Strona autora: www.KrzysztofTrybulski.pl
Nota od autora
To utwór literacki napisany w formie fikcyjnego dziennika. Postać narratora, wydarzenia i dialogi są kreacją artystyczną. Nie stanowią dokumentacji medycznej autora ani porad dotyczących leczenia. Choroba nie odbiera człowiekowi prawa do humoru, ambicji, złości i własnego zdania. Nie sprawia też, że każde jego przekonanie jest prawdziwe. Właśnie między tymi dwoma zdaniami rozgrywa się ta historia.
WSTĘP. DZIEŃ DOBRY, PODOBNO JESTEM SCHIZOFRENIKIEM
Dzień dobry. Podobno jestem schizofrenikiem. Piszę „podobno”, chociaż w szufladzie mam kartkę, na której nie ma żadnego „podobno”. Jest nazwisko, pieczątka, kod i kilka słów, które brzmią jak nazwa obcego państwa. Dokument wygląda porządnie. Nawet za bardzo. Jakby ktoś w urzędzie zdecydował, że moje życie da się zamknąć między dwoma podpisami.
Wczoraj kupiłem zeszyt. W sklepie papierniczym były trzy rodzaje: w kratkę, w linie i gładki. Wybrałem ten w kratkę, bo uznałem, że przyda mi się odrobina porządku. Sprzedawczyni spytała, czy potrzebuję paragonu. Prawie odpowiedziałem, że potrzebuję instrukcji obsługi samego siebie. Oszczędziłem jej tego żartu. Zapłaciłem, schowałem zeszyt do torby i wyszedłem jak człowiek, który właśnie kupił kilkadziesiąt czystych stron zamiast rozwiązania problemu.
Nie chcę pisać poradnika. Gdybym wiedział, jak żyć, prawdopodobnie nie zaczynałbym od pytania, czy mam chorobę, o której tyle mówi się z przekonaniem. Mam natomiast kilka rzeczy, które mogę opowiedzieć. O porankach, kiedy woda w czajniku gotuje się dłużej niż moja cierpliwość. O ludziach, którzy na dźwięk diagnozy zaczynają mówić ciszej. O rachunkach, które nie przejmują się moim samopoczuciem. O lekarce, która potrafi słuchać, nawet gdy ja nie potrafię dobrze opowiedzieć, co czuję.
Będę czasem nieuczciwy. Nie dlatego, że chcę oszukać czytelnika, tylko dlatego, że człowiek opowiadający własną historię zawsze wybiera, co postawi na pierwszym planie. Kiedy jestem zły, pamiętam przede wszystkim krzywdy. Kiedy jestem spokojny, przypominam sobie także swoje błędy. Zeszyt może pomóc mi zobaczyć obie wersje. Nie obiecuję, że je pogodzę.
Dzisiaj patrzę na lustro w przedpokoju. Odbija człowieka z niedogoloną brodą. Nie ma nad jego głową czerwonego napisu: „Uwaga, diagnoza”. W kieszeni ma klucze, w kuchni brudny kubek, a w głowie pytania. Wygląda zwyczajnie. I może właśnie o zwyczajności chcę napisać najwięcej. O tej, której nikt nie fotografuje, bo nie nadaje się na sensacyjny nagłówek.
Jeśli szukasz w tej książce odpowiedzi, czy mój lekarz ma rację, możesz się rozczarować. Nie zamierzam urządzać konkursu między moim przeczuciem a wiedzą medyczną. Zamierzam sprawdzić, dlaczego tak trudno jest jednocześnie uznać, że mogę potrzebować pomocy, i nie zgodzić się na to, by diagnoza opisywała całego mnie.
Na pierwszej stronie napisałem wielkimi literami: „JESTEM CZŁOWIEKIEM”. Pod spodem dodałem mniejszymi: „Resztę ustalimy”. Bardzo mi się spodobało to zdanie. Przez chwilę wyglądałem pewnie nawet we własnych oczach. Potem przypaliłem jajecznicę. Tak zaczyna się moja literatura.
