Bezpłatny fragment - Czarna Odra

Postaci

Mikołaj Zawadzki — komisarz prowadzący śledztwo; cierpliwy, spostrzegawczy i nieufny wobec zbyt prostych odpowiedzi.
Robert Wilczyński — trzydziestodwuletni dekorator witryn i fotograf amator, którego śmierć uruchamia całą historię.
Adrian Jaromin — korektor w szczecińskim wydawnictwie, człowiek bardzo bliski Robertowi i jeden z głównych podejrzanych.
Bieńkowski — młodszy współpracownik Zawadzkiego; sumienny, inteligentny i coraz bardziej zaangażowany w skomplikowane dochodzenie.
Helena Wilczyńska — matka Roberta; spokojna, uważna kobieta, która znała syna lepiej, niż on przypuszczał.
Stefania Krawczyk — sąsiadka Roberta; obserwatorka codzienności kamienicy, pamiętająca więcej, niż początkowo wydaje się istotne.
Józef Kulesza — pracownik portowy, który jako pierwszy natrafia na ciało Roberta.
Henryk Łabęda — szczeciński fotograf o niejasnych zajęciach i charakterystycznym jasnym prochowcu.
Jerzy Sobczak — człowiek obracający się między portem, handlem i środowiskiem fotograficznym; zna zaskakująco wiele osób.
Karol Wrona — urzędnik związany z administracją portową, człowiek posiadający szeroki dostęp do informacji i dokumentów.
Roman Rybicki — major milicji, starszy kolega Zawadzkiego, którego zainteresowanie sprawą szybko staje się niepokojące.
Stanisław Sadowski — pułkownik i przełożony Zawadzkiego; człowiek przyzwyczajony do dyscypliny, hierarchii i kontrolowania sytuacji.
Lucjan Drzewiecki — emerytowany urzędnik portowy, elegancki starszy mężczyzna związany z dawną historią kilku bohaterów.
Aleksander Radecki — nieżyjący już dawny pracownik portowej administracji, którego dokumenty i przeszłość okazują się istotne dla śledztwa.
Witold Radecki — młody kreślarz i krewny Aleksandra; jeden z ludzi posiadających własne powody, by obawiać się ujawnienia prywatnych spraw.
Bolesław Król — doświadczony pracownik portu, znający magazyny i ludzi pojawiających się tam po godzinach.
Tomasz Boroń — pracownik techniczny teatru, należący do dyskretnego kręgu znajomych Roberta i Adriana.
Franciszek Ratajczak — właściciel zakładu fotograficznego, w którym Robert regularnie wywoływał filmy.
Elżbieta Górska — młoda pracownica zakładu fotograficznego, obdarzona dobrą pamięcią do nietypowych zdjęć Roberta.
Edward Lemański — stateczny urzędnik prowadzący z pozoru zwyczajne życie, którego nazwisko pojawia się podczas badania obiegu zagranicznych towarów.
Janina Kopeć — starsza bufetowa, bardzo dobra obserwatorka klientów i rozmów prowadzonych przy herbacie.
Irena Musiał — pracownica Pewexu pamiętająca Roberta oraz niektórych ludzi robiących tam nietypowe zakupy.
Teresa Mielnik — motornicza, która pomaga odtworzyć nocną trasę Roberta.
Falkowski — konduktor pamiętający jedną z podróży Roberta oraz szczegóły dotyczące innych pasażerów.
Marian Burski — kontroler ruchu tramwajowego, ważny świadek nocnych wędrówek Adriana.
Stefan Milewski — technik radiowy, specjalista od magnetofonów i starych nagrań, któremu Zawadzki ufa bardziej niż oficjalnym kanałom.
Porucznik Kania — pracownik laboratorium milicyjnego zajmujący się analizą śladów zabezpieczonych podczas śledztwa.
Sierżant Domański — funkcjonariusz administracyjny pojawiający się przy próbie przejęcia części materiału dowodowego.
Łucja — wieloletnia pracownica archiwum komendy, pamiętająca obieg dokumentów lepiej niż niejedna ewidencja.
Kazimierz Plichta — kierowca związany ze środowiskiem portowym i jednym ze starszych bohaterów sprawy.

Rzeka zawsze odda ciało

Październikowy świt nad Odrą nie miał jeszcze koloru. Nad wodą piętrzyły się jedynie odcienie szarości, podobne do warstw brudnej waty. Mgła wisiała nisko, zahaczała o stalowe konstrukcje dźwigów, oblepiała magazyny i przesuwała się między nabrzeżami, jakby rzeka wypuszczała z siebie noc i nie potrafiła się jej pozbyć. Z oddali dobiegał metaliczny stuk wagonów, przeciągły sygnał statku i chrapliwe nawoływania robotników rozpoczynających zmianę, lecz przy samej wodzie wszystkie dźwięki tłumiła wilgoć. Na betonowym nabrzeżu leżały mokre deski, zwinięte liny, rozsypany węgiel i kilka połamanych skrzynek po owocach. Na jednej ktoś flamastrem wypisał nazwę portu w Warnemünde. Powietrze pachniało mułem, smarem, mokrą jutą, papierosami palonymi na pusty żołądek i kawą zbożową nalewaną do grubych szklanek w budce dla pracowników. Gdyby nie ciało, byłby to zwyczajny początek dnia w Szczecinie, jeden z tych poranków, które zaczynały się przed świtem, zanim kioski Ruchu podniosły metalowe rolety, przed piekarniami ustawiły się pierwsze kolejki, a tramwaje zapełniły się ludźmi jadącymi do stoczni, biur, szkół i fabryk.

Józef Kulesza zobaczył je kilka minut po szóstej, lecz początkowo nie pomyślał o człowieku. Schodził w stronę nabrzeża z rękami głęboko wsuniętymi w kieszenie kufajki, przeklinając w duchu wilgoć, która od kilku dni dawała mu się we znaki w kolanach, kiedy między palami dostrzegł coś ciemnego. Materiał poruszał się nieznacznie na powierzchni wody, zatrzymany między grubymi drewnianymi belkami. Przypominał porzucony płaszcz albo kawał brezentu, który w nocy oderwał się od barki. Dopiero gdy pochylił się nad barierką i dostrzegł bladą dłoń, przyszło mu do głowy, że może to manekin. Miesiąc wcześniej wyłowili przecież z kanału plastikową nogę z wystawy sklepowej, a jeszcze wcześniej ktoś wrzucił do wody cały tors służący do prezentacji damskich kostiumów kąpielowych. Manekin jednak nie miałby jasnego śladu po zegarku na nadgarstku ani włosów przyklejonych do czoła. Nie kołysałby się też tak, jakby rzeka jeszcze przez chwilę próbowała udawać, że ten człowiek po prostu śpi.

Kulesza cofnął się gwałtownie, uderzając biodrem o stalowy słupek. Zawołał do kolegi stojącego kilkanaście metrów dalej, ale zamiast krzyknąć, że znalazł trupa, jak później sam ze zdziwieniem opowiadał podczas przesłuchania, poprosił tylko, żeby tamten natychmiast przyszedł i zobaczył, co leży w wodzie. Przez chwilę obaj milczeli, zapalając jeden papieros od drugiego. W końcu starszy z nich pobiegł do portierni, gdzie na ścianie wisiał czarny telefon z tarczą, a obok niego pożółkła kartka z numerami alarmowymi. Wiadomość o zwłokach rozeszła się po porcie szybciej niż oficjalne zawiadomienia. Kiedy przyjechała milicja, przy barierkach stało już kilkunastu robotników, dwóch kierowców ciężarówek, kucharka z pobliskiej stołówki i chłopak w granatowym fartuchu. Chłopak zapewniał, że przyszedł jedynie sprawdzić, dlaczego wszyscy się zgromadzili, choć wychylał się tak daleko nad wodę, że jeden z funkcjonariuszy musiał chwycić go za kołnierz i odciągnąć.

Mikołaj Zawadzki, oficer prowadzący śledztwo, wysiadł z Warszawy kilka minut przed siódmą. Przez chwilę stał przy samochodzie i poprawiał pasek płaszcza, który podczas jazdy zwinął mu się pod plecami. Wnętrze auta pachniało zimnym dymem, dermą i benzyną. Kierowca, młody sierżant o twarzy jeszcze bledszej niż poranne niebo, bezskutecznie próbował zamknąć schowek po stronie pasażera. Obluzowany zatrzask od tygodnia odskakiwał przy każdym większym wyboju. Zawadzki obejrzał nabrzeże, ludzi zgromadzonych przy wodzie i technika otwierającego ciężką skórzaną torbę z aparatem fotograficznym. Wyjął z kieszeni paczkę Sportów, zawahał się i schował ją z powrotem. Nie lubił palić przed obejrzeniem zwłok. Papieros miał sens dopiero później, kiedy można było odejść kilka kroków, odwrócić wzrok od martwego człowieka i pozwolić sobie na pierwszą myśl, która nie wynikała z obowiązku.

— Kto znalazł ciało? — zapytał starszego sierżanta stojącego przy barierce. Mówił spokojnie, bez szorstkości, którą niektórzy funkcjonariusze przyjmowali w podobnych sytuacjach jak część munduru. — I zanim zaczniecie mi opowiadać, że nikt niczego nie dotykał, proszę ustalić, ilu ludzi zdążyło już tutaj podejść, zapalić, splunąć, postawić torbę albo oprzeć się o barierkę. Potem będziemy udawać zdziwionych, kiedy znajdziemy ślady połowy zmiany.

Sierżant, który najwyraźniej spodziewał się krótszego pytania, skinął głową i wskazał Kuleszę. Robotnik stał nieco z boku, gniotąc czapkę w dłoniach. Zawadzki przyjrzał mu się, ale nie podszedł od razu. Najpierw spojrzał w dół. Dwaj ludzie, posługując się bosakiem i linami, przygotowywali się do wydobycia zwłok. Mężczyzna miał na sobie ciemny płaszcz sięgający prawie do kolan, spod którego wystawały nogawki spodni i jeden skórzany but. Drugiego brakowało. Głowa opadała na bok, twarz pozostawała częściowo zanurzona, a ręka tkwiła między deskami niczym źle dopasowany element mechanizmu. Woda wokół ciała miała kolor kawy zmieszanej z atramentem. Kiedy jednak poruszył ją bosak, na krótką chwilę odbiło się w niej czerwone światło portowej lampy, wciąż zapalonej mimo nadchodzącego dnia.

Wydobywanie zwłok trwało dłużej, niż ktokolwiek chciałby to oglądać. Mokry płaszcz nasiąkł wodą i stał się ciężki, ciało uderzyło o betonową krawędź, a jeden z robotników odwrócił głowę, kiedy z ust zmarłego wyciekła ciemna strużka. Zawadzki milczał. Obserwował ułożenie kończyn, ubranie, dłonie i twarz, która wreszcie stała się widoczna. Mężczyzna mógł mieć nieco ponad trzydzieści lat. Ciemne włosy, starannie przycięte, teraz sklejały się w mokre pasma. Mimo zmian spowodowanych pobytem w wodzie twarz zachowała regularne rysy, pozwalające przypuszczać, że za życia uchodził za przystojnego. Miał wąski nos, wyraźnie zarysowane brwi i niewielką bliznę przy lewym uchu, jasną i równą, zapewne dawną. Na szyi widniało zasinienie, którego Zawadzki nie zamierzał jeszcze nazywać śladem duszenia, choć technik spojrzał na niego tak, jakby pomyślał o tym samym.

— Kieszenie sprawdzimy przy mnie — powiedział, gdy jeden z funkcjonariuszy pochylił się nad płaszczem. — Niczego wcześniej nie wyciągamy i niczego nie kładziemy na betonie. Inaczej zaczniemy się zastanawiać, czy znaleziona moneta należała do niego, czy do któregoś z panów, którzy przyszli popatrzeć. Proszę też przygotować czyste podłoże pod ciało, choćby brezent, jeżeli w tym porcie istnieje jeszcze coś, czego nikt nie zdążył ubrudzić smarem.

W lewej kieszeni płaszcza znaleźli paczkę Klubowych, tak nasiąkniętą wodą, że papier rozpadał się pod palcami, pudełko zapałek z nadrukiem restauracji Kaskada oraz chusteczkę złożoną na czworo. W prawej były drobne monety, klucz na prostym metalowym kółku i bilet tramwajowy. Technik umieścił każdy przedmiot osobno, zabezpieczając mokry papier przed dalszym uszkodzeniem. Nie znaleziono portfela, dokumentów ani zegarka. Obrączki również nie było, ale na serdecznym palcu nie pozostał po niej żaden ślad. Zawadzki obejrzał nadgarstek. Jaśniejszy pas skóry odcinał się wyraźnie od reszty dłoni. Zegarek najwyraźniej noszono jeszcze niedawno. Jego brak mógł wskazywać na rabunek, lecz równie dobrze mógł nie oznaczać niczego. Ludzie pozbywali się zegarków z tylu powodów, że budowanie teorii na podstawie pustego nadgarstka przypominało wróżenie z fusów.

Większą uwagę zwróciły jego dłonie. Paznokcie były zadbane, palce szczupłe, bez zgrubień charakterystycznych dla pracy fizycznej. Na opuszkach dwóch palców prawej ręki pozostały smugi czerwonego pigmentu, którego woda nie zmyła całkowicie. Technik przykucnął i wykonał kilka zdjęć. Błysk lampy przeciął szary poranek tak ostro, że kilku robotników odwróciło głowy.

— Farba? — zapytał sierżant.

— Możliwe. Ale proszę jeszcze nie pisać w protokole powieści sensacyjnej — odparł Zawadzki, pochylając się nad dłonią. — Farba, pigment, ślad po czymś, z czym pracował. Najpierw ustalmy, kim był. Potem będziemy dociekać, dlaczego miał czerwone palce.

Kiedy komisarz podszedł wreszcie do Kuleszy, robotnik zdążył wypalić kolejnego papierosa. Trzymał jednak niedopałek tak długo, że popiół niemal dotykał skóry. Zawadzki zapytał, o której dokładnie zobaczył ciało, gdzie wtedy stał, czy nocą padało, kto pracował w tej części nabrzeża i czy prąd mógł przynieść zwłoki z innego miejsca. Kulesza odpowiadał obszernie. Co chwilę poprawiał samego siebie i wracał do wcześniejszych wydarzeń, gdy przypominał sobie nowy szczegół. Nocna zmiana przeładunkowa pracowała kilkaset metrów dalej. Około czwartej przejechała ciężarówka, później widział dwóch mężczyzn idących w stronę magazynów, ale nie umiał powiedzieć, czy byli pracownikami portu. Słyszał także pojazd, chyba samochód osobowy, choć mógł to być wózek transportowy, bo wiatr niósł odgłosy od strony ulicy. Niczego niezwykłego nie zauważył. Kiedy jednak Zawadzki zapytał, czy w tym miejscu zwykle zatrzymują się przedmioty niesione przez nurt, robotnik długo przyglądał się wodzie.

— Panie komisarzu, ja się na trupach nie znam, ale na tej rzece trochę już pracuję. Powiedziałbym panu jedną rzecz, tylko nie chciałbym, żeby później wyszło, że wymądrzam się przed ludźmi od śledztwa. Tutaj nurt potrafi wszystko obrócić, szczególnie po deszczu, ale jak coś wpada do wody wyżej, zazwyczaj zatrzymuje się przy tamtym zakolu, nie tutaj. Żeby człowiek utknął między tymi palami, musiałby wpaść do wody dość blisko. Albo ktoś musiałby mieć wyjątkowego pecha przy wrzucaniu.

Zawadzki spojrzał na niego uważniej i dopiero teraz wyciągnął papierosy.

— Właśnie dlatego pana pytam, panie Kulesza. Ja mogę wiedzieć więcej o zwłokach, ale pan wie więcej o Odrze. Jeśli będziemy udawali, że jedno zastępuje drugie, zamkniemy sprawę przed obiadem i zapewne wsadzimy niewłaściwego człowieka.

