Bezpłatny fragment - Cwelownia

Thriller więzienny

Powieść

Utwór literacki. Postacie, instytucje i zdarzenia przedstawione w powieści są fikcyjne.

„Każdy tu może stracić głos. Trudniej odebrać mu prawdę.”

Strona autora: www.KrzysztofTrybulski.pl

PROLOG. POKÓJ BEZ OKIEN

Kiedy Daniel Król po raz pierwszy poprosił o papier, strażnik roześmiał się tak głośno, że aż zatrzęsły się klucze przy jego pasie.

— A co, książkę napiszesz?

Daniel nie odpowiedział. Siedział na krawędzi łóżka, które miało tylko trzy nogi. Czwartą zastępował klocek z surowego drewna. Od dwóch dni w oddziale C-3 nikt nie wypowiedział do niego normalnego zdania. Pytania zamieniały się w rozkazy, odpowiedzi w pretekst do kary. Najgorsza była jednak nie przemoc. Najgorsze były chwile, w których nic się nie działo. Czekał wtedy na odgłos kroków i próbował odgadnąć, czy zatrzymają się przy jego drzwiach.

— Potrzebuję zapisać oświadczenie — powiedział. — Mam prawo złożyć skargę.

Strażnik położył dłoń na framudze. Miał zaczerwienione powieki i zmęczoną twarz człowieka, który pracuje na nocne zmiany zbyt długo.

— Masz prawo siedzieć cicho. Z tego korzystaj.

Kiedy odszedł, Daniel uklęknął przy ścianie i podważył paznokciem luźną płytkę listwy. Za nią ukrył złożony czterokrotnie skrawek kartonu. Wyrwał go z opakowania po mydle. Pisał na nim tępym kawałkiem ołówka zdobytym od człowieka z pralni.

Nie sporządzał listy pobić. Nie zapisywał dat niewydanych posiłków ani nazwisk tych, którzy kazali mu godzinami stać pod ścianą. W kartoniku było tylko sześć nazwisk i jedno zdanie: „Jeżeli to czytasz, nie ufaj podpisowi pod moją śmiercią”.

Na korytarzu zabrzmiał brzęk metalu. Daniel wsunął listwę na miejsce. Usłyszał kroki. Dwie pary, może trzy. Ktoś rozmawiał szeptem.

— To ten od nagrania? — zapytał głos, którego nie znał.

— Teraz już od niczego — odpowiedział drugi.

Zamek zazgrzytał. Daniel wstał, ale nie cofnął się pod ścianę. Od kilku dni żył w strachu, lecz tej nocy strach przestał mu pomagać. Przypomniał sobie twarz starszego brata, Filipa, i ich ostatnią kłótnię. Filip mówił, że w więzieniu jest procedura na wszystko. Daniel odpowiedział wtedy, że procedury nie mają rąk ani sumienia.

Drzwi otworzyły się do środka. Na progu stał funkcjonariusz w granatowym mundurze, drugi w rękawiczkach oraz człowiek bez identyfikatora.

— Król, na badanie — powiedział pierwszy.

— O tej godzinie?

Nikt nie odpowiedział.

Dwanaście godzin później dyrektor zakładu podpisał zawiadomienie o samobójstwie. Dokument miał trzy strony, komplet pieczęci i jedno przekreślone słowo. Tam, gdzie pierwotnie zapisano „obrażenia”, ktoś wpisał „otarcia”.

* * *

Dzień wcześniej Daniel dostał do ręki paczkę z rzeczami, których nie zamawiał. Mydło o zapachu cytryn, skarpety o jeden rozmiar za małe i książkę, z której wyrwano pierwsze trzydzieści stron. Zwyczajny więzienny bałagan — tak chciał myśleć, chociaż od dawna nauczył się, że w Jasnowie przypadek rzadko bywał przypadkiem.

Książka nosiła tytuł „Podstawy rachunkowości”. Na stronie sto trzynastej, między tabelą amortyzacji i przykładem rozliczenia faktury, ktoś narysował trzy małe kropki. Daniel rozchylił grzbiet. W szczelinie tkwił pasek papieru tak cienki, że musiał podważać go paznokciem. Był na nim numer sprawy i nazwisko człowieka, którego znał z pralni.

Kubiak.

Nie był to pierwszy raz, kiedy ktoś dostarczył mu znak. Wcześniejsze ostrzeżenia miały postać drobiazgów: przesuniętego kubka, zawiązanego na supeł ręcznika, przekreślonego dnia w kalendarzu. Jednak numer sprawy oznaczał coś innego. Ktoś zrozumiał, o co Daniel walczy, i postanowił zaryzykować więcej niż skinienie głową.

Kiedy wieczorem rozdawano leki, Daniel poprosił o rozmowę z wychowawcą.

— Wychowawca już skończył — odpowiedział dyżurny.

— A jutro?

— Jutro będzie jutro.

Mężczyzna położył plastikowy kubek na stole i przyglądał się Danielowi, dopóki nie połknął tabletek. Daniel wiedział, że nie wolno mu niczego ukrywać pod językiem. Spróbował za to zapamiętać drobną rysę na plakietce strażnika. Zaczynał rozumieć, że gdy nadejdzie czas zeznań, będzie musiał mówić o szczegółach pozornie bez znaczenia. O człowieku, którego twarz widział. O godzinie, którą usłyszał z radia. O drzwiach otwartych nie wtedy, kiedy powinny.

Po wyjściu dyżurnego odczekał, aż metaliczne szczęknięcia oddalą się w stronę dyżurki. Z sąsiedniej celi dobiegły trzy stuknięcia. Krótkie, równe. Sygnał Mirskiego.

Daniel odpowiedział dwoma uderzeniami w rurę.

— Masz? — usłyszał przez ścianę.

— Mam.

— Nie dawaj nikomu.

— Chcę oddać prawnikowi.

Za ścianą zapadła cisza, której Daniel nie lubił. Wiedział, że cisza w tym miejscu jest często oznaką strachu. Wreszcie Mirski zapytał:

— A jeśli jutro nie przyjdzie prawnik?

Daniel podniósł wzrok na okno zakratowane tak gęsto, że poza nim widział jedynie skrawek żółtawego nieba.

— Wtedy zostanie to, co ukryłem.

— I ktoś będzie musiał po to wrócić.

Daniel myślał o Filipie. O jego gabinecie, starannie posegregowanych teczkach, spokojnym głosie, którym potrafił powiedzieć rzeczy okrutniejsze niż krzyk. „Nie mogę ci ciągle pomagać” — usłyszał od brata przy ostatnim widzeniu. I chociaż dobrze wiedział, że Filip miał prawo odmówić, tamto zdanie wciąż bolało bardziej niż wszystko, co spotkało go potem.

Przyklęknął i schował pasek z nazwiskiem w podwiniętym szwie poszewki. Nie ufał już zamkom ani ludziom noszącym klucze. Zaczął ufać wyłącznie pamięci, choć i ona bywała zawodna, szczególnie po bezsennych nocach.

Tuż przed zgaszeniem świateł otwarto drzwi do sąsiedniej celi. Mirski krzyknął, że ma prawo wiedzieć, gdzie go prowadzą. Ktoś odpowiedział głosem tak cichym, że Daniel nie usłyszał słów. Potem z korytarza dobiegło charakterystyczne skrobanie podeszew, gdy dwóch ludzi jednocześnie próbowało skręcić w wąskiej przestrzeni.

— Tomek? — zawołał Daniel.

Odpowiedzi nie było.

Zamiast niej rozległ się suchy trzask, jakby o metal uderzył plastykowy przedmiot. Daniel cofnął się od drzwi, chociaż nie wiedział dlaczego. Rozpoznał ten odgłos: plastikową teczkę rzucaną na stalowy blat. Zwykle oznaczał przesłuchanie, którego nikt później nie wpisze do ewidencji.

Przez chwilę rozważał, czy nie zacząć krzyczeć. Mógł obudzić pół oddziału. Mógł zmusić dyżurnego, żeby otworzył wizjer. Potem przypomniał sobie Mirskiego, który przed tygodniem krzyczał o pomoc. W karcie napisano wtedy: „zachowanie prowokacyjne, konieczność uspokojenia”.