ROZDZIAŁ 1. MAM SCHIZOFRENIĘ. PRZYNAJMNIEJ TAK MÓWIĄ
Poniedziałek, 7:10. Budzik zadzwonił, jakby miał ze mną osobisty konflikt. Przeciągnąłem rękę po telefon, strąciłem z szafki długopis i przez minutę szukałem go pod łóżkiem. Chciałem zacząć tydzień od jakiejś znaczącej decyzji. Zacząłem od kłótni z meblem. Gdyby to był film, po takiej scenie pojawiłaby się muzyka zapowiadająca wielką przemianę. U mnie pojawił się jedynie kurz.
W łazience znalazłem formularz z ostatniej wizyty, który miałem schować do teczki. Stałem z nim przy umywalce i czytałem po raz kolejny. Diagnoza. Zalecenia. Kolejny termin. Gdybym nie znał własnego imienia, mógłbym pomyśleć, że to opis kogoś innego. Nigdzie nie ma informacji, że lubię zapach świeżego chleba, że nie umiem składać prześcieradła z gumką i że wzruszają mnie stare zdjęcia, choć udaję, że wpadł mi pyłek do oka.
W drodze po zakupy spotkałem sąsiada, pana Henryka. Zapytał, czemu ostatnio tak mało wychodzę. Odpowiedziałem, że mam okres trudniejszego samopoczucia. Kiwnął głową i natychmiast opowiedział, jak jego auto nie chciało zapalić przy minus pięciu stopniach. Byłem mu wdzięczny. Zamiast dochodzenia dostałem opowieść o akumulatorze. Być może najlepszym prezentem, jaki można dać komuś z problemem, jest czasem zwykła rozmowa o czymś zupełnie innym.
Po południu zadzwoniła siostra. Pytała o wizytę. „Powiedziałaś kiedyś, że wyglądam normalnie” — przypomniałem jej. „Bo wyglądasz. A co, miałbyś mieć na czole napis?” — odparła. Parsknąłem śmiechem. Potem przez dłuższą chwilę rozmawialiśmy o tym, czy przyjadę w sobotę. To była miła ulga: między diagnozą a obiadem istnieje świat, w którym trzeba zdecydować, kto przywiezie ciasto.
Wieczorem zrobiłem sobie test całkowicie nienaukowy. Zapisałem dziesięć zdań zaczynających się od „jestem”. Jestem uparty. Jestem trochę niecierpliwy. Jestem czyimś bratem. Jestem miłośnikiem tanich długopisów. Jestem człowiekiem, który nie zawsze wierzy własnym wnioskom. Jestem kimś, kto potrafi przeprosić, choć z opóźnieniem. Jestem zmęczony. Jestem zabawny, przynajmniej kiedy nikt nie patrzy. Jestem pacjentem. Jestem głodny.
Żadne ze zdań nie unieważniało innych. Przez lata zachowywałem się tak, jakby ostatnie słowo lekarza skreślało wszystkie pozostałe. Wydawało mi się, że jeśli zgodzę się z diagnozą, zostanę tylko chorym; jeśli ją zakwestionuję, odzyskam siebie. Teraz zaczynam rozumieć, że to fałszywy wybór. Mogę pytać o sens rozpoznania, prosić o wyjaśnienie, konsultować wątpliwości i jednocześnie traktować swoje trudności poważnie. Do tego nie potrzebuję wojny.
Przy kolacji sięgnąłem po papierową teczkę i wsunąłem dokument na miejsce. Zrobiłem to bez ceremonii. Nie spaliłem go, nie oprawiłem w ramkę, nie rozdarłem na pół. Po prostu odłożyłem. Tak samo odkłada się rachunek za gaz: ważny, ale nie jest poematem o całym życiu. Zeszyt leżał obok talerza. Zapisałem jedno zdanie: „Nie jestem formularzem”. Było trochę patetyczne. Pozwoliłem mu zostać.
ROZDZIAŁ 2. CZY NORMALNI LUDZIE NAPRAWDĘ ISTNIEJĄ?
Wtorek. W autobusie siedziała kobieta, która rozmawiała z kimś przez słuchawkę ukrytą pod włosami. Z daleka wyglądała, jakby mówiła sama do siebie. Dwie osoby spojrzały na nią z niepokojem, a potem zobaczyły biały przewód i wróciły do swoich telefonów. Pomyślałem, że reputacja ludzkiego zachowania zależy niekiedy od tego, czy kabel wystaje spod kołnierza.
