Nie obiecuję, że ta książka zmieni Twoje życie. Ale jej zakup może poprawić moje.
Strona autora: www.KrzysztofTrybulski.pl
Strona projektu: www.MoneySystem.pl
OD AUTORA
Zanim zaczniemy, proponuję małą umowę. Ja nie będę udawał, że odkryłem receptę na nieśmiertelność, a Ty nie będziesz oczekiwać, że po przeczytaniu dwóch akapitów zmieni się kurs dolara. Zawarliśmy transakcję: Ty zapłaciłeś za pewną liczbę stron, ja zobowiązałem się dostarczyć rozrywkę. Zobowiązanie jest poważne, choć temat nie całkiem. W końcu łatwo sprzedać obietnicę przemiany. Dużo trudniej sprzedać przyjemność obserwowania autora, który sam jest przedmiotem własnego żartu.
Ta książka nie będzie dwustu stronami zdania „kup tę książkę”. Byłoby to z mojej strony wygodne, lecz z Twojej kosztowne. Zamiast tego zabieram Cię w podróż po dziwnym świecie pieniędzy, reklam, zakupowych impulsów, wstydu przed mówieniem o zarobkach i satysfakcji z robienia rzeczy na własny rachunek. Będziemy rozmawiać jak ludzie, którzy przypadkiem spotkali się w kolejce, a potem odkryli, że obaj potrafią śmiać się z absurdów codzienności. Nie potrzebujesz notatnika. Wystarczy ciekawość.
PRZEDMOWA DO CZYTELNIKA, KTÓRY SPODZIEWAŁ SIĘ CZEGOŚ INNEGO
Prawdopodobnie w tym momencie masz już własną opinię o okładce. Może wydaje Ci się sympatyczna, może bezczelna, może podejrzanie prosta. Niezależnie od reakcji chcę od razu uporządkować oczekiwania. To nie jest podręcznik szybkiego bogacenia się ani obietnica rozwiązania Twoich problemów. To zbiór satyrycznych opowieści o osobliwych zwyczajach związanych z kupowaniem, reklamowaniem i zarabianiem. W centrum znalazł się autor, który przyznaje się do komercyjnego zamiaru zamiast ubierać go w wielką misję.
Nie wszystkie historie wydarzyły się naprawdę. Większość ich bohaterów jest fikcyjna, a nawet przedmioty otrzymują czasem głos. Nie szukaj więc adresu sklepu, w którym banknot udziela wywiadów, ani komisji kontrolującej uczciwość sloganów. Wymyśliłem te miejsca, aby móc opowiadać o rzeczywistych dylematach bez udawania eksperta od cudzego życia. Jeśli przy okazji zobaczysz własne zakupowe przyzwyczajenia z nieco innej strony, będzie to miły efekt uboczny.
Nie powinieneś też oczekiwać jednolitego tonu. Niektóre sceny są absurdalne, inne spokojniejsze, a kilka mówi całkiem poważnie o szacunku do czytelnika. Komedia nie musi śmiać się nieprzerwanie. Czasem potrzebuje krótkiej chwili namysłu, by następny żart wybrzmiał lepiej. Zapraszam więc do lektury bez obowiązku zachwytu. Możesz przerwać, wrócić albo nie zgodzić się z autorem. W przeciwieństwie do niektórych reklam nie zamierzam wyświetlać Ci licznika odliczającego czas na podjęcie decyzji.
ROZDZIAŁ 1. PARAGON JAKO AKT LITERACKI
Kiedy człowiek kupuje książkę, zwykle wyobraża sobie autora pochylonego nad biurkiem, z kubkiem zimnej herbaty i czołem zmarszczonym od odpowiedzialności za losy świata. Tymczasem równie ważna scena rozgrywa się przy kasie. Ktoś wybiera produkt, płaci, odbiera potwierdzenie. Literatura spotyka księgowość. Nie brzmi romantycznie, lecz bez tej drugiej pierwsza miałaby trudności z opłaceniem światła.
Wyobrażam sobie mój paragon jako drobny dokument historyczny. Data, kwota, nazwa produktu. Żadnej wzniosłej metafory. Księgowa spojrzy i powie, że wszystko się zgadza. Krytyk literacki być może uzna, że prawdziwym dziełem sztuki jest tytuł na potwierdzeniu płatności. Czytelnik z kolei może zadać najuczciwsze pytanie: czy za te pieniądze dostałem coś wartego przeczytania? Właśnie dlatego piszę dalej, zamiast urządzać przedwczesne święto zwycięstwa.
Pamiętam czasy, kiedy kupowało się rzeczy wyłącznie po to, by były przydatne. Buty chroniły stopy. Garnki pozwalały ugotować zupę. Zeszyt przyjmował szkolne błędy. Dzisiaj przedmioty mają obowiązek wyrażać osobowość właściciela, podkreślać jego ambicje i dyskretnie informować otoczenie, że życie zostało znakomicie zaplanowane. Nawet kubek potrafi mieć nadruk obiecujący sukces przed dziewiątą rano. W tym towarzystwie książka mówiąca „chcę zarobić” wypada niemal skromnie.
Nie wiem, czy zabierzesz ją do tramwaju, postawisz na półce czy pokażesz komuś przez telefon. Każda możliwość zawiera osobny komizm. W tramwaju obcy człowiek może odczytać tytuł przez ramię i uznać, że padłeś ofiarą bardzo bezpośredniej kampanii. Na półce książka będzie sąsiadować z poradnikiem filozofii, słownikiem i instrukcją obsługi blendera. W telefonie okładka przypomni reklamę, która odmówiła używania pośredników. Ten mały przedmiot potrafi opowiedzieć wiele historii, zanim ktokolwiek otworzy pierwszą stronę.
