Bezpłatny fragment - Corpus Iuris Civili Institutiones Iustiniani

Tom I Corpus Iuris Civilis

IUSTINIANI INSTITUTIONES

Słowem wstępu

Podejmując studia prawnicze, zdawaliśmy sobie sprawę z ciągłości istnienia niektórych rozwiązań stosowanych w prawodawstwie. Zwłaszcza, mając już solidną podbudowę uzyskaną na studiach z zakresu historii i teologii. Jednak dopiero kurs prawa rzymskiego, rozszerzony jeszcze na zajęciach z prawa kanonicznego, pozwolił uzmysłowić sobie jak daleko sięgają korzenie współczesnego prawodawstwa. Zagłębianie się w kolejne gałęzie prawa pozwoliło nam prześledzić nie tylko wzorowanie się na dawnych rozwiązaniach, ale wręcz przenoszenie ich od czasów starożytnych. Na tej podstawie pozwoliliśmy sobie sięgnąć po bazę prawodawstwa, czyli pierwsze znaczące rewizje i kodyfikacje, które w późniejszych latach stawały się podwaliną prawa europejskiego. Do takich praca należy niewątpliwie tzw. Kryminalna Karolina, czyli Constitutio Criminalis Carolina, będąca pierwszym rzeczywistym kodeksem karnym, a wydanym dopiero w XVI wieku. Taką bazą i zarazem zabytkiem prawa, są również prace przypisywane cesarzowi bizantyjskiemu Justynianowi I Wielkiemu, będące największą rewizją i kodyfikacją prawa cywilnego, a określane razem jako Corpus Iuris Civilis, czyli Ciało Prawa Cywilnego. W ramach tej wielkiej kodyfikacji zapisano ponad 5000 stron, głównie w języku łacińskim, którym posługiwał się sam cesarz.

Justynian I Wielki

Justynian przyszedł na świat 11 maja 483 roku w Tauresium znajdującym się w rzymskiej prowincji Iliria. Był siostrzeńcem cesarza Justyna I, który najpierw powierzył mu stanowisko oficera w konnej straży przybocznej cesarza, a następnie 1 kwietnia 527 roku ogłosił go współcesarzem. Po krótkim czasie, bo już 1 sierpnia 527 roku, po śmierci Justyna I, Justynian I jego małżonką Teodora objęli samodzielne rządy w Konstantynopolu. Celem Justyniana było przywrócenie i konsolidacja cesarstwa i jego potęgi. Dla odzyskania terenów i spacyfikowania krnąbrnych sąsiadów wysyłał armie powierzone doświadczonym dowódcą, takim jak Belizariusz i Narses, którzy rozgromili Ostrogotów, Persów i Wandali, odzyskując znaczne części Afryki, Italii, Sardynię, Korsykę oraz południową Hiszpanię, ponownie zamykając w granicach Cesarstwa Morza Czarne i Śródziemne. Pomimo, iż były to podboje spektakularne, okazały się krótkotrwałe, a większość odzyskanych terenów została utracona na rzecz Arabów.

Krótko po objęciu rządów, bo już w 532 roku, cesarz musiał zmierzyć się z wybuchem powstania Nika, które owładnęło Konstantynopolem. Powstańcy domagali się od cesarza odwołania kilku doradców i ustąpienia z tronu samego Justyniana. Prawdopodobnie pod wpływem Teodory, Justynian rozkazał swoim najbardziej zaufanym dowódcom, Belizariuszowi i Mundusowi, stłumić powstanie, w wyniku czego zginęło ponad 30 000 powstańców zapędzonych na hipodrom. Dokonane w mieście zniszczenia, otworzyły cesarzowi drogę do wielkiej przebudowy miasta.

Rządy Justyniana nie ograniczały się jedynie do odzyskiwania terenów utraconych przez Zachodnie Cesarstwo, ale również dążyły do wewnętrznego wzmocnienia Imperium poprzez uporządkowanie kwestii religijnych i prawnych. Na rzecz chrześcijaństwa, mającego pod względem moralnym i ideologicznym konsolidować państwo, prowadził szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zlikwidowanie pogaństwa i herezji. Walka ta, nie ograniczała się jedynie do zamykania pogańskich miejsc kultu jak świątynia Izydy na wyspie File, ale również ogłosił przepisy, na mocy których, każdy mieszkaniec Cesarstwa, który nie przyjął chrztu mógł spodziewać się konfiskaty mienia, a prywatne czczenie pogańskich bożków, było zagrożone karą śmierci. Zwalczanie pogańskich pozostałości zaczęło przybierać niejednokrotnie absurdalny wymiar, czego przykładem może być zamkniecie Akademii Platońskiej w 529 roku, co doprowadziło od ucieczki skupionych przy niej filozofów do Persji. Działalność na rzecz religii przyjęła również charakter cezaropapizmu, gdzie to Justynian zwoływał synody i miał decydujący głos w decydowaniu o dogmatach kształtujących wiarę chrześcijańską, w tym utrwalając jako jedyne wyznanie wiary credo nicejsko-konstantynopolitańskie. Wycofał się również z części postanowień dotyczących organizacji kościelnej, które zostały podjęte przez poprzednich cesarzy, przywracając tym samym jedność pomiędzy kościołami i strukturami Rzymu i Konstantynopola. Podczas zwołanego w 553 roku soboru w Konstantynopolu, doprowadził do ponownego potępienia poglądów Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru, związanych herezją nestoriańską. Z kolei widocznym dla wszystkich mieszkańców Cesarstwa działaniem wzmacniającym i wynoszącym na piedestał religię chrześcijańska było ufundowanie nowej bazyliki Hagia Sophia. Cesarz fundował również świątynie nie tylko w stolicy, ale także w innych częściach Cesarstwa, gdzie należy wymienić choćby kościół San Vitale w Rawennie. Wśród działań architektonicznych, należy tez zwrócić uwagę na rozbudowę systemu akweduktów i cystern, a także znacząca rozbudowę sieci dróg i mostów oraz na służące mieszkańcom miast łaźnie publiczne. Ponadto doprowadził do rozbudowy sieci umocnień na wschodniej granicy cesarstwa oraz niedaleko miejsca swojego urodzenia założył miasto Justiniana Prima, które miało zastąpić Saloniki jako polityczne i religijne centrum Ilirii.

Gospodarka cesarstwa dzięki opierała się przede wszystkim na rolnictwie, jednak działania cesarza doprowadziły do rozwoju handlu dalekosiężnego, dzięki któremu rzymskie zborze było transportowane aż do Kornwalii, gdzie było wymieniane na cynę. W ramach handlu wewnętrznego, Justynian nakazał budowę licznych spichlerzy, które pozwalały na przechowywanie transportowanego zboża pomiędzy prowincjami cesarstwa. W 541 roku dla uchronienia i wzmocnienia produkcji wyrobów jedwabnych cesarz nadał monopol fabrykom cesarskim, co z kolei pozwoliło na tworzenie produktu, który był znacząco tańszy do sprowadzanego, z którym teraz mógł również konkurować jakością. Wydobycie złota i srebra odbywało się na Bałkanach, w Anatolii, Armenii, Egipcie, Nubii i na Cyprze. Dla zapewniania stałych przychodów do cesarskiego skarbca, Justynian podjął się reformy administracyjnej, znacząco ją upraszczając przez zwiększenie uprawnień części urzędników i likwidację mniejszych jednostek. Połączona z reformą administracyjną profesjonalizacja poboru podatków, doprowadziła do osłabienia rad miejskich w miastach greckich, podnosząc roczne dochody państwa o ponad milion solidów.

Jednak bez wątpienia największym dziełem Justyniana I, było dokonanie wielkiej kodyfikacji prawa, pierwszej w historii Cesarstwa Rzymskiego i zarazem pierwszego wyraźnego rozgraniczenia na gałęzie prawa cywilnego i prawa karnego. Podjęte działania były nie tylko kodyfikacją, ale również rewizją prawa rzymskiego, której nigdy wcześniej nie odważono się podjąć. Całość legislacji została w 1583 roku przez ówczesnego redaktora Dionizego Gothofreda nazwana Corpus Iuris Civilis, co miało stanowić rozróżnienie od zbiorów prawa kanonicznego. W składzie zbioru znalazły się dzieła pierwotnie nazwane jako Institutiones, Digesta, Codex Justinianeus oraz Novaelle. Pierwszym projektem był Codex, którego powstawania pilnował kwestor Trybonian, a który został wydany 7 kwietnia 529 roku, by swój ostateczny kształt przyjąć w 534 roku. W roku 533 ukazały się Digesta stanowiące zbiór myśli i komentarzy wybranych z dzieł najwybitniejszych rzymskich jurystów. Kolejną częścią przedsięwzięcia było Institutiones, czyli Instytucje, stanowiące podręcznik tłumaczący zasady prawa i przygotowujący do zagłębienia się w poznawanie przepisów. Ostatnią część zbioru stanowiły Novaelle, które jako jedyna część została wydana w języku greckim i zawierały treści pojedynczych konstytucji cesarskich i dekretów.

Na okres rządów Justyniana I przypadł również wybuch epidemii dżumy, która przybyła za pośrednictwem egipskich statków ze zbożem w 542 roku. Według szacunków, w samym tylko Konstantynopolu w wyniku choroby życie straciło około 300 000 ludzi.

Cesarz spłacił dług śmierci 14 listopada 565 roku.

Corpus Iuris Civilis

Corpus stanowi podstawę łacińskiej jurysprudencji, a dla historyków stanowi cenne źródło dla badania działalności Cesarstwa Rzymskiego. Jako zbiór gromadzi wiele źródeł, w których wyrażano lub publikowano prawa i inne regulacje: ustawy, senackie konsultacje, dekrety cesarskie, precedensy sądowe oraz opinie i interpretacje prawników. Kodeks Tryboniana zapewnił przetrwanie prawa rzymskiego, stając się podstawą późniejszego prawa bizantyjskiego, wyrażonego w Basilika Bazylego I i Leona VI Mądrego. Jedyną zachodnią prowincją, gdzie wprowadzono kodeks justyniański, była Italia skąd trafił do Europy Zachodniej w XII wieku i stał się podstawą wielu lokalnych kodeksów, które z kolei rozprzestrzeniły się wraz z europejskimi imperiami w epoce wielkich odkryć geograficznych.

Pracami jak już wspomniano kierował Trybonian, a jego zespół miał upoważnienie do redagowania włączanych materiałów. Zakres wprowadzonych zmian nie jest znany i w większości pozostaje niemożliwy do ustalenia, ponieważ większość oryginałów nie zachowała się. Tekst powstał i był rozpowszechniany niemal wyłącznie po łacinie, która w latach 529–534 wciąż była językiem urzędowym rządu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, choć dominującym językiem kupców, rolników, marynarzy i innych mieszkańców był grecki.