Na przystanku mężczyzna przeklinał ze złości na automat biletowy. Nastolatka śmiała się tak głośno, że trudno było nie uśmiechnąć się razem z nią. Starsza pani tłumaczyła gołębiowi, że nie ma już bułki. Całe miasto wyglądało jak bardzo dziwny spektakl, w którym każdy dostał własny tekst, a nikt nie przeczytał scenariusza. Czy to normalność? Prawdopodobnie tak. Czy można ją zmierzyć? Nie mam pojęcia.
Od lat irytuje mnie zdanie „Zachowuj się normalnie”. Co ono właściwie znaczy? Mów ciszej? Nie okazuj strachu? Nie zadawaj kłopotliwych pytań? Ubieraj się jak większość? Człowiek może być ekscentryczny i zdrowy. Może też wydawać się zwyczajny, a po cichu mierzyć się z czymś bardzo trudnym. Zewnętrzny porządek nie jest dowodem wewnętrznego spokoju.
Odwiedziłem dziś fryzjera. Powiedziałem mu, że chcę wyglądać jak człowiek, któremu układa się w życiu. „To będzie drożej” — odparł bez mrugnięcia. Zaśmiałem się pierwszy raz od rana. Potem rozmawialiśmy o cenach pieczywa, sporcie i remontach. Dopiero przy wyjściu pomyślałem, że nie miałem przez pół godziny potrzeby wyjaśniać nikomu swojej historii. Zajmowało nas lustro, nożyczki i długość włosów po bokach.
Wieczorem wyciągnąłem zdjęcia z dzieciństwa. Na jednym stoję z nadmuchanym balonem i miną człowieka, który właśnie odkrył prawo do rządzenia światem. Na innym płaczę, bo ktoś zabrał mi zabawkę. Już wtedy potrafiłem zmieniać nastrój. Nie oznacza to oczywiście, że każda emocja jest objawem. Oznacza tylko, że ludzie są skomplikowani długo przed tym, zanim nauczą się słów opisujących ich trudności.
Najgorszą krzywdą, jaką wyrządziło mi myślenie o normalności, było nieustanne sprawdzanie siebie. Czy za długo patrzę przez okno? Czy mówię za szybko? Czy dzisiaj jestem zbyt cichy? Czy jeśli zapomnę, po co wszedłem do kuchni, powinienem się martwić? Z czasem zwykłe drobiazgi zaczęły wyglądać jak podejrzane dowody. Prawie zapomniałem, że także zdrowi ludzie gubią klucze, mówią głupoty i mają złe dni.
To nie znaczy, że wszystkie sygnały można bagatelizować. Są sytuacje, w których zmiana samopoczucia wymaga uwagi i rozmowy z profesjonalistą. Właśnie dlatego nie chcę szukać rozstrzygnięcia w porównywaniu siebie z przypadkowymi ludźmi na ulicy. Wolę pytać konkretnie: czy śpię, czy potrafię pracować, czy mam poczucie bezpieczeństwa, czy moje myśli pomagają mi funkcjonować, czy mi przeszkadzają? To pytania mniej widowiskowe niż „czy jestem normalny”, ale znacznie bardziej przydatne.
Na koniec dnia przeprowadziłem w wyobraźni referendum. Pytanie brzmiało: „Czy normalność istnieje?”. Komisja była skłócona, urnę stanowił kubek po herbacie, a jedyny uprawniony do głosowania obywatel zasnął przed ogłoszeniem wyników. Sprawa pozostaje nierozstrzygnięta. Za to włosy mam krótsze i przynajmniej tutaj widać postęp.
ROZDZIAŁ 3. MOJA GŁOWA TO NIE ZAWSZE MÓJ NAJLEPSZY PRZYJACIEL
Środa, godzina 4:36. Obudziło mnie własne serce. Nie zrobiło nic nadzwyczajnego, po prostu biło, ale w ciemności każdy odgłos wydawał się zbyt wyraźny. Spojrzałem na telefon. Zobaczyłem trzy nieodczytane wiadomości, wszystkie reklamowe. Na chwilę poczułem niepokój, jakby za niewinnym powiadomieniem musiało kryć się coś ważniejszego. Potem przeczytałem tekst o promocji ręczników i pomyślałem, że marketing zna sposoby na budowanie napięcia.