Nie zamierzam obrażać Twojej inteligencji twierdzeniem, że paragon jest inwestycją z gwarantowaną stopą zwrotu. Jest dowodem wymiany. Ty zrezygnowałeś z możliwości kupienia czegoś innego, ja przyjąłem odpowiedzialność za przygotowanie tekstu. Pieniądze nie stają się automatycznie zyskiem. Część pochłania druk, dystrybucja, prowizje i obowiązki podatkowe. Jeśli zdarzy mi się kiedyś kupić złotą fontannę, nie będzie to dzięki jednemu egzemplarzowi.
A jednak na tym papierku jest coś wzruszającego. Obca osoba uznała, że pomysł w mojej głowie może dostarczyć jej chwili uśmiechu. Nie musieliśmy podpisywać przyrzeczeń przyjaźni. Nie znaliśmy swoich ulubionych dań. Zaufaliśmy prostemu mechanizmowi: oto rzecz, oto cena, oto decyzja. Wbrew cynicznej sławie handlu bywa w tym mała dawka ludzkiej życzliwości.
ROZDZIAŁ 2. CZŁOWIEK, KTÓRY SPRZEDAWAŁ CISZĘ
Na pewnym targu można było kupić niemal wszystko: skarpetki, doniczki, stare komiksy i urządzenie kuchenne, którego przeznaczenia nie potrafił wyjaśnić nawet sprzedawca. W mojej wyobraźni przy ostatnim stoisku siedzi jednak człowiek z pustym blatem. Nad głową wisi kartka: „Pięć minut ciszy — pięć złotych”. Nabywca płaci, a sprzedawca przez pięć minut nic nie mówi. Nie opowiada historii sukcesu, nie namawia na abonament, nie sugeruje zakupu dodatku premium. Po prostu milczy.
Zastanawiam się, czy jego interes miałby klientów. Oczywiście. Wystarczy postawić stoisko obok demonstratora garnków. Nie trzeba przekonywać nikogo, kto od godziny słucha, że pokrywka posiada właściwości niemal nadprzyrodzone. Zapłaci za ciszę, jakby była luksusową podróżą na wyspę. To nie znaczy, że cisza stała się towarem w każdym znaczeniu. Znaczy tylko, że ludzie płacą za doświadczenia, a nie wyłącznie za przedmioty.
Książka także jest doświadczeniem. Papier i plik elektroniczny są opakowaniem. Płacisz za ciekawość, śmiech, przyjemność zabicia pół godziny albo za możliwość wręczenia komuś prezentu, którego sens wywoła dyskusję przy stole. Taki prezent ma zresztą szczególne właściwości. Obdarowany nie może grzecznie powiedzieć, że nie rozumie przesłania. Przesłanie jest wydrukowane wielkimi literami.
Wyobraź sobie urodziny wujka, który ma już wszystko. Kolejny krawat pozostanie w szafie. Dobra herbata zniknie w ciągu tygodnia. Książka zatytułowana „Daj zarobić — kup książkę!” spowoduje natomiast pytanie, które w rodzinie rozbrzmiewać będzie jeszcze długo: „Kto właściwie na tym zarobił?”. Możesz odpowiedzieć, że pewnie autor, ale po potrąceniu kosztów niekoniecznie tyle, ile marzył. Wujek zaś może stwierdzić, że pierwszy raz dostał prezent tak jawnie bezczelny, że aż uczciwy.
Najgorszy los spotyka produkt, który w reklamie obiecuje jedno, a po zakupie okazuje się czymś zupełnie innym. Sprzedawca ciszy nie powinien puszczać muzyki. Producent parasola nie może reklamować dziur jako wentylacji. Ja również nie powinienem pod płaszczykiem żartu przemycać niekończącej się przemowy o tym, jaki jestem wspaniały. Rozrywka wymaga rzemiosła. Gdy czytelnik po kilku stronach przestaje się uśmiechać, szczerość autora przestaje wystarczać.
Dlatego nasze pięć minut ciszy traktuję jako ostrzeżenie. Czasem najlepszym sposobem na zdobycie sympatii jest powstrzymanie się od kolejnej propozycji. Napiszę więc książkę o sprzedaży, która potrafi odłożyć kasę na bok i przez chwilę popatrzeć na ludzi. Gdyby mój wyimaginowany handlarz milczenia przeczytał ten rozdział, zapewne nie skomentowałby go ani słowem. Co w jego zawodzie byłoby najwyższą formą uznania.
ROZDZIAŁ 3. CENA JEDNEJ KAWY I INNE BAJKI
Reklamodawcy kochają kawę. Nie dlatego, że wszyscy mają ekspresy, lecz dlatego, że kubek z gorącym napojem stał się jednostką porównawczą. Wszystko kosztuje „mniej niż kawa dziennie”. Aplikacja, prenumerata, kurs internetowy, dodatkowe ubezpieczenie i dostęp do cyfrowej biblioteki. Jeśli zebrać wszystkie te propozycje, odkryjemy, że człowiek powinien pić kilkanaście kaw każdego ranka, aby móc pozwolić sobie na normalne życie.
Nawet nie próbuję porównywać wartości mojej książki z kawą. Z napojem nie ma dyskusji: stawiasz kubek, bierzesz łyk, kofeina robi to, co potrafi. Książka wymaga od Ciebie udziału. Musisz otworzyć ją z własnej woli i dać słowom szansę. Jeżeli nie lubisz humoru o pieniądzach, żadna obniżka ceny nie przemieni tej lektury w ulubioną. Tanie rozczarowanie pozostaje rozczarowaniem.