Daniel nie krzyknął. Usiadł i zaczął w myślach powtarzać sześć nazwisk z kartonu. Na głos nie wypowiedział żadnego. Po raz pierwszy od miesięcy miał coś, czego nie mogli mu odebrać przeszukaniem celi: wiedział, że nie jest już jedynym człowiekiem, który pamięta.

* * *

W ostatni wieczór przed śmiercią Daniel przypomniał sobie matkę stojącą w kuchni, kiedy miał jedenaście lat. Rozbił wtedy szybę w szkolnej szatni i przez dwa dni twierdził, że zrobił to ktoś inny. Matka dowiedziała się prawdy od nauczyciela, ale nie krzyczała. Kazała mu usiąść i zapytała, czy bardziej boi się zapłacić za szybę, czy przyznać, że ją rozbił.

— Jednego i drugiego — odpowiedział.

— Więc będziesz musiał zrobić dwie trudne rzeczy.

Teraz miał trzydzieści kilka lat i nie pamiętał już, ile razy uniknął tej drugiej. W Jasnowie przez długi czas kłamał nie tylko dlatego, że się bał. Czasem dlatego, że kłamstwo dawało mu przywilej. Ludzie, którzy nim rządzili, potrafili to wykorzystać. Nie mógł już udawać, że sam nie uczył się od nich tego samego.

Zanim zasnął, powtórzył nazwiska z kartonu po raz ostatni. Przy każdym przypominał sobie jedną scenę: człowieka czekającego na lekarza, matkę proszącą o informację o synu, wychowawcę odwracającego wzrok, gdy ktoś mówił o przemocy. Pomyślał, że prawda nie będzie miała jednej twarzy. Ktoś będzie musiał wytrzymać wszystkie naraz.

ROZDZIAŁ 1. LIST

Filip Król nie otwierał listów od brata od prawie roku. Początkowo dlatego, że nie wiedział, co napisać w odpowiedzi. Później z przyzwyczajenia. Odkładał je do szuflady biurka, między faktury i stare recepty. Czasem patrzył na koperty i obiecywał sobie, że w sobotę usiądzie i przeczyta wszystkie. W każdą sobotę znajdował coś pilniejszego.

Kiedy przyszedł ostatni list, Daniel nie żył od dziewięciu miesięcy.

Kopertę wsunięto pod drzwi jego mieszkania. Nie było znaczka ani adresu nadawcy. Na odwrocie ktoś napisał ciemnym atramentem: „Rzeczy po zmarłym”. W środku znalazł pojedynczą kartkę, zdjęcie mężczyzny stojącego na tle więziennego muru oraz skrawek szarego kartonu.

„Twój brat nie popełnił samobójstwa” — głosiły słowa wykaligrafowane drukowanymi literami. „Prawda jest w C-3. Jeśli zależy ci na prawdzie, przyjedź do Jasnowa. Ale nie jako rodzina”.

Filip odczytał zdanie cztery razy. Potem zadzwonił pod numer podany na oficjalnym zawiadomieniu o śmierci Daniela. Telefon odebrała młoda kobieta. Sprawdziła sygnaturę akt i powiedziała, że postępowanie wyjaśniające zostało zakończone. Zgon uznano za samobójczy. Dalsze informacje można uzyskać w trybie pisemnym.

— A gdyby ktoś miał dowody, że było inaczej?

Przez słuchawkę dotarł odgłos przewracanych kartek.

— Wtedy powinien się zgłosić do prokuratury.

— Czy pani wie, kto podpisał protokół?

— Proszę skierować pytanie na piśmie.

Filip podziękował. Przez kilka minut siedział bez ruchu, patrząc na skrawek kartonu. Na jednej stronie było sześć nazwisk. Trzy rozpoznawał z akt Daniela; trzy pozostałe nic mu nie mówiły. Pod spodem widniał dopisek wykonany niemal nieczytelnym pismem: „Nie ufaj podpisowi pod moją śmiercią”.

Przyłożył palec do kartonu. Pamiętał charakter pisma Daniela jeszcze ze szkoły: ciasne litery, kanciaste „k”, kreski stawiane zbyt mocno. Nie miał wątpliwości, kto napisał te słowa.

Nazajutrz zadzwonił do dawnej koleżanki ze studiów, która pracowała w poradni przyzakładowej. Zapytana, czy można zatrudnić się jako psycholog w Jasnowie, milczała długo.

— W Jasnowie? — powtórzyła w końcu. — A nie masz innych zakładów?

— Mam powód.

— Wszyscy, którzy tam idą, mają powód. Potem szukają powodu, żeby odejść.

Mimo to wysłała mu numer do działu kadr.

* * *

Przed przyjęciem propozycji pracy Filip pojechał do matki. Mieszkała w starym bloku, w mieszkaniu, którego układ pamiętał z dzieciństwa. Na półce w przedpokoju stał puchar Daniela z turnieju piłkarskiego sprzed dwudziestu pięciu lat. Obok leżała pusta ramka. Matka usunęła z niej fotografię z pogrzebu, ponieważ — jak mówiła — nie chciała co rano oglądać własnej twarzy.

Postawiła przed Filipem talerz z zupą, której nie zamawiał.

— Schudłeś — zauważyła.

— Nie schudłem.

— To znaczy, że masz gorszą cerę.

Nie uśmiechnął się. Zwykle te krótkie wymiany zdań pozwalały im ominąć rzeczy najważniejsze. Tym razem położył na stole szarą kopertę i skrawek kartonu. Matka nie dotknęła go od razu. Wzięła okulary, zsunęła je z czoła na nos i długo wpatrywała się w pismo.

— To jego — powiedziała.

— Jesteś pewna?

— Żyłam z nim pod jednym dachem osiemnaście lat. Tak zapisywał wielką literę „J”, nawet kiedy robił listę zakupów. Zawsze za mocno naciskał ołówkiem.

Filip chciał powiedzieć, że zgłosi się do prokuratury, że sprawę można jeszcze wyjaśnić. Zamiast tego opowiedział o telefonie do działu kadr w Jasnowie. Matka odłożyła okulary.

— Chcesz tam pracować?

— Chcę zobaczyć, co się dzieje od środka.

— Przecież to nie jest praca detektywa.

— Wiem.

— Nie, nie wiesz. Ty nadal uważasz, że ludzie robią to, co powinni, jeśli się im dobrze wyjaśni. Daniel też tak kiedyś uważał.

Matka mówiła spokojnie, ale dłonie drżały jej tak mocno, że musiała położyć je na kolanach. Filip przypomniał sobie noc, kiedy policja przyszła poinformować ją o śmierci syna. Funkcjonariusz miał w ręku dwa egzemplarze pisma i pytał o podpis. Matka zapytała, czy zdążyli go ratować. Usłyszała, że dokumentacja medyczna będzie do wglądu po zakończeniu czynności. Następnego dnia dyrekcja przesłała kondolencje wraz z informacją o godzinach odbioru rzeczy.

— Nie chcę kolejnego pogrzebu — powiedziała.

— To nie będzie…

— Nie obiecuj mi czegoś, czego nie możesz wiedzieć.

Filip przytaknął. Po raz pierwszy tego dnia nie próbował jej przekonać.

Kiedy wychodził, matka podała mu cienki zeszyt z okładką w kratę. W środku były listy Daniela — te, które trafiały do niej. Przechowywała również koperty z datami stempla pocztowego. Na marginesach dopisywała, kiedy odpowiadała i kiedy mogła odwiedzić syna.

— Dlaczego nie dałaś mi tego wcześniej?

— Bo chciałeś wiedzieć, czy mu wybaczyłam, a nie co do mnie pisał. A ja nie umiałam ci odpowiedzieć.

Filip schował zeszyt do torby. W pociągu do domu otworzył go na pierwszej stronie. Daniel pisał o pogodnej niedzieli, meczu na więziennym boisku i starym współosadzonym, który uczył go obsługi kalkulatora. Potem pod prostą opowieścią znajdowało się jedno zdanie: „Jeśli kiedykolwiek stąd wyjdę, nie chcę wracać do ludzi, przy których stawałem się kimś innym”.

Filip czytał list jeszcze kilkakrotnie. W zachowaniu brata pamiętał tylko powtarzające się żądania pieniędzy, kłótnie i obrażone milczenie. Teraz po raz pierwszy dostrzegł inną możliwość: że Daniel próbował coś zmienić, zanim cokolwiek mógł naprawić. Nie oznaczało to wybaczenia. Oznaczało, że nie wolno mu zamknąć historii brata w jednym wygodnym zdaniu.