Są dni, kiedy myśl przelatuje mi przez głowę jak samochód obok przystanku. Są też takie, kiedy zatrzymuje się, otwiera drzwi i odmawia odjazdu. Potrafię rozważać jedno zdanie wypowiedziane przez znajomego przez całe popołudnie. Czy był zły? Czy coś zasugerował? Czy po prostu się spieszył? W końcu mam kilka konkurencyjnych wyjaśnień, a żadne nie staje się pewniejsze. Zmęczenie narasta, choć fizycznie prawie się nie ruszałem.
Dawniej uznawałem każdą natarczywą myśl za ważną właśnie dlatego, że była natarczywa. Jeśli wracała dziesięć razy, musiała przecież mieć jakiś powód. Teraz wiem, że częstotliwość nie jest dowodem prawdziwości. Melodia z reklamy też potrafi wracać cały dzień, a nikt nie nazywa jej objawieniem. To proste rozróżnienie nie usuwa niepokoju automatycznie, ale daje mi trochę przestrzeni na sprawdzenie faktów.
Rano wykonałem zadanie, które od tygodnia odkładałem: poszedłem na pocztę. W kolejce było siedem osób. Ktoś kaszlał, ktoś wzdychał, ktoś próbował zapłacić telefonem, który uparcie udawał martwy. Stałem i czułem, że otoczenie działa mi na nerwy. Zauważyłem jednak coś nowego: nie muszę nadawać każdemu drobiazgowi znaczenia. Nie wiem, dlaczego mężczyzna przede mną spojrzał na zegarek cztery razy. Pewnie miał powód. Nie musiał on dotyczyć mnie.
W domu zrobiłem sobie notatkę podzieloną na dwie kolumny. Po lewej: „Co wiem”. Po prawej: „Co sobie dopowiadam”. W pierwszej wpisałem, że kolega nie oddzwonił. W drugiej, że być może jest na mnie obrażony. Dopisałem też inne możliwości: pracuje, prowadzi samochód, zgubił telefon, zwyczajnie zapomniał. Po godzinie oddzwonił. Uczył dziecko jeździć na rowerze. Moja katastroficzna historia przegrała z bocznymi kółkami.
Nie zawsze potrafię wykonać podobne ćwiczenie sam. Czasami wątpliwości są zbyt mocne albo pojawia się poczucie, że coś jest nie w porządku, choć nie umiem wskazać dowodów. Wtedy pomóc może rozmowa z zaufaną osobą i lekarzem. Mam dość nawyku, który każe mi traktować prośbę o pomoc jak porażkę. Nie uważam za słabość wezwania mechanika, kiedy silnik stuka. Dlaczego miałbym udawać eksperta od każdej trudności własnego umysłu?
Wieczorem po raz pierwszy od dawna posłuchałem całej płyty bez przeskakiwania utworów. Usiadłem, zamknąłem oczy i pozwoliłem, żeby muzyka skończyła się we własnym tempie. Nie miałem wielkiego olśnienia. Nie zmieniłem życia w czterdzieści minut. Po prostu przez chwilę odpocząłem od śledzenia siebie. Moja głowa, chociaż czasem zachowuje się jak złośliwy współlokator, nadal jest miejscem, w którym mogę usłyszeć piękną melodię.
ROZDZIAŁ 4. PSYCHIATRA WIE O MNIE WIĘCEJ NIŻ JA SAM?
Czwartek. W poczekalni stała doniczka z rośliną, która wyglądała na równie zmęczoną co pacjenci. Na ścianie wisiał plakat zachęcający do rozmowy o zdrowiu psychicznym. Przez dziesięć minut zastanawiałem się, czy plakat został zaprojektowany przez kogoś, kto kiedykolwiek próbował powiedzieć obcej osobie o myśli, której sam się boi. Słowa „porozmawiajmy otwarcie” są piękne. Nie wyjaśniają jednak, od czego zacząć.