Cena jest dziwnym językiem. Dziewięć złotych wydane na przejazd to środek transportu. Dziewięć złotych zapłacone za aplikację z obrazkiem śpiącego kota może być małym luksusem. Dziewięć złotych wrzucone do automatu, który wydał wyłącznie paragon, wywoła zupełnie inne emocje. Sama liczba nie mówi więc, jak ocenimy zakup. Ważne, czego oczekujemy i co otrzymujemy.
Wchodząc do księgarni, człowiek nie zawsze szuka wielkiej mądrości. Czasem wypatruje powieści na pociąg. Czasem chce zrozumieć skomplikowane zjawisko. Innym razem kupuje coś właśnie dlatego, że pomysł wydaje mu się absurdalny. Komedia też ma prawo do ceny. Nikt nie żąda od biletu na kabaret, żeby po zakończeniu występu zwiększył produktywność w pracy o siedemnaście procent.
Mógłbym napisać, że niniejsza publikacja kosztuje mniej niż rozczarowanie po źle wybranym deserze. Nie napiszę, bo nie wiem, jaki deser wybierasz i czy rzeczywiście rozczarowuje. Mogę tylko powiedzieć, że starałem się nie używać zdania o cenie kawy jako argumentu decydującego. Jeżeli postanowiłeś kupić tę książkę, niech to będzie konsekwencja Twojego poczucia humoru, a nie podstępnej matematyki z filiżanką w roli głównej.
Gdy przy następnej reklamie usłyszysz znów o kawie, spróbuj wyobrazić sobie księgowego, który rozlicza wszystkie wydatki świata w espresso. Samochód kosztuje sto tysięcy małych czarnych. Czynsz można przeliczyć na cappuccino. Emeryturę wypłaca się w latte. Język marketingu zaczyna przypominać menu kawiarni, w której nigdy nie zamykają kasy. To niezły powód, aby czasem po prostu nazwać cenę ceną.
ROZDZIAŁ 4. SKROMNOŚĆ Z OPCJĄ DODATKOWĄ
Sprzedawca jest w trudnej sytuacji. Jeśli powie, że jego produkt jest najlepszy na świecie, zabrzmi jak ktoś, kto przespał zajęcia z umiaru. Jeśli przyzna, że produkt jest przeciętny, klient zapyta, po co w ogóle znalazł się w sklepie. Jeśli wyjaśni, że przygotował go z pasją, słowo „pasja” dołączy do długiej kolejki wyrażeń wyeksploatowanych przez reklamy. Pozostaje mu uczciwość z dodatkiem odrobiny autoironii.
Mógłbym wystawić sobie pięć gwiazdek. W końcu znam autora osobiście. Bywam obecny przy jego posiłkach, niekiedy słyszę, jak mówi do siebie podczas pisania, a nawet mam wgląd w jego mało imponujące próby znalezienia zagubionych kluczy. Tak ścisła znajomość sugeruje jednak poważny konflikt interesów. Recenzja, którą napisałbym o sobie, wymagałaby przypisu dłuższego niż ocena.
W dawnej gazecie wyobrażam sobie reklamę z następującym tekstem: „Autor twierdzi, że książka jest niezła. Redakcja ustaliła, że autor jest z nią związany”. Pod spodem drobnym drukiem: „Nie gwarantujemy śmiechu, ponieważ poczucie humoru nie jest produktem seryjnym”. Taka reklama być może przegrałaby z obietnicą natychmiastowego szczęścia. Ale przynajmniej nie obrażałaby odbiorcy.
Skromność nie polega na wmawianiu ludziom, że niczego nie potrafimy. Polega na znajomości granic własnych osiągnięć. Mogę powiedzieć, że napisałem książkę, bo to fakt. Mogę przyznać, że liczę na sprzedaż, bo właśnie taki jest cel przedsięwzięcia. Nie mogę poważnie obiecać, że lektura odmieni Twoją osobowość, skoro nawet ja nie wiem, co zjesz na kolację. Gdyby książki miały aż taką władzę nad człowiekiem, biblioteki powinny wydawać zezwolenia na zmianę charakteru.
Jest jednak jedna rzecz, z której pozwolę sobie być dumny: pomysł nie udaje niczego bardziej dostojnego, niż jest. To mała satyra na handel, ubrana w handel. Tak jak teatr potrafi wystawić sztukę o samym teatrze, ja próbuję napisać książkę o mechanizmie, dzięki któremu książka trafia do rąk czytelnika. Taka konstrukcja zawiera pułapkę. Łatwo zakochać się w własnym dowcipie i powtarzać go tak długo, aż publiczność zacznie tęsknić za ciszą sprzedawcy z poprzedniego rozdziału.
Właśnie dlatego każda kolejna scena powinna poszerzać temat. Nie chcę, byś po dwudziestej stronie odkrył, że potrafię tylko przestawiać wyrazy „zarobić” i „kupić”. W księgarni jest wystarczająco dużo książek, które rozciągają jeden pomysł do rozmiaru przedmiotu nadającego się pod krzywą nogę stołu. Moja nie musi do nich dołączyć.
ROZDZIAŁ 5. PREZENT DLA KOGOŚ, KTO MA WSZYSTKO
Nie ma trudniejszego pytania od „co kupić osobie, która niczego nie potrzebuje?”. To pytanie zamienia rodzinne święta w konkurs zgadywania. Ktoś proponuje szalik, ktoś voucher na masaż, ktoś pachnącą świecę. Po godzinie narady wszyscy odkrywają, że rozmawiali głównie o własnych gustach. Osoba, którą mieli obdarować, mogłaby tymczasem marzyć o wspólnym spacerze i talerzu pierogów.