Kiedy nadeszło potwierdzenie terminu rozmowy kwalifikacyjnej, Filip czekał z odpowiedzią do północy. Potem odpisał, że będzie punktualnie. Zrozumiał, że nie jedzie wyłącznie szukać winnych. Jedzie też sprawdzić, czy jeszcze umie patrzeć na Daniela jak na człowieka.

* * *

W szufladzie Filipa leżała stara fotografia, którą od lat zabierał z mieszkania do mieszkania, choć ani razu jej nie oprawił. Dwóch chłopców stało przed osiedlowym sklepem. Starszy miał starannie zapiętą kurtkę, młodszy trzymał pod pachą piłkę i patrzył gdzieś poza obiektyw. W tle widać było ścianę z ogłoszeniami. Filip pamiętał tamten dzień, ponieważ Daniel po raz pierwszy wrócił do domu z rozciętą wargą i oznajmił, że „miał pecha”.

Prawda wyszła na jaw dopiero po kilku tygodniach. Daniel zobaczył, jak trzech starszych chłopaków zabrało drobne pieniądze młodszemu uczniowi. Wtrącił się, ale sam nie oddał pieniędzy temu, komu je zabrano. Schował je i później kupił za nie piłkę. Dla Filipa było to wtedy niepojęte: dlaczego ktoś najpierw staje po dobrej stronie, a potem zachowuje się jak ci, których próbował powstrzymać?

Daniel odpowiedział mu, że chciał pokazać tamtym, kto naprawdę rządzi podwórkiem. Miał czternaście lat. Wierzył, że władzę można odebrać złym ludziom i używać jej lepiej, nie zmieniając samej zasady. Nie rozumiał, że każde „kto rządzi” zaczyna w końcu szukać kogoś, kim można rządzić.

Filip przypomniał sobie tę historię po przeczytaniu listów matki. Przez lata powtarzał ją znajomym jak anegdotę o trudnym bracie. Teraz widział w niej pierwszy zapis pomyłki, która wracała później w coraz poważniejszych formach. Daniel potrafił współczuć człowiekowi słabszemu, ale jednocześnie fascynowała go możliwość decydowania za niego.

Wziął fotografię i odwrócił na drugą stronę. Matka zapisała kiedyś datę: sierpień, dziewięćdziesiąty dziewiąty. Pod spodem widniały dwa imiona. Nic więcej.

Po spotkaniu z kadrami Jasnowa Filip zadzwonił do dawnego wychowawcy ze swojej szkoły. Nie liczył, że dowie się czegoś o śmierci Daniela. Chciał zapytać, czy brat zawsze był taki, jakim go pamięta. Mężczyzna miał ponad siedemdziesiąt lat i w pierwszej chwili nie skojarzył nazwiska.

— Ten młodszy Król? — ożywił się później. — Zawsze pakował się w cudze sprawy. Raz w obronie kogoś, raz żeby coś wygrać dla siebie. Nie dało się z góry wiedzieć.

— Myślał pan, że skończy w więzieniu?

— Nie myślałem. Nauczyciel, który patrzy na dziecko i widzi przyszłego przestępcę, może mu bardzo zaszkodzić. Pomyślałem za to, że potrzebuje kogoś, kto nauczy go naprawiać szkody, a nie tylko przepraszać.

Filip odłożył telefon i przez długi czas siedział w milczeniu. Nie chciał usprawiedliwiać brata przeszłością, ale przestał wierzyć, że jego życie miało jeden, nieuchronny kierunek. W sprawie, do której zamierzał wrócić, ta myśl okazała się ważniejsza, niż się spodziewał. Daniel odpowiadał za własne czyny. Nie musiał jednak odpowiadać śmiercią za to, że je popełnił.

* * *

Na rozmowę do Jasnowa Filip pojechał po raz pierwszy bez żadnego oficjalnego powodu związanego ze śmiercią Daniela. Musiał dopiero przekonać komisję, że potrafi wykonywać pracę psychologa. Pytano go o przygotowanie zawodowe, doświadczenie, zasady etyczne. Każda odpowiedź była prawdziwa, a mimo to czuł, że zataja coś istotnego: nie potrafił już myśleć o Jasnowie bez twarzy brata.

Po powrocie do domu usiadł na podłodze przy szufladzie z listami. Wyjął pierwszą kopertę i przeczytał ją wolno, bez pośpiechu. Daniel pisał o człowieku, z którym dzielił celę, i o tym, że nie umie z nim rozmawiać. Filip pamiętał, że nie odpowiedział na list, ponieważ uznał go za kolejny sposób wymuszenia uwagi. Teraz nie wiedział, czy miał rację.

Przeczytał drugą kopertę. Brat prosił o książkę z podstaw księgowości. Przesłał nawet tytuł wydania. Filip nie wysłał jej, bo w tym samym miesiącu Daniel wcześniej poprosił o pieniądze, a potem nie wyjaśnił, na co je wydał. Filip bał się, że każdy gest zostanie wykorzystany przeciwko niemu. Jego granica była potrzebna, ale czasem stawała się murem, zza którego nie widział już człowieka.

Trzecia koperta zawierała tylko kilka zdań. Daniel pisał, że ma coś ważnego do powiedzenia, ale nie chce robić tego przez zwykły list. Prosił o widzenie. Filip odłożył kartkę, przypominając sobie, że tamtego dnia wybrał konferencję zawodową. Nie pojawił się. Daniel już więcej nie prosił o spotkanie w ten sposób.

Przez kilka godzin Filip analizował własne decyzje, próbując znaleźć moment, w którym mógł zapobiec tragedii. W końcu zrozumiał, że nie ma takiej wiedzy. Mógłby przyjechać, wysłuchać, wysłać książkę. Nie wiedział, czy to odmieniłoby los brata. Żal nie dawał mu prawa do dopisywania alternatywnego życia, w którym wszystko kończy się dobrze.

Wziął czystą kartkę i napisał do Daniela list, którego nie będzie gdzie wysłać. Nie przepraszał za to, że stawiał granice. Przepraszał za chwile, kiedy traktował brata jak problem, którego najlepiej nie dotykać. Potem złożył papier i schował obok starych kopert. Nie była to odpowiedź na zagadkę śmierci. Była to pierwsza rozmowa z Danielem, w której Filip nie potrzebował natychmiast wygrać.

ROZDZIAŁ 2. JASNÓW

Zakład Karny Jasnów stał na końcu drogi, która wcześniej przecinała las, potem mijała nieczynne gospodarstwo rolne i na ostatnim zakręcie znikała między dwoma betonowymi murami. Przy bramie znajdowała się tablica informacyjna, starannie odmalowana na granatowo. Pod nazwą placówki wisiała plakietka z napisem: „Bezpieczeństwo. Odpowiedzialność. Resocjalizacja”.

Filip zapamiętał te trzy słowa. W przyszłości będzie do nich wracał z narastającą niechęcią.

Kierownik działu penitencjarnego, major Rutkowski, oprowadzał go z szybkością przewodnika, który zna swoją trasę na pamięć i nie chce słuchać pytań. Pokazał salę terapeutyczną, bibliotekę, izbę chorych i niewielki gabinet przy końcu administracyjnego korytarza. W oknie gabinetu były kraty, ale przynajmniej wychodziło na dziedziniec, gdzie rosły dwa klony.

— Ma pan doświadczenie z trudnymi pacjentami? — zapytał Rutkowski.

— Pracowałem sześć lat w oddziale psychiatrii sądowej. Z osobami po próbach samobójczych, z uzależnieniami i zaburzeniami osobowości.

— Tu nie jest szpital. Tu ludzie kłamią, bo im się to opłaca.

— W szpitalu też czasem kłamią.

Rutkowski zatrzymał się przy drzwiach oznaczonych C.

— Tu obowiązuje jedna zasada. Pacjent to osadzony. Wszystkie kontakty przechodzą przez ochronę. Nie obiecuje pan niczego bez konsultacji. Nie nosi pan prywatnego telefonu. Nie prowadzi pan własnego śledztwa.

Ostatnie zdanie zabrzmiało dziwnie. Filip przyjął je z kamienną twarzą.

— A gdybym zauważył naruszenie praw osadzonego?