Zapalił, osłaniając zapałkę dłonią, po czym odszedł kilka kroków w stronę betonowej krawędzi. Nad miastem robiło się coraz jaśniej. Po drugiej stronie rzeki wyłaniały się z mgły dachy, kominy i ciemne bryły budynków, a gdzieś dalej rozległ się dzwonek tramwaju. Zawadzki patrzył na wodę i próbował wyobrazić sobie rzekę nocą: pustą, czarną, z pojedynczymi czerwonymi światłami portu rozciągniętymi na jej powierzchni. Miał czterdzieści trzy lata i od osiemnastu pracował w milicji. Wystarczająco długo, by wiedzieć, że pierwsza wersja wydarzeń bywa najwygodniejsza i właśnie dlatego należy traktować ją z największą ostrożnością. Człowiek znaleziony w wodzie mógł być pijany i spaść z nabrzeża. Mógł odebrać sobie życie, paść ofiarą napadu albo zostać zabity gdzie indziej i przywieziony nad Odrę. Na razie wszystkie możliwości znaczyły tyle samo: prawie nic.

Nowy trop pojawił się kilkanaście minut później, kiedy technik rozłożył na masce Warszawy zabezpieczone przedmioty i ostrożnie rozprostował mokry bilet tramwajowy. Papier był zniszczony, tusz częściowo rozmazany, ale numer linii i ślad kasownika pozostały czytelne. Zawadzki pochylił się nad znaleziskiem, podczas gdy sierżant osłaniał je parasolem przed wilgocią osiadającą na wszystkim niczym drobny deszcz.

— Linia siedem — powiedział technik. — Wczorajszy bilet. Dokładną godzinę trzeba będzie ustalić, ale możliwe, że pochodzi z późnego kursu.

— Jeśli jechał tramwajem wieczorem, musimy wiedzieć, skąd i dokąd — odparł Zawadzki. — Zanim ktokolwiek powie rodzinie, że wpadł do rzeki po pijanemu, proszę raz jeszcze sprawdzić kieszenie, zabezpieczyć ubranie do badań i ustalić nazwisko. Jeśli nie miał dokumentów, zaczniemy od klucza, metek, pralni, dentysty, zegarka. Od czegokolwiek, co zostawia ślad, nawet jeśli właściciel chciałby pozostać anonimowy.

Nazwisko pojawiło się szybciej, niż przypuszczał. Przed dziewiątą z komisariatu przekazano informację o zgłoszeniu zaginięcia. Kobieta, która przedstawiła się jako Helena Wilczyńska, nie mogła od poprzedniego wieczoru skontaktować się z synem. Znała jego przyzwyczajenia: kiedy obiecywał przyjść do niej na obiad, zawsze przed pracą dzwonił, by potwierdzić wizytę. Tym razem telefon milczał. Syn miał trzydzieści dwa lata, pracował jako dekorator witryn w jednym z większych sklepów w centrum Szczecina i mieszkał sam. Nazywał się Robert Wilczyński.

Zawadzki przez moment przyglądał się kartce z adresem, po czym schował ją do wewnętrznej kieszeni płaszcza. Czerwona farba na palcach mogła mieć proste wyjaśnienie, chociaż nadal warto było ją zbadać. Dekorator witryn używał farb, klejów, tkanin i papieru. Pigment pasował więc do zawodu aż nazbyt dobrze. Komisarz nie lubił szczegółów, które zbyt szybko układały się w gotową odpowiedź.

Do kamienicy jechali przez miasto, które zdążyło się już na dobre obudzić. Warszawa podskakiwała na nierównościach jezdni, a przez zaparowaną szybę Zawadzki widział ludzi na przystankach, kobiety w płaszczach z siatkami na zakupy, mężczyzn z teczkami, uczniów ciągnących tornistry i kioski, w których równo ułożono gazety, papierosy, zapałki oraz kolorowe pocztówki. Przed sklepem mięsnym zaczynała tworzyć się kolejka, choć drzwi wciąż były zamknięte. W pobliżu Pewexu dwóch mężczyzn rozmawiało półgłosem. Jeden obracał w palcach banknot, drugi co chwilę zerkał w stronę milicyjnego samochodu. Na skrzyżowaniu minął ich kremowy Fiat 126p, tak starannie wypolerowany, że nawet w tym ponurym świetle wyglądał jak przedmiot z innego świata.

Mieszkanie Roberta Wilczyńskiego znajdowało się na drugim piętrze przedwojennej kamienicy. Na klatce schodowej pachniało gotowaną kapustą, pastą do podłogi i wilgocią, a obok skrzynek pocztowych stał dziecięcy wózek ze złożonym kocem. Zawadzki wchodził powoli, przyglądając się drzwiom i wycieraczkom, jakby jeszcze przed przekroczeniem progu chciał dowiedzieć się czegoś o człowieku, którego przed godziną widział na mokrym betonie nad Odrą. Przy mieszkaniu numer siedem zatrzymał się i wyjął klucz znaleziony przy zwłokach. Pasował do zamka. Komisarz odnotował to, lecz nie otworzył drzwi sam. Zaczekał, aż obecny przy nim funkcjonariusz sprawdzi formalności związane z wejściem do mieszkania.

Wewnątrz panowała cisza, lecz nie przypominała ciszy dawno opuszczonego lokalu. Była zbyt świeża, jakby mieszkańca zabrakło dopiero przed chwilą. Na wieszaku wisiała jasna kurtka, obok niej szalik w ciemne pasy, a na półce stały dwie pary starannie ustawionych butów. W pokoju znajdowała się meblościanka z błyszczącego drewna, telewizor Neptun przykryty koronkową serwetką, radio, adapter Bambino i regał z książkami ustawionymi według wysokości. Za szklanymi drzwiczkami połyskiwały kieliszki, porcelanowa figurka sarny i dwa kryształowe wazony. Na stoliku leżał otwarty mniej więcej w połowie „Przekrój”. Obok stała ciężka szklana popielniczka z kilkoma niedopałkami. Zawadzki pochylił się nad nimi i zauważył, że różnią się filtrami.

— Wygląda na to, że miał gościa — powiedział sierżant, rozglądając się po pokoju.

— Wygląda na to, że ktoś palił tu papierosy. To niekoniecznie to samo — odparł Zawadzki. Zaczekał, aż technik przygotuje się do pracy. — Proszę niczego nie ruszać bez potrzeby. Mieszkał sam, więc przedmioty należące do innych osób mogą nam pomóc ustalić, z kim widział się ostatnio.

W kuchni były dwie filiżanki. Jedna stała na suszarce przy zlewie, druga na stole przykrytym ceratą w żółte kwiaty. Na jej dnie została cienka warstwa kawowego osadu, obok leżała łyżeczka, a do spodeczka przykleiła się wilgotna kostka cukru. Emaliowany czajnik stał na kuchence, na parapecie rosły dwa rachityczne geranium, a pod ścianą buczała lodówka, której silnik właśnie się uruchomił. Wszystko wyglądało zwyczajnie, niemal przytulnie, i właśnie ta zwyczajność nie dawała Zawadzkiemu spokoju. W mieszkaniach, w których doszło do gwałtownych wydarzeń, często pozostawał jakiś dysonans: przesunięte krzesło, rozbite szkło, otwarta szuflada, plama trudna do wyjaśnienia. Tutaj nie było niczego podobnego. Były tylko dwie filiżanki, dwa rodzaje papierosów i nieobecny gospodarz, którego znaleziono nad Odrą bez portfela i zegarka.

Pierwszy naprawdę interesujący przedmiot znaleźli w szufladzie komody. Nie był starannie ukryty. Leżał pod rachunkami, gwarancją na radio i kilkoma arkuszami papieru listowego. Koperta nie miała znaczka ani adresu. Ktoś najpewniej przekazał ją Robertowi osobiście. W środku znajdowały się dwie zapisane kartki. Zawadzki przeczytał kilka pierwszych zdań i zwolnił. To nie była zwykła korespondencja między znajomymi. Ton listu był nazbyt osobisty, pełen czułości i lęku. Jedno ze zdań wspominało noc spędzoną razem, inne ostrzegało przed strachem, który mógł zniszczyć coś ważnego, jeśli Robert nadal będzie „robił to, co zaczął”.

Pod listem nie było pełnego podpisu. Widniała tam tylko jedna litera.

A.

Zawadzki przyjrzał się jej ponownie, potem charakterowi pisma, wreszcie rozejrzał się po mieszkaniu. W ciszy wyraźniej niż przedtem słychać było tykanie niewielkiego zegara. Nie wiedział jeszcze, kto napisał list, o co pokłócił się z Robertem ani dlaczego ktoś zabrał zmarłemu zegarek. Po raz pierwszy od chwili przyjazdu nad rzekę poczuł jednak, że sprawa zaczyna nabierać kształtu.

Nie wiedział tylko, że litera A bardzo szybko otrzyma nazwisko.

Mieszkanie z meblościanką

Oględziny mieszkania Roberta Wilczyńskiego trwały prawie trzy godziny. Im dłużej w nim pozostawali, tym trudniej było uwierzyć, że należało do człowieka, którego kilka godzin wcześniej wyciągnięto z Odry. Zawadzki znał tę szczególną właściwość mieszkań zmarłych: przez pierwsze minuty zdawały się przechowywać swoich właścicieli niemal w całości. Filiżanka czekała na kolejną porcję kawy, płaszcz na rękę wsuwaną w rękaw, grzebień na włosy, płyta na odwrócenie na drugą stronę. Dopiero później, kiedy obcy ludzie zaczynali otwierać szuflady, zaglądać pod łóżko i czytać cudze listy, pomieszczenia traciły niewinność i zmieniały się w zeznanie składane bez zgody tego, kto jeszcze niedawno w nich mieszkał. Robert mieszkał schludnie, ale nie pedantycznie. Na półce znajdowała się cienka warstwa kurzu, pod kaloryferem leżała jedna skarpetka, najwyraźniej zagubiona podczas sprzątania, a w łazience ręcznik wisiał niedbale na brzegu wanny, jakby jego właściciel zakładał, że wróci później i poprawi wszystko wtedy, kiedy będzie miał więcej czasu. Zawadzki zawsze uważał takie drobiazgi za bardziej przejmujące od rodzinnych fotografii, ponieważ o nagłej śmierci nic nie mówiło mu wyraźniej niż rzeczy odłożone na później.

Technik fotografował kolejne pomieszczenia, ustawiał ciężki aparat na statywie i zapisywał numery klatek w niewielkim notesie. Sierżant Bieńkowski sporządzał tymczasem spis przedmiotów znalezionych w kieszeniach ubrań, szufladach i szafach. Zawadzki nie przeszkadzał im w pracy. Sam powoli przechodził z pokoju do pokoju, starając się zobaczyć mieszkanie takim, jakim widział je Robert. Na stoliku pod oknem stał ciężki metalowy syfon do wody sodowej, z obtartym uchwytem; obok leżały szklana popielniczka w kształcie liścia i pudełko zapałek z wizerunkiem statku. Na parapecie ustawiono dwie doniczki, a między nimi niewielką figurkę psa wykonaną z porcelany. W regale znajdowały się powieści, albumy o sztuce, kilka numerów „Projektu”, stare katalogi wystaw oraz stos magazynów modowych, z których część była niemiecka. Niektóre strony zostały wycięte, inne zaznaczono ołówkiem. Zawadzki przeglądał je bez większego zainteresowania, dopóki nie dostrzegł dopisków przy kilku fotografiach męskich ubrań: nazw sklepów, dat i krótkich uwag dotyczących kolorów. Robert najwyraźniej traktował pracę poważnie, może nawet z przesadną starannością, która potrafiła zirytować przełożonych równie skutecznie jak niedbalstwo.

W szafie wisiało kilka koszul, trzy marynarki, dwa garnitury i granatowy płaszcz przeciwdeszczowy. Ubrania były zadbane i na ogół lepszej jakości niż garderoba, na jaką mógł sobie pozwolić przeciętny pracownik państwowego domu handlowego. Na górnej półce Zawadzki znalazł kartonowe pudełko po butach, a w nim importowane krawaty, skórzane rękawiczki oraz niewielką butelkę wody kolońskiej, której zapach wydał mu się znajomy. Odkręcił korek, ostrożnie powąchał zawartość i przypomniał sobie półkę w Peweksie, na której podobne butelki stały za szkłem jak przedmioty z wystawy obcego świata. Nie było w tym nic podejrzanego, jeżeli Robert dostawał rzeczy od kogoś z zagranicy albo kupował je za bony, ale Zawadzki zanotował w pamięci, że Robert mógł wydawać na ubrania więcej, niż pozwalała jego pensja. W dolnej części szafy znajdowała się brązowa walizka, w której leżały dwie rolki filmu ORWO, puste opakowania po błonach fotograficznych oraz koperta z kilkunastoma zdjęciami Szczecina. Żadnych ludzi, tylko mosty, nabrzeża, kamienice, podwórka, przystanki, witryny sklepowe i fragmenty miasta fotografowane o różnych porach dnia, jakby interesowały go nie tyle same miejsca, ile światło przesuwające się po ich powierzchniach.

— Fotografował sporo, ale aparatu nigdzie nie widzę — zauważył Bieńkowski, odkładając notes i rozglądając się po pokoju. — Jeżeli to był jego aparat, powinien gdzieś tutaj leżeć, chyba że zabrał go ze sobą tamtej nocy. W takim razie zniknął razem z portfelem i zegarkiem, a to już sporo brakujących rzeczy jak na przypadkowy upadek do rzeki.

Zawadzki nie odpowiedział od razu, ponieważ stał właśnie przy biurku i próbował otworzyć dolną szufladę, która zacinała się po kilku centymetrach. Pociągnął mocniej, drewno zaskrzypiało, a wewnątrz coś upadło z głuchym stukiem.

— Jeżeli ktoś zabrał mu aparat, portfel i zegarek, to można oczywiście mówić o rabunku, ale rabuś mógłby przecież zabrać również drobne, które zostały w kieszeni. Poza tym człowiek, który chce ukryć tożsamość ofiary, nie zawsze zdejmuje zegarek, chyba że zegarek jest szczególnie cenny albo łatwy do rozpoznania. Nie przywiązujmy się do wersji, która wygląda ładnie tylko dlatego, że ma początek, środek i koniec. W rzeczywistym śledztwie częściej trafiają się trzy zakończenia i ani jednego sensownego początku.

Szuflada w końcu ustąpiła. Leżały w niej rachunki za prąd i gaz, potwierdzenia wpłat czynszu, kilka kartek pocztowych oraz gwarancja na magnetofon kasetowy Unitra kupiony rok wcześniej. Sprzęt stał w regale w salonie. Zawadzki uniósł brwi, po czym przejrzał dokładniej dokumenty. Na jednym z rachunków widniała data sprzed dwóch tygodni, na innym zapis dotyczący naprawy aparatu fotograficznego. Nazwa zakładu i adres były czytelne. Polecił zabezpieczyć kartkę osobno; ktoś będzie musiał odwiedzić ten zakład, być może jeszcze dzisiaj, choć na razie bardziej interesowały go rzeczy znajdujące się głębiej. Pod papierami odkrył małą książeczkę PKO, kilka odcinków wypłat oraz kopertę zawierającą pięć banknotów po sto złotych. Pieniądze pozostały na miejscu. Prosta teoria rabunku stawała się coraz mniej przekonująca.

W kuchni technik znalazł dwa rodzaje papierosów. W szafce nad lodówką stała niemal pełna paczka Carmena, a na dnie szuflady leżała paczka Klubowych. Zawadzki obejrzał obie paczki i poprosił technika o porównanie ich z niedopałkami znalezionymi w popielniczce. Możliwe, że jeden gatunek palił Robert, a drugi jego gość. Na razie nie dało się jednak ustalić, który należał do kogo. Na stole, oprócz filiżanki i łyżeczki, leżała otwarta cukiernica, a przy brzegu ceraty widniał niewielki ślad po gorącym naczyniu, wyglądający na stosunkowo świeży. Zawadzki usiadł na krześle Roberta i spojrzał w stronę drzwi, próbując odtworzyć poprzedni wieczór, ale nie pozwalając wyobraźni wyprzedzać ustaleń. Dwóch mężczyzn siedziało naprzeciwko siebie. Pili kawę albo herbatę. Palili różne papierosy. W popielniczce było sześć niedopałków. Mogli rozmawiać długo, choć same papierosy nie pozwalały określić czasu spotkania. Nie było stłuczonego szkła, przewróconych krzeseł ani śladów szarpaniny, więc jeśli doszło do kłótni, nie musiała się ona przerodzić w bójkę.