Książka o tym, że autor chce zarobić, może być prezentem właśnie dlatego, że nie próbuje symbolizować dostojności. Obdarowujący mówi: „Nie wiedziałem, co Ci dać, więc postanowiłem wspomóc obcego człowieka”. Obdarowany odpowiada: „Cieszę się, że to nie kolejna figurka słonia”. I oto święto uratowane bez większej szkody dla półek.
Wyobraźmy sobie trzy różne reakcje. Pierwszy człowiek roześmieje się już przy odpakowaniu. Będzie chciał odczytać tytuł na głos, sprawdzi nazwisko autora i opowie wszystkim historię tej osobliwej transakcji. Drugi zmarszczy brwi, sądząc, że ma do czynienia z poradnikiem finansowym napisanym przez kogoś wyjątkowo leniwego. Trzeci zapyta, czy książka jest choć trochę zabawna. To najważniejsze pytanie z całej trójki, bo zmusza mnie do wysiłku.
Humor nie może polegać wyłącznie na odważnym opakowaniu. Prezent, który budzi śmiech przez trzy sekundy, a potem rozczarowanie przez sto stron, jest chybionym prezentem. Dobra komedia wymaga obserwacji. Różnicy między tym, jak ludzie mówią o pieniądzach, a tym, co naprawdę o nich myślą. Napięcia między marzeniem o byciu niezależnym a przyjemnością kupienia czegoś kompletnie zbędnego. Żartów, które pozwalają śmiać się także z autora.
Może najbardziej eleganckim prezentem byłaby kartka z osobistą dedykacją: „Dla człowieka, któremu trudno coś kupić. Wybrałem historię o człowieku, któremu łatwo coś sprzedać”. Nie gwarantuję, że adresat uzna ją za najpiękniejsze zdanie świata. Istnieje natomiast szansa, że zachowa kartkę dłużej niż kod rabatowy do sklepu z ręcznikami.
Warto pamiętać, że wręczając książkę, dajemy komuś możliwość odmowy czytania. Prezent nie jest zadaniem domowym. Jeśli obdarowany schowa publikację do szuflady, nie należy organizować przesłuchania. „Na której jesteś stronie?” brzmi niewinnie tylko za pierwszym razem. Po dziesiątym staje się kontrolą wykonania zobowiązania, którego nikt świadomie nie podpisał. Niech książka zostanie zaproszeniem, nie obowiązkiem.
ROZDZIAŁ 6. MÓJ WYIMAGINOWANY DZIAŁ MARKETINGU
Gdybym miał wielki budżet reklamowy, mógłbym zatrudnić zespół ekspertów. Jeden analizowałby grupy docelowe, drugi badał kolory przycisków, trzeci mierzyłby, czy słowo „teraz” działa lepiej od słowa „natychmiast”. Czwarty, odpowiedzialny za kawę, prawdopodobnie miałby najwięcej pracy. Po miesiącu spotkań przedstawiono by mi elegancką prezentację, w której odkryto, że czytelnicy książek zwykle potrafią czytać.
Na pierwszym slajdzie pojawiłoby się hasło: „Zbudujmy emocjonalną więź z odbiorcą”. Bardzo dobrze, powiedziałbym. Na drugim: „Zidentyfikujmy kluczową obietnicę”. Tutaj zapadłaby cisza. Moja obietnica brzmiałaby bowiem: „Spróbuję Cię rozbawić, a przy okazji chciałbym zarobić”. Specjaliści spojrzeliby na siebie z niepokojem. Ktoś zaproponowałby zastąpienie słowa „zarobić” określeniem „monetyzować relację z klientem”. W tym momencie poprosiłbym dział marketingu o zwrot identyfikatorów.
Nie mam nic przeciwko profesjonalnym reklamom. Dobrze przygotowana informacja pomaga dotrzeć do osoby, która rzeczywiście może być zainteresowana produktem. Problem zaczyna się wtedy, gdy język tak bardzo ucieka od rzeczywistości, że nawet autor komunikatu nie rozpoznaje własnej oferty. Sklep nie musi być „ekosystemem transformacyjnych doświadczeń zakupowych”. Może być po prostu dobrym sklepem.
Mój wymarzony billboard zawierałby tytuł, okładkę i drobną adnotację: „Tak, to jest prawdziwa książka”. Żadnych fałszywych liczników pokazujących, że do końca promocji zostało trzynaście sekund, choć jutro odliczanie zacznie się od nowa. Żadnych zmyślonych recenzji podpisanych przez „Mariusza K. z Warszawy”, którego zdjęcie pochodzi z katalogu modeli. Taki billboard miałby tylko jedno zadanie: zaintrygować człowieka na tyle, by sprawdził, czy żart posiada dalszy ciąg.
Mógłbym też wyobrazić sobie spot radiowy. Najpierw dźwięk przewracanej strony. Potem głos: „Szanowny słuchaczu, autor tej książki chętnie przyjąłby pieniądze w zamian za tekst. Nie otrzymaliśmy zgody na twierdzenie, że tekst odmieni Twoje życie. Otrzymaliśmy natomiast zgodę na śmiech”. Po chwili głos lektora dodaje: „W rolach głównych: ciekawość, nieufność i nieco bezczelności”. Koniec. Krótko, dziwnie, bez próby prowadzenia słuchacza za rękę.
Być może taki marketing nie wygrałby konkursu na najbardziej agresywną sprzedaż. Za to miałby szansę zgromadzić czytelników, którzy wiedzą, czego się spodziewać. W biznesie mniej rozczarowanych klientów bywa cenniejsze od dużej liczby ludzi kupujących produkt przez pomyłkę. Chciałbym wierzyć, że nawet mój fikcyjny dział marketingu w końcu zrozumiałby tę prostą zasadę. Kiedy już skończyłby przygotowywać slajdy.