Corpus Iuris Civilis został przełożony na grekę, gdy ten język stał się przeważający w Cesarstwie Wschodniorzymskim, i w tej formie nadal stanowił podstawę prawa imperium jako Basilika (gr. τὰ βασιλικά, „prawa cesarskie”) aż do XV wieku. Basilika z kolei stała się podstawą lokalnych kodeksów prawnych na Bałkanach w okresie późniejszego panowania osmańskiego, a później — podstawą kodeksu prawnego nowożytnej Grecji. W Europie Zachodniej Corpus Iuris Civilis lub jego następcze teksty, takie jak Basilika, początkowo nie zakorzeniły się na stałe i zostały ponownie odkryte dopiero w średniowieczu, kiedy to „przyjęto” je lub naśladowano jako prawo prywatne. Zawarte w nim prawo publiczne było wykorzystywane jako źródło argumentów zarówno przez władze świeckie, jak i kościelne. To odzyskane prawo rzymskie stało się z kolei fundamentem prawa we wszystkich systemach prawa cywilnego. Postanowienia Corpus Iuris Civilis wpłynęły także na prawo kanoniczne Kościoła katolickiego — mawiano, że ecclesia vivit lege romana („Kościół żyje prawem rzymskim”).

Wpływ na systemy common law był znacznie mniejszy, choć pewne podstawowe pojęcia z Corpus przetrwały poprzez prawo normańskie — na przykład rozróżnienie, szczególnie widoczne w Instytucjach, między „prawem” (ustawą) a zwyczajem. Corpus wciąż wywiera istotny wpływ na prawo międzynarodowe publiczne. Jego cztery części stanowią zatem dokumenty założycielskie zachodniej tradycji prawnej.

Zawarte w zbiorze ustawy ograniczały możliwości rozwodu, w tym rozwodu za obopólną zgodą. Ten ostatni został zresztą zniesiony przez bezpośredniego następcę twórcy — Justyna II. Zbiór zawierał prawa chroniące prostytutki przed wyzyskiem oraz kobiety przed przymusową prostytucją, nakładał na gwałcicieli surowe kary. Ponadto wprowadzał zasady, wedle których kobiety oskarżone o poważne przestępstwa powinny być pilnowane przez inne kobiety, aby zapobiec nadużyciom seksualnym; wdowa powinna odzyskać swoją posag; mąż nie mógł zaciągać dużych długów bez dwukrotnej zgody żony.

Prawo rodzinne wykazywało też większą troskę o interesy dzieci, zwłaszcza tych urodzonych poza małżeństwem. Justynian w zbiorze praw wykazywał również szczególne zainteresowanie problemem zaniedbywania dzieci. Dążył do ochrony praw dzieci, których rodzice ponownie się żenili i mieli kolejne potomstwo albo po prostu rozstawali się i porzucali swoje dzieci, zmuszając je do żebrania.

W zbiorze znalazły się również ustawy skierowane przeciwko heretykom, poganom, Żydom i Samarytanom, zakazując im zajmowania urzędów publicznych, niszczenia ich miejsc kultu oraz ograniczając prawo własności.

Institutiones

Institutiones, czyli Instytucje powstały w pierwszej połowie VI wieku z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego. W znacznej mierze oparta była na wzorze ustanowionym przez powstałe w II wieku Instytucje jurysty Gajusza.

Sporządzone z polecenia cesarza Justyniana dzieło, miały być wstępem do całego zbioru Corpus Iuris Civilis. Zgodnie z założeniem cesarza, Instytucje miały być przeznaczone dla początkujących studentów prawa i osób, pragnących poznać reguły prawem rządzące, w przeciwieństwie do Digestów, przeznaczone dla zaawansowanych studentów i praktykujących prawników. Potrzeba stworzenia pracy stanowiącej wstęp do nauki prawa, pojawiła się już w 530 roku w konstytucji cesarskiej Deo auctore, gdzie uznano, że należy stworzyć coś, co może zostać ogłoszone w miejsce elementarnych prac, aby surowa inteligencja studenta, karmiona prostą strawą, mogła łatwiej przejść do zaawansowanych studiów prawniczych.

Pod nadzorem kwestora Tryboniana, juryści Teofil i Doroteusz rozpoczęli prace nad wyłanianiem podstawowych instytucji prawa rzymskiego z podręczników stworzonych przez uznane autorytety rzymskiego prawodawstwa. Podstawę nowych Instytucji stanowił podręcznik o tej samej nazwie stworzony przez Gajusza i następnie uzupełniony przez Marcjana i Ulpiana.

Przez lata prowadzono dywagacje, który z jurystów odpowiadał za powstanie odpowiednich części Instytucji, jednak najbardziej prawdopodobnym jest, że obaj przygotowali wypisy z wcześniejszych prac, które zostały uzupełnione przez Tryboniana o nowe ustawy, a następnie przeredagowane przez samego cesarza Justyniana.

Institutiones zostały opublikowane 21 listopada 533 roku i ogłoszone razem z Digestami 30 grudnia roku 533. Zgodnie z decyzją cesarza, Instytucje były nie tylko podręcznikiem dla studentów prawa, ale stanowiły samodzielny akt prawny.

Instytucje Justyniana, podobnie jak wcześniejsze dzieło Gajusza, zostały podzielona na cztery księgi. Księgi podzielono według klucza personae, res i actiones, czyli na przepisy dotyczące osób, rzeczy i skargi oraz przepisy proceduralne. Cały zbiór liczy 98 tytułów, z których obszerniejsze dodatkowo podzielono na paragrafy.

Zgodnie z tym podziałem, pierwsza księga licząca 26 tytułów traktuje o sprawiedliwości i prawie, prawie natury, narodów i obywatelskim, źródłach prawa, władzy ojcowskiej, małżeństwie, przysposobieniu i kurateli. Księga druga licząca 25 tytułów dotyczy rzeczy i ich rodzajów, sposobów nabycia własności, służebnościach, użytkowaniu, zasiedzeniu, darowiźnie, dziedziczeniu, testamentach, zapisach, spadkobiercach i kodycylach. Trzecia księga, licząca 29 tytułów, będąca zarazem najobszerniejszą dotyczy spadków, poręczeń, dziedziczenia, i zobowiązań. Porusza również formy czynności prawnych. Ostatnia księga, składająca się z 18 tytułów porusza tematykę zobowiązań zrodzonych z występku, kradzieży, rabunku, odpowiedzialności za szkodę, zniewagi, zabezpieczenia powództwa, skarg oraz publicznego postępowania sądowego.

Tekst Instytucji przyjmuje ton autorytatywny, sprawiający wrażenie przemawiania samego cesarza jest pozbawiony kazuistyki i dodatkowych informacji, z których dzieł mogą pochodzić czytane fragmenty.

Do dnia dzisiejszego nie zachował się żaden kompletny rękopis z czasów Justyniana. Najstarsze zachowane rękopisy, to fragmenty palimpsestu weneckiego z IX wieku, a także rękopis z początku X wieku z Bambergu i Codex Parisiensis z X wieku, zawierający obszerne fragmenty Instytucji. Cały tekst zachował się w tzw. glosie turyńskiej, czyli Codez Taurinensis z X wieku, a także w greckiej parafrazie Instytucji opracowanej przez Teofila. Dzieło po raz pierwszy pojawiło się drukiem w Moguncji w 1468 roku za sprawą Schoffera. Kolejne edycje pochodziły z 1583 i dwie z 1585 roku za które odpowiadali kolejno Dionizy, a także Haloander, a także Cujas. W 1867 roku pojawiła się edycja Krügera i rok później Huschkego, którzy oparli się na tekście palimpsestu weneckiego, uzupełnionego następnie edycją moguncką. W Polsce skutecznego tłumaczenia Instytucji podjęli się w 1850 roku Aleksander Cukrowicz, oraz w 1986 roku Cezary Kunderewicz. W 1996 roku pojawiło się również wydanie 11 rozdziałów Instytucji w odniesieniu ich do współczesnego polskiego prawodawstwa, za które odpowiadają Witold Wołodkiewicz i Maria Zabłocka. W 2018 roku redakcji i wydania dzieła podjął się Tomasz Palmirski wraz z zespołem złożonym z Krzysztofa Hilmana i Jarosława Reszczyńskiego. Obecne tłumaczenie jest czwartym opracowaniem dzieła Justyniana Wielkiego, bazującym na tekście zawartym w glosie turyńskiej.

Łukasz Nowok

IN NOMINE DOMINI NOSTRI IHESU CHRISTI

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS

FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS

PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS

CUPIDAE LEGUM IUVENTUTI

Imperatoriam maiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator.

1. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductae cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. 2. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium profundum euntes, caelesti favore iam adimplevimus. 3. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum eruditionis a voce principali procedat. 4. Igitur post libros quinquaginta digestoram seu pandectarum, in quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius legitimae scientiae prima elementa. 5. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali remedio illuminatum est. 6. Quas ex omnibus antiquorum institutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus.

7. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere perfecto, posse etiam nostram rem publicam in partibus eius vobis credendis gubernare.

Data undecimo kalendas Decembres Constantinopoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto tertium consule.

W IMIĘ PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA

CESARZ CEZAR, FLAWIUSZ, JUSTYNIAN, ALEMAŃSKI, GOCKI,

FRANKIJSKI, GERMAŃSKI, ANTYJSKI, ALAŃSKI, WANDALSKI, AFRYKAŃSKI,

POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, SŁAWNY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR, ZAWSZE AUGUST,

DO MŁODYCH PRAGNĄCYCH POZNAĆ PRAWO.

Wypada, aby Majestat Cesarski nie tylko wyróżniał się orężem, lecz także był chroniony prawami, tak aby rządy mogły być sprawiedliwie administrowane zarówno w czasie wojny, jak i pokoju, a Władca Rzymski nie tylko odnosił zwycięstwa w bitwach z wrogiem, ale także za pomocą legalnych środków pokonywał złe zamiary niegodziwców i okazywał się tak samo surowy w wymierzaniu sprawiedliwości, jak triumfujący nad pokonanymi wrogami.