— Zgłasza pan przełożonemu. Przełożony rozstrzyga.

— I na tym koniec?

— A jakiej odpowiedzi pan oczekiwał?

Przez chwilę patrzyli na siebie w milczeniu. Rutkowski odwrócił wzrok pierwszy. Pokazał jeszcze schody prowadzące do zamkniętej części pawilonu.

— Oddział C-3. Tam pan nie chodzi bez zgody dyrekcji. Osadzeni szczególnego nadzoru. Mamy tam własne procedury.

Filip dostrzegł świeżą warstwę farby na ścianie i ciemniejszy ślad, jakby ktoś niedawno zdjął tablicę z nazwą. Pamiętał z listów Daniela, że C-3 nazywano inaczej. Słowo było obelgą, a zarazem ostrzeżeniem. Nie wypowiedział go na głos.

— Rozumiem — powiedział.

Nie rozumiał jeszcze niczego.

* * *

W komisji rekrutacyjnej siedziały trzy osoby: Rutkowski, kobieta odpowiedzialna za kadry oraz doktor Cholewa, psychiatra konsultujący więzienie dwa razy w tygodniu. Każde pytanie brzmiało zwyczajnie, ale kiedy Filip wspomniał o potrzebie zaufania w relacji terapeutycznej, Rutkowski zakreślił coś na kartce czerwonym długopisem.

— Zaufanie jest luksusem — powiedział. — Bezpieczeństwo jest obowiązkiem.

— Nie zawsze się wykluczają.

— Nie pytałem o filozofię.

Doktor Cholewa odchyliła się w krześle. Była siwa, szczupła, miała głos osoby, która nie potrzebowała podnosić tonu, by uciszyć rozmowę.

— Proszę opowiedzieć o sytuacji, w której pacjent pana okłamał, a pan mimo to mu pomógł — poprosiła.

Filip wybrał przypadek z oddziału psychiatrii sądowej. Pacjent przez trzy tygodnie zaprzeczał, że otrzymuje groźby od innego chorego. Dopiero kiedy zaczęto sprawdzać rozkład zajęć i obserwować ich kontakty, okazało się, że bał się odwetu.

— Czyli nie kłamał, żeby zyskać przywilej — podsumowała Cholewa. — Kłamał, żeby nie dostać kary.

Filip skinął głową. Rutkowski nie wyglądał na zachwyconego.

Po rozmowie Cholewa dogoniła go na schodach.

— Będzie pan musiał odróżniać tajemnicę zawodową od obowiązku zgłoszenia bezpośredniego zagrożenia — powiedziała. — Niech pan nie obiecuje poufności, której w tym miejscu nie może pan zapewnić.

— Czy wszyscy tu tak ostrzegają kandydatów?

— Nie. Większość nie pyta.

Poprosiła, by zachował ostrożność przy notatkach dotyczących przemocy. Nie dlatego, że dokumentowanie jej było niepożądane, lecz dlatego, że zbyt ogólne sformułowania potrafiły krzywdzić równie skutecznie jak brak dokumentu. „Osadzony skarży się na złe traktowanie” znaczyło niemal nic. „Osadzony wskazuje godzinę, miejsce, rodzaj zachowania i świadków” otwierało możliwość sprawdzenia.

Nazajutrz Filip dostał umowę na trzy miesiące. Na końcu była klauzula o zachowaniu tajemnicy służbowej. Przeczytał ją dwa razy, zanim podpisał. Nie znalazł w niej zakazu zgłaszania przestępstw, choć Rutkowski mówił o niej tak, jakby dawała mu prawo zamknąć każde usta.

Pierwszego dnia w stołówce pracowniczej Filip usiadł obok niskiego mężczyzny w brązowym swetrze. Ten przedstawił się jako Paweł Borowski, wychowawca z pawilonu C. Zapytał, czy w poprzedniej pracy też drukarki psuły się częściej niż klimatyzacja. Rozmawiali przez chwilę o rzeczach błahych, aż Borowski dostrzegł na tacy Filipa dwa kubki herbaty.

— Dla kogo drugi? — zapytał.

— Dla pani Stefanii z archiwum. Poprosiła, żebym zabrał, skoro już stoję przy automacie.

Borowski przestał żartować.

— To dobrze, że ją pan poznał. Ona pamięta więcej niż komputery.

— To chyba zaleta archiwistki.

— Nie zawsze.

Na końcu korytarza ktoś zawołał Borowskiego po nazwisku. Mężczyzna zerwał się tak szybko, że przewrócił kubek. Filip podał mu serwetkę. Wychowawca podziękował i wyszedł, nie dopijając kawy.

Dopiero wieczorem Filip przyjrzał się planowi budynku, który dostał na szkoleniu. Pawilon C miał trzy kondygnacje, choć numeracja komórek kończyła się na C-2. W legendzie zapisano: „C-3: strefa organizacyjna”. Pod spodem, drobnym drukiem, widniała data aktualizacji planu — sprzed miesiąca. Filip porównał ją z dokumentami dołączonymi do zawiadomienia o śmierci Daniela. Tam C-3 figurowało jako pełnoprawny oddział mieszkalny.

Nie wiedział jeszcze, czy różnica była błędem urzędowym. Zapamiętał ją jednak wraz z odruchem Borowskiego na dźwięk własnego nazwiska. Czasami strach widać nie po twarzy człowieka, lecz po tym, jak szybko zostawia niedopitą kawę.

* * *

Pierwszego tygodnia Filip uczestniczył w szkoleniu z sytuacji kryzysowych. Instruktor kazał nowym pracownikom wyobrazić sobie osadzonego, który stoi na korytarzu i odmawia wykonania polecenia. Pytanie brzmiało: co należy zrobić, zanim użyje się siły?

Padły różne odpowiedzi. Wezwać wsparcie. Ocenić ryzyko. Wydać polecenie ponownie. Instruktor zapisał je na tablicy, po czym spytał, czy ktoś pomyślał o zapytaniu osadzonego, dlaczego odmawia.

Filip podniósł rękę. Przez salę przeszedł krótki śmiech. Instruktor nie roześmiał się.

— Jeżeli człowiek odmawia, bo ma atak paniki albo nie rozumie polecenia, siła może pogorszyć sytuację — powiedział. — Jeżeli odmawia, bo zamierza zaatakować, potrzebna będzie inna odpowiedź. Nie dowiemy się, dopóki nie ocenimy, co widzimy.

Po zajęciach jeden z funkcjonariuszy podszedł do Filipa przy automacie z wodą.

— U nas teoria teorią, a potem jest życie — oznajmił.

— Był pan w trudnej sytuacji?

— Codziennie. Ale najtrudniejsze jest to, że kiedy zachowujesz się spokojnie, inni biorą to za słabość.

Filip chciał zapytać, kto to są „inni”: osadzeni czy przełożeni. Mężczyzna odszedł, zanim zdążył.

Dzień później w dyżurce spotkał ten sam głos. Funkcjonariusz wyjaśniał młodszemu koledze, że przy jednym z osadzonych trzeba „zrobić pokaz”, bo inaczej reszta będzie próbowała tak samo. Filip nie wtrącił się od razu. Zatrzymał się i usłyszał dalszą część rozmowy: chodziło o człowieka, który dwa razy nie wstał z łóżka na polecenie, ponieważ nie potrafił się wyprostować z powodu bólu kręgosłupa.

— Może należy go zbadać — powiedział Filip.

Obaj odwrócili głowy.

— On już był badany — odpowiedział starszy.

— Kiedy?

— Niedawno.

— To nie jest data.

W dyżurce zrobiło się cicho. Młodszy funkcjonariusz zerknął na przełożonego, który siedział po drugiej stronie pomieszczenia. Ten udawał, że nie słyszy. Wreszcie starszy wyciągnął z szuflady formularz i położył go na blacie.

— Niech pan to sobie wpisze. A jak będzie pana bił, proszę pamiętać, że pytał pan najpierw o zdanie.

Filip nie podjął prowokacji. Poprosił o skierowanie osadzonego do izby chorych i sporządził notatkę z rozmowy, ograniczając się do tego, czego był świadkiem. Wieczorem dowiedział się, że osadzony rzeczywiście miał problem zdrowotny wymagający leczenia. W systemie pojawiła się adnotacja: „odmowa polecenia z powodów medycznych”.