ROZDZIAŁ 7. ŻYCIE PRZED PRZYCISKIEM „KUP TERAZ”
Dawniej kupowanie wymagało wysiłku fizycznego. Trzeba było ubrać buty, sprawdzić godziny otwarcia, wyjść z domu, dotrzeć do sklepu i stać przed półką, próbując przypomnieć sobie, po co właściwie przyszliśmy. W drodze powrotnej niosło się torbę, która nie dawała zapomnieć o wydanych pieniądzach. Dzisiaj zakupy można zrobić, leżąc pod kocem. Cały proces trwa czasem krócej niż namysł nad wyborem filmu.
Przycisk „kup teraz” jest małym arcydziełem wygody i równie małym zagrożeniem dla spontanicznego budżetu. Nie dlatego, że sam w sobie jest zły. Problem polega na tym, że usuwa przerwę między pragnieniem a działaniem. Kiedyś trzeba było przynajmniej znaleźć portfel. Dziś palec działa szybciej niż rozsądek, a kurier przypomina nam nazajutrz o decyzji, której szczegóły zdążyliśmy zapomnieć.
Niewykluczone, że tak właśnie trafiłeś na moją książkę. Zobaczyłeś okładkę, uśmiechnąłeś się i uznałeś, że warto spróbować. Nie będę udawał oburzenia. W końcu bez tej możliwości mój pomysł mógłby do końca życia pozostawać nazwą pliku na komputerze. Chcę jednak postawić wyraźną granicę między zabawną zachętą a naciskiem. Jeśli nie masz wolnych pieniędzy, nie kupuj niczego dla samego udowodnienia sobie, że potrafisz być spontaniczny.
Przydatne jest proste pytanie: czy jutro nadal będę uważał ten zakup za sensowny? Jeśli odpowiedź brzmi „może”, warto się chwilę zastanowić. Czasami taka chwila odbiera produktowi całą magię. Innym razem wzmacnia decyzję, bo okazuje się, że naprawdę chcemy go mieć. Sprzedawcy nie zawsze lubią tę przerwę. Czytelnik jednak ma do niej pełne prawo.
Kiedy patrzę na sklepy internetowe, widzę w nich wielką maszynę spełniania drobnych życzeń. Przed chwilą pomyślałeś o lampce, a już możesz sprawdzić siedemdziesiąt modeli. Przypomniałeś sobie o hobby z dzieciństwa, więc nagle w koszyku ląduje sprzęt, którego nie dotknąłeś od dwudziestu lat. Technologia nie wymyśliła naszych zachcianek. Dała im ekspresową kolejkę do kasy.
Nie chcę budować całej opowieści na potępianiu zakupów. Bywają źródłem wygody, przyjemności, kultury, spotkań i nowych możliwości. Chciałbym tylko, by między okładką a płatnością zawsze znajdował się człowiek świadomy własnej decyzji. Nawet gdy kupuje książkę, której główna zaleta na pierwszy rzut oka polega na niezwykłej bezczelności autora.
ROZDZIAŁ 8. RECENZENT, KTÓRY CHCIAŁ BYĆ POWAŻNY
Wyobraźmy sobie recenzenta literackiego. Ma starannie ułożone notatki, porządne okulary i bardzo poważny długopis. Przez lata czytał powieści historyczne, eseje filozoficzne oraz dramaty, w których wszyscy bohaterowie cierpieli z powodów trudnych do wyjaśnienia przy obiedzie. Pewnego dnia otrzymuje moją książkę. Na okładce czyta: „Daj zarobić — kup książkę!”. Odkłada okulary. Sprawdza, czy ktoś nie przygotował mu żartu na urodziny.
Pierwsze zdanie recenzji brzmi: „Autor prowokuje już samym tytułem”. Drugie: „Prowokacja ta nie jest subtelna”. Trzecie próbuje znaleźć kontekst w historii literatury. Recenzent przypomina sobie dzieła, w których twórcy komentowali własne pisanie, rozbijali czwartą ścianę i prowadzili gry z odbiorcą. Po chwili dochodzi do wniosku, że być może po prostu za dużo myśli. Wstaje po herbatę.
W mojej opowieści recenzent ma na imię Witold. Nie jest postacią prawdziwą, więc mogę pozwolić sobie na wyjątkowo przyjemny luksus: żaden rzeczywisty krytyk nie musi się obrażać. Witold próbuje zachować zawodowy dystans. Podkreśla fragment o paragonie, zapisuje uwagę o języku sprzedaży, analizuje rolę czerwonego koloru na okładce. Po godzinie odkrywa, że czyta książkę dla samej przyjemności sprawdzenia, dokąd autor jeszcze zabrnie.
Najbardziej irytuje go brak wielkiego objawienia. Czeka na moment, w którym humor zamieni się w manifest mający uzdrowić społeczeństwo. Nie następuje. Zamiast tego pojawia się opowieść o sprzedawcy milczenia, o rodzinnych prezentach i o przycisku zakupowym szybszym od refleksji. Witold w końcu stwierdza, że nie każda książka musi udźwignąć ciężar cywilizacji. Niektórym wystarczy, że przyjemnie spędza się z nimi wieczór.
Kiedy pisze końcową ocenę, napotyka nowy problem. Gdy nazwie książkę sprytną, zabrzmi jak ktoś, kto dał się nabrać. Gdy uzna ją za głupią, musi wyjaśnić, dlaczego przeczytał całość i kilka razy się roześmiał. Decyduje się na kompromis: „Eksperyment niewielki, ale świadomy swojej formy”. Dla niego to komplement bliski entuzjazmowi. Dla mnie — być może zaproszenie do wyimaginowanej uroczystości wręczenia nagrody za najostrożniej wyrażoną pochwałę.