To podwójne zadanie wypełniliśmy teraz, z największą uwagą i starannością, a także z pomocą Boga. Albowiem ludy barbarzyńskie, poddane Naszej władzy, uznają Nasze dokonania wojenne, a Afryka, jak i liczne inne prowincje po tak długim okresie czasu poddały się rzymskiej dominacji i ponownie stały się częścią Naszego Imperium dzięki Naszym podbojom, wspieranych mocą Niebiańską, a wszystkie ludy, w istocie, są teraz rządzone prawami albo przez Nas ogłoszonymi, albo przez Nas skompilowanymi. Po doprowadzeniu do doskonałej harmonii Konstytucji Cesarskich, dotychczas pogrążonych w zamieszaniu, skierowaliśmy Naszą uwagę na niezmierzone tomy starożytnej jurysprudencji i w końcu dokonaliśmy tego najtrudniejszego zadania, postępując, niczym przez głębiny oceanu, i wspierani łaską niebios. Po tym, dzięki Łasce Bożej, wezwaliśmy dostojnego Tryboniana, Mistrza i byłego Kwestora Naszego Świętego Pałacu, wraz z Teofilem i Doroteuszem, wybitnymi mężami i profesorami (których umiejętności, znajomość prawa i wierność w posłuszeństwie Naszym rozkazom dowiedli wielokrotnie), i specjalnie nakazaliśmy im sporządzić Instytucje z Naszego upoważnienia i za Naszą radą, abyście mogli uczyć się pierwszych zasad prawa nie ze starożytnych baśni, lecz pozyskiwać je od Cesarskiego Majestatu; aby ani wasze uszy, ani wasze umysły nie wchłaniały niczego, co jest bezużyteczne lub nieprawidłowe, lecz wszystko, co jest we wszystkim zgodne z rozumem. I podczas gdy w dawniejszych czasach ledwie było możliwe dla tych, którzy was poprzedzili, czytać Konstytucje Cesarskie w ciągu czterech lat, wy możecie teraz, od samego początku, to czynić; będąc uznani za godnych takiego zaszczytu i szczęścia, że zarówno początek, jak i koniec waszej nauki prawa pochodzą z ust waszego Władcy. Dlatego, po ukończeniu pięćdziesięciu ksiąg Digestów lub Pandektów, w których zebrano całe starożytne prawo, a które kazaliśmy skompilować przez wspomnianego wybitnego Tryboniana i innych znamienitych i najznamienitszych mężów, nakazaliśmy, aby te Instytucje zostały podzielone na następujące cztery księgi, aby stanowiły one pierwsze elementy całej nauki jurysprudencji. W nich dokonano krótkiego wyjaśnienia zarówno zasad, które obowiązywały wcześniej, jak i tych, które, po tym jak zostały zaciemnione przez nieużywanie, zostały ponownie oświecone przez Cesarską restaurację. Te Instytucje, zebrane ze wszystkich starożytnych dzieł, a zwłaszcza z Komentarzy Naszego Gajusa, obejmujące nie tylko to, co zawarte jest w jego Instytucjach, ale także te z jego dzieła dotyczące codziennych transakcji i skompilowane z dzieł wielu innych, wspomniani trzej uczeni mężowie przedstawili Nam, a po ich przeczytaniu i zbadaniu nadaliśmy im pełną władzę Naszych Konstytucji.

Przyjmijcie zatem z największą gorliwością i zapałem te Nasze prawa i okażcie się w nich tak dobrze poinformowani, aby po ukończeniu waszego kursu prawa, najpiękniejsza nadzieja inspirowała was do bycia kompetentnymi do zarządzania Naszym dominium, w jakichkolwiek częściach tegoż, administracja może być wam powierzona.

Dan w Konstantynopolu, jedenastego dnia przed Kalendami Grudnia, podczas trzeciego Konsulatu Naszego Pana Justyniana, zawsze Augusta.

Liber Primus — Księga Pierwsza

TIT. 1 De Iustitia Et Iure

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens.

1. Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.

2. His generaliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset.

3. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

4. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.

TYTUŁ 1. O Sprawiedliwości i Prawie

Sprawiedliwość to stałe i niezmienne pragnienie oddania każdemu tego, co mu się należy.

1. Jurysprudencja to znajomość spraw boskich i ludzkich oraz rozumienie tego, co jest sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe.

2. Po ogólnym zrozumieniu tych podziałów i mając zamiar wyjaśnić prawa ludu rzymskiego, wydaje się, że można to najdogodniej uczynić, jeśli oddzielne zagadnienia zostaną na początku potraktowane w sposób jasny i prosty, a następnie z większą starannością i dokładnością; albowiem jeśli od razu, na początku, obciążymy jeszcze nieuformowany i niedoświadczony umysł studenta mnóstwem i różnorodnością szczegółów, doprowadzimy do jednej z dwóch rzeczy; to znaczy, albo spowodujemy, że porzuci swoje studia, albo poprzez nadmierny trud — a także z nieufnością, która bardzo często zniechęca młodych ludzi — doprowadzimy go do punktu, do którego, gdyby poprowadzono go łatwiejszą drogą, mógłby zostać doprowadzony szybciej bez większego wysiłku i bez obaw.

3. Następujące są nakazy Prawa: żyć uczciwie, nie krzywdzić innego i oddawać każdemu to, co do niego należy.

4. Istnieją dwie gałęzie tego studium, a mianowicie: prawo publiczne i prawo prywatne. Prawo publiczne to to, które dotyczy zarządzania rzymskim rządem; prawo prywatne odnosi się do interesów jednostek. Zatem prawo prywatne jest trójdzielne w swej naturze, gdyż składa się z zasad Prawa Naturalnego, z zasad Prawa Narodów i z zasad Prawa Cywilnego.

TIT. 2 De Iure Naturali Gentium Et Civili

Ius naturale est quod natura omnia animalia docuit. nam ius istud non humani generis proprium est, sed omnium animalium, quae in caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur. hinc descendit maris atque feminae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio et educatio: videmus etenim cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri.

1. Ius autem civile vel gentium ita dividitur: omnes populi qui legibus et moribus reguntur partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. et populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utitur. quae singula qualia sunt, suis locis proponemus.

2. Sed ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus, vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur; Romani enim a Quirino Quirites appellantur. sed quotiens non addimus, cuius sit civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum poetam dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Graecos egregius Homerus, apud nos Vergilius. Ius autem gentium omni humano generi commune est. nam usu exigente et humanis necessitatibus gentes humanae quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt et captivitates secutae et servitutes, quae sunt iuri naturali contrariae (iure enim naturali ab initio omnes homines liberi nascebantur); ex hoc iure gentium et omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, depositum, mutuum, et alii innumerabiles.

3. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex non scripto, ut apud Graecos: τῶν νόμων οἱ μὲν ἔγγραφὤοι, οἱ δὲ ἄγραφοι[id est: legum aliae scriptae aliae non scriptae]. Scriptum ius est lex, plebiscita, senatus consulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium.

4. Lex est quod populus Romanus senatorio magistratu interrogante, veluti consule, constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebiscita, lege Hortensia lata, non minus valere quam leges coeperunt.

5. Senatus consultum est, quod senatus iubet atque constituit. nam cum auctus est populus Romanus in eum modum ut difficile sit in unum eum convocari legis sanciendae causa, aequum visum est senatum vice populi consuli.

6. Sed et quod principi placuit, legis habet vigorem, cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem concessit. quodcumque igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent.

7. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est.

8. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso eorum non liceret, ut est constitutum.

9. Ex non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur

10. Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent.

11. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata.

12. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si personae, quarum causa statutum est, ignorentur.

TYTUŁ 2. O Prawie Naturalnym, Prawie Narodów I Prawie Cywilnym

Prawo Naturalne to to, czego nauczyła natura wszystkie zwierzęta, albowiem prawo to nie jest właściwe wyłącznie rodzajowi ludzkiemu, lecz stosuje się do wszystkich stworzeń, które rodzą się w powietrzu, na ziemi i w morzu. Stąd wywodzi się związek samca i samicy, który nazywamy małżeństwem; i stąd pochodzi prokreacja i wychowanie dzieci; widzimy bowiem, że także inne zwierzęta postępują tak, jakby były obdarzone znajomością tego prawa.

1. Prawo Cywilne i Prawo Narodów dzielą się następująco. Wszystkie narody, które są rządzone prawami i zwyczajami, posługują się prawem, które częściowo jest dla nich swoiste, a częściowo dotyczy wszystkich ludzi; albowiem to, co każdy naród ustanowił dla siebie, jest swoiste dla tego Państwa i nazywane jest Prawem Cywilnym, będąc, niejako, szczególnym prawem tej konkretnej wspólnoty. Ale prawo, które naturalny rozum ustanowił wśród całej ludzkości i które jest jednakowo przestrzegane wśród wszystkich narodów, nazywane jest Prawem Narodów, jako to, z którego korzystają wszystkie narody. Lud rzymski również posługuje się prawem, które jest częściowo dla niego swoiste, a częściowo wspólne wszystkim ludziom. Postaramy się przedstawić ich rozróżnienia we właściwych miejscach.

2. Prawo Cywilne wywodzi swoją nazwę od każdego państwa, jak na przykład od Ateńczyków; albowiem jeśli ktoś zechce nazwać prawa Solona lub Drakona Prawem Cywilnym Aten, nie popełni błędu; w ten sposób bowiem nazywamy prawo, którym posługuje się lud rzymski, Prawem Cywilnym Rzymian, albo Jus Quiritium używanym przez obywateli rzymskich, jako że Rzymianie nazywani są Quirites od Quirynusa. Kiedy jednak nie dodajemy nazwy państwa, mamy na myśli nasze własne prawo; tak jak gdy wspominamy „poetę”, ale nie podajemy jego imienia, wśród Greków rozumiany jest sławny Homer, a u nas Wergiliusz. Prawo Narodów jest jednak wspólne całej ludzkości, albowiem wszystkie narody ustanowiły dla siebie pewne regulacje, wymuszone przez zwyczaj i ludzką konieczność. Powstały bowiem wojny, a niewola i niewolnictwo, które są sprzeczne z prawem naturalnym, nastąpiły w ich wyniku, gdyż, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie pierwotnie urodzili się wolni; i z tego prawa wywodzi się prawie wszystkie kontrakty, takie jak kupno, sprzedaż, najem, spółka, depozyt, pożyczka i niezliczone inne.

3. Nasze Prawo, którym się posługujemy, jest albo pisane, albo niepisane, tak jak wśród Greków istnieją prawa pisane i niepisane. Prawo pisane składa się ze Statutów, Plebiscita, Dekretów Senatu, Decyzji Cesarzy, Rozkazów Urzędników i Odpowiedzi Juryskonsulów.

4. Statut to to, co lud rzymski ustanowił w wyniku zapytania urzędnika senackiego, na przykład konsula. Plebiscitum to to, co plebejusze ustanowili na podstawie zapytania urzędnika plebejskiego, na przykład trybuna. Plebejusze różnią się od ludu, tak jak gatunek od rodzaju; albowiem przez słowo „lud” rozumie się wszystkich obywateli, włącznie z patrycjuszami i senatorami, a przez termin „plebejusze” oznacza się wszystkich innych obywateli, z wyłączeniem patrycjuszy i senatorów. Plebiscita miały taką samą moc jak statuty od czasu uchwalenia Lex Hortensia.