To była mała zmiana, niewiele znacząca wobec śmierci Daniela. Uświadomiła mu jednak coś istotnego: każda niepisana zasada więzienia może zostać podtrzymana albo zakwestionowana w zwykłej rozmowie. Nie zawsze kończy się to bohaterskim czynem. Czasem wystarczy poprosić o datę i domagać się jej wpisania.

* * *

W drugim tygodniu pracy Filip został wezwany do pomieszczenia, w którym przetrzymywano osadzonego po konflikcie na spacerze. Mężczyzna siedział na krześle i miał rozciętą wargę. Funkcjonariusz poinformował, że doszło do „incydentu z udziałem agresywnego osadzonego”. Filip zapytał, czy wezwano lekarza. Odpowiedziano, że obrażenia są niegroźne.

— Proszę o potwierdzenie badania — powiedział.

— Pan jest psychologiem, nie lekarzem.

— Dlatego proszę o badanie lekarza.

Na korytarzu pojawił się Rutkowski. Rozejrzał się i zapytał, czy naprawdę trzeba sprowadzać pomoc medyczną do każdego otarcia. Filip powiedział, że nie wie, czy to otarcie, bo nie widział obrażeń przed zdarzeniem. Major patrzył na niego przez chwilę, po czym polecił wezwać personel medyczny.

Po wyjściu funkcjonariuszy osadzony poprosił, żeby Filip nie pisał, że ktoś go uderzył.

— Dlaczego? — zapytał.

— Bo później ten ktoś będzie ze mną mieszkał, a pan pójdzie do domu.

Zdanie trafiło w sedno. Filip miał prawo wyjść przez bramę po zakończeniu zmiany, wrócić do własnego łóżka i zamknąć drzwi od środka. Osadzony nie miał wpływu na to, kto będzie przy nim spał ani kto otworzy drzwi nocą. Filip wyjaśnił, że musi odnotować obserwowane obrażenia, ale nie będzie przypisywać mu zeznań, których nie złożył.

— Może pan też poprosić o zmianę miejsca zakwaterowania — dodał.

— I wtedy powiedzą, że jestem miękki.

— Nie musi pan nikomu tłumaczyć, dlaczego chce być bezpieczny. Ale nie mogę obiecać, że nikt tego nie oceni. Mogę pomóc w formalnym wniosku.

Mężczyzna długo milczał. W końcu zgodził się porozmawiać z lekarzem i poprosił, aby w dokumentacji odnotować jego obawę przed odwetem. Filip napisał notatkę, zostawiając miejsce na słowa osadzonego, które ten sam zatwierdził.

Wychodząc, usłyszał od Rutkowskiego, że „rozhuśtuje” osadzonych. Filip odpowiedział, że reaguje na uraz i obawę przed dalszą przemocą. Major mruknął, że kiedyś wszyscy zaczęli tak mówić, a potem zakład przestał działać sprawnie.

Filip pomyślał o słowie „sprawnie”. W Jasnowie oznaczało niekiedy dzień, w którym nikt nie musi wyjaśniać, dlaczego ktoś cierpiał. Uświadomił sobie, że nawet najlepszy raport nie pomoże, jeśli ludzie odpowiedzialni za bezpieczeństwo uznają cudzy strach za przeszkodę organizacyjną.

ROZDZIAŁ 3. PIERWSZE ROZMOWY

Pierwszym pacjentem Filipa był trzydziestoletni Tomasz Mirski. Do gabinetu przyprowadzono go z rękami splecionymi za plecami, mimo że nie stawiał oporu. Kiedy strażnik wyszedł, Mirski nie usiadł. Stał przy drzwiach i wpatrywał się w kraty okna.

— Może pan zająć miejsce — powiedział Filip.

— Nie mogę.

— Dlaczego?

— Potem powiedzą, że się rozsiadłem bez pozwolenia.

Filip spojrzał na krzesło. Było zwykłe, drewniane, trochę zbyt niskie.

— Tutaj rozmawiamy według moich zasad. Proszę usiąść.

Mirski w końcu usiadł, ale nie oparł pleców. Na przedramieniu miał świeży siniec w kształcie dwóch równoległych pasów. Zapytany o niego, wzruszył ramionami.

— Upadłem.

— Na co?

— Na coś, co spadało na mnie.

Filip nie skomentował. Mirski uśmiechnął się krótko i szybko spuścił głowę.

— Będzie pan pisał raport? — zapytał.

— Notatkę z konsultacji. Tylko informacje konieczne do dalszej pomocy.

— To niech pan zapisze, że jestem spokojny. Że nie mam myśli samobójczych. Że niczego sobie nie zrobię.

— Dlaczego to takie ważne?

Mirski spojrzał na drzwi.

— Bo tu można umrzeć i potem się dowiedzieć, że chciało się umrzeć.

Filip poczuł, jak ręka z długopisem zatrzymuje mu się nad kartką.

— Kto panu to powiedział?

— Nikt. Tu się nie mówi. Tu się wie.

Po spotkaniu w systemie zapisano, że Mirski odmówił współpracy z psychologiem. Filip otworzył historię wizyt i zobaczył identyczne sformułowanie przy siedmiu wcześniejszych konsultacjach. Każda kończyła się po trzech minutach. Dokumenty podpisywała nieobecna już pracownica.

Zatrzymał kursor nad jednym wpisem. „Pacjent manipulacyjny, skłonny do składania nieuzasadnionych skarg”.

Za plecami usłyszał skrzypnięcie drzwi. Na progu stał Rutkowski.

— Pierwsza lekcja — powiedział. — Oni potrafią zrobić z pana bohatera. A potem z pana winnego.

* * *

Mirski wrócił na drugą konsultację z opuchniętą dłonią. Powiedział, że uszkodził ją przy pracy. Filip przyjrzał się dokumentowi skierowania. Napisano w nim „nadmierna roszczeniowość, odmowa podporządkowania się poleceniom”. Nie było słowa o bólu ani o tym, że osadzony poprosił o lekarza.

— Co pan robił, kiedy doszło do urazu? — zapytał Filip.

Mirski spojrzał w stronę drzwi. Odczekał tak długo, że Filip w końcu przestał trzymać długopis nad kartką. Dopiero wtedy osadzony powiedział:

— Sortowałem koce. Jeden miał zaschniętą plamę. Powiedzieli, że mam go oddać do prania osobno. Spytałem, czy to krew. To było głupie pytanie.

— Dlaczego?

— Bo u nas nie pyta się o takie rzeczy.

W rozmowie Mirski opisał poranną kontrolę celi. Dwóch funkcjonariuszy przeglądało jego rzeczy, a jeden z osadzonych, który nie miał prawa tam przebywać, stał pod drzwiami. Zabrali fotografie córki oraz list od matki. Kiedy poprosił o pokwitowanie, kazano mu czekać na „decyzję wychowawcy”. Decyzja nie nadeszła.

— W tym liście było coś ważnego? — spytał Filip.

— Pismo mojej córki. Ma siedem lat i robi odwrócone „R”. Chciałem zobaczyć, czy już się nauczyła. Teraz nie wiem.

Filip poczuł nieoczekiwany wstyd. Przypomniał sobie nieotwarte listy Daniela. To, co dla niego było przykrym obowiązkiem, dla kogoś siedzącego w celi mogło być jedynym dowodem, że świat jeszcze o nim pamięta.

— Mogę pomóc napisać prośbę o wydanie rzeczy — zaproponował.

Mirski wykrzywił usta.

— Napiszemy, a potem ktoś powie, że sam je oddałem. Albo że w ogóle nie miałem córki. Tu każdy może zmienić moje zdanie w swoje.

Filip poprosił o zgodę na opisanie urazu i wskazanie potrzeby badania lekarskiego. Wyjaśnił, co trafi do dokumentacji, kto może ją przeczytać i że nie ma możliwości zagwarantowania pełnej poufności.

— Czyli ten, kto mnie uderzył, też to zobaczy? — zapytał Mirski.

— Nie powinien mieć dostępu bez podstawy. Ale nie będę pana okłamywał: nie wiem, kto tutaj faktycznie zagląda do wszystkich rejestrów.

Mirski długo patrzył na blat biurka. Potem przesunął ku niemu chorą dłoń.