Witold nie kupuje drugiego egzemplarza. Pożycza swój kuzynce, żeby sprawdzić, czy jego reakcja nie była przypadkiem wynikiem przemęczenia. Kuzynka odsyła mu wiadomość: „Nie wiem, czy to jest literatura, ale rozumiem żart”. Recenzent uśmiecha się nad ekranem. Po raz pierwszy od dawna nie ma ochoty poprawiać czyjejś interpretacji.
ROZDZIAŁ 9. BIURO REKLAMACJI ABSURDALNYCH
Wyobrażam sobie specjalne biuro, do którego trafiają skargi na rzeczy, które działały dokładnie tak, jak zapowiadano. Pierwszy klient narzeka, że kupiony zegarek pokazuje godzinę, ale nie sprawił, że dostał więcej czasu. Drugi ma pretensje do parasola, ponieważ nadal pada deszcz. Trzecia osoba jest rozczarowana atlasem geograficznym: wszystkie kontynenty pozostały na swoim miejscu. Urzędnik słucha cierpliwie i stawia pieczątkę „oczekiwania wykraczały poza specyfikację”.
Następnie wchodzi czytelnik mojej książki. „Kupiłem, bo autor chciał zarobić”, mówi. „I co się stało?”, pyta urzędnik. „Autor prawdopodobnie otrzymał przychód, a ja przeczytałem kilka zabawnych historii”. „Czy treść odpowiada tytułowi?”. „Niestety, tak”. Urzędnik westchnąłby nad szczególnie trudną kategorią reklamacji: produkty, które nie oszukały nikogo, ale mimo to wywołały potrzebę dyskusji.
To oczywiście fikcja. W prawdziwym świecie prawa konsumenta są poważne, a sprzedawca powinien rzetelnie informować o tym, co oferuje. Żart nie zwalnia z obowiązków. Jeśli plik nie otwiera się poprawnie, książka dociera uszkodzona lub opis wprowadza w błąd, klient nie powinien słuchać dowcipów zamiast pomocy. Humor jest dodatkiem do uczciwej obsługi, nie narzędziem unikania odpowiedzialności.
W tym rozdziale szczególnie interesuje mnie różnica między rozczarowaniem a oszustwem. Nie każda książka, która nam się nie spodobała, była sprzedana nieuczciwie. Możemy nie polubić stylu, tempa, bohaterów czy rodzaju humoru. Sztuka jest przestrzenią subiektywnych reakcji. Ale czymś innym byłaby obietnica pięciuset praktycznych ćwiczeń, gdy wewnątrz znajdowałby się wyłącznie rachunek za druk. Dlatego nie należy obiecywać tego, czego się nie przygotowało.
Mój wymarzony dział obsługi klienta miałby na ścianie hasło: „Nie wygrywaj sporu, jeśli możesz rozwiązać problem”. Nie chciałbym prowadzić go jak kabaretu. Ktoś, kto kupił książkę, nie staje się automatycznie postacią w moim dowcipie. Ma swoje oczekiwania, własne pieniądze i prawo do zwykłego szacunku. Dopiero gdy problem zostanie rozwiązany, można zapytać, czy rozmówca ma ochotę usłyszeć żart o księgowym, który chciał policzyć śmiech w kosztach.
Ostatni klient w naszym fikcyjnym biurze przynosi książkę kucharską. „Zrobiłem dokładnie wszystko według przepisu”, twierdzi, „a moja rodzina nadal nie uważa mnie za szefa kuchni”. Urzędnik zapisuje na formularzu: „Proponujemy wspólną kolację bez ambicji zawodowych”. I z jakiegoś powodu jest to jedyna reklamacja, którą udało się rozpatrzyć z pełnym sukcesem.
ROZDZIAŁ 10. NIEWYGODNA ROZMOWA O PIENIĄDZACH
W wielu domach rozmowa o zarobkach przypomina dyskusję o temperaturze na Słońcu. Wszyscy wiedzą, że temat istnieje, ale mało kto chce go dotykać. O pieniądzach mówi się półgłosem, jakby samo wymienienie kwoty mogło uruchomić alarm. Kiedy ktoś zapyta, ile kosztowała naprawa, pada odpowiedź: „Sporo”. Kiedy zapyta o wynagrodzenie, słyszy: „Wystarcza”. A kiedy człowiek przyznaje, że chce więcej zarabiać, musi natychmiast dodać, że nie jest materialistą.
Nie rozumiem, dlaczego uczciwe pragnienie wynagrodzenia bywa traktowane jak moralna wada. Fryzjer pracuje za pieniądze. Mechanik nie naprawia samochodu dla samych wspomnień. Piekarz również nie opłaca rachunków zapachem chleba. Autor może oczywiście pisać z potrzeby serca, ale drukarnia nie przyjmie wzruszenia jako środka płatniczego. Nie ma sprzeczności między radością z tworzenia a chęcią utrzymania się z pracy.
Problem zaczyna się, kiedy zarobek staje się usprawiedliwieniem dla wszystkiego. Nie każda metoda zdobywania pieniędzy jest rozsądna, legalna czy przyzwoita. Sama skuteczność reklamy nie dowodzi, że należy ją stosować. Można sprzedać coś, wywołując lęk, poczucie winy albo fałszywą nadzieję. Można także powiedzieć wprost, co oferujemy, i pozwolić komuś samodzielnie zdecydować. Wybieram drugą drogę nie dlatego, że zawsze daje największy przychód, lecz dlatego, że łatwiej potem spojrzeć w lustro.