5. Dekret Senatu to to, co Senat nakazuje i ustanawia, albowiem od kiedy lud rzymski tak bardzo się rozrósł, że trudno jest zwołać go na zgromadzenie w celu uchwalenia prawa, wydawało się słuszne konsultować Senat zamiast ludu.

6. Cokolwiek jest zatwierdzone przez władcę, również ma moc prawa, ponieważ przez Lex Regia, skąd wywodzi się jego władza, lud przekazał mu całą swoją jurysdykcję i autorytet. Dlatego cokolwiek Cesarz ustanawia za pomocą Reskryptu lub dekretuje jako urzędnik, albo nakazuje Edyktem, stanowi prawo, i te nazywane są Konstytucjami. Niektóre z nich są osobiste i nie są uważane za precedensy, ponieważ władca nie życzy sobie, aby tak było; albowiem wszelka łaska, której udziela ze względu na zasługi, lub gdy wymierza komuś karę, albo udziela mu niezwykłej pomocy, dotyczy tylko danej osoby; inne zaś, jako że mają ogólne zastosowanie, bezspornie wiążą wszystkich.

7. Edykty Pretorów również posiadają ponadprzeciętną władzę, i zwykliśmy nazywać je prawami „honorowymi”, ponieważ czerpią swoją moc od tych, którzy są obdarzeni honorami, to znaczy urzędników. Edylowie kurulni, podobnie, dawniej ogłaszali edykty dotyczące pewnych spraw, które również stanowią część prawa honorowego.

8. Odpowiedzi Juryskonsulów to decyzje i opinie osób, którym nadano uprawnienia do ustanawiania praw; albowiem w dawnych czasach postanowiono, że prawa powinny być publicznie interpretowane przez tych, którym Cesarz nadał prawo do odpowiadania, i którzy nazywani byli juryskonsulami, a jednomyślne decyzje i opinie tych ostatnich miały taką moc, że, zgodnie z Konstytucjami, sędziemu nie wolno było odstąpić od tego, co oni orzekli.

9. Prawo niepisane to to, co potwierdził zwyczaj, albowiem zwyczaje długo przestrzegane i usankcjonowane zgodą tych, którzy je stosują, przypominają prawo.

10. Nie bez przyczyny Prawo Cywilne wydaje się być podzielone na dwie gałęzie; ponieważ w swoim pochodzeniu wydaje się wywodzić z instytucji dwóch państw, a mianowicie Aten i Sparty; albowiem w tych państwach Spartanie mieli w zwyczaju zapamiętywać zasady, które służyły im jako prawa, a Ateńczycy, z drugiej strony, przestrzegali wszelkich przepisów prawnych, które zapisali.

11. Prawa Naturalne, które są przestrzegane bez rozróżnienia przez wszystkie narody i zostały ustanowione przez Boską Opatrzność, pozostają zawsze stałe i niezmienne; ale te, które każde Państwo ustanawia dla siebie, są często zmieniane albo przez milczącą zgodę ludu, albo przez jakąś inną, później uchwaloną ustawę.

12. Każde prawo, którym się posługujemy, odnosi się albo do osób, do rzeczy, albo do czynów. Najpierw zajmiemy się osobami, albowiem niewielka jest korzyść ze znajomości prawa, jeśli nieznane są osoby, ze względu na które zostało ono przyjęte.

TIT. 3 De Iure Personarum

Summa itaque divisio de iure personarum haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut servi.

1. Et libertas quidem est, ex qua etiam liberi vocantur, naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur.

2. Servitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.

3. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur.

4. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber maior viginti annis ad pretium participandum sese venumdari passus est. In servorum condicione nulla differentia est.

5. In liberis multae differentiae sunt: aut enim ingenui sunt aut libertini.

TYTUŁ 3. O Prawach Osób

Główny podział prawa osób jest taki, że wszyscy ludzie są albo wolni, albo są niewolnikami.

1. Wolność (od której pochodzi określenie „wolny”) to naturalne prawo, przysługujące każdemu, aby czynić, co mu się podoba, chyba że przeszkadza mu siła lub prawo.

2. Niewolnictwo jest postanowieniem Prawa Narodów, na mocy którego jedna osoba jest podporządkowana władzy innej, wbrew naturze.

3. Niewolnicy są tak nazywani, ponieważ wodzowie nakazują sprzedawać jeńców i w ten sposób ich zachować, zamiast zabijać; nazywani są również mancipia, z tej przyczyny, że zostali wzięci od wroga ręką (manu).

4. Co więcej, niewolnicy są albo urodzeni, albo stają się nimi. Urodzeni są nimi, gdy pochodzą od naszych niewolnic, a stają się nimi z Prawa Narodów przez niewolę, albo zgodnie z Prawem Cywilnym; jak na przykład gdy człowiek wolny i powyżej dwudziestego roku życia pozwala się sprzedać, aby uzyskać część ceny.

5. Nie ma żadnej różnicy w stanie niewolników, ale wśród ludzi wolnych istnieje kilka rozróżnień, albowiem są oni albo urodzeni wolni, albo wyzwoleni.

TIT. 4 De Ingenius

Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et ex contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, liberum an servum pariat? et Marcellus probat, liberum nasci: sufficit enim ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum est.

1. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim constitutum est, natalibus non officere manumissionem.

TYTUŁ 4. O Osobach Urodzonych Wolnymi

Osobą urodzoną wolną jest ta, która jest wolna od chwili urodzenia, niezależnie od tego, czy jest potomkiem małżeństwa dwojga osób wolno urodzonych, czy też dwojga osób wyzwolonych z niewoli, albo osoby wyzwolonej i osoby wolno urodzonej. Co więcej, każdy, kto rodzi się z wolnej matki, a ojciec jest niewolnikiem, jest mimo to urodzony wolnym; tak samo jak ten, kto rodzi się z wolnej matki i nieznanego ojca, ponieważ został poczęty w luźnym związku. Wystarczy również, jeśli jego matka była wolna w chwili jego narodzin, chociaż mogła być niewolnicą w czasie poczęcia. I, z drugiej strony, jeśli wolna kobieta poczęłaby, a następnie, stawszy się niewolnicą, urodziłaby, orzeczono, że dziecko jest urodzone wolne, ponieważ nieszczęście matki nie powinno być źródłem krzywdy dla jej nienarodzonego dziecka. Z tego faktu powstało następujące pytanie, mianowicie, czy brzemienna niewolnica, która została wyzwolona, a następnie ponownie stała się niewolnicą i rodzi dziecko, będzie ono uważane za wolno urodzone czy za niewolnika? Marcellus uważa, że dziecko rodzi się wolne, albowiem wystarczy, by jeszcze nienarodzone, jego matka była wolna, nawet przez krótki okres, co uznajemy za prawdę.

1. Nikomu, kto urodził się wolny, nie szkodzi to, że został sprowadzony do niewoli, a następnie wyzwolony, albowiem bardzo często orzekano, że wyzwolenie nie jest szkodliwe dla przywilejów urodzenia.

TIT. 5 De Libertinis

Libertini sunt qui ex iusta servitute manumissi sunt. manumissio autem est datio libertatis: nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et tertium genus libertini, qui desierant esse servi.

1. Multis autem modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis ecclesiis aut vindicta aut inter amicos aut per epistulam aut per testamentum aut aliam quamlibet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt.

2. Servi vero a dominis semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor aut proconsul aut praeses in balneum vel in theatrum eat.

3. Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat: nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum numero. sed dediticiorum quidem pessima condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerat observantiam alia constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praestari.

TYTUŁ 5. O Wyzwoleńcach

Wyzwoleńcy to ci, którzy zostali wyzwoleni z legalnej niewoli. Wyzwolenie to nadanie wolności, bo dopóki ktoś jest w niewoli, podlega kontroli i władzy pana, ale wyzwolony zostaje uwolniony od jego władzy. Postępowanie to wywodzi swój początek z Prawa Narodów, ponieważ, zgodnie z Prawem Naturalnym, wszyscy ludzie rodzą się wolni; wyzwolenie nie mogło istnieć, dopóki niewolnictwo było nieznane, ale gdy zostało wprowadzone przez Prawo Narodów, nastąpił przywilej wyzwolenia; i choć początkowo wszyscy ludzie byli określani wspólną nazwą, później, przez Prawo Narodów, zaczęto wyróżniać trzy różne rodzaje osób, a mianowicie: ludzi wolnych; ich przeciwieństwo, niewolników; i trzecią klasę, wyzwoleńców, którzy przestali być niewolnikami.

1. Wyzwolenie dokonuje się na wiele sposobów: w świętych kościołach zgodnie z Konstytucjami Cesarskimi; przez laskę pretora; w obecności przyjaciół; listem; testamentem lub jakimkolwiek innym wskazaniem ostatniej woli. Istnieje również wiele innych metod, które zostały wprowadzone przez dawne konstytucje, a także przez nasze własne, za pomocą których można nadać wolność niewolnikowi.

2. Ponadto, panowie zawsze mogą wyzwalać swoich niewolników, a mogą to nawet czynić idąc ulicą; na przykład, gdy pretor, prokonsul lub namiestnik idzie do łaźni lub teatru.

3. Co więcej, stan wyzwoleńców w dawnych czasach był trojaki, albowiem po wyzwoleniu czasem uzyskiwali pełną i legalną wolność i stawali się obywatelami rzymskimi; czasem nabywali gorszy rodzaj wolności i, na mocy Lex Junia Norbana, stawali się Latynami; a następnie, znowu, uzyskiwali jeszcze mniejszy stopień wolności i, zgodnie z Lex Aelia Sentia, byli zaliczani do dedititii. Ten najniższy stan dedititii dawno temu wyszedł z użycia, a nazwa Latynów również nie jest już często używana. Stąd Nasza dobra wola, pragnąc ulepszyć wszystko i poprawić stan ludzkości, skorygowała to dwoma Konstytucjami i przywróciła tę kwestię do jej dawnego stanu; ponieważ przy założeniu Miasta Rzymu istniał tylko jeden rodzaj wolności, który był taki sam, jaki posiadała strona wyzwalająca; z wyjątkiem sytuacji, gdy wyzwolony był wyzwoleńcem, a strona wyzwalająca była wolno urodzona. Dlatego też znieśliśmy klasę dedititii jedną z Naszych Konstytucji, którą ogłosiliśmy wśród Naszych Decyzji, za pomocą której, na sugestię tego wybitnego męża, Kwestora Tryboniana, rozstrzygnęliśmy sporną kwestię starożytnego prawa. Na sugestię tego samego Kwestora zreformowaliśmy również stan Latynów Juliańskich i wszystko, co z nimi związane, za pomocą innej Konstytucji, która jest widoczna wśród Edyktów Cesarskich, i uczyniliśmy wszystkich wyzwoleńców obywatelami rzymskimi bez dokonywania jakichkolwiek rozróżnień w odniesieniu do wieku, sposobu wyzwolenia lub autorytetu strony wyzwalającej, jak to było dawniej w praktyce; i dodaliśmy kilka innych metod, za pomocą których wolność, wraz z obywatelstwem rzymskim, które jest jedynym rodzajem istniejącym obecnie, może być nadawana niewolnikom.