— Niech pan opisze. Tylko niech pan nie napisze, że powiedziałem to z własnej woli. Powiedziałem, bo nie miałem już do kogo iść.

Po konsultacji Filip udał się do izby chorych. Lekarz dyżurny był zmęczony, ale nie opryskliwy. Zapisał, że pacjent powinien mieć wykonane zdjęcie dłoni. Kiedy Filip powiedział o podejrzeniu urazu w wyniku przemocy, lekarz obejrzał się na pielęgniarkę.

— W dokumentacji wystarczy „uraz podczas czynności porządkowych” — powiedział.

— To nie jest to samo.

— Wiem. Tylko że jak wpiszę więcej, za godzinę dostanę telefon od ochrony. I będzie kolejna rozmowa, czy aby nie namawiam osadzonych do skarg.

Filip poprosił, by zanotował przynajmniej relację pacjenta odrębnie od własnych ustaleń. Lekarz patrzył przez chwilę na pusty formularz, po czym wpisał dwa zdania. Wydrukował skierowanie i podpisał.

— Niech pan nie myśli, że niczego tu nie próbujemy — powiedział cicho. — Niektórym z nas po prostu kończy się odwaga przed końcem dyżuru.

Filip wrócił do gabinetu z poczuciem, że pierwszym zadaniem nie jest znalezienie w Jasnowie jednego potwora. Jest nim zrozumienie, dlaczego ludzie, którzy nie chcą krzywdzić, codziennie uczą się robić rzeczy wygodne dla tych, którzy krzywdzą.

* * *

Po południu Filip prowadził pierwsze zajęcia grupowe. Dostał sześć nazwisk, dwie godziny i salę z plastikowymi krzesłami ustawionymi w półkole. Temat miał brzmieć „radzenie sobie z konfliktem”. W planie dydaktycznym znajdowało się ćwiczenie, podczas którego uczestnicy mieli powiedzieć, jak zachowują się w złości. Filip podejrzewał, że nikt nie odpowie szczerze w obecności dwóch funkcjonariuszy stojących przy drzwiach. Poprosił, aby pozostali w zasięgu wezwania, ale poza pomieszczeniem.

Jeden z nich przyjął to z niezadowoleniem. Drugi od razu wyszedł. Filip zapisał na tablicy pytanie: „Kiedy po raz ostatni ktoś cię wysłuchał do końca?”.

Pierwszy osadzony roześmiał się, uznając ćwiczenie za dziecinne. Drugi powiedział, że nie pamięta. Trzeci, starszy mężczyzna z wyrokiem za napad, opowiedział o córce, która odwiedziła go dwa tygodnie wcześniej. Nie chciała słuchać przeprosin. Chciała usłyszeć, dlaczego przestał dzwonić, kiedy zachorowała jej matka. Mężczyzna powiedział, że wstydził się własnej bezradności, więc udawał zajętego.

— Co zrobiła córka? — zapytał Filip.

— Powiedziała, że wstyd nie odbiera człowiekowi telefonu.

Przez chwilę nikt się nie śmiał.

Mirski siedział w rogu. Kiedy przyszła jego kolej, powiedział, że ostatnio wysłuchał go ktoś, kto nie miał czasu go wysłuchać.

— Kto? — zapytał Filip.

— Pani od wydawania leków. Powiedziałem, że brakuje mi listów. Odpowiedziała, że nie jest od listów, ale spytała, do kogo są. Powiedziałem, że od córki. Ona nic nie zrobiła. Ale przynajmniej usłyszała.

Po zajęciach Filip został poproszony o sporządzenie oceny uczestników. Rubryki przewidywały trzy możliwości: współpraca, brak współpracy, zachowanie zakłócające. Zastanawiał się długo, co wpisać przy człowieku, który nie chciał opowiadać o przemocy przed innymi. Ostatecznie napisał krótką uwagę: „Uczestnik obecny. Nie oceniano gotowości do ujawniania treści osobistych na forum”.

Kiedy Rutkowski zobaczył zapis, podniósł brwi.

— Nie mamy miejsca na takie eseje — stwierdził.

— To nie esej, tylko informacja, czego nie sprawdzaliśmy.

Major zamknął segregator.

— Jeśli tak będzie pan podchodził do wszystkiego, nigdy pan nie skończy pracy.

Filip chciał powiedzieć, że może właśnie dlatego inni kończyli ją za szybko. Ugryzł się w język. Zauważył za to, że w materiałach archiwalnych Daniela zajęcia grupowe wpisano w podobnej tabeli jako „współpraca pełna”, mimo że w tym czasie według księgi przejść przebywał gdzie indziej. Dopiero teraz zrozumiał, jak łatwo trzy rubryki mogą ukryć nieobecność całego człowieka.

* * *

Mirski przed pierwszym spotkaniem z psychologiem zapisywał w głowie wszystko, czego nie powinien powiedzieć. Nie wolno było podawać nazwisk, wspominać o pieniądzach ani mówić, że boi się wracać do celi. Kiedyś skorzystał z możliwości złożenia skargi, ale potem przez kilka tygodni ktoś chował mu buty, wyjmował rzeczy z szafki i udawał, że nic nie widział. Skarga została rozpatrzona jako bezzasadna. Kara za jej złożenie nie została wpisana nigdzie.

Mirski był człowiekiem o drobnych nawykach. Każdego ranka układał na stole trzy rzeczy: kubek, łyżkę i fotografię córki. Po kontroli, podczas której zabrano mu zdjęcie, zaczął stawiać w tym miejscu pusty kubek do góry dnem. Współosadzony zapytał, po co to robi. Tomasz odpowiedział, że dzięki temu pamięta, gdzie fotografia była.

W nocy czasem powtarzał sobie imię córki, choć nie groziło mu, że je zapomni. Bał się raczej, że ona zapomni jego. Dziewczynka miała siedem lat; wcześniej umiał rozpoznać w każdym liście zmianę charakteru pisma. Teraz listy przychodziły rzadziej albo znikały. W Jasnowie łatwo było przekonać człowieka, że świat na zewnątrz nie potrzebuje jego powrotu.

Kiedy Filip poprosił o rozmowę, Mirski pomyślał, że musi zachować ostrożność. Psycholog był nowy, więc nie wiadomo, jakie pytania zadawał z własnej woli, a jakie z polecenia przełożonych. Dopiero gdy usłyszał propozycję, by sam zdecydował, od czego zacznie, coś w nim pękło. Powiedział o bólu dłoni. Potem o listach. W końcu o śmierci człowieka, o której wszyscy szeptali, ale której nikt nie opisał prostym zdaniem.

Wracając z gabinetu, Mirski czuł się lżejszy i bardziej przerażony niż przedtem. Bał się, że powiedział za dużo. Jednocześnie po raz pierwszy pomyślał, że jeśli Filip zapisze jego słowa dokładnie, ktoś kiedyś będzie musiał je przeczytać.

Na spacerze zatrzymał go inny osadzony i zapytał, o czym rozmawiał z psychologiem.

— O śnie — odpowiedział Tomasz.

— I co ci powiedział?

— Że ludzie potrzebują spać.

Mężczyzna prychnął i odszedł. Mirski nie powiedział całej prawdy, ale nie czuł, że ją zdradził. Zrozumiał, że ochrona własnej historii może być czymś innym niż kłamstwo narzucone przez strach.

ROZDZIAŁ 4. KAT

Robert Malinowski, zwany Katem, nie wyglądał tak, jak Filip wyobrażał sobie człowieka trzymającego innych więźniów w strachu. Był niski, krępy, prawie łysy i mówił cicho. Nie miał widocznych tatuaży na dłoniach, nie próbował dominować rozmowy. Kiedy siadał, najpierw poprawiał nogawkę spodni, potem starannie składał ręce na kolanach.

— Nie przyszedłem po terapię — oznajmił.

— W takim razie po co?

— Podobno pan o coś pyta.

— Pytam osadzonych o ich zdrowie psychiczne.

— W takim razie powiem panu coś o zdrowiu. Człowiek, który nie śpi, zaczyna mówić rzeczy, w które sam nie wierzy. Człowiek, który nie je, podpisze coś, czego nie rozumie. Człowiek, którego wszyscy nazywają kłamcą, w końcu przestaje prostować cudze kłamstwa.

Filip odłożył długopis.

— Pan mówi o sobie?

— Mówię o zasadach. Pan dopiero zaczyna pracę, może się przydadzą.