Sąsiadkę znaleźli piętro niżej. Nazywała się Stefania Krawczyk, miała sześćdziesiąt kilka lat, włosy ufarbowane na kolor zbyt ciemny przy jej bladej twarzy i fartuch w drobne kwiaty, na którym pozostawała mąka. Wpuściła ich do kuchni bez większego oporu, choć na widok legitymacji Zawadzkiego natychmiast zaczęła wycierać ręce w materiał fartucha. Na stole stała miska z ciastem, radio grało cicho jakiś poranny program, a pod oknem suszyły się na sznurku kuchenne ścierki. Krawczyk znała Roberta od kilku lat i najwyraźniej uważała się za osobę uprawnioną do opinii na temat jego życia, ponieważ zanim komisarz zdążył zadać drugie pytanie, dowiedział się, że zmarły był grzeczny, schludny, pomagał wnosić węgiel do piwnicy i nigdy nie sprowadzał pijanych kolegów.

— Panie komisarzu, ja nie mówię, że człowieka trzeba podsłuchiwać, bo każdy ma swoje życie i swoje ściany, tylko w tych kamienicach ściany są takie, że jak ktoś kichnie dwa piętra wyżej, to człowiek tutaj mówi „na zdrowie”, więc czasami słyszy się więcej, niż by się chciało. Wczoraj wieczorem ktoś u niego był, mężczyzna, tego jestem pewna, bo głos miał niski i nie był to pierwszy raz, kiedy go słyszałam. Rozmawiali długo, na początku spokojnie, później głośniej, ale nie powiedziałabym, żeby się bili czy tłukli meble. Tamten mówił coś o wyjeździe, a pan Robert odpowiadał, że nigdzie nie pojedzie i że ma już dosyć ukrywania się, choć nie wiem, czego miałby się ukrywać, bo przecież nikomu nic złego nie zrobił.

Zawadzki skinął na Bieńkowskiego, który zaczął notować zeznanie.

— Czy usłyszała pani imię tego mężczyzny albo coś, co pozwoliłoby nam go rozpoznać? Nie chodzi mi o domysły, pani Krawczyk, tylko o to, co rzeczywiście pani słyszała albo widziała, bo później wystarczy jedno źle zapamiętane słowo, żebyśmy przez tydzień szukali człowieka, który w ogóle tutaj nie był.

Kobieta zmarszczyła czoło, wyraźnie urażona sugestią, że mogłaby coś wymyślić, lecz po chwili uspokoiła się i zaczęła mieszać ciasto, choć robiła to bardziej dla zajęcia rąk niż z potrzeby.

— Imienia nie słyszałam, ale widziałam go kiedyś na schodach, może ze dwa miesiące temu, późnym wieczorem. Wysoki, szczupły, włosy raczej ciemne, dobrze ubrany, w granatowej marynarce, a pod pachą trzymał teczkę albo coś podobnego. Nie wyglądał na robotnika ani na kogoś przypadkowego. Pan Robert powiedział mi następnego dnia, że to znajomy z pracy, ale ja pracowników tego sklepu trochę kojarzę, przecież nieraz tam chodziłam, i tego człowieka nigdy wcześniej nie widziałam. A wczoraj, mniej więcej o jedenastej, usłyszałam trzask drzwi i kroki na schodach. Pomyślałam, że gość wyszedł, ale potem przez jakiś czas nie słyszałam już pana Roberta.

— A kiedy ostatni raz widziała go pani osobiście?

— Wczoraj po siedemnastej. Wracał z pracy, miał torbę i długi płaszcz. Zatrzymał się przy skrzynkach pocztowych, bo dostał jakąś kopertę, a kiedy mnie zobaczył, powiedział, że pogoda paskudna i że człowiekowi nawet z domu wychodzić się nie chce. Był zdenerwowany, choć próbował żartować. Znam ludzi, panie komisarzu. Jak ktoś przez kilka lat mówi człowiekowi „dzień dobry”, to się widzi, kiedy ma oczy takie jak zwykle, a kiedy patrzy jakby na coś za plecami.

Zawadzki zapamiętał te słowa. Wrócili na drugie piętro, gdzie technik właśnie kończył fotografowanie sypialni. Na nocnym stoliku stała szklanka wody, budzik i książka z zakładką wsuniętą mniej więcej w połowie. W szufladzie znaleziono tabletki przeciwbólowe, rachunek z apteki i kilka fotografii rodzinnych. Jedna przedstawiała Roberta jako chłopca stojącego z matką nad morzem, inna młodego mężczyznę w garniturze przy udekorowanym stole, zapewne na weselu albo rodzinnej uroczystości. Nie znalazł zdjęcia kobiety, którą mógłby uznać za partnerkę Roberta. Sam brak fotografii niewiele jednak znaczył. Dopiero koperta wsunięta między książki przyciągnęła jego uwagę. W środku leżały cztery fotografie zrobione w mieszkaniu. Na pierwszej Robert siedział przy stole z kieliszkiem w dłoni, uśmiechając się do fotografa. Na drugiej stał przy oknie, odwrócony plecami. Trzecia przedstawiała dwóch mężczyzn siedzących obok siebie na kanapie, ale twarz drugiego nie zmieściła się w kadrze. Widać było tylko fragment szczupłej sylwetki, rękę opartą na kolanie i mankiet jasnej koszuli. Czwarta fotografia była najbardziej interesująca, ponieważ obaj mężczyźni zostali uchwyceni w odbiciu lustra, być może przypadkowo. Robert śmiał się, a drugi człowiek pochylał się ku niemu w sposób, który mógł być przyjacielski, lecz nie musiał.

Bieńkowski gwizdnął cicho, kiedy zobaczył zdjęcie.

— To może być ten sam człowiek, który był tutaj wczoraj. Jeżeli znajdziemy twarz na jakimś innym zdjęciu, sprawa zrobi się prostsza.

— Sprawa byłaby prostsza, gdybyśmy wiedzieli, kogo szukamy — odpowiedział Zawadzki, ale w jego głosie nie było złośliwości. — Zabezpiecz wszystko i nie opisuj tego jako „przyjaciel ofiary”, dopóki nie wiemy, kim jest. Ludzie lubią nadawać relacjom nazwy wcześniej niż fakty na to pozwalają.

W salonie ponownie sięgnął po list podpisany literą „A”. Tym razem przeczytał go w całości, powoli i kiedy nikt nie zaglądał mu przez ramię. Autor pisał o ostatnich tygodniach, o strachu i o tym, że Robert „poszedł za daleko”, choć nie wyjaśniał, czego dokładnie dotyczyły te słowa. Wspominał o zdjęciach, o kimś, kto „wie za dużo”, i prosił, żeby Robert przestał prowokować ludzi, których nie znał tak dobrze, jak mu się wydawało. W dalszej części ton listu stawał się bardziej osobisty. Autor pisał, że nie chce tracić czegoś, co budowali przez lata, i że jeżeli Robert uważa jego ostrożność za tchórzostwo, to może ma rację, ale tchórzostwo pozwala czasami przeżyć ludziom, którzy nie mają luksusu bycia odważnymi. Ostatnie zdania zapisano mocniej, jakby autor coraz silniej dociskał pióro do papieru. „Nie przychodź jutro do mnie. Nie chcę kolejnej sceny. Zadzwonię, kiedy będę mógł.” Pod spodem znajdowała się tylko litera A.

Zawadzki odłożył list, a potem zwrócił uwagę na kalkę znajdującą się pod stosem papierów w sekretarzyku. Była prawie niewidoczna, cienka i pomarszczona, lecz kiedy podniósł ją pod światło, zobaczył ślady pisma pozostawione przez nacisk podczas sporządzania kopii. Robert najwyraźniej używał kalki do przepisywania listów albo notatek. Nie dało się odczytać wszystkiego, ale kilka słów było wyraźnych: „Łabęda”, „czwartek”, „port”, „zdjęcia” oraz liczba „5000”. Liczba mogła oznaczać kwotę pieniędzy, lecz równie dobrze coś zupełnie innego. Zawadzki nie zamierzał na razie rozstrzygać. Zawadzki polecił zabezpieczyć kalkę razem z resztą dokumentów.

Kolejną niejasność odkryli pod koniec oględzin. W regale znajdował się magnetofon kasetowy Unitra, ale półka obok była niemal pusta. Na zakurzonym drewnie pozostały jaśniejsze prostokątne ślady, jakby jeszcze niedawno stał tam rząd kaset. Zawadzki otworzył szufladę pod sprzętem i znalazł jedynie trzy kasety Stilon. Dwie były opisane nazwiskami wykonawców, trzecia nie miała etykiety. Technik zabezpieczył kasetę do późniejszego odsłuchania. Zawadzki przez chwilę przyglądał się pustej półce. Nie było powodu, by uruchamiać sprzęt i ryzykować uszkodzenie nagrania podczas oględzin.

— Ktoś zabrał kasety albo Robert przeniósł je gdzie indziej. Nie wiem, która z tych możliwości jest ważniejsza, ale przy aparacie, zegarku i portfelu zaczyna mi się nie podobać liczba rzeczy, których tutaj nie ma. Proszę zapytać matkę, czy wie, ile miał kaset i czy korzystał z aparatu regularnie. Musimy też znaleźć zakład, w którym wywoływał filmy. Jeżeli robił zdjęcia ludziom, ktoś będzie pamiętał jego nazwisko.

Wczesnym popołudniem przyjechała Helena Wilczyńska. Zawadzki chciał oszczędzić jej wejścia do mieszkania, ale odmówiła stanowczo i weszła na drugie piętro szybciej, niż spodziewałby się po kobiecie w jej wieku. Miała na sobie ciemny płaszcz, chustkę związaną pod brodą i torebkę przyciśniętą obiema rękami do piersi. Kiedy stanęła w przedpokoju, nie rozpłakała się. Patrzyła na rzeczy syna długo, jakby szukała dowodu pomyłki: niewłaściwego mieszkania, obcego klucza, ciała należącego do kogoś innego.

— Robert nie pływał — powiedziała dopiero po chwili. — Bał się głębokiej wody od dziecka. Nad morze jeździł, ale wchodził najwyżej po kolana, a jak był mały, raz przewróciła go fala i później przez kilka lat nie chciał nawet wejść do jeziora. Jeżeli ktoś będzie mi mówił, że poszedł sobie nocą nad Odrę i wpadł, to niech najpierw powie, po co miał tam iść.

Zawadzki podsunął jej krzesło. Nie usiadła.

— Właśnie dlatego potrzebuję pani pomocy, pani Wilczyńska. Chcę wiedzieć, z kim się spotykał, kto przychodził do mieszkania, czy miał kłopoty finansowe, czy ostatnio się czegoś obawiał, czy wspominał o wyjeździe albo o kimś, kto mu groził. Nie interesuje mnie, co wypada powiedzieć o zmarłym synu, tylko to, co może nam pomóc znaleźć człowieka odpowiedzialnego za jego śmierć, jeżeli rzeczywiście ktoś za nią odpowiada.

Helena długo mu się przyglądała, po czym odwróciła wzrok ku salonowi.

— Od kilku tygodni był inny. Dzwonił późno, czasami pytał, czy ktoś do mnie przychodził albo czy ktoś wypytywał o niego sąsiadów. Myślałam, że ma problemy w pracy, może ktoś go oskarżył o pieniądze albo o towar, bo przecież w sklepach ciągle czegoś brakuje, a potem każdy podejrzewa każdego. Raz powiedział, że jeśli człowiek przez całe życie pilnuje, by nikt nie zobaczył, kim naprawdę jest, w końcu sam przestaje wiedzieć, którą twarz pokazuje innym. Nie zrozumiałam wtedy, co miał na myśli. Powiedziałam mu, żeby nie filozofował i przyszedł w niedzielę na rosół.

Zawadzki nie naciskał. Zapytał o aparat i magnetofon, a wtedy kobieta potwierdziła, że Robert fotografował od lat i miał Prakticę kupioną od znajomego marynarza. Aparat zawsze przechowywał w czarnej torbie w szafie. Zegarek rozpoznałaby bez trudu: sama podarowała go synowi na trzydzieste urodziny. Był radziecki, mechaniczny, z metalową bransoletą i ciemną tarczą. Portfel nosił brązowy, skórzany, z wytłoczonymi inicjałami. Żadnej z tych rzeczy nie znaleziono przy zwłokach.

Kiedy kobieta wyszła, cisza w mieszkaniu stała się jeszcze bardziej dotkliwa. Bieńkowski zamknął notes i zapytał, czy mają wracać na komendę, ale Zawadzki zatrzymał się jeszcze przy sekretarzyku. W jednej z bocznych przegródek znajdowała się niewielka książka telefoniczna, oprawiona w brązową okładkę, z literami alfabetu wyciętymi na brzegach kartek. Większość nazwisk zapisano pełnymi danymi, czasami z numerem telefonu i adresem. Przy literze A znajdowało się kilka osób. Adamczyk, Alicja. Andrzejewski, Władysław. Apteka. Dalej widniało nazwisko zapisane innym długopisem, z wyraźnym naciskiem.

Adrian Jaromin

Pod nazwiskiem widniał numer telefonu, adres i mały znak narysowany ołówkiem, przypominający kreskę przekreśloną dwa razy. Zawadzki przeniósł wzrok z książki na list leżący w kopercie, a później na fotografię dwóch mężczyzn odbitych w lustrze. Nie miał dowodu, że litera „A” oznaczała Adriana Jaromina, ale wreszcie miał nazwisko i adres, od których można było zacząć konkretne ustalenia.

— Znajdźcie mi tego człowieka jeszcze dzisiaj — powiedział w końcu, wkładając książkę telefoniczną do koperty dowodowej. — Nie sprowadzajcie go tutaj i nie róbcie przedstawienia pod domem. Najpierw ustalcie, gdzie pracuje, z kim mieszka i czy był wczoraj wieczorem poza domem. Jeżeli mamy przed sobą człowieka, który się czegoś boi, tłum funkcjonariuszy na klatce schodowej nie sprawi, że zacznie mówić prawdę.

Bieńkowski już kierował się do drzwi, kiedy Zawadzki zauważył jeszcze jeden szczegół. Pod szafką z telewizorem, niemal przy samej listwie podłogowej, leżał cienki pasek papieru. Wskazał go technikowi, który podniósł skrawek pęsetą. Był to fragment koperty fotograficznej, oderwany prawdopodobnie podczas gwałtownego otwierania. Na białej powierzchni widniał czerwony stempel zakładu fotograficznego i numer zlecenia.

Zawadzki odczytał adres. Zakład mieścił się kilka ulic dalej. Na odwrocie ktoś zapisał ołówkiem tylko dwa słowa: „ostatni film”.

Zawadzki przez kilka sekund patrzył na kartkę. Z kuchni dochodziło jednostajne buczenie lodówki, a piętro niżej radio nadawało popołudniowy program. Potem podniósł głowę i spojrzał na fotografię Roberta stojącą na regale.

Mężczyzna na zdjęciu uśmiechał się szeroko, miał rozpięty kołnierzyk koszuli i wyglądał jak ktoś, kto nie zdawał sobie jeszcze sprawy, że pewnego październikowego poranka jego mieszkanie zostanie rozebrane na drobiazgi przez obcych ludzi.

Technik zabezpieczył fragment koperty i po raz pierwszy pomyślał, że brakujący aparat może być ważniejszy od brakującego zegarka.

Adrian Jaromin, kimkolwiek był dla Roberta Wilczyńskiego, mógł wiedzieć dlaczego.