TIT. 6 Qui Quibus Ex Causis Manumittere Non Possunt

Non tamen cuicunque volenti manumittere licet. nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil agit, quia lex Aelia Sentia impedit libertatem.

1. Licet autem domino, qui solvendo non est, testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres extaturus non esset, vel servum suum necessarium heredem habeant, qui satisfacturus esset creditoribus, aut, hoc eo non faciente, creditores res hereditarias servi nomine vendant, nec iniuria defunctus afficiatur.

2. Idemque iuris est et si sine libertate servus heres institutus est. quod nostra constitutio non solum in domino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur, cum non est verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse et neminem sibi heredem fore.

3. In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura sunt creditoribus.

4. Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis viginti non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta causa manumissionis adprobata fuerit manumissi.

5. Iustae autem manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutricem, educatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ductatur, nisi iusta causa impediat, et qui manumittitur procuratoris habendi gratia, ne minor septem et decem annis manumittatur.

6. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur.

7. Cum ergo certus modus manumittendi minoribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, eveniebat ut qui quattuordecim annos aetatis expleverit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti, libertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere, quemadmodum voluerit, permittimus, ut et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesimum aetatis annum antiquitas libertatem servo dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare servo suo concedimus, nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmodi aetati et pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint pervenire.

TYTUŁ 6. Kto Nie Może Wyzwalać Innych I Dlaczego Nie Jest To Możliwe

Nikt jednak nie ma prawa nadawać wyzwolenia, kiedy tylko zechce; albowiem jeśli czyni się to w celu oszukania wierzycieli, akt ten jest nieważny, ponieważ Lex Aelia Sentia uniemożliwia nadanie wolności w takich okolicznościach.

1. Pan, który nie jest wypłacalny, może jednak w testamencie ustanowić swojego niewolnika swoim dziedzicem i nadać mu wolność, tak aby stał się wolny oraz jego jedynym i koniecznym dziedzicem; pod warunkiem, że w tymże testamencie nie zostanie ustanowiony żaden inny dziedzic, albo dlatego, że żaden nie został wyznaczony, albo dlatego, że ten, który został wyznaczony, z jakiegoś powodu nie stał się dziedzicem. Postanowienie to zostało wprowadzone przez wspomnianą Lex Aelia Sentia, i to słusznie, albowiem należało zapewnić, aby osoby o ograniczonej majętności, które nie miały innych dziedziców, mogły ustanowić swoich niewolników swoimi koniecznymi dziedzicami w celu zaspokojenia wierzycieli; albo, jeśli tego nie uczynili, wierzyciele mogliby sprzedać majątek spadkowy w imieniu niewolnika, aby nie splamić pamięci zmarłego hańbą.

2. Ta sama zasada ma zastosowanie nawet tam, gdzie niewolnik został ustanowiony dziedzicem bez nadania mu wolności, a to Nasza Konstytucja ustanowiła na nowej podstawie humanizmu, nie tylko w odniesieniu do niewypłacalnego pana, ale ogólnie; i wolność zostaje nadana niewolnikowi przez sam dokument, w którym został ustanowiony dziedzicem, ponieważ jest mało prawdopodobne, że ten, który wybrał go na swojego dziedzica i zaniedbał nadanie mu wolności, chciał, aby pozostał niewolnikiem i aby jego majątek nie miał dziedzica.

3. Uważa się, że nadaje wyzwolenie w celu oszukania swoich wierzycieli ten, kto albo w czasie, gdy to uczynił, był niewypłacalny, albo kto, nadając wolność, stał się przez ten akt niewypłacalny. Jednakże wydaje się, że ustanowiono, iż nadaniu wolności nie będzie się przeszkadzać, chyba że strona wyzwalająca miała zamiar oszustwa, nawet jeśli nie miała wystarczającego majątku, aby zaspokoić swoich wierzycieli; albowiem ludzie często spodziewają się więcej ze swoich zasobów, niż są warte. Rozumiemy zatem, że nadanie wolności jest nieważne, gdy wierzyciele są oszukiwani na jeden z dwóch sposobów, to znaczy przez zamiar strony wyzwalającej i przez sam fakt, gdy majątek nie wystarcza na spłatę wierzycieli.

4. Zgodnie z tą samą Lex Aelia Sentia, gdy pan ma mniej niż dwadzieścia lat, nie wolno mu wyzwalać nikogo, z wyjątkiem nadania wolności przez laskę pretora i po ustaleniu legalnej przyczyny do tego w obecności Rady.

5. Legalne przyczyny wyzwolenia są następujące: na przykład, gdy ktoś pragnie uwolnić z niewoli swojego własnego ojca, matkę, syna, córkę, brata lub siostrę, swojego służącego, swoją opiekunkę, swojego ojca chrzestnego, swoje dziecko chrzestne, swojego syna lub córkę chrzestną, swojego brata chrzestnego, niewolnika płci męskiej w celu uczynienia go swoim agentem, niewolnicę w celu poślubienia jej (pod warunkiem, że stanie się jego żoną w ciągu sześciu miesięcy i nie istnieje żadna legalna przeszkoda). Gdy niewolnik jest wyzwalany, aby zostać agentem, musi mieć w tym czasie nie mniej niż siedemnaście lat.

6. Gdy powód zostanie już zatwierdzony, niezależnie od tego, czy jest prawdziwy, czy fałszywy, nie będzie on później ponownie rozważany.

7. Dlatego, ponieważ pewna metoda wyzwolenia za pomocą testamentu została ustanowiona przez Lex Aelia Sentia w przypadku panów, którzy są niepełnoletni poniżej dwudziestu lat, rezultatem było to, że chociaż każdy, kto miał czternaście lat, mógł sporządzić testament, a tym samym ustanowić dziedzica dla siebie i zapisać legaty, to jednak nie mógł nadać wolności niewolnikowi, jeśli miał w tym czasie mniej niż dwadzieścia lat. Ponieważ jednak wydawało się nietolerowane, że moc dysponowania całym swoim majątkiem w testamencie miałaby być przyznana komukolwiek, a nie wolno byłoby mu nadać wolności jednemu niewolnikowi; dlaczego więc nie powinniśmy mu pozwolić dysponować swoimi niewolnikami w swojej ostatniej woli w dowolny sposób, w jaki chce — tak jak może to czynić ze swoim innym majątkiem — aby mógł nadać im wolność? Ale ponieważ wolność jest bezcenną własnością i z tego powodu starożytni zabronili jej nadawania niewolnikowi przez kogokolwiek poniżej dwudziestego roku życia; dlatego My, w pewnym stopniu, wybierając drogę pośrednią, przyznaliśmy prawo niepełnoletniemu poniżej dwudziestego roku życia do nadawania wolności swojemu niewolnikowi w testamencie, pod warunkiem, że ukończył on siedemnasty rok życia i wszedł w osiemnasty. Albowiem skoro starożytni pozwalali osobom w tym wieku występować w sądzie w imieniu innych, dlaczego nie powinno się uważać, że ich roztropność jest wystarczająca, aby upoważnić ich do korzystania z przywileju nadawania wolności swoim niewolnikom?

TIT. 7 De Lege Fufia Caninia Sublata

Lege Fufia Caninia certus modus constitutus erat in servis testamento manumittendis. quem quasi libertatibus impedientem et quodammodo invidam tollendam esse censuimus; cum satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus autem huiusmodi licentiam adimere.

TYTUŁ 7. O Zniesieniu LEX FUFIA CANINIA

Pewna metoda została przepisana przez Lex Fufia Caninia dla testamentowego wyzwolenia niewolników; postanowiliśmy jednak, że należy ją znieść, jako że była przeszkodą dla wolności i do pewnego stopnia odrażająca; było bowiem jawnie nieludzkie zezwalać osobom żyjącym na posiadanie mocy wyzwalania wszystkich swoich niewolników, jeśli nie istniały inne przeszkody, a odmawiać tego przywileju osobom umierającym.

TIT. 8 De His Qui Sui Vel Alieni Iuris Sunt

Sequitur de iure personarum alia divisio. nam quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt: rursus earum quae alieno iuri subiectae sunt, aliae in potestate parentum, aliae in potestate dominorum sunt. videamus itaque de his quae alieno iuri subiectae sunt: nam si cognoverimus quae istae personae sint, simul intellegemus quae sui iuris sunt. ac prius dispiciamus de his qui in potestate dominorum sunt.

1. In potestate itaque dominorum sunt servi. quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus, dominis in servos vitae necisque potestatem esse, et quodcumque per servum adquiritur id domino adquiritur.

2. Sed hoc tempore nullis hominibus, qui sub imperio nostro sunt, licet sine causa legibus cognita et supra modum in servos suos saevire. nam ex constitutione divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur quam qui servum alienum occiderit. sed et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione coercetur. nam consultus a quibusdam praesidibus provinciarum de his servis qui ad aedem sacram vel ad statuas principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium dominis daretur: et recte; expedit enim rei publicae, ne quis re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba haec sunt: ‘Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, ne auxilium contra saevitiam vel famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet, me admissum severius exsecuturum.’

TYTUŁ 8. O Tych, Którzy Są Swoimi Własnymi Panami Lub Są Pod Władzą Innych

Kolejny podział prawa osób następuje w tym miejscu, ponieważ niektóre osoby są niezależne, a niektóre podlegają władzy innych; i znowu z tych ostatnich, niektóre są pod kontrolą swoich rodziców, a inne pod kontrolą swoich panów. Najpierw zajmiemy się tymi, którzy podlegają władzy innych, albowiem gdy dowiemy się, kim są te osoby, jednocześnie dowiemy się, kim są te, które są niezależne. W pierwszej kolejności rozważmy tych, którzy są pod kontrolą swoich panów.

1. Niewolnicy podlegają kontroli swoich panów, a władza ta wywodzi się z Prawa Narodów, albowiem możemy dostrzec, że wśród niemal wszystkich narodów panowie mają prawo życia i śmierci nad swoimi niewolnikami, i że cokolwiek niewolnik nabywa, należy do jego pana.