Przez korytarz przetoczył się metaliczny huk. Malinowski nawet nie drgnął.

— Znał pan Daniela Króla? — zapytał Filip. Wiedział, że to za wcześnie, ale od dwóch dni nosił w sobie to pytanie jak kamień.

Twarz Kata stężała. Wziął głębszy oddech.

— A pan to kto dla niego?

Filip nie odpowiedział.

— Brat — stwierdził Malinowski. — Widać po oczach. Daniel też patrzył na ludzi, jakby w każdym dało się odnaleźć jakąś resztkę przyzwoitości.

— Co się z nim stało?

— W tej sprawie odpowiedział już papier.

— Nie pytam papieru.

Kat przez dłuższą chwilę wpatrywał się w puste miejsce pośrodku biurka.

— Tu są dwa rodzaje prawdy. Taka, za którą można dostać nagrodę, i taka, za którą trzeba zapłacić. Niech pan uważa, o którą pyta.

Wstał i zapukał do drzwi, zanim Filip zdążył zareagować. Kiedy strażnik otwierał, Kat odwrócił się jeszcze raz.

— Niech pan sprawdzi grafik dyżurów z nocy, gdy umarł pana brat. Nie nazwiska w protokole. Grafik.

* * *

Robert Malinowski przed rozmową z Filipem długo mył ręce pod zimną wodą. W celi nikt nie pytał, dlaczego robi to zawsze przed spotkaniami z psychologiem. Wiedzieli, że Kat ma swoje rytuały, a niepisanym przywilejem człowieka, którego się boją, jest brak pytań.

Wiedzieli mniej o tym, dlaczego pewnego dnia przestał brać od młodszych osadzonych pieniądze za ochronę.

Zaczęło się od człowieka imieniem Krystian. Chłopak miał dwadzieścia dwa lata, słabe okulary i zachowanie kogoś, kto wciąż liczył, że gdy będzie wystarczająco uprzejmy, zostawią go w spokoju. Miał wyrok za oszustwa internetowe i paniczny lęk przed tłumem. Kiedy pierwszy raz odmówił wykonania polecenia starszego osadzonego, ktoś zabrał mu poduszkę. Kiedy próbował się poskarżyć, znalazł rano materac zalany wodą.

Kat wiedział o tym wszystkim. Sam kiedyś wprowadził prosty system: kto płaci, ma spokój, kto nie płaci, uczy się płacić. Nie musiał nikogo dotykać. Wystarczało, że pozostali rozumieli jego spojrzenie.

Daniel Król pracował wtedy przy wydawaniu posiłków. Po jednym z wieczornych apeli przyniósł do celi Kata kartkę z nazwiskami dwóch osadzonych.

— To się kończy — powiedział.

Kat nie podniósł głowy znad krzyżówki.

— Co się kończy?

— To, co robimy.

— Mówisz tak, jakbyś stał obok.

— Wiem, że też to robiłem. Dlatego mówię my.

Robert odłożył długopis. Po raz pierwszy od dawna ktoś powiedział mu prawdę bez próby przypodobania się. Nie uderzył Daniela. Nie musiał. Wystarczyło, że uniósł brwi.

— Jeśli wyjdziesz z układu, nie będę cię mógł chronić.

— A jeśli zostanę, będę musiał chronić następnych przed tobą.

Daniel wyszedł. Kat wrócił do krzyżówki, ale nie rozwiązał już ani jednego hasła. Dwa dni później Krystiana przeniesiono do innego pawilonu, a trzech osadzonych dostało nagrody regulaminowe za „wzorowe zachowanie”. Kat dowiedział się, że to ci sami ludzie, którzy wcześniej dopilnowali przenosin chłopaka. System zaczął żyć własnym życiem, a ludzie w mundurach korzystali z niego tak, jakby był częścią wyposażenia więzienia.

Teraz, po śmierci Daniela, Robert patrzył na Filipa Króla i widział podobne oczy, lecz inne dłonie. Filip kładł długopis ostrożnie, jakby każda rzecz miała swoje miejsce. Daniel uderzał nim w stół, kiedy brakowało mu słów. Przez chwilę Kat zastanawiał się, ile powiedzieć nowemu psychologowi. Mógł odsłonić całą historię. Mógł też wciągnąć go do gry, w której prawdziwe zdania miesza się z fałszywymi, aż żaden człowiek z zewnątrz nie wie, komu wierzyć.

Wybrał jedno nazwisko i jedną wskazówkę. Grafiki dyżurów. Powód był prosty: jeśli Filip zacznie od ludzi, zginie pod naporem ich wersji wydarzeń. Jeśli zacznie od dat, ktoś w końcu będzie musiał wyjaśnić, dlaczego dwóch funkcjonariuszy mogło być równocześnie w trzech miejscach.

Po rozmowie Malinowski wrócił do celi. Jego współosadzony zapytał, czy psycholog będzie miał kłopoty.

— Każdy tu ma kłopoty — odpowiedział Kat.

— A ty mu pomagasz?

Robert usiadł na łóżku. Współosadzony czekał, zaskoczony samym pytaniem. Kat poczuł znajome rozdrażnienie. W więzieniu ludzie sądzili, że silny mężczyzna zawsze robi rzeczy dla własnej korzyści. Trudniej było przyznać, że czasem pomaga się komuś dlatego, że od dawna nie można sobie wybaczyć milczenia.

— Pomagam sobie spojrzeć w lustro — powiedział w końcu. — To wcale nie to samo.

* * *

Kat nie lubił czasu bezpośrednio po wieczornym apelu. Wtedy pawilon wyglądał na najspokojniejszy: strażnicy kończyli sprawdzanie cel, na korytarzu gaszono część świateł, a ludzie rozkładali swoje rzeczy na łóżkach. To właśnie po apelu najczęściej zaczynały się rozmowy o długach i „przysługach”, których nikt nie potrafił później odtworzyć.

Pewnego wieczoru do celi Roberta przyszedł starszy osadzony o pseudonimie „Wąski”. Nie prosił o pozwolenie. Uważał, że przez wiele lat zapracował na podobny przywilej. Położył na stole paczkę herbaty i zapytał, dlaczego od tygodnia nikt nie zbiera opłat w pawilonie.

— Bo nie będziemy tego robić — odpowiedział Kat.

Wąski parsknął śmiechem.

— Od kiedy? Od twoich urodzin?

Robert spojrzał na herbatę. Wiedział, że za nią kryje się oferta utrzymania dawnego porządku. Jeśli przyjmie paczkę, Wąski uzna to za zgodę. Jeśli nie, zacznie przekonywać innych, że Kat stracił wpływy.

— Zabierz to — powiedział.

— Wiesz, że jak przestaniemy pilnować porządku, zaczną się bójki. My ich powstrzymujemy.

— My decydujemy, kto zasługuje na ochronę. To nie to samo.

Wąski przestał się uśmiechać.

— Za długo siedziałeś z tym Królem. Teraz myślisz, że będziesz wychowawcą?

Kat zbliżył się o krok, ale zatrzymał. Poczuł ten stary odruch: pokazać siłę, zakończyć rozmowę strachem. Wiedział, że jeśli zrobi to teraz, wszystko pozostanie po staremu. Wąski też to wiedział. Patrzył na niego wyczekująco.

— Wyjdź — powiedział Robert.

Po odejściu gościa Kata długo trzęsły się dłonie. Nie z lęku przed Wąskim, lecz z gniewu na samego siebie. Nawet odmawiając przemocy, myślał jej językiem. Potrzebował kilku minut, żeby nie zawołać za tamtym i nie odwołać całej rozmowy.

Rano dowiedział się, że jednemu z nowych osadzonych rozcięto rękaw kurtki. Nikt nie zgłosił sprawcy. Kat rozumiał wiadomość: władza nie znosi próżni, nawet jeśli nie ma w niej nic godnego obrony. Poszedł do wychowawcy i poprosił o spotkanie dotyczące bezpieczeństwa pawilonu. Wychowawca zdziwił się, że Robert zgłasza sprawę oficjalnie, zamiast rozwiązać ją sam.

— Po co robić papier? — spytał.

— Bo kiedy robiłem bez papieru, wszyscy mówili, że to więzienne zwyczaje. Chcę, żeby ktoś wreszcie musiał podpisać, że widział, co się dzieje.

