co jest tylko zapisem księgowym jednej strony, a nie bada dokładnie, co konsument faktycznie otrzymał, to ochrona prawna staje się pozorna. Jeżeli lekarz nie potrafi wykorzystać podstawowego narzędzia diagnostycznego w swojej dziedzinie, pacjent płaci za to zdrowiem. Jeżeli absolwent uczelni ma dyplom, ale nie ma rzetelności i odpowiedzialności, skutki ponosi społeczeństwo.
Dlatego trzeba mówić nie tylko o pojedynczych błędach, lecz o kryzysie odpowiedzialności zawodowej.
Prawdziwe wykształcenie nie polega na posiadaniu tytułu. Polega na umiejętności myślenia, czytania, rozumienia i aktualizowania wiedzy. Prawdziwa niezależność sądu nie polega na tym, że sędzia może napisać cokolwiek. Polega na tym, że potrafi samodzielnie i uczciwie ocenić materiał sprawy, także wtedy, gdy po jednej stronie stoi silna instytucja, a po drugiej zwykły konsument. Prawdziwa medycyna nie polega wyłącznie na zabiegach chirurgicznych i przepisywaniu procedur. Polega także na uważnym rozpoznaniu, leczeniu przewlekłych chorób i szacunku dla pacjenta.