Adrian Jaromin

Do Adriana Jaromina dotarli następnego dnia kilka minut po dziesiątej, kiedy poranna mgła nad Szczecinem zdążyła już opaść, ale miasto wciąż pozostawało bez światła. Niebo miało kolor papierosowego popiołu, a szyby budynku wydawnictwa odbijały je matowo, tak samo jak mętna woda zgromadzona przy krawężnikach. Budynek niewiele mówił o tym, że powstawały w nim książki; miał ciężkie drzwi, korytarze pomalowane do połowy olejną farbą, lastrykowe schody i ten sam zapach, którym przesiąkały urzędy i instytucje, gdzie ludzie spędzali większą część dnia pod jarzeniówkami. Dopiero na drugim piętrze do woni mokrych płaszczy, pasty do podłóg i papierosów dołączał zapach farby drukarskiej i świeżego papieru. Nad maszynopisami, przekładanymi z biurka na biurko, unosił się kurz. Pod ścianami stały metalowe szafy na dokumenty, na korkowej tablicy wisiały kartki z terminami, plan wydawniczy i wyblakła pocztówka z Warny, a na parapecie ktoś ustawił słoik ze szczepką pelargonii, która mimo braku słońca wypuściła dwa czerwone kwiaty. Z jednego pokoju dochodził stuk maszyny do pisania, w drugim dzwonił telefon, gdzieś dalej kobiecy głos cierpliwie tłumaczył komuś, że papieru nie przydzielono i nawet osobista interwencja świętego Piotra niczego tu nie zmieni.

Jaromin siedział przy biurku pod oknem, pośród maszynopisów pokreślonych czerwonym ołówkiem. Miał trzydzieści cztery lata, o czym Zawadzki wiedział z wcześniejszych ustaleń, choć na pierwszy rzut oka mógłby dać mu równie dobrze trzydzieści, jak i czterdzieści. Szczupła twarz wyglądała młodo, ale podkrążone, zmęczone oczy postarzały go o kilka lat. Ciemne włosy nosił nieco dłuższe, niż wypadało według urzędniczych przyzwyczajeń, zaczesane do tyłu i opadające nad karkiem, a granatowy sweter z cienkiej wełny wyglądał na rzecz przywiezioną z zagranicy albo kupioną za bony. Na biurku obok szklanki herbaty w metalowym koszyczku leżały papierosy Carmen, pudełko zapałek, gumka do mazania, temperówka i niewielki słownik ortograficzny z popękanym grzbietem. Adrian trzymał w dłoni arkusz korekty i czytał go z uwagą, jakby od położenia przecinka zależała stabilność państwa, dlatego dopiero cień stojącego w drzwiach kierownika zmusił go do podniesienia wzroku. Zawadzki zauważył wtedy rzecz drobną, ale wartą zapamiętania: Jaromin zobaczył milicjantów, spojrzał najpierw na niego, następnie na Bieńkowskiego, po czym odłożył kartkę bardzo ostrożnie i nie zadał pytania, które w podobnych sytuacjach padało niemal zawsze. A może po prostu bał się je zadać.

Kierownik wydawnictwa, człowiek o ciężkich powiekach i krawacie w brązowe romby, chrząknął kilka razy, zanim wyjaśnił, że panowie chcieliby porozmawiać z kolegą Jarominem, po czym zaczął wycofywać się ku drzwiom z dyskrecją tak przesadną, że zdradzała jego ciekawość. W pokoju pracowały jeszcze dwie kobiety; jedna udawała, że poprawia tekst, druga od kilkunastu sekund nie przewróciła strony, chociaż trzymała książkę otwartą przed twarzą. Zawadzki wiedział, że nawet gdyby powiedział teraz tylko kilka obojętnych słów, przed obiadem połowa budynku uzna, że Jaromin handlował dewizami, szpiegował dla Zachodu albo zamordował żonę, której nigdy nie miał. Dlatego przedstawił się krótko, nie wymienił nazwiska Roberta i zaproponował rozmowę w innym pomieszczeniu. Adrian wstał dopiero wtedy, gdy zgasił papierosa, zamknął korektę między dwiema teczkami i wyrównał leżące na stole ołówki. W tych kilku mechanicznych czynnościach było coś więcej niż pedanteria; sprawiały wrażenie próby zyskania kilkunastu sekund, by opanować twarz.

W niewielkim gabinecie, który kierownik niechętnie oddał im do dyspozycji, stało masywne biurko pokryte zielonym suknem, telefon z kremową bakelitową słuchawką, wysłużony fotel i dwa krzesła dla interesantów. Na półce za szybą umieszczono oprawione roczniki czasopism, kilka książek z czerwonymi obwolutami oraz porcelanowy serwis, którego nikt zapewne nigdy nie używał. Adrian usiadł dopiero po chwili, zostawiając płaszcz przewieszony przez przedramię, jakby zakładał, że rozmowa potrwa kilka minut. Zawadzki nie wyciągnął notesu ani nie otworzył teczki. Bieńkowski pozostał przy drzwiach i przez moment przyglądał się rozmówcy. Z bliska zauważył, że Jaromin miał na prawej dłoni niewielką plamę czerwonego ołówka oraz zadrapanie ciągnące się od nasady kciuka do nadgarstka. Zadrapanie nie wyglądało na świeże. Komisarz zapamiętał je, podobnie jak paczkę Carmenów leżącą na biurku: ten sam gatunek papierosów znaleziono w mieszkaniu Wilczyńskiego.

— Chciałbym porozmawiać z panem o Robercie Wilczyńskim — powiedział wreszcie, obserwując przede wszystkim dłonie Adriana spoczywające na kolanach. — Zależy mi przede wszystkim na ostatnim wieczorze, ale zanim do niego przejdziemy, chciałbym wiedzieć, jak długo się panowie znali i kiedy widział go pan ostatni raz. Proszę nie próbować zgadywać, co już wiem, ponieważ to zwykle tylko komplikuje sprawę i zmusza ludzi do pilnowania własnych wersji zamiast przypominania sobie wydarzeń.

Adrian siedział nieruchomo, tylko palce prawej dłoni zaczęły przesuwać się po mankiecie swetra. Zawadzki spodziewał się pytania o przyczynę zainteresowania Robertem, tymczasem usłyszał coś zupełnie innego.

— Jeżeli Robert zrobił coś, przez co zainteresowała się nim milicja, nie potrafię panu pomóc tak bardzo, jak być może pan oczekuje, ponieważ przez ostatnie tygodnie sam niewiele rozumiałem z tego, czym się zajmował. Powiedziałbym nawet, że właśnie o to mieliśmy największy spór. Angażował się w jakieś sprawy, nie wyjaśniał ich do końca, znikał wieczorami, robił fotografie ludzi, których podobno powinien zostawić w spokoju, a kiedy próbowałem dowiedzieć się czegoś więcej, odpowiadał, że w ten sposób mnie chroni. Była to dość osobliwa forma ochrony, skoro z każdym tygodniem miałem większe wrażenie, że sprowadza kłopoty nie tylko na siebie.

Zawadzki nie przerywał. Adrian zorientował się po chwili, że powiedział znacznie więcej, niż go pytano, i wtedy po raz pierwszy pojawiło się w jego spojrzeniu coś przypominającego niepokój.

— Panie Jaromin, Robert Wilczyński nie żyje. Jego ciało znaleziono wczoraj rano w Odrze, a okoliczności jego śmierci wymagają wyjaśnienia. Nie wiemy jeszcze, co wydarzyło się, zanim znalazł się w wodzie. Dlatego będę pytał o te fotografie, znikanie wieczorami i kłopoty, o których pan wspomniał, ale najpierw proszę przyjąć tę wiadomość i nie odpowiadać mi odruchowo, jeżeli potrzebuje pan chwili.

Adrian wpatrywał się w niego z niedowierzaniem, które nie miało nic wspólnego z teatralnym otwieraniem ust czy chwytaniem się za głowę. Jego twarz nagle zastygła. Zniknęło z niej napięcie, ostrożność, niechęć, wszystko, co jeszcze przed chwilą pozwalało rozpoznać człowieka siedzącego naprzeciwko. Powoli położył płaszcz na sąsiednim krześle, jakby dopiero teraz zrozumiał, że nie wyjdzie stąd po kilku minutach, a następnie odwrócił się ku oknu. Na dole przejechał tramwaj, metaliczny zgrzyt kół przedostał się przez szybę, po chodniku szły dwie kobiety niosące identyczne siatki z tworzywa, a przed kioskiem Ruchu stał mężczyzna pochylony nad gazetą. Miasto toczyło się dalej, obojętne na wiadomość, którą właśnie usłyszał.

— Proszę mi tylko powiedzieć, czy to było wczoraj w nocy — odezwał się Adrian dopiero po dłuższej chwili, a kiedy Zawadzki potwierdził, zamknął oczy i przycisnął palce do ust. — W takim razie widziałem go kilka godzin przed śmiercią. Byłem u niego w mieszkaniu i rzeczywiście się pokłóciliśmy, więc nie będę panu opowiadał historii o przypadkowym znajomym, którego spotkałem miesiąc temu na ulicy. Wyszedłem mniej więcej kwadrans przed jedenastą, może dziesięć minut wcześniej, ponieważ spojrzałem na zegar w przedpokoju i wiedziałem, że jeżeli nie ruszę natychmiast, będę długo czekał na następny tramwaj. Robert został w mieszkaniu żywy, wściekły i tak przekonany o swojej racji, jak tylko on potrafił być. Jeżeli chce pan zapytać, czy go uderzyłem, odpowiedź brzmi nie, chociaż w pewnej chwili krzyczeliśmy na siebie tak, że sąsiadka pod nami prawdopodobnie mogłaby odtworzyć połowę rozmowy.

Kiedy skończył, sięgnął automatycznie do kieszeni swetra, znalazł papierosy, lecz nie zapalił. Obracał jednego Carmena między palcami i wygładzał bibułkę paznokciem, dopóki filtr nie zaczął się lekko odkształcać. Zawadzki pomyślał o dwóch rodzajach niedopałków w kryształowej popielniczce Roberta, ale nadal nie wyciągał teczki.

— Nie interesuje mnie ustalenie winnego w pierwszej godzinie rozmowy, ponieważ najłatwiejszy podejrzany bywa atrakcyjny głównie dla człowieka, który chce mieć szybko spokój — powiedział. — Interesuje mnie natomiast to, o co się panowie kłócili. W mieszkaniu znaleźliśmy ślady świadczące o tym, że Robert czymś się zajmował, coś fotografował i prawdopodobnie kogoś się obawiał, dlatego jeżeli wczorajsza rozmowa dotyczyła właśnie tego, nie może pan zasłaniać się jej prywatnym charakterem.

Adrian uśmiechnął się bez cienia wesołości. Zapalił papierosa dopiero za drugim podejściem, ponieważ pierwsza zapałka zgasła mu między palcami, i wypuścił dym w stronę okna.

— Prywatny charakter jest pojęciem bardzo wygodnym dla ludzi, którzy mogą sobie pozwolić na prywatność. Robert ostatnio przestał w nią wierzyć i właśnie dlatego się kłóciliśmy. Powtarzał, że ktoś fotografuje ludzi, śledzi ich i wykorzystuje informacje, których nie powinien posiadać. Początkowo uważałem, że przesadza, bo miał skłonność do budowania z kilku faktów całych konstrukcji, ale później zobaczyłem fotografie. Nie pokazał mi wszystkiego, tylko kilka odbitek: samochód stojący pod jedną z kamienic, wejście do lokalu, mężczyznę w jasnym płaszczu oraz dwóch ludzi rozmawiających nad wodą. Robert twierdził, że jeden z nich nazywa się Łabęda i zarabia między innymi na fotografiach robionych ludziom bez ich wiedzy. Powiedziałem mu, żeby zostawił tę sprawę, ponieważ niezależnie od tego, czy miał rację, czy tylko wmówił sobie, że odkrył wielką tajemnicę, ktoś wcześniej czy później zauważy, że jest obserwowany.

— Henryk Łabęda? — zapytał Zawadzki, pamiętając nazwisko odciśnięte na kalce znalezionej w sekretarzyku.

Adrian spojrzał na niego szybko, a potem skinął głową.

— Nie pamiętałem imienia, ale skoro pan je wymienił, chyba właśnie tak się nazywał. Robert mówił o nim z pogardą, chociaż nigdy nie powiedział wprost, czym ten człowiek się zajmuje. Kiedy pytałem, po co w ogóle go śledzi, odpowiadał, że chce wiedzieć, kto znajduje się po drugiej stronie aparatu. Brzmiało to początkowo jak efektowne zdanie, później przestało mi się podobać, ponieważ zrozumiałem, że Robert sam stał się obiektem czyjegoś zainteresowania.

Zawadzki przesunął krzesło o kilka centymetrów i oparł łokcie o zielone sukno. W gabinecie zegar ścienny tykał zdecydowanie za głośno, a dym z papierosa Adriana zbierał się pod sufitem, gdzie mieszał się z zapachem starego papieru.

— Co dokładnie sprawiło, że pan to zrozumiał? Proszę nie mówić mi, że miał pan przeczucie, ponieważ przeczucia nadają się do powieści i do rozmów przy wódce, natomiast ja potrzebuję rzeczy, które wydarzyły się naprawdę.

Jaromin zgasił papierosa i przez chwilę przesuwał niedopałek po dnie popielniczki.

— Ktoś przysłał mi zdjęcia. Dwa miesiące temu znalazłem pod drzwiami zwykłą szarą kopertę, taką, jakich w każdym biurze zużywa się setki. Nie było znaczka ani nazwiska. W środku znajdowały się dwie fotografie, pierwsza zrobiona przed kamienicą Roberta, druga w samochodzie. Na jednej wychodziłem od niego późnym wieczorem, na drugiej siedzieliśmy obok siebie, a on pochylał się w moją stronę. Nie było na nich nic obscenicznego, żadnej sceny, o której można by powiedzieć, że fotografia mówi sama za siebie, ale fotograf doskonale wiedział, co chce zasugerować. Do zdjęć dołączono kartkę z jednym zdaniem: „Nie każdy musi dowiedzieć się od razu”. Być może dla pana jest to tylko kilka słów, lecz ja dokładnie wiedziałem, co miały znaczyć.

Zawadzki pozwolił ciszy potrwać, ponieważ tym razem nie potrzebował dodatkowego pytania, żeby zrozumieć kierunek rozmowy. Bieńkowski, stojący przy drzwiach, przestał udawać zainteresowanie kalendarzem, i przeniósł wzrok na podłogę. Adrian zauważył ten gest, a jego twarz natychmiast stwardniała.

— W mieszkaniu Roberta znaleźliśmy list podpisany literą A — powiedział Zawadzki. — Nie zamierzam robić z pańskiego życia przedstawienia, ale jeżeli pańska relacja z Robertem stała się pretekstem do szantażu albo ma związek ze śmiercią Wilczyńskiego, musi pan powiedzieć mi tyle, ile jest konieczne. W przeciwnym razie ktoś inny opowie mi tę historię za pana i zapewniam, że zrobi to znacznie mniej dokładnie.

Adrian długo patrzył na popielniczkę, zanim odpowiedział. Tym razem mówił spokojniej, lecz z każdym kolejnym zdaniem napięcie w jego głosie rosło.

— Robert był moim partnerem, jeśli właśnie takiego określenia pan oczekuje. Byliśmy razem prawie trzy lata, choć oczywiście nigdzie nie istnieliśmy jako para, nie mieliśmy wspólnego mieszkania, nikt nie zapraszał nas jako „Roberta i Adriana” i nie mogliśmy nawet pokłócić się w restauracji tak swobodnie, jak robią to małżonkowie siedzący stolik obok. Wobec ludzi byliśmy znajomymi, czasem przyjaciółmi, a kiedy ktoś pytał zbyt dokładnie, Robert opowiadał, że poznaliśmy się przy jakimś zleceniu. Początkowo uważałem tę ostrożność za rozsądną, później za męczącą, ale dopiero Robert zaczął mówić o niej jak o upokorzeniu. Twierdził, że całe nasze życie składa się z pilnowania drzwi, zasłaniania okien, cofania dłoni o sekundę za wcześnie i wymyślania odpowiedzi na pytania, których nikt nie powinien mieć prawa zadawać. Wczoraj powiedziałem mu, że wolę być ostrożnym człowiekiem żyjącym własnym życiem niż odważnym człowiekiem, który zostawia po sobie piękne zdanie i pogrzeb. Teraz może pan sobie wyobrazić, jak bardzo chciałbym cofnąć właśnie te słowa.