2. Obecnie jednak, żadnym osobom, które podlegają Naszej władzy, nie wolno, chyba że z powodu uznanego przez prawa, stosować niezwykłego okrucieństwa wobec swoich niewolników; albowiem przez Konstytucję boskiego Piusa Antonina ten, kto zabija swojego niewolnika bez powodu, nie będzie ukarany z mniejszą surowością niż ten, kto zabija niewolnika innej osoby; a przez Konstytucję tego samego władcy nadmierna surowość panów jest jeszcze bardziej ograniczona; albowiem, skonsultowany przez pewnych namiestników prowincji w sprawie niewolników, którzy uciekają po schronienie do świętego gmachu lub do posągów cesarzy, zadekretował, że jeśli barbarzyństwo panów wydaje się nietolerowane, można ich zmusić do sprzedaży swoich niewolników na korzystnych warunkach i wypłacić im cenę, co jest słusznym postanowieniem; albowiem w interesie Państwa leży, aby nikt nie nadużywał swojej własności. Poniżej znajdują się warunki reskryptu skierowanego do Aeliusa Marcianusa: „Konieczne jest, aby władza panów nad ich niewolnikami była nienaruszona, i aby nikt nie był pozbawiony swojego prawa, ale w interesie panów leży, aby ulga w obliczu szału, głodu lub nieznośnej krzywdy nie była odmawiana tym, którzy sprawiedliwie o nią błagają. Dlatego, weź pod uwagę skargi niewolników Juliusza Sabinusa, którzy uciekli po schronienie do posągu; a jeśli stwierdzisz, że byli traktowani z większą surowością, niż jest to sprawiedliwe, lub doznali jakiejkolwiek niesławnej krzywdy, nakazuj, aby zostali sprzedani, aby nie wrócili pod władzę swojego pana; a jeśli on za pomocą oszustwa będzie próbował uniknąć skutków Mojej Konstytucji, niech wie, że podejmę bardziej rygorystyczne środki.”

TIT. 9 De Patria Potestate

In potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nuptiis procreaverimus.

1. Nuptiae autem sive matrimonium est viri et mulieris coniunctio, individuam consuetudinem vitae continens.

2. Ius autem potestatis, quod in liberos habemus, proprium est civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines qui talem in liberos habeant potestatem qualem nos habemus.

3. Qui igitur ex te et uxore tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et neptis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et proneptis et deinceps ceteri. qui tamen ex filia tua nascitur, in tua potestate non est, sed in patris eius.

TYTUŁ 9. O Władzy Ojcowskiej

Nasze dzieci, potomstwo prawego małżeństwa, są pod naszą władzą.

1. Małżeństwo, czyli matrymonium, to związek mężczyzny i kobiety pociągający za sobą obowiązek wspólnego życia.

2. Władza, którą sprawujemy nad Naszymi dziećmi, jest specyficzna dla obywateli rzymskich, ponieważ nie ma innych ludzi, którzy mieliby taką kontrolę nad swoimi dziećmi jak My.

3. Dlatego każdy, kto urodzi się z ciebie i twojej żony, jest pod twoją władzą, tak jak ten, kto urodzi się z twojego syna i jego żony, to znaczy, twój wnuk i twoja wnuczka również są pod twoją władzą, podobnie jak twój prawnuk i twoja prawnuczka, i wszyscy inni w kolejności; ale dziecko urodzone z twojej córki nie jest pod twoją władzą, lecz pod władzą swojego ojca.

TIT. 10 De Nuptiis

Iustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secundum praecepta legum coeunt, masculi quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive patresfamilias sint sive filiifamilias, dum tamen filiifamilias et consensum habeant parentum, quorum in potestate sunt. nam hoc fieri debere et civilis et naturalis ratio suadet in tantum ut iussum parentis praecedere debeat. unde quaesitum est, an furiosi filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possit? cumque super filio variabatur, nostra processit decisio, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi filium quoque posse et sine patris interventu matrimonium sibi copulare secundum datum ex constitutione modum.

1. Ergo non omnes nobis uxores ducere licet: nam quarundam nuptiis abstinendum est: inter eas enim personas quae parentum liberorumve locum inter se optinent nuptiae contrahi non possunt, veluti inter patrem et filiam vel avum et neptem vel matrem et filium vel aviam et nepotem et usque ad infinitum: et si tales personae inter se coierunt, nefarias atque incestas nuptias contraxisse dicuntur. et haec adeo ita sunt ut, quamvis per adoptionem parentum liberorumve loco sibi esse coeperint, non possint inter se matrimonio iungi, in tantum ut etiam dissoluta adoptione idem iuris maneat: itaque eam quae tibi per adoptionem filia aut neptis esse coeperit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam emancipaveris.

2. Inter eas quoque personas, quae ex transverso gradu cognationis iunguntur, est quaedam similis observatio, sed non tanta. sane enim inter fratrem sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ab eodem patre eademque matre nati fuerint, sive ex alterutro eorum. sed si qua per adoptionem soror tibi esse coeperit, quamdiu quidem constat adoptio sane inter te et eam nuptiae consistere non possunt: cum vero per emancipationem adoptio dissoluta sit, poteris eam uxorom ducere: sed et si tu emancipatus fueris, nihil est impedimento nuptiis. et ideo constat, si quis generum adoptare velit, debere eum ante filiam suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare, debere eum ante filium emancipare.

3. Fratris vel sororis filiam uxorem ducere non licet. sed nec neptem fratris vel sororis ducere quis potest, quamvis quarto gradu sint. cuius enim filiam uxorem ducere non licet, eius neque neptem permittitur. eius vero mulieris quam pater tuus adoptavit filiam non videris impediri uxorem ducere, quia neque naturali neque civili iure tibi coniungitur.

4. Duorum autem fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi possunt.

5. Item amitam licet adoptivam uxorem ducere non licet, item materteram, quia parentum loco habentur. qua ratione verum est, magnam quoque amitam et materteram magnam prohiberi uxorem ducere.

6. Adfinitatis quoque veneratione quarundam nuptiis abstinere necesse est. ut ecce privignam aut nurum uxorem ducere non licet, quia utraeque filiae loco sunt. quod scilicet ita accipi debet, si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxorem eam ducere non poteris, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc privigna tua est, id est si mater eius tibi nupta est, ideo eam uxorem ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore habere non licet.

7. Socrum quoque et novercam prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc socrus est id est si adhuc filia eius tibi nupta est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores habere non possis.

8. Mariti tamen filius ex alia uxore et uxoris filia ex alio marito vel contra matrimonium recte contrahunt, licet habeant fratrem sororemve ex matrimonio postea contracto natos.

9. Si uxor tua post divortium ex alio filiam procreaverit, haec non est quidem privigna tua, sed Iulianus huiusmodi nuptiis abstinere debere ait: nam nec sponsam filii nurum esse nec patris sponsam novercam esse, rectius tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se abstinuerint.

10. Illud certum est serviles quoque cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut frater et soror manumissi fuerint.

11. Sunt et aliae personae, quae propter diversas rationes nuptias contrahere prohibentur, quas in libris digestorum seu pandectarum ex veteri iure collectarum enumerari permisimus.

12. Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. nam nec hi patrem habere intelleguntur, cum his etiam incertus est: unde solent filii spurii appellari, vel a Graeca voce quasi σπορἀδην concepti vel quasi sine patre filii. sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus continentur.

13. Aliquando autem evenit, ut liberi quidem statim ut nati sunt in potestate parentum non fiant, postea autem redigantur in potestatem. qualis est is qui dum naturalis fuerat postea curiae datus potestati patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus, cuius matrimonium minime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione, dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur: quod et alii si ex eodem matrimonio non fuerint procreati, similiter nostra constitutio praebuit.

TYTUŁ 10. O Małżeństwie

Obywatele rzymscy zawierają legalne małżeństwo, gdy są połączeni zgodnie z przepisami prawa, a mężczyźni osiągnęli wiek dojrzałości, a kobiety są zdolne do rodzenia dzieci, niezależnie od tego, czy są głowami rodzin, czy dziećmi w rodzinach; jeśli ci drudzy mają również zgodę krewnych, pod których władzą mogą być, ponieważ należy ją uzyskać, a zarówno prawo cywilne, jak i naturalne wymaga, aby została ona wcześniej zabezpieczona. Dlatego pytano, czy córka osoby chorej psychicznie może wyjść za mąż, lub czy syn osoby chorej psychicznie może wziąć żonę; a ponieważ istniały różne opinie dotyczące syna, My wydaliśmy decyzję, na mocy której jest dozwolone, aby syn osoby chorej psychicznie, tak jak córka, mógł również w sposób przepisany przez Naszą Konstytucję zawrzeć małżeństwo bez interwencji swojego ojca.

1. Nie możemy jednak poślubić każdej kobiety, albowiem musimy powstrzymać się od zawierania małżeństwa z niektórymi z nich. Stąd, małżeństwo nie może mieć miejsca tam, gdzie istnieje pokrewieństwo rodziców lub dzieci; jak na przykład między ojcem a córką, dziadkiem a wnuczką, matką a synem, babcią a wnukiem, i tak dalej w odniesieniu do wszystkich innych stopni; a jeśli takie osoby współżyją ze sobą, mówi się, że zawarły hańbiące i kazirodcze małżeństwo. Zasady te mają tak ogólne zastosowanie, że nawet jeśli strony są w pokrewieństwie rodziców lub dzieci względem siebie przez adopcję, nie mogą być zjednoczone w małżeństwie; a nawet po rozwiązaniu adopcji, to samo prawne ograniczenie istnieje; i dlatego nie możesz wziąć za żonę żadnej kobiety, która była twoją adoptowaną córką lub wnuczką, nawet jeśli ją wyzwoliłeś.

2. Podobna zasada ma zastosowanie do osób spokrewnionych w stopniu pobocznym, ale nie jest ona tak surowa. Małżeństwo jest rzeczywiście zabronione między bratem a siostrą, niezależnie od tego, czy są potomstwem tego samego ojca czy matki, czy też tylko jednego z nich; ale gdy kobieta staje się twoją siostrą przez adopcję, małżeństwo nie może być zawarte między tobą a nią, dopóki adopcja istnieje, ale po rozwiązaniu adopcji przez wyzwolenie, możesz ją poślubić, a także jeśli zostałeś wyzwolony, nie istnieje żadna przeszkoda dla małżeństwa. Z tego powodu ustanowiono zasadę, że jeśli ktoś pragnie adoptować swojego zięcia, musi najpierw wyzwolić swoją córkę; a jeśli ktoś pragnie adoptować swoją synową, musi wcześniej wyzwolić swojego syna.

3. Jest niezgodne z prawem poślubienie córki swojego brata lub siostry; ani nikt nie może poślubić wnuczki swojego brata lub siostry, chociaż są oni spokrewnieni w czwartym stopniu; albowiem kiedykolwiek nie jest legalne zawarcie małżeństwa z córką kogoś, małżeństwo z jego wnuczką jest również zabronione. Nie jesteś jednak powstrzymana od poślubienia córki kobiety adoptowanej przez twojego ojca, z tej przyczyny, że nie jest ona z tobą spokrewniona ani prawem naturalnym, ani cywilnym.