Lekarka zapytała mnie o sen. Byłem przygotowany na rozmowę o diagnozie, lecz sen wydał się jej ważniejszy. Powiedziałem, że budzę się wcześnie. Potem pytała o codzienne obowiązki, nastrój, leki i sytuacje, które ostatnio wywołały niepokój. W pewnej chwili poczułem złość. Przyszedłem z pytaniem o całe swoje życie, a zostałem przepytany niczym kandydat na stanowisko człowieka, który regularnie je śniadanie.
„Czy jest pani pewna?” — spytałem w końcu. Nie musiałem precyzować, o co chodzi, bo pokazałem dokument. „Mogę wyjaśnić, na jakiej podstawie postawiono rozpoznanie i jakie informacje są dziś istotne” — odpowiedziała. Nie mówiła, że jest nieomylna. Nie obiecywała też, że jedna rozmowa rozstrzygnie wszystkie moje wątpliwości. To było rozczarowujące i jednocześnie uspokajające. Chciałem prostego werdyktu, dostałem zaproszenie do zadawania dokładniejszych pytań.
Przyznałem, że czasem boję się mówić szczerze, bo każde słowo może zostać uznane za objaw. Lekarka zapisała coś i zapytała: „A co sprawiłoby, że czułby się pan bezpieczniej w tej rozmowie?”. Nie spodziewałem się takiego pytania. Po chwili odpowiedziałem, że chciałbym wiedzieć, co oznaczają używane przez nią terminy, jakie zmiany obserwujemy i co mam zrobić, jeśli poczuję się gorzej. Nie było to żądanie cudów. Była to prośba o mapę.
Wyszedłem z wizyty bez poczucia zwycięstwa. Nie udowodniłem, że wiem o sobie wszystko, ani nie uznałem, że ktoś inny ma wyłączność na wiedzę o mnie. Lekarka posiada doświadczenie, którego ja nie mam. Ja posiadam doświadczenie własnego życia, którego ona nie może przeżyć za mnie. Dobry kontakt zaczyna się być może w chwili, kiedy obie te rzeczy mieszczą się przy jednym biurku.
Po drodze zaszedłem do cukierni. Kupiłem drożdżówkę z serem. Sprzedawca podał mi ją w papierowej torebce i powiedział: „Miłego dnia”. Poczułem dziwną ulgę. Nie pytał, jak spałem, co myślałem w niedzielę ani czy jestem pewien swoich wspomnień. Miał tylko bułki i kasę fiskalną. Uświadomiłem sobie, że nawet najbardziej wartościowa rozmowa o zdrowiu nie może zastąpić reszty świata.
Wieczorem zapisałem pytania na następną wizytę. Nie po to, by przygotować pułapkę, ale by lepiej zrozumieć plan pomocy. Dopisałem też prośbę o wyjaśnienie, po czym poznam, że coś wymaga pilnego kontaktu. To dość dojrzałe jak na człowieka, który przed chwilą próbował jeść drożdżówkę nad klawiaturą i obsypał ją twarogiem. Najwyraźniej rozwój osobisty nie obejmuje jeszcze sztuki jedzenia bez okruszków.
ROZDZIAŁ 5. TABLETKA NA NORMALNOŚĆ
Piątek. Przy śniadaniu zauważyłem, że nazwy leków brzmią jak bohaterowie powieści science fiction. Kiedyś żartowałem, że powinny mieć własne statki kosmiczne i karty członkowskie. Dziś nie było mi do śmiechu. Zastanawiałem się nad wszystkim, co wiąże się z leczeniem: po co jest, co mi daje, jakie ma ograniczenia i dlaczego rozmowa o skutkach ubocznych tak łatwo zamienia się w licytację między cierpieniem a bezpieczeństwem.
Wiele osób ma gotową opinię o cudzych lekach. Jedni twierdzą, że wystarczy silna wola. Drudzy zachowują się, jakby tabletka miała rozwiązać wszystkie życiowe problemy, od samotności po zepsuty kran. Tymczasem żadne leczenie nie nauczy mnie automatycznie rozmawiać z siostrą, zaplanować wydatków czy dokończyć pracy. Nie zrobi ze mnie też człowieka bez przeszłości. Może być ważną częścią dbania o zdrowie, ale nie jest zamiennikiem całego życia.