Nie płakał, lecz jego głos po raz pierwszy załamał się na końcu wypowiedzi. Zawadzki spojrzał na Bieńkowskiego i gestem poprosił go o przyniesienie herbaty. Nie dlatego, że chciał okazywać Adrianowi szczególną delikatność, ale ponieważ obecność młodego sierżanta zaczynała zamykać rozmowę. Kiedy zostali sami, komisarz wyjął z teczki kopię listu i położył ją na stole.

— Czy to pan napisał?

Adrian przeczytał kilka linijek, chociaż najprawdopodobniej rozpoznał własne pismo już po pierwszym spojrzeniu.

— Tak, kilka tygodni temu, po jednej z naszych sprzeczek. Robert chciał, żebym przestał się bać, jakby strach był guzikiem, który można oderwać od koszuli i wrzucić do szuflady. Nie rozumiał, że on też się boi, tylko swój strach zamienia w działanie. Fotografował, zapisywał numery samochodów, chodził za ludźmi, których podejrzewał o szantaż, a ja próbowałem dowiedzieć się, czy ktoś jeszcze ma nasze zdjęcia. Inaczej reagowaliśmy na to samo zagrożenie.

— Czy ktoś żądał od pana pieniędzy?

Adrian zawahał się, lecz tym razem nie próbował uciec od odpowiedzi.

— Ode mnie nie, przynajmniej nie wprost. Robert zapłacił. Kilka miesięcy temu powiedział mi, że oddał komuś pięć tysięcy złotych, później jeszcze mniejsze sumy. Nigdy nie zdradził nazwiska, a kiedy próbowałem przekonać go do zgłoszenia sprawy, wyśmiał mnie i powiedział, że musiałby pójść na komendę, usiąść przed obcym człowiekiem i szczegółowo wyjaśnić, dlaczego zależy mu na tym, żeby określone fotografie nie trafiły do pracy ani do rodziny. Potem stwierdził, że człowiek, który go szantażuje, prawdopodobnie właśnie na to liczy.

Bieńkowski wrócił z trzema szklankami herbaty w metalowych koszyczkach, kostkami cukru i aluminiowymi łyżeczkami. Zawadzki poczekał, aż zajmie swoje miejsce, a później zapytał o poprzedni wieczór. Adrian tym razem opowiedział o wieczorze dokładniej. Przyjechał do Roberta po dziewiątej. Przyniósł pół kilograma kawy zdobytej od koleżanki, której brat pracował na statku, oraz książkę, o którą Robert prosił go od kilku tygodni. Pili kawę w kuchni, palili, później przeszli do pokoju. Robert nie mógł usiedzieć na miejscu: chodził od okna do regału, siadał i po chwili znów wstawał. Twierdził, że następnego dnia będzie miał wszystko, czego potrzebuje, aby zmusić pewnych ludzi do wycofania się, i że jeżeli się uda, skończy się płacenie, strach i patrzenie za siebie na ulicy. Adrian próbował przekonać go, że ludzie potrafią zrobić znacznie więcej niż wysłać anonimową fotografię, kiedy czują się zagrożeni. Kłótnia wybuchła dopiero wtedy, gdy Robert wyjął z szafy płócienną torbę i zaczął pakować aparat.

— Powiedział, dokąd idzie? — zapytał Zawadzki, mieszając herbatę, choć nie wsypał do niej cukru.

— Powiedział, że spotka się z kimś nad wodą, ale nie chciał podać nazwiska ani konkretnego miejsca. Wtedy naprawdę się wściekłem, ponieważ wszystko, co robił przez ostatni miesiąc, zmierzało do chwili, w której ktoś miał mu wreszcie odpowiedzieć przemocą. Powiedziałem, że zachowuje się jak idiota przekonany o własnej nietykalności, a on odpowiedział, że ja z kolei tak długo uczę się niewidzialności, że pewnego dnia naprawdę zniknę. Później powiedziałem mu coś znacznie gorszego, czego nie będę teraz upiększał: że jeżeli koniecznie chce zniszczyć sobie życie, powinien przynajmniej zrobić to bez wciągania mnie w swoją krucjatę. Robert wyrzucił mnie z mieszkania, chociaż chwilę później, kiedy byłem już przy drzwiach, próbował mnie zatrzymać. Mimo to wyszedłem.

Zawadzki przyglądał mu się ponad krawędzią szklanki.

— Co pan zrobił później?

— Poszedłem na tramwaj, wysiadłem niedaleko domu i wróciłem do mieszkania.

Odpowiedź zabrzmiała płynnie, niemal jak wyuczona, a właśnie dlatego zabrzmiała gorzej niż wszystko, co Adrian powiedział wcześniej. Zawadzki odstawił herbatę.

— Panie Jaromin, od początku tej rozmowy kilka razy widziałem, jak zastanawia się pan nad odpowiedzią, i nie przeszkadza mi to, ponieważ człowiek, którego partner właśnie zginął, ma prawo zbierać myśli. Tym razem jednak nie zbierał pan myśli, tylko odtworzył zdanie, które przygotował wcześniej. Dlatego zapytam inaczej: dokąd poszedł pan po wyjściu z tramwaju, zanim wrócił pan do domu?

Adrian nie odpowiedział. Bieńkowski spojrzał na komisarza, potem na niego, lecz tym razem Zawadzki nie zamierzał przerywać ciszy. Za oknem dzwonek tramwaju zabrzmiał dwukrotnie, ktoś na korytarzu roześmiał się głośno, a telefon na biurku zadzwonił i po kilku sygnałach ucichł. Dopiero wtedy Adrian podniósł wzrok.

— Nie wróciłem od razu do domu. Śledziłem Roberta.

Bieńkowski otworzył notes szerzej.

— Jak długo?

— Nie wiem. Kilkanaście minut, może dłużej. Zaczekałem po drugiej stronie ulicy, ponieważ byłem wściekły i jednocześnie przerażony tym, co zamierzał zrobić. Robert wyszedł kilka minut po mnie z torbą przewieszoną przez ramię. Poszedł na przystanek, wsiadł do tramwaju. Pojechałem następnym kursem i na chwilę straciłem go z oczu, ale wypatrzyłem później niedaleko centrum. Nie podszedłem. Chciałem tylko sprawdzić, dokąd idzie.

— Dokąd?

Adrian zacisnął palce na uchwycie szklanki.

— W stronę Odry.

W pokoju zrobiło się cicho w sposób, którego nie potrafiła zagłuszyć nawet maszyna do pisania pracująca za ścianą.

— Jak daleko pan za nim poszedł? — zapytał Zawadzki już innym tonem.

— Dotarłem do miejsca, z którego było widać nabrzeże. Robert spotkał się tam z mężczyzną. Nie widziałem dokładnie twarzy, ponieważ stałem daleko, a światło było słabe. Rozmawiali kilka minut. Potem pojawił się samochód i wtedy odszedłem.

— Dlaczego?

Adrian spojrzał na niego tak, jakby odpowiedź była oczywista.

— Ponieważ zobaczyłem coś, czego nie powinienem był zobaczyć, i po raz pierwszy uwierzyłem Robertowi, że nie śledzi zwykłego szantażysty.

— Co pan zobaczył?

Jaromin zaczął odpowiadać, lecz zatrzymał się, kiedy drzwi gabinetu otworzyły się gwałtownie. Do środka wszedł funkcjonariusz, którego wysłano z nowymi materiałami, trzymając dużą brązową kopertę fotograficzną. Przeprosił za przerwanie rozmowy i podał ją Zawadzkiemu, wyjaśniając, że z zakładu fotograficznego odebrano właśnie odbitki zamówione przez Roberta Wilczyńskiego kilka dni przed śmiercią. Komisarz otworzył kopertę, wyjął fotografie i zaczął przesuwać je po zielonym suknie. Ulica, kamienica, zaparkowany Fiat, człowiek w jasnym prochowcu, wejście do lokalu, nabrzeże, kolejne samochody. Adrian obserwował zdjęcia coraz bardziej nieruchomo.

Na siedemnastej fotografii Zawadzki zatrzymał rękę.

Mężczyzna w jasnym prochowcu stał obok czarnego Fiata 125p, rozmawiając z drugim człowiekiem. Zdjęcie wykonano z dużej odległości, dlatego twarz drugiej postaci była słabo widoczna, lecz munduru nie sposób było pomylić z niczym innym. Czapka i mundurowe elementy ubioru wskazywały na funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej.

Zawadzki odwrócił fotografię. Robert napisał na odwrocie czerwonym długopisem kilka słów.

„Nie pracuje sam. Komenda wie.”

Komisarz przez dłuższą chwilę patrzył na pismo, później na Adriana, którego twarz straciła resztki koloru.

— Tego człowieka widział pan wczoraj nad Odrą? — zapytał.

Jaromin nie odpowiedział natychmiast. Wpatrywał się w fotografię, jakby właśnie potwierdziła coś, czego przez całą noc próbował sam sobie nie przyznawać. Kiedy wreszcie przemówił, jego głos był cichy, lecz pozbawiony wcześniejszego wahania.

— Nie widziałem twarzy mężczyzny, z którym Robert rozmawiał, ale zobaczyłem samochód. To był właśnie ten Fiat. Dlatego odszedłem, panie komisarzu, i dlatego od rana próbuję zdecydować, ile mogę panu powiedzieć, skoro Robert przed śmiercią był przekonany, że człowiek, którego się boi, ma kogoś również po pańskiej stronie.

Zawadzki spojrzał ponownie na fotografię, potem na Bieńkowskiego i na zamknięte drzwi gabinetu. Jeszcze godzinę wcześniej prowadził rozmowę z kochankiem zamordowanego mężczyzny, który kłamał ze strachu przed ujawnieniem własnego życia. Teraz po raz pierwszy przyszło mu do głowy, że Adrian Jaromin mógł mieć również drugi, znacznie bardziej praktyczny powód do milczenia.

Jeżeli Robert Wilczyński miał rację, mundur nie musiał oznaczać, że jego właścicielowi zależy na wyjaśnieniu tej śmierci.

Fotografie bez ludzi

Brązowa koperta z odbitkami wciąż leżała na zielonym suknie, choć Adrian Jaromin dawno opuścił gabinet, a Zawadzki miał nieprzyjemne wrażenie, że trzydzieści sześć niewielkich odbitek zmieniło znaczenie wszystkich dotychczasowych ustaleń. Dotychczas śmierć Roberta Wilczyńskiego można było jeszcze zamknąć w granicach prywatnego dramatu: kochanek, kłótnia, tajemnica, pieniądze, szantaż, nocne spotkanie nad rzeką. Zdjęcie funkcjonariusza rozmawiającego z mężczyzną w jasnym prochowcu sugerowało jednak znacznie więcej, a Zawadzki a Zawadzki nie zamierzał wyciągać wniosków, zanim nie sprawdzi, czy ktoś celowo nie skierował jego podejrzeń w tę stronę. Odczekał, aż na korytarzu ucichną kroki Jaromina, potem podszedł do drzwi gabinetu kierownika wydawnictwa i przekręcił klucz. Nie chciał, by ktokolwiek im przeszkodził. Bieńkowski obserwował go z wyraźnym zaskoczeniem, lecz nie odezwał się, dopóki komisarz nie przesunął odbitek na środek biurka i nie zaczął układać ich według numerów zapisanych miękkim ołówkiem na odwrocie. W pokoju pachniało wystygłą herbatą, papierosowym dymem i rozgrzanym kaloryferem. Ktoś musiał kiedyś suszyć na nim skórzane rękawiczki, bo ten słaby, kwaśnawy zapach wciąż zdawał się tkwić w żeliwie. Zawadzki zdjął marynarkę, powiesił ją na oparciu krzesła i przez następnych kilkanaście minut oglądał fotografie bez słowa, używając lupy, którą Bieńkowski znalazł w szufladzie między sznurkiem do wiązania akt, spinaczami i pudełkiem fioletowej kalki.

Zdjęcia nie przypominały dokumentacji sporządzonej przez zawodowego fotografa. Niektóre były lekko poruszone, inne prześwietlone, kilka wykonano tak daleko, że człowiek znajdujący się w centrum kadru przypominał ciemną plamę między samochodami. Robert fotografował jednak cierpliwie i z wyraźnym zamiarem. Na pierwszych ujęciach pojawiała się kamienica o odrapanej fasadzie, potem jej brama, później mężczyzna w jasnym prochowcu wychodzący na chodnik. Kolejne fotografie prowadziły go przez kilka ulic, zatrzymywały pod kioskiem Ruchu, przy budce telefonicznej, obok sklepu z artykułami gospodarstwa domowego, przed restauracją, której szyld można było odczytać dopiero pod lupą. Następnie pojawiał się czarny Fiat 125p, początkowo zaparkowany osobno, później stojący obok fotografowanego mężczyzny. Na jednym ujęciu poły prochowca zasłaniały twarz mężczyzny stojącego przy samochodzie, na następnym obaj rozmawiali, a na siedemnastym pojawiał się mundur. Zawadzki wracał do tej fotografii kilkakrotnie, skupiając się na kołnierzu, czapce, pasku i ustawieniu sylwetki, lecz nawet przy użyciu lupy twarz pozostawała niewystarczająco wyraźna. Mógłby wskazać kilku ludzi z komendy o podobnej budowie, ale było to dokładnie to, czego nie chciał robić. W śledztwie podejrzenie zbyt łatwo stawało się pewnością, zwłaszcza gdy pasowało do gotowej historii.

— Chcę wiedzieć, kto oprócz nas widział te odbitki od chwili, kiedy Wilczyński przyniósł film do zakładu — powiedział wreszcie, nie odrywając wzroku od zdjęcia. — Nie interesuje mnie odpowiedź, że zapewne tylko właściciel, bo fotografie same się nie wywołują, papieru nie podaje niewidzialna ręka, a człowiek pracujący przy powiększalniku może nawet nie pamiętać twarzy klienta, ale zapamiętać samochód, kopertę albo to, że ktoś przyszedł później wypytywać. Ustalimy również, czy Robert zamawiał drugi komplet, ponieważ jeżeli robił to, czego się domyślam, byłby wyjątkowo lekkomyślny, gdyby wszystkie dowody trzymał w jednym miejscu. I jeszcze jedno: dopóki nie ustalimy nazwiska człowieka w mundurze, informacja o tej fotografii zostaje na razie między nami. Jeżeli rzeczywiście ktoś z komendy pomaga ludziom, których śledził Wilczyński, nie będę mu pomagał sprawdzać, jak daleko zaszliśmy.

Bieńkowski, który przez ostatnie minuty przestawiał fotografie zgodnie z numeracją, oparł dłonie o stół i przez chwilę patrzył na odbitkę z funkcjonariuszem. Był młody, lecz potrafił myśleć samodzielnie, a Zawadzki coraz częściej dostrzegał u niego tę przydatną odmianę ostrożności, która nie polegała na lęku przed przełożonym, tylko na powstrzymywaniu się przed mówieniem pierwszej rzeczy przychodzącej do głowy. Powiedział w końcu, że jeżeli Robert fotografował ludzi z ukrycia, mężczyzna w mundurze mógł być równie dobrze zwykłym uczestnikiem rozmowy służbowej, a dopisek „Komenda wie” mógł oznaczać przekonanie ofiary, nie fakt. Zawadzki skinął głową, zadowolony bardziej z tej uwagi niż z większości raportów, które czytał w ostatnim miesiącu, i odpowiedział, że dokładnie dlatego nie należy jeszcze robić z fotografii aktu oskarżenia. Robert mógł być niezwykle spostrzegawczy, ale mógł również zacząć widzieć system tam, gdzie istniał tylko zbiór nieprzyjemnych zbiegów okoliczności. Problem polegał na tym, że ktoś rzeczywiście go szantażował, ktoś obserwował Adriana, kilka rzeczy zniknęło po śmierci Wilczyńskiego, a teraz w rękach milicji znajdowało się zdjęcie człowieka z tej samej formacji spotykającego się z osobą, którą ofiara śledziła. Nawet zbieg okoliczności przestawał być niewinny, jeśli podobnych zbiegów przybywało.