4. Dzieci dwóch braci lub sióstr, albo brata i siostry, mogą zawrzeć małżeństwo.

5. Co więcej, mężczyzna nie może poślubić swojej ciotki ze strony ojca, nawet jeśli została adoptowana, ani nie może poślubić swojej ciotki ze strony matki, ponieważ stoją one w pokrewieństwie przodków; i z tego samego powodu słusznie jest ci zabronione poślubienie twojej ciotki w dalszej linii, ani ze strony ojca, ani ze strony matki.

6. Konieczne jest również unikanie małżeństwa z niektórymi kobietami z powodu szacunku dla powinowactwa. Na przykład, poślubienie pasierbicy lub synowej nie jest dozwolone z tej przyczyny, że obie stoją w pokrewieństwie córek; ale należy rozumieć, że dana kobieta była albo synową, albo pasierbicą, albowiem jeśli nadal jest synową i jest zamężna z twoim synem, nie możesz jej wziąć za żonę z innego powodu, to znaczy, ponieważ ta sama kobieta nie może być zamężna z dwoma mężczyznami; a jeśli nadal jest twoją pasierbicą, to znaczy, jeśli jej matka jest zamężna z tobą, nie możesz zawrzeć z nią małżeństwa, ponieważ nie jest legalne mieć dwóch żon w tym samym czasie.

7. Poślubienie teściowej lub macochy jest również zabronione, z powodu ich pokrewieństwa macierzyńskiego, a zasada ta również ma zastosowanie tylko po ustaniu powinowactwa; w przeciwnym razie, jeśli nadal jest twoją macochą i jest zamężna z twoim ojcem, jesteś powstrzymana od poślubienia jej przez ogólną zasadę, że ta sama kobieta nie może być zamężna z dwoma mężczyznami; a jeśli nadal jest twoją teściową, to znaczy, jeśli jej córka jest nadal zamężna z tobą, małżeństwo nie może mieć miejsca z tej przyczyny, że nie możesz mieć dwóch żon w tym samym czasie.

8. Syn męża z inną żoną i córka żony z innym mężem, lub vice-versa, mogą legalnie zawrzeć małżeństwo, chociaż mogą mieć brata lub siostrę, którzy są potomstwem później zawartego małżeństwa.

9. Gdy twoja żona po rozwodzie ma córkę z innym mężem, ta ostatnia nie jest twoją pasierbicą, ale Julian mówi, że powinieneś powstrzymać się od małżeństwa z tego rodzaju kobietą; albowiem narzeczona twojego syna nie jest twoją synową, ani narzeczona twojego ojca, twoją teściową, a mimo to ci, którzy unikają małżeństwa z tego rodzaju osobami, postępują bardziej prawidłowo i legalnie.

10. To, że pokrewieństwo istniejące wśród niewolników jest przeszkodą dla małżeństwa, jest pewne, gdy ojciec i córka, lub brat i siostra zostali wyzwoleni.

11. Istnieją również inne osoby, którym z różnych powodów zabrania się zawierania małżeństwa, a te My pozwoliliśmy wymienić w księgach Digestów lub Pandektów skompilowanych ze starożytnego prawa.

12. Gdy osoby współżyją wbrew prawom, które My przepisaliśmy, nie rozumie się, że istnieje ani związek męża lub żony, ani ceremonia zaślubin, małżeństwo, ani posag; stąd ci, którzy rodzą się z tego współżycia, nie są pod władzą swoich ojców, lecz w odniesieniu do wspomnianej władzy są w tej samej kategorii co ci, których matka poczęła w luźnym związku; albowiem ci również są rozumiani jako nieposiadający ojca, ponieważ ten ostatni jest niepewny; stąd są oni zwykle określani jako dzieci spuria, albo od greckiego słowa oznaczającego „poczęty na chybił trafił”, albo dlatego, że są dziećmi bez ojca. Wynika z tego, że gdy taki związek jest rozwiązany, nie ma roszczenia o zwrot posagu; a ponadto, ci, którzy zawierają zabronione małżeństwo, podlegają innym karom, które są określone w Konstytucjach Cesarskich.

13. Czasami zdarza się, że dzieci nie są pod władzą ojcowską, gdy się rodzą, ale są jej później podporządkowane. Taka jest osoba, która będąc synem naturalnym, jest później wprowadzana pod kontrolę swojego ojca poprzez zostanie członkiem curia. Należy do tej klasy również ten, kto rodzi się z wolnej kobiety, z którą małżeństwo nie było w żaden sposób zabronione przez prawa, ale z którą jego ojciec miał zwyczaj współżyć; i który został później wprowadzony pod władzę swojego ojca za pomocą instrumentów posagowych wykonanych zgodnie z postanowieniami Naszej Konstytucji. Nasza Konstytucja również daje mu tę korzyść, nawet jeśli istnieją inne dzieci, potomstwo tego samego małżeństwa.

TIT. 11 De Adoptionibus

Non solum tamen naturales liberi, secundum ea quae diximus, in potestate nostra sunt, verum etiam ii quos adoptamus.

1. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos easve qui quaeve in potestate parentium sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis.

2. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui materno, vel, si ipse pater naturalis fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem: in hoc casu quia in unam personam concurrunt et naturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adoptivi, et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi sit.

3. Cum autem impubes per principale rescriptum adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et exquiritur causa adrogationis, an honesta sit expediatque pupillo, et cum quibusdam condicionibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc sua bona eis reddat. sed et si decedens pater eum exheredaverit vel vivus sine insta causa eum emancipaverit, iubetur quartam partem ei suorum bonoram relinquere, videlicet praeter bona quae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquisivit postea.

4. Minorem natu non posse maiorem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur et pro monstro est ut maior sit filius quam pater. debet itaque is qui sibi per adrogationem vel adoptionem filium facit, plena pubertate, id est decem et octo annis praecedere.

5. Licet autem et in locum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis vel proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis non habeat.

6. Et tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii.

7. Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo quem naturalem in sua potestate habet: in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres adgnascatur. sed ex contrario si avus ex filio nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium consentire.

8. In plurimis autem causis adsimilatur is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legitimo matrimonio natus est. et ideo si quis per imperatorem sive apud praetorem vel apud praesidem provinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem alii in adoptionem dare.

9. Sed et illud utriusque adoptionis commune est, quod et hi, qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt, castrati autem non possunt.

10. Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in potestate sua habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt.

11. Illud proprium est illius adoptionis, quae per sacrum oraculum fit, quod is qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes. sic enim et divus Augustus non ante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut protinus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti nepos esse.

12. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in nostra constitutione etiam eum servum quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit liberum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipiendum ei non sufficit.

TYTUŁ 11. O Adopcji

Nie tylko nasze naturalne dzieci są pod naszą władzą, jak już wspomniałem, ale także ci, których adoptujemy.

1. Adopcja jest dokonywana na dwa sposoby: albo przez Reskrypt Cesarski, albo przez nakaz urzędnika. Z władzy cesarza każdy może adoptować osoby obojga płci, które są swoimi własnymi panami, a ten rodzaj adopcji nazywa się arrogacją. Na mocy nakazu urzędnika, legalne jest dla każdego adoptowanie osób obojga płci, które są pod władzą ojcowską, niezależnie od tego, czy należą do pierwszego stopnia potomków, jak syn lub córka, czy do niższego stopnia, jak wnuk lub wnuczka, prawnuk lub prawnuczka.

2. Obecnie jednak, zgodnie z jedną z Naszych Konstytucji, kiedy syn w rodzinie jest oddawany w adopcję przez swojego naturalnego ojca obcemu, prawa jego naturalnego ojca do władzy w żaden sposób nie są znoszone, ani żadne z nich nie przechodzą na ojca adopcyjnego, ani syn nie podlega jego kontroli, chociaż My pozwalamy mu cieszyć się prawami sukcesji, jeśli jego ojciec adopcyjny umrze bez testamentu. Jednakże, jeśli jego naturalny ojciec oddał swojego syna w adopcję nie obcemu, ale dziadkowi macierzyńskiemu swojego syna; lub jeśli jego naturalny ojciec został wyzwolony i oddał go w adopcję nawet swojemu dziadkowi ojczystemu lub pradziadkowi, albo swojemu pradziadkowi macierzyńskiemu w ten sam sposób; w tych przypadkach, jako że zarówno naturalne prawa, jak i te z adopcji są zjednoczone w jednej i tej samej osobie, władza ojca adopcyjnego pozostaje ustalona, będąc połączona przez więź naturalną i wzmocniona przez legalną metodę adopcji, tak że syn zarówno należy do rodziny, jak i podlega władzy ojcowskiej tego rodzaju ojca adopcyjnego.

3. Kiedy jednak osoba, która nie osiągnęła jeszcze wieku dojrzałości, jest arrogowana przez Reskrypt Cesarski, arrogacja jest dozwolona tylko po dokładnym zbadaniu okoliczności i przeanalizowaniu powodu arrogacji, aby upewnić się, czy jest on honorowy i korzystny dla nieletniego; a arrogacja musi być ustanowiona pod pewnymi warunkami, to znaczy, strona adoptująca musi złożyć zabezpieczenie u jakiejś publicznej osoby, a mianowicie notariusza, że jeśli nieletni umrze przed osiągnięciem dojrzałości, odda jego majątek tym, którzy mieliby prawo do sukcesji, gdyby adopcja nie miała miejsca. Ponadto, arrogator nie może wyzwalać swoich adoptowanych dzieci, chyba że, po odpowiednim zbadaniu, zostaną one uznane za godne wyzwolenia, a wtedy musi zwrócić im ich majątek. I znowu, jeśli ojciec, umierając, wydziedziczy swojego adoptowanego syna, lub, żyjąc, wyzwoli go bez słusznej przyczyny, jest zobowiązany dać mu czwartą część swojego majątku, oprócz tego, co przyniósł swojemu adoptowanemu ojcu i z czego później uzyskał dla niego korzyść.

4. Uważa się, że nieletni nie może adoptować kogoś starszego od siebie, ponieważ adopcja naśladuje naturę, a to potworne, by syn był starszy od swojego ojca. Dlatego ten, kto przyjmuje dla siebie syna albo przez arrogację, albo adopcję, powinien to zrobić w pełnym wieku dojrzałości, to znaczy powinien być od niego starszy o osiemnaście lat.

5. Legalne jest również adoptowanie osoby, by zajęła miejsce wnuka, prawnuka, wnuczki lub prawnuczki, lub dowolnego dalszego potomka, chociaż dana strona może nie mieć syna.