Pomyśl o rozmowie przy rodzinnym stole. Jeden z gości prowadzi sklep i mówi, że miniony miesiąc był trudny. Ktoś rzuca: „To może obniż ceny”. Ktoś inny: „Podnieś ceny, bo ludzie wolą droższe rzeczy”. Trzecia osoba proponuje reklamę w internecie, choć sama nigdy żadnej nie prowadziła. Po chwili przedsiębiorca jest bogatszy o piętnaście rad i biedniejszy o cierpliwość. Nikt nie zapytał o koszty, marżę czy klientów. Wszyscy mają jednak wyrobioną opinię.
Tytuł mojej książki pozwala zacząć tę rozmowę inaczej. „Tak, chciałbym zarobić”, mówię. „Nie, nie zamierzam za to przepraszać. Tak, rozumiem, że Ty również pilnujesz własnych pieniędzy”. Spotykamy się gdzieś pośrodku. Nie musisz mnie finansować z litości. Ja nie muszę udawać bezinteresownego dobroczyńcy. Wystarczy, że cena i zawartość wydają Ci się uczciwą wymianą.
Kiedyś ktoś mógłby zapytać, czy to nie zbyt bezpośrednie. Odpowiedziałbym, że bardziej bezpośrednie jest tylko podanie ręki przy przedstawianiu się. W ekonomii codziennych relacji przejrzystość bywa uprzejmością. Pozwala nie tracić czasu na odgadywanie ukrytych zamiarów. A zaoszczędzony czas można przeznaczyć na coś znacznie przyjemniejszego niż kolejny spór o to, czy autorowi wolno zarabiać.
ROZDZIAŁ 11. TARGOWANIE SIĘ Z WŁASNYM SUMIENIEM
W niektórych sklepach nie wypada się targować. Trudno sobie wyobrazić człowieka, który przy kasie w supermarkecie rzuca poważnie: „Proponuję trzy złote za ten jogurt i ani grosza więcej”. Jednak we własnej głowie prowadzimy podobne negocjacje codziennie. Chcemy kupić coś niekoniecznego, więc uruchamiamy wewnętrzny komitet argumentów. Jedna strona mówi: „Nie potrzebujesz tego”. Druga odpowiada: „Przecież ciężko pracujesz”. Trzecia, zwykle najmniej odpowiedzialna, szepcze: „Zamów dwa, dostawa będzie darmowa”.
Można ten spór potraktować jak sztukę teatralną. W pierwszym akcie rozsądek przedstawia bilans. W drugim emocje pokazują zdjęcia produktu i przywołują wspomnienie trudnego tygodnia. W trzecim pojawia się człowiek w stroju kuriera i prosi o podpis. Kurtyna opada, zanim bohater zdąży rozstrzygnąć, czy w ogóle potrzebował nowej rzeczy. Jeżeli kiedykolwiek otworzyłeś paczkę, zastanawiając się, co dokładnie zamówiłeś, wiesz, że to dramat oparty na faktach z życia wielu osób.
Jestem gotów przyznać się do własnej sprzeczności. Jako autor chciałbym, żebyś spontanicznie uznał moją książkę za sympatyczny zakup. Jako człowiek uważam, że warto sprawdzić, czy mamy na nią ochotę i pieniądze. To dwie różne perspektywy, które nie muszą się zwalczać. Właśnie tak powinna wyglądać uczciwa wymiana: sprzedający przedstawia propozycję, kupujący zachowuje kontrolę nad decyzją.
Spróbujmy odwrócić sytuację. Gdyby ta książka leżała na półce za darmo, pewnie część osób zabrałaby ją bez namysłu, a potem nigdy nie otworzyła. Cena, nawet niewielka, nadaje decyzji wyraźny kształt. Człowiek musi powiedzieć sobie: „Chcę spędzić z tym tekstem trochę czasu”. Nie zawsze to działa. Biblioteki dowodzą przecież, że można przeżyć wspaniałą przygodę bez kupowania własnego egzemplarza. Ale koszt potrafi sprawić, że bardziej świadomie wybieramy.
Nie jestem zwolennikiem zamieniania każdego zakupu w posiedzenie rady nadzorczej. Gdybyśmy analizowali przez godzinę każdą bułkę, świat stanąłby w miejscu, a piekarnie zamknęłyby się z braku cierpliwości. Warto natomiast znać własne granice. Dla jednej osoby książka jest drobną przyjemnością. Dla innej stanowi wydatek, który trzeba wpisać do budżetu. Żaden sprzedawca nie ma prawa udawać, że te różnice nie istnieją.
Wewnętrzny negocjator może więc nauczyć się prostego kompromisu. „Kup, jeśli Cię to ciekawi i stać Cię na to. Zrezygnuj, jeśli musisz pożyczać pieniądze tylko po to, żeby nie ominąć żartu”. To nie jest najagresywniejszy slogan marketingowy w historii. Za to łatwo z nim zasnąć wieczorem, nie zastanawiając się, czy właśnie dało się naciągnąć na przedmiot, którego naprawdę nie chciało się mieć.
ROZDZIAŁ 12. PÓŁKA, NA KTÓREJ STOJĄ NASZE AMBICJE
Każda domowa biblioteczka jest nieoficjalną autobiografią właściciela. Znajdziesz w niej książki przeczytane od pierwszej do ostatniej strony, niedokończone tomy oraz takie, które zostały kupione głównie dla poczucia, że pewnego dnia będziemy innymi ludźmi. Podręcznik języka włoskiego obiecuje przyszłe wakacje. Album o architekturze przypomina zainteresowanie odkryte podczas jednej niedzieli. Książka kucharska czeka na moment, kiedy właściciel przestanie uważać kanapkę za pełnoprawną kolację.