Do zakładu fotograficznego pojechali wczesnym popołudniem, rezygnując z milicyjnej Warszawy i wybierając tramwaj. Zawadzki nie chciał, by służbowy samochód zatrzymał się przed witryną na oczach całej ulicy. Wagon był przegrzany, szyby zaparowane od oddechów pasażerów, a mokre płaszcze wydzielały ciężką woń wełny i deszczu. Przy drzwiach stał mężczyzna z siatką pełną pustych butelek po mleku, dwie uczennice poprawiały sobie nawzajem przypinki na granatowych fartuchach, starsza kobieta trzymała na kolanach zawinięty w gazetę bukiet chryzantem, a kobieta z obsługi przeciskała się między pasażerami ze skórzaną torbą przewieszoną przez ramię. Zawadzki patrzył przez zaparowaną szybę na Szczecin przesuwający się za białawą warstwą wilgoci: sklepy z wystawami pełnymi kilku starannie rozstawionych produktów, neon restauracji, tablice z nazwami ulic, kiosk z gazetami, długą kolejkę przed sklepem obuwniczym i chłopaka prowadzącego motorower, który najwyraźniej odmówił dalszej współpracy. Robert musiał przejeżdżać podobnymi wagonami dziesiątki razy, być jednym z mężczyzn stojących pod oknem, poprawiających kołnierz płaszcza, sprawdzających kieszeń z biletem, a jednak w ciągu ostatnich miesięcy zaczął patrzeć na miasto zupełnie inaczej, wypatrując w codziennym krajobrazie ludzi, którzy pojawiali się zbyt często w tych samych miejscach.

Zakład fotograficzny mieścił się między punktem naprawy zegarków a niewielkim sklepem papierniczym, w tak wąskim lokalu, że gdy przy ladzie stanęło dwóch klientów, trzeci musiał czekać przy wejściu. W witrynie wystawiono aparaty, filmy ORWO, czarno-białe portrety ślubne oraz fotografię uśmiechniętego dziecka siedzącego na plastikowym koniu, z odrapanymi uszami. Za ladą stał właściciel, Franciszek Ratajczak, niewysoki mężczyzna o palcach poplamionych chemikaliami, ubrany w szary fartuch zapinany pod samą szyję. Kiedy zobaczył Zawadzkiego, odruchowo zaczął prostować koperty leżące na ladzie, jakby obawiał się, że milicjant zainteresuje się przede wszystkim porządkiem w zakładzie. W głębi pomieszczenia wisiała ciężka kotara prowadząca do ciemni, zza której dobiegał szum wody i kwaśny, ostry zapach utrwalacza, tak silnie kojarzący się z fotografią, że Zawadzki przez moment przypomniał sobie własne zdjęcia ślubne wykonywane kilkanaście lat wcześniej, kiedy fotograf ustawiał mu dłonie z dokładnością godną lekarza przygotowującego pacjenta do operacji.

Ratajczak pamiętał Roberta bardzo dobrze, ponieważ był wymagającym klientem, o czym właściciel opowiadał niemal z sympatią. Wilczyński nie przyjmował pierwszego powiększenia bez sprawdzenia kontrastu, pytał o papier, czasem prosił o wykadrowanie fragmentu zdjęcia, innym razem przynosił własne notatki z numerami klatek i dokładnymi instrukcjami. Ostatni film oddał w poniedziałek późnym popołudniem, był zdenerwowany i kilka razy pytał, czy odbitki może otrzymać szybciej niż zwykle. Ratajczak początkowo odmówił, ponieważ miał zaległości po weekendzie, ale Robert dopłacił za przyspieszenie zlecenia i poprosił o wykonanie dwóch kompletów, jednego w zwykłym formacie oraz drugiego z kilkoma wybranymi kadrami powiększonymi niemal dwukrotnie. Kiedy Zawadzki zapytał o drugi komplet, fotograf wyraźnie się ożywił, jakby od początku czekał na to pytanie.

— Odebrał go we wtorek wieczorem, panie komisarzu, chociaż całość miała być gotowa dopiero następnego dnia. Przyszedł chwilę przed zamknięciem, kiedy już sprzątałem ladę i miałem wyłączyć światło w witrynie. Powiedział, że potrzebuje tylko dużych odbitek, a po resztę zgłosi się później. Dałem mu kopertę, zapłacił brakującą kwotę i przez kilka minut oglądał zdjęcia tutaj, pod lampą. Nie był zadowolony, ale nie z jakości, raczej z tego, co zobaczył. Pamiętam, że jedną fotografię przyłożył prawie do nosa, później zapytał mnie, czy potrafiłbym z negatywu wyciągnąć więcej szczegółów z twarzy człowieka stojącego w cieniu. Powiedziałem mu, że mogę spróbować, ale cudów nie zrobię, jeżeli sam negatyw nie zawiera takich szczegółów. Wtedy odpowiedział coś w rodzaju: „Szkoda, bo tej twarzy właśnie mi brakuje”. Nie pytałem, o co chodzi, ponieważ klienci fotografują różne rzeczy, a człowiek prowadzący zakład długo się nie utrzyma, jeżeli będzie ciekawszy od własnych klientów.

— Czy przyszedł sam? — zapytał Zawadzki, obserwując twarz fotografa. — I proszę przypomnieć sobie nie tylko moment, kiedy wchodził, ale również ulicę przed zakładem. Ktoś mógł na niego czekać, ktoś mógł zaglądać przez szybę albo wejść zaraz po jego wyjściu, nawet jeśli wówczas nie wydawało się to panu warte zapamiętania.

Ratajczak otarł dłonie o fartuch, choć nie były mokre, i spojrzał przez witrynę, jakby próbował odtworzyć tamten wieczór na pustym chodniku.

— Sam wszedł, ale kiedy wychodził, spojrzał przez szybę i nagle się zatrzymał. Trwało to może kilka sekund, potem odwrócił się do mnie i zapytał, czy mamy tylne wyjście. Pomyślałem, że żartuje, więc powiedziałem, że oczywiście mamy też podziemny tunel do Berlina Zachodniego, tylko chwilowo jest zalany. Nie roześmiał się. Wyszedł normalnie, frontem. Dopiero później, kiedy zamykałem, zauważyłem po drugiej stronie ulicy człowieka stojącego pod daszkiem sklepu. Padało, więc sam ten fakt niczego nie oznaczał, ale miał jasny płaszcz i nie wyglądał, jakby czekał na autobus. Stał bez ruchu i palił papierosa.

Zawadzki poczuł, że Bieńkowski obok niego prostuje plecy. Nie musiał patrzeć, żeby wiedzieć dlaczego.

— Gdybym pokazał panu fotografię, potrafiłby pan powiedzieć, czy to ten sam człowiek?

— Mogę spróbować, ale nie obiecam, że rozpoznam twarz. Widziałem go przez szybę, w deszczu, po zmroku. Płaszcz zapamiętałem lepiej niż człowieka.

Zawadzki nie wyjął zdjęcia od razu. Zapytał najpierw o pracowników zakładu, o to, kto miał dostęp do negatywów i czy ktokolwiek interesował się zleceniem Roberta. Ratajczak pracował z młodą laborantką, Elżbietą Górską, która właśnie była w ciemni. Film wywoływała ona, natomiast odbitki wykonywali oboje. Nikt obcy nie powinien mieć dostępu do materiałów, choć właściciel przyznał po chwili, że dwa dni wcześniej pojawił się mężczyzna pytający o fotografie Wilczyńskiego. Nie znał numeru zlecenia, nie miał kwitu, twierdził jedynie, że Robert wysłał go po odbiór. Ratajczak odmówił, ponieważ znał klienta i wiedział, że Wilczyński zawsze odbiera zdjęcia osobiście. Mężczyzna nie awanturował się, nie próbował nawet przekonywać, tylko przeprosił za pomyłkę i wyszedł. Gdy Zawadzki zapytał o wygląd, fotograf długo się zastanawiał, a potem powiedział, że był raczej wysoki, dobrze ubrany, bez kapelusza, o włosach zaczesanych do tyłu. Nie nosił jasnego prochowca. Mógł mieć około trzydziestu kilku lat.

— Czy rozpoznałby pan Adriana Jaromina? — zapytał Zawadzki dopiero wtedy.

Fotograf spojrzał na niego z wyraźnym zaskoczeniem.

— Nazwisko nic mi nie mówi.

Zawadzki wyjął niewielkie zdjęcie Adriana, zabezpieczone wcześniej w mieszkaniu Roberta i położył ją na ladzie, nie komentując niczego. Ratajczak przyjrzał się twarzy, przesunął zdjęcie bliżej lampy, po czym pokręcił głową.

— Nie mogę powiedzieć. Człowiek, który przyszedł po odbitki, był podobnego wzrostu i wieku, ale nie przypominam sobie twarzy na tyle dobrze, żeby wskazać kogokolwiek. Gdybym teraz wskazał tego człowieka, zrobiłbym to głównie dlatego, że pokazał mi pan jego zdjęcie, a nie dlatego, że naprawdę go pamiętam.

Zawadzki schował fotografię bez komentarza, ale wolał taką ostrożność od natychmiastowego i zapewne niepewnego rozpoznania. Adrian nadal pozostawał osobą wymagającą sprawdzenia, lecz każda kolejna rzecz w tej sprawie zdawała się mnożyć możliwe wyjaśnienia zamiast je ograniczać. Poprosił o rozmowę z laborantką i po kilku minutach zza kotary wyszła młoda kobieta z włosami schowanymi pod chustką i mokrymi dłońmi. Elżbieta Górska pamiętała film Wilczyńskiego, ponieważ na kilku klatkach rozpoznała okolicę, w której mieszkała jej siostra. Powiedziała, że fotografie wydały jej się dziwne, bo niemal nie było na nich ludzi. Człowiek był tam zawsze gdzieś z boku, odwrócony, zasłonięty samochodem albo widoczny przez szybę, podczas gdy głównym bohaterem zdjęć wydawały się bramy, chodniki, mosty i latarnie. Robert poprosił o dokładne zachowanie kolejności klatek, czego większość klientów nie robiła. Najwyraźniej zależało mu na odtworzeniu trasy fotografowanego mężczyzny i kolejności jego spotkań.

Właśnie od niej Zawadzki dowiedział się czegoś, czego właściciel zakładu nie zauważył. Na ostatnich trzech klatkach filmu znajdowało się nabrzeże fotografowane nocą, dlatego odbitki były bardzo ciemne i Ratajczak uznał je niemal za nieudane. Elżbieta jednak podczas pracy z powiększalnikiem zauważyła w tle jaśniejszy prostokąt, który po odpowiednim dobraniu czasu naświetlania pozwalał dostrzec fragment niewielkiego szyldu. Nie potrafiła go odczytać, ale wiedziała, że gdzieś za fotografowanym miejscem znajdował się magazyn albo zakład oznaczony numerem. Zawadzki poprosił, żeby przygotowała możliwie duże powiększenie tego fragmentu negatywu, i nie przejmowała się jakością całego kadru. Kobieta zniknęła ponownie za kotarą, a przez następne pół godziny komisarz czekał przy ladzie, przeglądając albumy ślubne i pudełka z filmami, podczas gdy Bieńkowski rozmawiał jeszcze z Ratajczakiem o osobach przychodzących do zakładu. Z zewnątrz dochodził dzwonek tramwaju, nawoływanie sprzedawczyni z warzywniaka oraz odległy warkot silnika, a cała ulica wydawała się tak zwyczajna, że trudno było uwierzyć, iż ktoś mógł przez nią przejść, niosąc pod płaszczem fotografie zdolne kosztować człowieka życie.

Elżbieta wróciła z odbitką, jeszcze wilgotną po płukaniu, którą trzymała za róg szczypcami. Położyła ją na szklanej płycie pod lampą, a Zawadzki pochylił się wraz z Bieńkowskim. Obraz był ziarnisty, czernie zlewały się ze sobą, a światła portu wyglądały jak jasne plamy rozmazane na papierze. Po lewej stronie widać było fragment balustrady i sylwetkę mężczyzny w prochowcu, dalej samochód, a za nim ciemną bryłę magazynu. Przy maksymalnym powiększeniu szyld nadal pozostawał nieczytelny, ale numer na ścianie był już dostatecznie wyraźny.

7

Bieńkowski spojrzał na komisarza, lecz Zawadzki nadal badał fotografię. Na samym brzegu kadru znajdował się jeszcze ktoś. Tylko fragment postaci: jasny mankiet, ręka i coś, co mogło być walizką albo skórzaną teczką. Gdy Elżbieta wykonała kolejne powiększenie tego miejsca, pojawił się szczegół prawie absurdalnie drobny. Na palcu mężczyzny błyszczał szeroki sygnet.

Zawadzki miał wrażenie, że zna ten sygnet.

Nie potrafił jeszcze powiedzieć skąd, ale wydawało mu się, że widział go niedawno, może podczas rozmowy, może na korytarzu komendy, może przy stole, kiedy ktoś przesuwał w jego stronę dokumenty.

Nie powiedział o tym Bieńkowskiemu. Polecił zabezpieczyć odbitkę i negatyw, a fotografów poprosił, by nie rozmawiali z osobami postronnymi o wizycie milicji ani o zawartości filmu. Dopiero na ulicy, kiedy stali pod szarym niebem między zegarmistrzem a papierniczym, Bieńkowski zapytał, czy pojadą od razu szukać magazynu numer siedem.

Zawadzki zapiął płaszcz pod szyją i przez chwilę obserwował ludzi wysiadających z tramwaju.

— Najpierw znajdziemy wszystkie magazyny oznaczone siódemką, zanim wybierzemy sobie ten, który najbardziej pasuje do historii. Potem sprawdzimy Fiata, fotografię munduru i człowieka w prochowcu. A kiedy będziemy mieli nazwiska, dopiero wtedy zaczniemy pytać, dlaczego Robert Wilczyński fotografował miejsca, zamiast fotografować ludzi.

Ruszyli w stronę przystanku, lecz po kilku krokach Zawadzki zatrzymał się przed witryną zegarmistrza. Za szybą, między budzikami, paskami i zegarkami na metalowych bransoletach, leżał model bardzo podobny do tego, który Helena Wilczyńska opisała jako prezent dla syna na trzydzieste urodziny.

Komisarz patrzył na niego przez moment, a potem przypomniał sobie jasny ślad na nadgarstku martwego Roberta.

Ktoś zabrał zegarek, portfel i aparat, lecz pozostawił przy nim klucz do mieszkania oraz bilet tramwajowy. Im dłużej Zawadzki o tym myślał, tym mniej przypominało mu to rabunek.

Wyglądało raczej na działanie kogoś, kto po śmierci Roberta zabrał tylko rzeczy mogące zdradzić zbyt wiele.

Wieczór przy Bambino

Wieczorem Zawadzki wrócił do mieszkania Roberta Wilczyńskiego bez Bieńkowskiego, choć przez kilka minut zastanawiał się, czy postępuje rozsądnie. Oficjalnie nie miał tam już niczego do zrobienia, ponieważ technicy zakończyli oględziny, zabezpieczyli ślady linii papilarnych, listy, fotografie, fragment koperty z zakładu fotograficznego oraz drobne przedmioty mogących mieć znaczenie dla śledztwa, a drzwi zamknięto i opieczętowano. Teraz, przed ponownym wejściem, Zawadzki polecił odnotować naruszenie pieczęci. Zawadzki jednak od rana miał poczucie, że podczas oględzin zbyt wiele uwagi poświęcili temu, co mogło wydarzyć się tu ostatniej nocy. Szukali śladów przestępstwa, podczas gdy powinni byli dokładniej przyjrzeć się codziennemu życiu Roberta, sposobu korzystania z przestrzeni, miejsc, do których sięgał automatycznie, rzeczy odkładanych zawsze po tej samej stronie, przedmiotów pozostawionych nie tam, gdzie wyglądały najlepiej, ale tam, gdzie człowiek potrzebował ich najczęściej. W wielu sprawach właśnie takie drobiazgi bywały bardziej użyteczne niż plamy krwi, ponieważ sprawca mógł wytrzeć stół albo pozbyć się broni, ale rzadko wiedział, że właściciel mieszkania zawsze chował listy pod trzecią płytą albo wkładał pieniądze do pudełka po lekarstwach, bo nikt poza domownikami nie znał tego przyzwyczajenia.