W południe spotkałem dawną znajomą. Powiedziała, że jej koleżanka „odstawiła wszystko i odżyła”. Poczułem ukłucie zazdrości, chociaż nie znałem ani tej koleżanki, ani jej historii. Łatwo zakochać się w cudzym skrócie. Nie wiadomo, co oznaczało „wszystko”, co wydarzyło się później i jakie były okoliczności. Zamiast budować na plotce plan na własne zdrowie, postanowiłem omówić wątpliwości na wizycie. To mniej romantyczne niż bunt przeciwko całemu światu, ale prawdopodobnie rozsądniejsze.
Wróciłem do mieszkania i próbowałem przypomnieć sobie ostatni miesiąc. Kiedy miałem więcej energii? Kiedy trudniej było mi wstać? Co się działo ze snem, apetytem, koncentracją? W zeszycie powstała mała kronika, pełna nierównych zdań. Zauważyłem, że pamięć traktuje skrajności jak gwiazdy filmowe: wpuszcza je na czerwony dywan, a zwykłe dni zostawia za bramą. A właśnie te zwykłe dni mówią często najwięcej o tym, jak funkcjonuję.
Nie chcę być bohaterem opowieści, który triumfalnie wyrzuca lekarstwa do śmietnika i od następnej strony staje się zdrowy. To byłaby nie tylko fałszywa fabuła, ale i niebezpieczny wzór. Gdy leczenie budzi pytania, trzeba o nich mówić, zamiast samodzielnie robić eksperymenty z dawkami. Chcę mieć prawo do informacji i współdecydowania, ale rozumiem też, że odpowiedzialność wymaga cierpliwości.
Wieczorem umyłem pudełko, w którym trzymam różne drobiazgi. Znalazłem guzik od nieistniejącej już koszuli, baterię, która nie pasowała do żadnego urządzenia, i bilet sprzed kilku lat. Śmiałem się z tego zbioru rzeczy bez przeznaczenia. Pomyślałem, że w mojej głowie też czasem zalegają przekonania, których od dawna nie używam, a których żal wyrzucić. Na przykład, że pomoc odbiera godność. Przecież nie odbiera jej okulista, dentysta ani rehabilitant.
Zamiast szukać „tabletki na normalność”, próbuję nauczyć się czegoś trudniejszego: uczciwego obserwowania siebie i rozmawiania o tym, co działa, a co nie. Chciałbym jednocześnie czuć się wysłuchany i nie wymagać, by świat natychmiast spełnił moje oczekiwania. Na razie potrafię tylko zanotować pytania. Ale od tego zaczyna się wiele ważnych rozmów.
ROZDZIAŁ 6. DZIEŃ DOBRY, DZISIAJ ZNOWU JESTEM SOBĄ
Sobota. Pierwszą myślą po przebudzeniu było to, że potrzebuję świeżego powietrza. Drugą, że nie chce mi się ubierać. Trzecią, że to całkiem normalny konflikt, który ludzkość przeżywa codziennie, choć nie doczekał się pomnika. W końcu wyszedłem. Miasto było mokre po nocnym deszczu, a przy chodniku stała kałuża przypominająca kontynent, którego jeszcze nikt nie odkrył.
W parku zobaczyłem starszego mężczyznę uczącego wnuka puszczać papierowy samolot. Konstrukcja spadała po dwóch metrach. Dziadek za każdym razem poprawiał skrzydła, chłopiec rzucał ponownie, obaj śmiali się z katastrofy. Pomyślałem, że wiele rzeczy w życiu tak wygląda: można znać zasady aerodynamiki, a mimo to samolot skręci w krzaki. Trzeba czasem poprawić skrzydło zamiast przeklinać niebo.
Dzisiaj nie wydarzyło się nic nadzwyczajnego. Nie miałem genialnego pomysłu, nie wygrałem konkursu, nie zrozumiałem sensu istnienia. Ugotowałem zupę, posprzątałem szufladę, odpisałem na wiadomość. Gdybym prowadził blog sprzedający spektakularne przemiany, musiałbym wymyślić coś bardziej ekscytującego. Ale ten zeszyt nie jest reklamą. Ma pomieścić również dni, w których największym sukcesem jest spokojny wieczór.