Wychowawca nie przyjął tego z radością. Spisał notatkę, zaznaczając, że nie ustalono sprawcy. Kat powiedział tylko, że właśnie dlatego potrzebna jest obserwacja. Po wyjściu z gabinetu wiedział, że inni osadzeni uznają go za słabego albo za donosiciela. Nie był pewien, czy potrafi wytrzymać tę cenę. Nie zamierzał jednak znów ratować własnego wizerunku cudzym strachem.

* * *

Po śmierci Daniela Kat przez kilka tygodni nie przyjmował nowych osadzonych do swojej grupy. Inni sądzili, że to przejściowy kaprys. Wąski próbował wykorzystać sytuację, proponując przejęcie nieformalnych opłat. Robert odmówił, ale szybko okazało się, że sama odmowa nie chroni nikogo. Osadzeni, którzy dawniej polegali na jego wpływach, zaczęli organizować własne małe układy.

Pewnego wieczoru do celi Kata przyszedł człowiek o imieniu Artur, skazany za przestępstwo gospodarcze. Powiedział, że młodszy osadzony zabrał mu list i żąda pieniędzy za oddanie. Robert zapytał, dlaczego nie zgłosił tego wychowawcy.

— Bo mówią, że wtedy będzie gorzej — odpowiedział Artur.

Kat przez chwilę wpatrywał się w niego. To samo zdanie słyszał przez lata od ludzi, którzy przychodzili po ochronę. Wtedy odpowiadał ceną. Teraz nie chciał do tego wracać, ale nie wiedział, co zrobić inaczej.

— Pójdziemy razem do wychowawcy — powiedział w końcu.

Artur roześmiał się nerwowo.

— Ty? Do wychowawcy?

— Tak. Nie mówię, że to rozwiąże wszystko. Ale jeśli nie zgłosimy, nie będzie nawet śladu.

Gdy weszli do gabinetu, dyżurny patrzył na nich z wyraźną niechęcią. Robert opisał zdarzenie i poprosił o zabezpieczenie korespondencji. Funkcjonariusz zapytał, czy Kat próbuje teraz uchodzić za rzecznika praw więźniów. Robert odpowiedział, że chce, aby młodszy osadzony odzyskał list, a nie żeby jego nazwisko trafiło do gazety.

Po wyjściu Artur powiedział, że nie wie, czy to było rozsądne. Kat przyznał, że też nie wie. Przez długi czas rządził ludźmi, podając im gotowe odpowiedzi. Teraz po raz pierwszy musiał uczciwie powiedzieć „nie wiem” i wytrzymać cudzy lęk bez obietnicy natychmiastowego spokoju.

Dwa dni później list wrócił do Artura. Nie znaleziono sprawcy, ale wychowawca przestał udawać, że nic się nie stało. Robert nie uznał tego za zwycięstwo. Pomyślał tylko, że czasem władza człowieka polega na tym, co przestaje robić innym, gdy już mógłby to zrobić.

ROZDZIAŁ 5. MARTA

Marta Lewicka wybrała stolik w kawiarni naprzeciw dworca. Przyjechała piętnaście minut wcześniej i zdążyła wypić niemal całą kawę. Kiedy Filip się przedstawił, nie wstała. Wskazała krzesło i położyła między nimi cienką teczkę.

— Wiedziałam, że w końcu pan zadzwoni — powiedziała.

— Skąd?

— Ludzie po śmierci bliskiego albo chcą zapomnieć, albo nie pozwalają zapomnieć nikomu innemu. Pana brat należał do tej drugiej grupy.

— Znała go pani?

— Rozmawiałam z nim przez telefon. Dwa razy. Potem ktoś zablokował mu kontakt ze światem. Oficjalnie stracił możliwość wykonywania połączeń z powodu naruszenia regulaminu.

Otworzyła teczkę. W środku znajdowały się wydruki anonimizowanych zgłoszeń, grafiki dyżurów, daty przenosin i fragmenty artykułów, które nigdy nie ukazały się drukiem.

— Ile osób zmarło na C-3? — zapytał Filip.

— To zależy, jak pan policzy. Jeżeli według oficjalnej statystyki, dwie. Jeżeli uwzględni pan zgony po przewiezieniu do szpitali, samobójstwa wkrótce po przeniesieniu i ludzi, którzy zniknęli z systemu na kilka tygodni, co najmniej dziewięć podejrzanych przypadków w pięć lat.

— Ma pani dowody na przestępstwa?

— Mam dowody, że w aktach są sprzeczności. To nie to samo. I dlatego jeszcze nie opublikowałam materiału.

Wyciągnęła zdjęcie mężczyzny w bluzie z kapturem. Filip rozpoznał twarz z anonimowej przesyłki.

— Kto to?

— Marek Dębski. Funkcjonariusz, którego nazwisko pojawia się przy prawie każdym niejasnym zdarzeniu. Od pół roku na emeryturze. W zeszłym miesiącu ktoś spalił mu garaż.

— Rozmawiała pani z nim?

— Próbowałam. Dostałam wiadomość, że następne ostrzeżenie nie będzie dotyczyło garażu.

Marta złożyła teczkę.

— Jeśli pan przyszedł tu tylko po zemstę, nie pomogę. Jeśli chce pan dowodów, musimy pracować ostrożnie. Proszę pamiętać, że nie wszystkie ofiary są bez winy i nie wszyscy winni wyglądają groźnie.

* * *

Marta nauczyła się odróżniać dokument ważny od dokumentu, który tylko wyglądał sensacyjnie. Pierwszy wymagał cierpliwości, drugi krzyczał nagłówkiem. W redakcji lokalnego tygodnika przez miesiące trzymała na osobnym dysku folder „J”. Nigdy nie wpisywała pełnej nazwy Jasnowa. Nie było to szczególnie skuteczne zabezpieczenie, ale pomagało jej zachować porządek w materiałach, które mnożyły się szybciej niż pewność, co naprawdę znaczą.

Pierwszy trop dała jej matka więźnia, który zmarł w szpitalu po rzekomej próbie samobójczej. Kobieta przyjechała do redakcji w płaszczu, którego nie zdjęła przez całe spotkanie. Nie prosiła o artykuł ani o ukaranie konkretnego człowieka. Rozłożyła na stole trzy kopie tego samego zaświadczenia. Każda miała inną datę przyjęcia do szpitala.

— Jeżeli państwo mylicie dzień, kiedy człowiek trafił do lekarza, to co jeszcze mogliście pomylić? — zapytała.

Marta nie znalazła dobrej odpowiedzi. Nie obiecała publikacji. Poprosiła o pozwolenie na sporządzenie kopii i zapisała numer telefonu do pełnomocnika kobiety. Dwa tygodnie później pełnomocnik przesłał jej sprostowanie: jedna z dat dotyczyła formalnej rejestracji, nie przewiezienia. Pozostałe dwie nadal się nie zgadzały.

Dla części redakcji byłoby to rozczarowanie — historia stawała się mniej prosta. Dla Marty było pierwszym powodem, by zająć się nią naprawdę.

Redaktor naczelny, Adam Sobecki, nie był przeciwnikiem reportażu o Jasnowie, lecz miał wystarczająco wiele przegranych procesów za nieostrożne słowa, by nie wierzyć w żaden „pewny” anonimowy telefon.

— Pokaż mi choć jedno zdarzenie, które możemy opisać od początku do końca — powiedział pewnego popołudnia. — Bez dopisywania intencji w miejsce brakujących faktów.

— Mam dziewięć spraw, w których coś nie pasuje.

— To dziewięć znaków zapytania. Nie dziewięć dowodów zabójstwa.

Marta wróciła do biurka ze złością, ale wiedziała, że miał rację. Była zmęczona tłumaczeniem rodzinom, dlaczego tekst, który mógłby przynieść im nadzieję, nie jest gotowy do publikacji. Kiedy zadzwonił Filip, usłyszała w jego głosie coś znajomego: przekonanie, że jedna wielka prawda leży tuż za kolejnymi drzwiami.

Postanowiła spotkać się z nim nie po to, by dać mu odpowiedzi, lecz by sprawdzić, czy potrafi wytrzymać niepewność. Przed rozmową usunęła z teczki dwa zdjęcia, których źródła nie potwierdziła. Zostawiła wydruki z datami i sygnaturami.