Na klatce schodowej pachniało kolacją. Ktoś smażył cebulę, ktoś gotował ziemniaki, z mieszkania na pierwszym piętrze dobiegał śmiech dzieci i głos spikera telewizyjnego, który przebijał się przez cienkie ściany wraz z charakterystycznym szumem odbiornika. Pod drzwiami pani Krawczyk stała emaliowana miska z obierkami, zapewne wystawiona na chwilę przed wyniesieniem do śmietnika, a na poręczy schodów suszył się dziecięcy szalik tak jaskrawopomarańczowy, że wyglądał niemal niestosownie w tej klatce pełnej brunatnych farb, pożółkłych ścian i ciemnego drewna. Zawadzki otworzył drzwi numer siedem, zapalił światło w przedpokoju i przez chwilę pozostał nieruchomo. Mieszkanie było chłodniejsze niż poprzednio. Lodówka nadal pracowała, ale w pokojach nie było już ciepła pozostawionego przez ludzi wykonujących oględziny, a cisza miała teraz inny charakter, pozbawiony ruchu, pytań, błysku lampy fotograficznej i szelestu papierowych kopert. Zabrano z tego mieszkania wiele rzeczy uznanych za istotne, a mimo to Zawadzki odniósł wrażenie, że dopiero teraz może dostrzec w tym miejscu człowieka, który tu mieszkał.

Zaczął od przedpokoju, próbując odtworzyć kolejność wydarzeń ostatniego wieczoru. Robert wracał z pracy około siedemnastej, jak zeznała sąsiadka, otwierał skrzynkę pocztową, znajdował kopertę, której dotąd nie odnaleziono, wchodził na drugie piętro i zdejmował płaszcz. Potem prawdopodobnie się przebierał, choć nie było wiadomo, co miał na sobie w domu, zanim ponownie założył ubranie, w którym znaleziono go nad Odrą. Adrian przychodził około dziewiątej, przynosił kawę i książkę. Obaj siedzieli w kuchni, palili, rozmawiali, w końcu się pokłócili, a Robert zaczął pakować aparat do płóciennej torby. Adrian wychodził przed jedenastą, ale zamiast wrócić prosto do domu, czekał w pobliżu, a potem podążył za partnerem. Robert opuścił mieszkanie kilka minut po nim. Jeśli relacja Jaromina była prawdziwa, mieszkanie pozostawało puste. Jeżeli jednak ktoś wiedział, dokąd Robert jedzie, mógł przyjść tutaj później i mieć dość czasu na przeszukanie wnętrza. Zawadzki spojrzał na zamek. Nie było śladów włamania, ale klucz odnaleziono przy zwłokach. Zapasowy egzemplarz mógł mieć Adrian, matka Roberta albo ktoś administrujący kamienicą albo człowieka, któremu Robert kiedyś go powierzył. Nie można też było wykluczyć, że ktoś wszedł do lokalu wcześniej, a sąsiedzi go nie zauważyli. W kamienicy z takim ruchem nikt nie zapamiętywał wszystkich ludzi wchodzących na schody.

W salonie zapalił tylko stojącą lampę z szerokim abażurem, pozostawiając górne światło wyłączone. Pokój natychmiast zmienił charakter. Za dnia meblościanka wyglądała ciężko i banalnie, teraz jej wypolerowane drzwiczki odbijały ciepłe światło, na kryształowych kieliszkach migotały drobne refleksy, a ciemny ekran Neptuna wyglądał jak okno do jeszcze jednego, nieoświetlonego pokoju. Zawadzki przesunął dłonią po stoliku i spojrzał na adapter Bambino stojący na osobnej półce. Adapter nosił ślady użytkowania, ale był zadbany, z beżową obudową i klapą noszącą kilka drobnych zarysowań. Obok znajdowało się kilkanaście płyt ułożonych pionowo między dwoma tomami encyklopedii, żeby nie przewracały się na bok. Część płyt pochodziła z polskich wytwórni, na kilku widniały niemieckie napisy, jedna obwoluta była wyraźnie bardziej zużyta od pozostałych. Zawadzki wyjął ją ostrożnie i zauważył, że na wewnętrznej stronie kartonowej okładki ktoś zapisał ołówkiem kilka cyfr. Początkowo uznał je za przypadkowe notatki, ale po chwili dostrzegł regularność: 21.40, 22.05, 22.25, obok inicjały, a niżej data sprzed mniej więcej miesiąca. Zapisał wszystko w notesie, nie wiedząc jeszcze, czy patrzy na godziny audycji radiowej, godziny spotkań czy jeszcze coś innego.

Po kilku minutach uruchomił adapter. Chciał przez chwilę usłyszeć mieszkanie tak, jak mógł je słyszeć Robert, choć nie spodziewał się odkrycia żadnego tropu. Igła opadła na płytę z suchym trzaskiem, potem pojawił się szum, z którego po chwili wyłoniły się pierwsze dźwięki nagrania. Zawadzki usiadł na kanapie w miejscu, gdzie według fotografii często siadał Robert, i słuchał, patrząc na mieszkanie z jego perspektywy. Stąd widział drzwi do przedpokoju, fragment kuchni, okno i odbicie lampy w szybie meblościanki. Jeśli Robert siedział tu z Adrianem, widział niemal każdy jego ruch. Ktoś stojący w przedpokoju również nie mógłby pozostać niezauważony. Komisarz przesunął się lekko i zauważył coś, czego wcześniej nie dostrzegł: pomiędzy adapterem a tylną ścianką regału znajdowała się niewielka szczelina, wystarczająca, żeby wsunąć cienki przedmiot. Sięgnął w szczelinę i wyczuł kawałek papieru.

Wyciągnął wąski pasek wyrwany z notesu. Papier był złożony dwa razy i wciśnięty tak głęboko, że bez przesunięcia adaptera nie dałoby się go zauważyć. Na jednej stronie zapisano cztery nazwiska. Pierwsze nic mu nie mówiło: Jerzy Sobczak. Drugie brzmiało Henryk Łabęda. Trzecie zostało zapisane jedynie jako K. Wrona, a czwarte przekreślono kilkukrotnie, tak mocno, że długopis niemal przebił papier. Obok znajdowały się kwoty: 1800, 3000, 5000. Niżej trzy daty, wszystkie z ostatnich czterech miesięcy, oraz numery wyglądające jak rejestracje samochodów. Na samym dole ktoś narysował strzałkę prowadzącą do dwóch słów zapisanych dużymi literami: CZARNA ODRA. Zawadzki siedział przez chwilę bez ruchu, słuchając muzyki płynącej z adaptera, a jednocześnie patrzył na kartkę jak na wiadomość ukrytą przed kimś, kto mógłby jej szukać. Nie wierzył jednak w tak wygodne rozwiązania. Robert nie mógł wiedzieć, kto znajdzie kartkę. Musiał ukryć go dlatego, że obawiał się kogoś, kto mógł dostać się do mieszkania.

Muzyka skończyła się, ale talerz gramofonu obracał się dalej, a igła monotonnie trzaskała w rowku końcowym. Zawadzki wstał, podniósł ramię i wyjął płytę. Dopiero wtedy zauważył, że pod filcową matą leży coś cienkiego. Ostrożnie uniósł matę i znalazł kolejną kartkę, tym razem znacznie większą, złożoną na osiem części. Nie był to list, ale wykaz przypominający notatki z obserwacji. Robert zapisał ulice, godziny, numery tramwajów oraz krótkie opisy ludzi. „Jasny płaszcz — wtorek — 18.20 — telefon przy Bramie”. „Czarny Fiat — 19.05 — ten sam kierowca”. „K. W. — wejście tyłem”. Przy jednym z punktów dopisał „nie fotografować z bliska”. Przy innym „sprawdzić port”. Na końcu listy znajdowało się zdanie, które Zawadzki przeczytał kilka razy, ponieważ nie rozumiał go od razu: „Nie chodzi o to, kogo łapią. Chodzi o to, kogo wypuszczają”. Pod spodem Robert napisał drugą uwagę, już innym długopisem: „A. nie może wiedzieć, dopóki nie mam pewności”.

Adrian najwyraźniej nie znał wszystkich szczegółów. Było to zgodne z jego zeznaniami, choć niczego jeszcze nie dowodziło, choć Zawadzki nie zamierzał jeszcze pozwolić sobie na zaufanie. Jaromin mógł być prawdziwie przerażonym partnerem, mógł również znać więcej, niż powiedział, a kartka mogła zostać napisana przed momentem, w którym Robert wtajemniczył go w kolejne szczegóły. W tej sprawie niemal każda informacja dopuszczała więcej niż jedno wyjaśnienie.

W kuchni Zawadzki znalazł kolejną wskazówkę, kiedy wyjął z szafki naczynia. Nie szukał już konkretnego przedmiotu, ale powtarzalnych nawyków jego mieszkańca. Robert trzymał filiżanki po lewej stronie, szklanki po prawej, cukier w puszce z namalowanymi czerwonymi makami, kawę w metalowym pudełku po zachodnich herbatnikach. Za puszką znajdował się mały, granatowy notes, tak cienki, że podczas poprzednich oględzin można było uznać go za fragment opakowania. Nie było w nim nazwisk, tylko liczby oraz krótkie hasła. Zawadzki usiadł przy stole przykrytym ceratą w żółte kwiaty i zaczął przewracać kartki. Niektóre zapisy przypominały zwykłe wydatki: czynsz, prąd, radio, buty, prezent dla matki. Potem zaczynały pojawiać się pozycje bez opisu, zawsze w okolicach początku lub końca miesiąca. 800. 1200. 2000. 5000. Raz 300, raz 600. Sumy nie układały się w regularną opłatę. Przy trzech większych kwotach Robert dopisał literę „Ł”, przy jednej „W”, przy dwóch nie było nic. Zawadzki podliczył kwoty i poczuł narastający niepokój. W ciągu pięciu miesięcy Robert zapisał wydatki znacznie przekraczające to, co prawdopodobnie mógł odłożyć z pensji.

W tej samej szafce, za szklankami, znalazł dwa bony towarowe, a pod nimi paragon z Pewexu sprzed niespełna trzech miesięcy. Zakupiono męski sweter, wodę kolońską i papierosy. Cena swetra mogła przyprawić przeciętnego klienta o zawrót głowy, ale Zawadzki przypomniał sobie granatową wełnę na Adrianie. Nie był pewien, czy chodzi o ten sam egzemplarz, jednak paragon włożył do koperty. Rzadkie, trudno dostępne towary potrafiły wiele powiedzieć o swoich właścicielach. Ludzie pamiętali, kto zdobył magnetofon, kto przywiózł szwajcarski zegarek, kto dostał od marynarza perfumy i kto nagle pojawił się w pracy w zachodnim swetrze. Każdy taki zakup zostawiał własny ślad.

W sypialni przez długi czas nie znalazł niczego nowego. Materac został już podniesiony, szuflady opróżnione, książki obejrzane, kieszenie ubrań sprawdzone. Dopiero kiedy Zawadzki usiadł na skraju łóżka i spojrzał na nocny stolik, zauważył drobną asymetrię. Budzik stał zbyt blisko brzegu, jakby ktoś przesunął go podczas sprzątania albo przeszukiwania. Pod nim nie było niczego, ale gdy przesunął cały stolik, odkrył z tyłu niewielki haczyk przyklejony taśmą do drewnianej ścianki. Wisiał na nim kluczyk. Mały, srebrny, zbyt mały, by otwierać drzwi mieszkania. Mógł otwierać szafkę, kasetkę, skrytkę, biurko albo bagaż. Nie widział w mieszkaniu zamka, do którego mógłby pasować. Zawadzki zabezpieczył go osobno i poczuł, że Robert zostawił po sobie zbyt wiele warstw zabezpieczeń jak na człowieka zajmującego się wyłącznie dekorowaniem witryn.

Około dziewiątej wieczorem zapukała pani Krawczyk. Stała w progu w wełnianym swetrze, z włosami zawiniętymi na noc w siatkę i talerzykiem przykrytym drugim, odwróconym do góry dnem. Powiedziała, że przyniosła kawałek ciasta, bo człowiek siedzący tyle godzin w mieszkaniu po zmarłym powinien przynajmniej coś zjeść, a następnie, zanim Zawadzki zdążył odmówić, weszła do kuchni i postawiła talerz na stole. Komisarz początkowo zamierzał poprosić ją o wyjście, ale przypomniał sobie słowa z poprzedniej rozmowy i zapytał, czy może przez kilka minut zostać. Kobieta usiadła bez zachęty, rozejrzała się po pustej kuchni i westchnęła ciężko, lecz bez przesadnej demonstracji żalu.

— Pan Robert lubił wieczorem muzykę, tylko nigdy nie puszczał jej bardzo głośno. Czasem słyszałam przez podłogę basy, bardziej czułam niż słyszałam, ale człowiek przywyka do takich rzeczy. Tamtego wieczoru, zanim przyszedł ten jego znajomy, też grała płyta. Potem przestali słuchać, a później zaczęli rozmawiać głośniej. Nie powiem panu dokładnych słów, bo nie stałam przecież ze szklanką przy suficie, ale kilka razy padło coś o pieniądzach i raz usłyszałam, jak pan Robert powiedział, że „nie będzie już karmił tych świń”. Pomyślałam wtedy, że może chodzi o kogoś w pracy albo o ludzi od jakiegoś towaru, bo przecież teraz każdy coś komuś załatwia, jeden buty, drugi pralkę, trzeci mięso na święta.

Zawadzki nalał jej wody do szklanki, a potem zapytał spokojnie o kopertę, którą widziała w rękach Roberta przy skrzynkach pocztowych. Krawczyk długo próbowała przypomnieć sobie szczegóły i w końcu powiedziała, że była większa od zwykłego listu, szara albo brunatna, bez widocznego znaczka. Robert wyjął ją ze skrzynki, spojrzał na przód i natychmiast schował pod płaszcz, jakby nie chciał, żeby ktokolwiek zobaczył. Zawadzki zapytał, czy po odejściu Adriana ktoś jeszcze wchodził na piętro. Kobieta od razu powiedziała, że nie, potem jednak zaczęła się wahać.

— Wie pan, teraz sobie przypominam, że później zadzwonił dzwonek przy bramie… Nie mamy przecież domofonu, tylko ten stary dzwonek, co go każdy słyszy na pół kamienicy. Było już późno, może po jedenastej trzydzieści, może przed północą, bo kończył się program w telewizji i chciałam iść spać. Ktoś wszedł na klatkę, słyszałam drzwi i kroki, ale nie wiem, na które piętro. Nie było pukania do mnie, a później przez chwilę coś skrzypiało na schodach. Pomyślałam, że to pan Błaszczyk wraca z drugiej zmiany, tylko on zawsze kaszle, zanim dojdzie na pierwsze piętro, a wtedy kaszlu nie było. Nie powiedziałam panu wcześniej, bo człowiek po fakcie zaczyna sobie dopowiadać rzeczy i nie chciałam zrobić komuś krzywdy.

— Właśnie dlatego proszę mówić mi również o rzeczach, których pani nie jest pewna, byle zaznaczała pani, gdzie kończy się pamięć, a zaczyna domysł. Czy ten człowiek, ktokolwiek to był, mógł wejść do mieszkania Roberta?

Pani Krawczyk spojrzała na sufit, jakby odpowiedzi można było szukać między warstwami tynku.

— Jeżeli miał klucz, to oczywiście. Nie słyszałam wyważania drzwi ani hałasu, ale po jedenastej nie siedzę z uchem przy przedpokoju. Pan Robert miał zwyczaj zostawiać klucz matce, tego jestem pewna, bo nieraz przychodziła, kiedy był w pracy. Czy jeszcze komuś, tego nie wiem. Ten ciemny znajomy, który przychodził wieczorami, może też miał, choć zwykle dzwonił.