Dzwonił znajomy, Marek. Zaproponował wspólną kawę. Zgodziłem się z wahaniem, bo od dłuższego czasu odmawiałem spotkań. W kawiarni obawiałem się, że zabraknie mi tematów. Tymczasem Marek przez piętnaście minut opowiadał o człowieku, który źle zamontował mu drzwi. Jego oburzenie było tak barwne, że zapomniałem o swoich obawach. Gdy w końcu spytał, co u mnie, odpowiedziałem bez nadmiernego przygotowania: „Różnie, ale dzisiaj całkiem dobrze”. Była to pełna prawda. Nie wymagała przypisów.
Marek nie jest człowiekiem wielkich przemówień. Nie wygłasza zapewnień, że wszystko się ułoży. Zamiast tego pamięta, że nie lubię bardzo słodkiej kawy, i czasami przywozi mi książkę, którą sam przeczytał. W pewnym sensie jego przyjaźń jest złożona z drobnych dowodów pamięci. Zaczynam cenić je bardziej niż zapewnienia wypowiadane z powagą przy uroczystych okazjach.
Po spotkaniu kupiłem nową żarówkę. Poprzednia migotała w kuchni i od tygodnia udawałem, że da się z tym żyć. Wymieniłem ją na stabilne, jasne światło. Wieczorem pomieszczenie wyglądało przyjaźniej. To było zabawne: człowiek potrafi rozważać przez miesiące swoje miejsce we wszechświecie, a tymczasem poprawę nastroju przynosi mu przedmiot za kilkanaście złotych. Nie twierdzę, że żarówka leczy choroby. Twierdzę tylko, że ciemna kuchnia nie musi pozostawać ciemna.
Napisałem dziś do zeszytu: „Dobrze jest mieć dzień, który nie domaga się interpretacji”. Zostawiłem to zdanie bez komentarza. Postanowiłem zjeść kolację przy nowym świetle, zadzwonić do siostry i wcześniej się położyć. Nie dlatego, że zdobyłem sekret szczęścia. Po prostu jutro też chciałbym być sobą, a sen jest całkiem niezłym początkiem.
ROZDZIAŁ 7. LUDZIE BOJĄ SIĘ SŁOWA „SCHIZOFRENIA”
Niedziela. Znajoma poprosiła, żebym przyszedł na małe spotkanie urodzinowe. Długo zastanawiałem się, czy mówić nowo poznanym ludziom o diagnozie. Sam pomysł, że mam planować ujawnianie informacji medycznej, wydaje mi się absurdalny. Przecież nie przygotowuję prezentacji o stanie zębów ani wynikach badań krwi. A jednak wiem, że niektóre słowa zmieniają atmosferę w pokoju szybciej niż przypalone jedzenie.
Przypomniałem sobie rozmowę sprzed kilku lat. Powiedziałem komuś o leczeniu, a on natychmiast zapytał, czy bywam agresywny. Nie było powodu, by tak sądzić. Po prostu w jego głowie zadziałał gotowy obraz z sensacyjnego filmu. Odpowiedziałem wtedy żartem, że najbardziej agresywny jestem wobec budzika. Rozmowa skręciła w inną stronę, ale pytanie zostało ze mną na długo. Nie chciałem, żeby cudzy strach definiował moje zachowanie.
Na urodzinach siedział obok mnie mężczyzna, który zawodowo zajmuje się remontami. Po kilku minutach opowiedział, jak trudno znaleźć rzetelnych pracowników, potem przeszedł do polityki, a na końcu zaczął mówić o „wariatkowie” jako dowcipnym określeniu zwykłego bałaganu. Poczułem ukłucie. Nie znałem go na tyle, by urządzać wykład. Zapytałem tylko, dlaczego porównuje niesprawny urząd do szpitala. Zdziwił się. „Tak się mówi” — odparł.