Przyznajmy: kupowanie książek i czytanie książek to dwa różne hobby. Pierwsze daje natychmiastową satysfakcję. Drugie wymaga czasu, skupienia i niekiedy cierpliwości wobec autora. Miłośnik literatury może znakomicie uprawiać oba, lecz nie zawsze w równych proporcjach. Znam wyobrażonego człowieka, który kupił poradnik minimalizmu, a potem trzy kolejne o tym, jak nie kupować rzeczy. Jego półka stała się najbardziej wymownym dowodem, że teoria przegrywa z promocją.
Gdzie w tej biblioteczce umieścić moją książkę? Obok literatury biznesowej? Byłaby to pewna przesada. Przy komediach? Najpewniej tak, choć żaden dowcip nie uzyska gwarancji wiecznego działania. W dziale „inne”? Brzmi uczciwie. Najbardziej podoba mi się jednak wizja własnej, niezwykle wąskiej kategorii: „Książki, które mówią otwarcie, dlaczego powstały”. Na razie półka mogłaby pozostać prawie pusta, co z punktu widzenia domowej gospodarki przestrzenią ma istotne zalety.
Półki są też publicznym komunikatem, jeśli stoją w salonie. Gość spogląda na tytuły i próbuje odgadnąć osobowość gospodarza. Widzi filozofię, historię, gotowanie, kryminały. Wtedy zauważa wielki napis „KUP KSIĄŻKĘ!”. Na sekundę przestaje rozumieć reguły gry. Czy gospodarz prowadzi wydawnictwo? Czy to żart? A może książka jest instrukcją dla domowników? Wystarczy jedno nietypowe słowo, żeby rozpocząć rozmowę, której nie dałby rady wywołać kolejny neutralny album.
Nie zamierzam przekonywać, że posiadanie biblioteczki automatycznie czyni ludzi mądrzejszymi. Czasem książka stoi od lat nietknięta, a ktoś, kto czyta wyłącznie wypożyczone egzemplarze, ma w głowie całe światy. Przedmiot jest mniej ważny niż spotkanie z tekstem. Ale przedmiot potrafi być dobrym pretekstem. Niektóre historie zaczynają się od pytania: „Co ty właściwie czytasz?”. Z moją okładką takie pytanie może paść wyjątkowo szybko.
Jeśli kiedyś sprzedaż tej książki pozwoli mi postawić we własnym pokoju większy regał, uznam to za literacką ironię w czystej postaci. Książki finansujące mebel na kolejne książki. Zamknięty obieg drewna, papieru i ludzkiej ciekawości. Ekolog niekoniecznie pochwaliłby taki system bez dodatkowych obliczeń, lecz jako metafora przedsiębiorczości wygląda całkiem przyzwoicie.
ROZDZIAŁ 13. KURS O TYM, JAK NIE ROBIĆ KURSÓW
Pewnego ranka wyobraziłem sobie ofertę szkolenia pod tytułem „Jak przestać kupować szkolenia?”. Program obejmowałby piętnaście modułów, sześć zeszytów ćwiczeń i dostęp do specjalnej grupy dyskusyjnej dla osób, które chcą uwolnić się od nadmiaru materiałów edukacyjnych. Dodatkowo uczestnik mógłby dokupić rozszerzenie „Nie potrzebuję rozszerzeń”, płatne jednorazowo. Tak absurdalny pomysł wydaje się niemożliwy tylko do chwili, gdy przyjrzymy się niektórym reklamom.
Nie mam nic przeciwko uczeniu się. Dobre kursy potrafią oszczędzić wiele czasu, dać jasną strukturę i umożliwić kontakt z osobą bardziej doświadczoną. Problem pojawia się, kiedy zakup wiedzy zostaje pomylony z jej zastosowaniem. Ktoś kupuje materiał o fotografii i przez tydzień z entuzjazmem porównuje platformy edukacyjne, zamiast wziąć aparat na spacer. Ktoś inny zbiera poradniki o produktywności, aż nie ma już wolnego miejsca w kalendarzu na zwykłą pracę.
W tej książce nie ma platformy z lekcjami, testu końcowego ani certyfikatu „Oficjalny Wspierający Autora”. Mógłbym taki certyfikat zaprojektować, wstawić złotą pieczęć i pobierać opłatę za wersję drukowaną. Byłoby to jednak zbyt oczywiste nawet jak na moje standardy żartowania. Sam zakup nie dowodzi bowiem żadnej szczególnej cnoty. Dowodzi wyłącznie, że konkretna osoba zdecydowała się nabyć konkretny produkt.
Lubię ideę nauki, której nie trzeba oprawiać w dyplom. Człowiek czyta zabawną historię o reklamie i przy następnej okazji rozpoznaje przesadzoną obietnicę. Słyszy argument o „cenie jednej kawy” i uśmiecha się pod nosem. Zauważa własny pośpiech przy zakupach. To drobne obserwacje, nie rewolucja osobowości. Można z nich skorzystać lub odłożyć je razem z książką. Wartość nie zawsze wymaga wielkiego ceremoniału.
Gdybym naprawdę uruchomił kurs o niekupowaniu kursów, jedyny uczciwy program trwałby może pięć minut. Prowadzący powiedziałby: „Sprawdź, czego chcesz się nauczyć. Ustal, czy materiał jest dobry. Zastanów się, kiedy go wykorzystasz. Jeżeli nie masz planu, odłóż zakup”. Potem zakończyłby transmisję. Dział sprzedaży byłby zdruzgotany, lecz uczestnicy odzyskaliby popołudnie.