Adrian posiadający klucz nie byłby niczym niezwykłym, jeżeli rzeczywiście przez trzy lata pozostawał partnerem Roberta. Zawadzki odnotował jednak tę możliwość. Podziękował sąsiadce, odprowadził ją do drzwi i wrócił do salonu. Bambino milczało, płyta leżała już w okładce. Na stoliku znajdował się granatowy notes, kartka ukryta pod matą gramofonu oraz wypisane przez niego numery. Im dłużej na nie patrzył, tym bardziej zaczynał rozumieć, że Robert nie prowadził jednego śledztwa. Próbował wyjaśnić kilka spraw naraz, próbując połączyć szantaż, fotografie, pieniądze, port i milicję w jedną strukturę. Mógł się mylić w części założeń, a brak aparatu, zegarka, portfela i części materiałów coraz wyraźniej wskazywał, że komuś mogło zależeć na usunięciu śladów.

Przed wyjściem Zawadzki raz jeszcze obejrzał regał z płytami. Jedna półka była wypełniona ciasno, druga miała kilka centymetrów pustego miejsca. Wyjął kolejne albumy i dopiero za ostatnim znalazł płaską kopertę wsuniętą pionowo między drewno a tylną ściankę meblościanki. W środku znajdowały się trzy fotografie, inne niż te z zakładu. Pierwsza przedstawiała młodego mężczyznę wychodzącego nocą z bramy. Druga była zrobiona w restauracji przez szybę, dlatego twarze rozpływały się w odbiciach świateł. Trzecia została wykonana nad Odrą. Na pierwszym planie widać było pustą ławkę, za nią czarną wodę, a po prawej stronie dwóch mężczyzn stojących obok latarni. Jeden był odwrócony plecami. Drugi patrzył niemal prosto w obiektyw.

Zawadzki znał jego twarz.

Nie z komendy i nie z fotografii Roberta.

Widział go kilka godzin wcześniej.

Mężczyzna pojawił się tego popołudnia na zapleczu zakładu Franciszka Ratajczaka. Właściciel wspomniał mimochodem, że czasem pomaga przy dostawach papieru i chemikaliów, lecz nie podał nazwiska. Zawadzki przypomniał sobie szeroką dłoń, dobrze skrojoną marynarkę i sygnet, który błysnął, kiedy tamten przenosił karton przez tylne pomieszczenie.

Na fotografii znad Odry widniał taki sam sygnet.

Komisarz odwrócił zdjęcie. Na odwrocie Robert zapisał tylko nazwisko.

Jerzy Sobczak

Niżej znajdowały się dwa słowa, bardziej niepokojące od wszystkich wcześniejszych notatek.

„Odbiera pieniądze.”

Ludzie, którzy patrzą w podłogę

Nazwisko Jerzego Sobczaka zaprowadziło Zawadzkiego do innej części miasta, taką, której nie zaznaczano na planach turystycznych, choć istniała tuż obok reprezentacyjnych ulic, neonów, kin i restauracji, gdzie w sobotnie wieczory brakowało wolnych stolików. Nie chodziło o jedną ulicę czy dzielnicę, lecz o sieć mieszkań, podwórek, bram i lokali, które po zmroku zaczynały znaczyć coś innego. Przechodzień widział drzwi, witrynę baru, przystanek albo ławkę przy skwerze, lecz ktoś wtajemniczony potrafił odczytać znacznie więcej: kto pojawia się zawsze o podobnej porze, gdzie można wejść bez zwracania uwagi, przed którym lokalem lepiej nie stać dłużej niż kilka minut i dlaczego dwóch mężczyzn wychodzących z tej samej kamienicy powinno potem pójść w przeciwne strony. Zawadzki nie znał tego świata, ale coraz wyraźniej rozumiał, że Robert Wilczyński znał go aż za dobrze, a określenie „Czarna Odra” nie musiało być nazwą konkretnej grupy. Mogło opisywać sposób, w jaki miasto przechowywało cudze tajemnice, odbijając je nocą w wodzie, w szybach tramwajów, ciemnych witrynach i lustrach restauracyjnych łazienek, dopóki ktoś nie postanowił zrobić z nich towaru.

Pierwszy adres otrzymał od Adriana Jaromina dopiero po długiej rozmowie telefonicznej, podczas której ten próbował przekonać komisarza, że każda kolejna osoba wciągnięta do śledztwa zapłaci za swoją pomoc cenę, nawet jeśli nie znajdzie się w żadnym protokole. Zawadzki rozumiał jego niechęć lepiej niż na początku śledztwa, dlatego obiecał tylko tyle, ile rzeczywiście mógł zagwarantować: rozmowy będą prowadzone bez zbędnego rozgłosu, nie będzie zbierał danych niezwiązanych ze sprawą, a żadnego funkcjonariusza nie postawi na korytarzu tylko po to, by przestraszyć świadka. Adrian podał w końcu nazwisko Tomasza Boronia, pracownika technicznego jednego z teatrów, i uprzedził, że człowiek ten może po pierwszym pytaniu zamknąć drzwi. Mieszkał w oficynie przy ulicy, gdzie większość klatek schodowych wyglądała tak samo: ciężkie bramy, przejścia prowadzące na ciemne podwórza, trzepaki, kubły na popiół, sznury z praniem i okna kuchenne, przez które wieczorem można było zobaczyć stoły przykryte ceratą, abażury z frędzlami i telewizory migające błękitnym światłem.

Tomasz otworzył po drugim dzwonku. Był mężczyzną około czterdziestki, masywnym, z włosami przyprószonymi siwizną i twarzą, na której nieufność pojawiła się, zanim zdążył cokolwiek powiedzieć. Miał na sobie rozciągnięty sweter, szare spodnie domowe i kapcie z brązowego filcu. Za jego plecami stał stolik z telefonem przykrytym koronkową serwetką, na ścianie wisiał kilim przedstawiający jelenia na tle gór, a z kuchni dochodził zapach smażonej kiełbasy. Kiedy Zawadzki pokazał legitymację, mężczyzna nie cofnął się ani o krok, tylko zacisnął dłoń na klamce i przez chwilę wyglądał tak, jakby rozważał zatrzaśnięcie drzwi przed nosem milicjanta. Zawadzki odezwał się pierwszy i wyjaśnił, że chodzi o śmierć Roberta Wilczyńskiego, a nie o sprawdzanie życia prywatnego jego znajomych. Słowo „śmierć” zrobiło więcej niż legitymacja. Tomasz spuścił wzrok, odsunął się i wpuścił go do środka, prosząc jednocześnie, by sąsiadka z naprzeciwka nie zobaczyła milicyjnego munduru. Zawadzki był w cywilnym płaszczu, ale Bieńkowski czekał na dole właśnie dlatego, że przewidzieli podobną reakcję.

W mieszkaniu panowała przesadna schludność. Na meblościance ustawiono szklanki w metalowych koszyczkach, porcelanowego psa, kilka kryształowych kieliszków i niewielkie radio tranzystorowe, którego antena była wysunięta mimo wyłączenia. Na stole leżało pudełko papierosów Giewont, szklana popielniczka w kształcie muszli oraz „Express Wieczorny” złożony na pół. Tomasz zaproponował kawę, lecz zrobił to w sposób tak mechaniczny, że Zawadzki odmówił i pozwolił gospodarzowi usiąść pierwszy. Przez kilka minut rozmawiali o Robercie, omijając wszystko, co mogłoby naruszyć ostrożnie utrzymywany spokój gospodarza. Tomasz znał go od kilku lat, spotykali się nieregularnie, czasami przy okazji prywatnych przyjęć, czasem przypadkiem na ulicy. Robert pomagał mu kiedyś zdobyć materiał potrzebny do dekoracji scenicznej i potrafił zdobywać drobiazgi niedostępne w sklepach. Dopiero kiedy Zawadzki zapytał o szantaż, Tomasz przestał patrzeć mu w oczy.

— Panie komisarzu, pan ma ten komfort, że może zadawać pytania, a potem wrócić do domu i zostawić cudzą odpowiedź w notesie. Ja takiego komfortu nie mam. Jeżeli powiem panu, że Robert znał ludzi, którzy spotykali się z mężczyznami, natychmiast pojawi się następne pytanie: skąd ja o tym wiem. Potem kolejne: kogo znam, z kim bywam, gdzie chodzę. W pewnym momencie przestaniecie pytać o Roberta, a zaczniecie pytać o mnie, nawet jeśli wcale nie będzie to pańskim zamiarem. Wystarczy, że papier przejdzie przez kilka biurek, a nazwisko zapamięta ktoś, kto za rok będzie miał powód, żeby je wykorzystać. Robert właśnie tego nie rozumiał albo nie chciał już rozumieć.

Zawadzki siedział naprzeciwko i przez chwilę przyglądał się śladom po gorących szklankach na ceracie. Nie próbował przekonywać Tomasza, że milicja jest instytucją pozbawioną ciekawości wobec cudzych spraw, ponieważ sam nie uwierzyłby w takie zapewnienie. Zamiast tego powiedział, że Robert nie żyje, jego partner otrzymał anonimowe fotografie, ktoś pobierał pieniądze, a nazwisko Sobczaka pojawiało się w notatkach razem z dużymi sumami. Jeżeli Tomasz wiedział coś, co mogło wyjaśnić śmierć Roberta, milczenie nie mogło już pomóc zmarłemu, mogło natomiast pomóc komuś, kto doprowadził do jego śmierci. Nie wypowiedział tego jako groźby, tylko jako fakt, którego nie dało się ominąć.

Tomasz zapalił papierosa, przytrzymując płomień tak długo, że zapałka omal nie sparzyła mu palców. Wreszcie westchnął i zaczął opowiadać, lecz nie o Robercie. Opowiedział o człowieku imieniem Leszek, pracującym w administracji zakładu przemysłowego, żonatym, mającym dwoje dzieci. Ktoś sfotografował go w mieszkaniu innego mężczyzny, a następnie przesłał mu odbitkę wraz z informacją, że kolejne mogą trafić do dyrektora, żony i organizacji partyjnej. Leszek zapłacił raz, potem drugi, później trzeci, ponieważ za każdym razem wierzył, że będzie to koniec. Po kilku miesiącach wyjechał ze Szczecina. Oficjalnie wyjechał do krewnych, lecz Tomasz twierdził, że przeprowadził się do innego województwa po tym, jak niemal stracił pracę i małżeństwo. Drugi przypadek dotyczył starszego lekarza, któremu grożono nie zdjęciami, lecz listami. Trzeci — młodego marynarza, który przed wypłynięciem sprzedał magnetofon, aparat i złoty pierścionek po matce, żeby zebrać pieniądze. Każda z historii miała inny początek, ale ten sam środek: ktoś wiedział, komu grozić, ile można zażądać i jakiej kompromitacji najbardziej się obawiała.

— Robert zaczął wypytywać o te przypadki mniej więcej pół roku temu, a później powiedział mi, że to nie może być jeden człowiek działający przypadkowo. Ktoś musiał wiedzieć, kim są ludzie, gdzie pracują, kto ma rodzinę, kto stanowisko, kto dostęp do dewiz i kto nie może sobie pozwolić nawet na pogłoskę. Mnie najbardziej przerażało nie to, że ktoś robi zdjęcia, tylko że trafia dokładnie tam, gdzie najbardziej go zaboli. Zwykły szantażysta widzi dwóch mężczyzn wychodzących z mieszkania i liczy na szczęście. Tutaj ktoś wiedział wcześniej, którego z nich warto śledzić.

Zawadzki zapytał wtedy o Jerzego Sobczaka. Tomasz nie znał nazwiska, lecz kiedy zobaczył fotografię wyjętą z koperty dowodowej, długo przyglądał się twarzy i ostatecznie skinął głową. Widywał tego człowieka dwa, może trzy razy. Raz stał przy barze w restauracji, w której spotykało się wielu ludzi z portu i handlu, drugi raz pojawił się przed prywatnym mieszkaniem, gdzie organizowano imieniny. Nie przedstawiał się, nie należał do towarzystwa, ale obserwował ludzi z uwagą, której trudno byłoby spodziewać się po przypadkowym przechodniu. Tomasz zapamiętał sygnet: Sobczak obracał go na palcu podczas rozmowy z kelnerem, przesuwając metalowy pierścień po palcu. Gdy Zawadzki wspomniał o Henryku Łabędzie, gospodarz natychmiast zesztywniał. Fotografa znał z widzenia i właśnie jego Robert uważał za człowieka odpowiedzialnego za część zdjęć.

— Łabęda krąży po mieście jak ktoś, kto nigdy nie idzie w jedno konkretne miejsce. Raz ma aparat, raz nie, czasem udaje, że fotografuje budynek, tramwaj albo wystawę, a człowiek dopiero po kilku dniach zaczyna się zastanawiać, czy przypadkiem nie stał w kadrze. Robert twierdził, że to nie jest tylko fotograf, ale człowiek pracujący dla różnych ludzi, zależnie od tego, kto płaci. Mówił również, że Łabęda kiedyś fotografował dla prasy, później wyleciał albo odszedł, nie pamiętam dokładnie. Ja nie chciałem wiedzieć więcej, bo w pewnym momencie zacząłem mieć wrażenie, że każda informacja jest ciężarem, który trzeba później nosić ze sobą po ulicy.

Z kolejnym świadkiem spotkali się tego samego popołudnia w niewielkim barze mlecznym niedaleko centrum. Nazywał się Witold Radecki, miał dwadzieścia siedem lat i pracował jako kreślarz. Nie chciał rozmawiać w domu, ponieważ mieszkał z rodzicami, dlatego usiedli przy stoliku obok zaparowanej witryny, pomiędzy metalowym pojemnikiem na sztućce a stojakiem na przyprawy. W powietrzu unosił się zapach gotowanej kapusty, zupy pomidorowej i taniego płynu do mycia podłogi. Kobieta w białym fartuchu przesuwała za ladą talerze, kasjerka stemplowała paragony, a przy sąsiednim stoliku dwóch starszych mężczyzn jadło naleśniki z serem, nie zwracając na nich uwagi. Witold sprawiał wrażenie człowieka, który przed wyjściem z pracy upewnił się przed lustrem, że nic w jego wyglądzie nie zdradza zdenerwowania. Miał marynarkę z zapiętymi wszystkimi guzikami, włosy starannie rozczesane i skórzaną teczkę postawioną między nogami. Zawadzki pomyślał, że człowiek ten zwyczajność była dla niego czymś wyćwiczonym.

Radecki znał Roberta lepiej niż początkowo chciał przyznać. Poznali się kilka lat wcześniej dzięki wspólnym znajomym, później ich kontakt ograniczył się do przypadkowych rozmów i kilku prywatnych spotkań. O Adrianie wiedział, choć nigdy nie był z nim blisko. Najważniejszą informację przekazał dopiero wtedy, kiedy Zawadzki zapewnił go że nie zamierza wypytywać o osoby niezwiązane ze sprawą. Robert kilka tygodni przed śmiercią pokazał mu fotografię Sobczaka i zapytał, czy go rozpoznaje. Witold znał twarz, ponieważ ten sam człowiek pojawił się dwa lata wcześniej w jego miejscu pracy, podając się za kogoś z przedsiębiorstwa handlowego i szukając konkretnego pracownika. Później Radecki zobaczył go na ulicy z Łabędą. Nie przywiązałby do tego znaczenia, gdyby nie wydarzenie sprzed sześciu miesięcy, kiedy do domu jego rodziców przyszła koperta zawierająca zdjęcie Witolda z innym mężczyzną.

— Ojciec odebrał pocztę, ale na szczęście koperta była zaadresowana do mnie. W środku znalazłem tylko jedną fotografię, zrobioną przed kamienicą. Obok mnie stał człowiek, z którym spotykałem się wtedy od kilku miesięcy. Nie trzymaliśmy się za ręce, nie całowaliśmy, nic takiego, ale na odwrocie ktoś napisał adres mojego zakładu pracy i nazwisko ojca. Człowiek nie musi być szczególnie inteligentny, żeby zrozumieć wiadomość. Następnego dnia zadzwonił mężczyzna, który zapewniał, że nie chce mi zaszkodzić i wystarczy, jeśli przekażę tysiąc pięćset złotych. Zapłaciłem. Potem chciał jeszcze tysiąc.