Właśnie w tych trzech słowach kryje się wiele nieszczęść. „Tak się mówi” o człowieku, którego się nie zna. „Tak się mówi” o diagnozie, której nie rozumie. „Tak się mówi” w żarcie, który dla kogoś innego jest codziennym doświadczeniem. Nie chcę jednak stać z gwizdkiem przy każdym nieudanym słowie. Sam czasami mówię głupio, ranię kogoś niechcący i dopiero później rozumiem, co zrobiłem. Wolę rozmowę od publicznego sądu.
Gospodyni wyciągnęła tort. Ktoś zgasił światło. Wszyscy zaczęli śpiewać, każdy w innym tempie. Popatrzyłem na ten nieporadny chór i poczułem czułość. Ludzie potrafią być uprzedzeni, nieuważni, śmieszni i serdeczni w ciągu jednego wieczoru. Żaden z nas nie ma charakteru, który da się opisać jednym wyrazem. Dlaczego więc z diagnozą miałoby być inaczej?
Po powrocie pomyślałem o języku. Kiedy mówię „jestem schizofrenikiem”, używam skrótu. Czasem robię to przekornie, czasem z przyzwyczajenia. Innym razem wolę powiedzieć „żyję z rozpoznaniem schizofrenii”, bo to daje mi więcej miejsca. Nie zamierzam narzucać jedynej formuły wszystkim osobom, które mają podobne doświadczenia. Chcę tylko, żeby ludzie rozumieli, iż za każdym określeniem stoi ktoś konkretny.
W zeszycie zanotowałem małe życzenie. Nie marzę o społeczeństwie, w którym każdy będzie specjalistą psychiatrii. Marzę o takim, w którym człowiek po usłyszeniu trudnej diagnozy potrafi odpowiedzieć: „Dziękuję, że mi powiedziałeś. Jak mogę cię lepiej zrozumieć?”. To nie jest wielka rewolucja. Wystarczy odrobina ciekawości zamiast gotowego lęku.
ROZDZIAŁ 8. CZY CHORY PSYCHICZNIE MOŻE BYĆ SZCZĘŚLIWY?
Poniedziałek. W internecie zobaczyłem reklamę kursu szczęścia. Na zdjęciu kobieta stała na szczycie góry z rękami rozłożonymi szeroko, jakby właśnie wygrała wszystkie spory z rzeczywistością. Hasło obiecywało, że wystarczy siedem kroków, by zmienić nastawienie. Przez chwilę pomyślałem, że jeśli ktoś odkrył prostą instrukcję szczęścia, powinien udostępnić ją w przychodniach i urzędach, zamiast sprzedawać z odliczającym czas zegarem.
Nie mam nic przeciwko dobrym radom. Drażni mnie jedynie pewność, z jaką nieznajomi ludzie twierdzą, że wiedzą, czego mi brakuje. Gdy ktoś słyszy o chorobie, czasem zakłada, że nie mogę mieć radosnych chwil. Gdy widzi mnie uśmiechniętego, bywa zdziwiony, jakby uśmiech wymagał zaświadczenia. A przecież moje życie nie składa się wyłącznie z trudności. Zdarza mi się tańczyć w kuchni, chociaż muzyka jest za cicha i nie posiadam talentu.
Dzisiaj odwiedziłem targ. Kupiłem jabłka od kobiety, która pozwoliła mi wybrać najbrzydsze sztuki, bo podobno są najsłodsze. Miała rację. Potem usiadłem na ławce i patrzyłem na przechodniów. Jeden chłopiec ciągnął wielki balon w kształcie dinozaura. W pewnym momencie wiatr porwał dinozaura do góry, a chłopiec przyciągnął go z miną dowódcy ratującego okręt. Uśmiechnąłem się szeroko. Nikt nie musiał mi tego szczęścia zatwierdzać.
Nie zawsze jednak potrafię je dostrzec. Są dni, kiedy wszystko kosztuje wysiłek, a cudze wezwania do pozytywnego myślenia brzmią jak pretensja. W takich chwilach potrzebuję czegoś bardziej konkretnego niż hasło na plakacie: odpoczynku, życzliwego kontaktu, czasem profesjonalnej pomocy. Nie wstydzę się już tego, że radość i trudność potrafią istnieć obok siebie. Nie są przeciwnikami w zawodach. Obie opisują moje życie.