6. Każdy może również adoptować syna innej osoby jako swojego własnego wnuka, lub wnuka innej osoby jako swojego syna.

7. Jednakże, gdy ktoś adoptuje osobę zamiast swojego wnuka albo jako dziecko syna, którego już adoptował, albo zamiast dziecka syna pod swoją władzą, w tym przypadku syn powinien wyrazić zgodę, aby nie dano mu odpowiedniego dziedzica wbrew jego woli; ale z drugiej strony, gdy dziadek oddaje swojego wnuka w adopcję, nie jest konieczne, aby jego syn wyrażał zgodę.

8. Adoptowany lub arrogowany syn pod wieloma względami przypomina tego, który urodził się w legalnym małżeństwie, i dlatego jeśli ktoś adoptuje innego przez Reskrypt Cesarski, lub przed Pretorem lub Namiestnikiem prowincji, a adoptowana strona nie jest obca, może go oddać w adopcję innemu.

9. Jest to regulacja wspólna dla obu rodzajów adopcji, że ci, którzy nie mogą spłodzić, na przykład ci, którzy urodzili się bez mocy prokreacyjnej, jak naturalni eunuchowie, mogą adoptować; ale osoby, które zostały wykastrowane, nie mogą tego robić.

10. Kobiety również nie mogą adoptować, ponieważ nie mają nawet kontroli nad swoimi własnymi dziećmi, ale z pobłażliwości cesarza mogą to robić jako pociechę po straconych dzieciach.

11. Specyficzne dla adopcji, która jest dokonywana przez reskrypt, jest również to, że gdy mężczyzna, który ma dzieci pod swoją władzą, pozwala, aby został arrogowany, nie tylko on sam jest wprowadzany pod władzę strony go adoptującej, ale jego dzieci również są podporządkowane władzy tego ostatniego jako wnuki; i zgodnie z tą zasadą, boski August nie adoptował Tyberiusza, dopóki on sam nie adoptował Germanika, tak aby mógł zacząć być wnukiem Augusta natychmiast po dokonaniu adopcji.

12. Starożytność przypisuje odpowiednie stwierdzenie Katonowi, mianowicie, że gdy niewolnicy są adoptowani przez swojego pana, są wyzwalani przez sam ten akt; i dlatego My, akceptując tę opinię, włączyliśmy w jedną z Naszych Konstytucji, że gdy pan wymieni swojego niewolnika jako syna w publicznym dokumencie, stanie się on wolny, chociaż to nie wystarczy, aby nadać mu prawa syna.

TIT. 12 Quibus Modis Ius Potestatis Solvitur

Videamus nunc, quibus modis ii qui alieno iuri subiecti sunt eo iure liberantur. et quidem servi quemadmodum potestate liberantur, ex his intellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo pater eorum et vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in potestate patris sui fiunt: si vero is quo tempore avus moritur aut iam mortuus est aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt.

1. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. sed si ex indulgentia principali restituti fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt.

2. Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent: et e contario liberi relegate in postestate parentum remanent.

3. Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. servi autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis subiciuntur.

4. Filius familias si militaverit, vel si senator vel consul fuerit factus, manet in patris potestate. militia enim vel consularia dignitas patris potestate filium non liberat. sed ex constitutione nostra summa patriciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filiam relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum quem sibi patrem elegit ab aliena eximere potestate?

5. Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus hostium fiat, tamen pendet, ius liberorum propter ius postliminii: quia hi qui ab hostibus capti sunt si reversi fuerint, omnia pristina iura recipiunt. idcirco reversus et liberos habebit in potestate, quia postliminium fingit eum qui captus est semper in civitate fuisse: si vero ibi decesserit, exinde, ex quo captus est pater, filius sui iuris fuisse videtur. ipse quoque filius neposve si ab hostibus captus fuerit, similiter dicimus propter ius postliminii ius quoque potestatis parentis in suspenso esse. dictum est autem postliminium a limine et post, et eum qui ab hostibus captus in fines nostros postea pervenit postliminio reversum recte dicimus. nam limina sicut in domibus finem quendam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt. hinc et limes dictus est quasi finis quidam et terminus. ab eo postliminium dictum quia eodem limine revertebatur quo amissus erat. sed et qui victis hostibus recuperatur, postliminio rediisse existimatur.

6. Praeterea emancipatione quoque desinunt liberi in potestate parentum esse. sed ea emancipatio antea quidem vel per antiquam legis observationem procedebat, quae per imaginarias venditiones et intercedentes manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali rescripto. nostra autem providentia et hoc in melius per constitutionem reformavit, ut, fictione pristina explosa, recta via apud competentes iudices vel magistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel nepotes vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent. et tunc ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, nepotis vel neptis, bonis, qui vel quae a parente manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura praestantur parenti quae tribuuntur patrono in bonis liberti: et praeterea si impubes sit filius vel filia vel ceteri, ipse parens ex manumissione tutelam eius nanciscitur.

7. Admonendi autem sumus liberum esse arbitrium ei, qui filium et ex eo nepotem vel neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero vel neptem retinere: et ex diverso filium quidem in potestate retinere, nepotem vero vel neptem manumittere (eadem et de pronepote vel pronepte dicta esse intellegantur), vel omnes sui iuris efficere.

8. Sed et si pater filium, quem in potestate habet, avo vel proavo naturali secundum nostras constitutiones super his habitas in adoptionem dederit, id est si hoc ipsum, actis intervenientibus, apud competentem iudicem manifestavit, praesente eo qui adoptatur, et non contradicente nec non eo qui adoptat, solvitur quidem ius potestatis patris naturalis, transit autem in huiusmodi parentem adoptivum, in cuius persona adoptionem plenissimam esse antea diximus.

9. Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit et filium postea emancipaveris vel in adoptionem dederis praegnante nuru tua, nihilo minus quod ex ea nascitur, in potestate tua nascitur: quod si post emancipationem vel adoptionem fuerit conceptum, patris sui emancipati vel avi adoptivi potestati subicitur:

10. et quod neque naturales liberi neque adoptivi ullo paene modo possunt cogere parentum de potestate sua eos dimittere.

TYTUŁ 12. W Jaki Sposób Prawo Władzy Ojcowskiej Jest Zznoszone

Zbadajmy teraz, w jaki sposób osoby podlegające władzy innych są z tej władzy wyzwalane. Z tego, co wyjaśniłyśmy powyżej w odniesieniu do wyzwolenia niewolników, możemy dowiedzieć się, w jaki sposób są oni uwalniani z tego ograniczenia. Natomiast ci, którzy są pod kontrolą krewnego, stają się niezależni po jego śmierci, ale to podlega rozróżnieniu; albowiem, bez wątpienia, gdy umiera ojciec, jego syn i córka w każdym przypadku stają się swoimi własnymi panami. Jednakże, gdy umiera dziadek, jego wnuki i wnuczki nie zawsze stają się niezależne, ale tylko wtedy, gdy po śmierci swojego dziadka nie stają się ponownie podległe władzy swojego ojca. Dlatego, jeśli gdy dziadek umiera, ich ojciec nadal żyje i jest pod władzą swojego ojca, to po śmierci ich dziadka stają się podlegli władzy swojego ojca; ale jeśli w czasie, gdy ich dziadek umarł, ich ojciec był albo martwy, albo przeszedł spod kontroli swojego ojca, to wspomniane wnuki stają się swoimi własnymi panami, ponieważ nie mogą stać się podległe jego władzy.

1. Ale gdy ktoś zostaje zesłany na jakąś wyspę z powodu przestępstwa i traci swoje obywatelstwo, wynika z tego, że dzieci osoby usuniętej w ten sposób z grona obywateli rzymskich przestają być pod jego kontrolą, tak jakby był martwy. Z podobnego powodu, jeśli ktoś pod władzą ojcowską zostaje zesłany na wyspę, przestaje być pod kontrolą swoich krewnych; ale jeśli zostanie przywrócony przez łaskę cesarską, taka osoba odzyskuje swój dawny status pod każdym względem.

2. Ojcowie, którzy zostali czasowo zesłani na wyspę, zachowują władzę nad swoimi dziećmi, a z drugiej strony, dzieci zesłane w takich okolicznościach, pozostają pod kontrolą rodzicielską.

3. Każdy, kto zostaje uczyniony niewolnikiem w ramach kary, przestaje mieć władzę nad swoimi dziećmi, a osoby stają się niewolnikami w ramach kary, które są skazywane na kopalnie lub wystawiane na dzikie zwierzęta.

4. Gdy syn w rodzinie służy w wojsku lub staje się senatorem lub konsulem, nadal pozostaje pod władzą swojego ojca, albowiem ani służba wojskowa, ani godność konsularna nie uwalnia syna od kontroli ojcowskiej. Jednakże, zgodnie z jedną z Naszych Konstytucji, najwyższa ranga patrycjuszowska uwalnia tego, kto ją otrzymuje, od władzy ojcowskiej, gdy tylko dostarczone zostanie cesarskie nadanie; albowiem kto mógłby tolerować, że ojciec miałby moc uwolnienia swojego syna z więzów swojej władzy za pomocą wyzwolenia, podczas gdy Cesarska Godność nie mogłaby wystarczyć do uwolnienia spod kontroli innego tego, kogo wybrał dla siebie na ojca.

5. Gdy ojciec został schwytany przez wroga, chociaż tymczasowo staje się niewolnikiem tego ostatniego, niemniej jednak, przez prawo postliminium, jego władza nad dziećmi jedynie pozostaje w zawieszeniu; ponieważ jeśli ci, którzy zostali schwytani przez wroga, powracają, odzyskują wszystkie swoje dawne prawa; i dlatego, po jego powrocie, będzie miał swoje dzieci pod swoją władzą, ponieważ prawo postliminium stwarza fikcję, że jeniec nigdy nie był nieobecny; ale jeśli umrze w niewoli, jego syn staje się swoim własnym panem od momentu, gdy jego ojciec został wzięty do niewoli. Znowu, jeśli syn lub wnuk zostaje schwytany przez wroga, oświadczamy, że w podobny sposób prawo władzy ojcowskiej jest zawieszone przez prawo postliminium. Termin postliminium pochodzi od limen i post, tak że mówimy poprawnie, gdy mówimy, że człowiek, który został schwytany przez wroga, a następnie wraca w nasze granice, powraca przez postliminium: albowiem tak jak progi stanowią rodzaj granicy w domach, starożytni również uważali granicę Cesarstwa za próg. Stąd również pochodzi termin limes, który jest, niejako, końcem i granicą. Postliminium zatem jest tak nazwane, ponieważ osoba wraca przez identyczny próg, z którego została stracona. Każdy, kto zostaje odzyskany od podbitych wrogów, jest uważany za powracającego przez postliminium.

6. Dzieci również przestają być pod kontrolą swoich przodków przez emancypację, a ta emancypacja była dawniej wprowadzana w życie przez starożytne przestrzeganie prawa, co było dokonywane za pomocą fikcyjnych sprzedaży i pośrednich wyzwoleń, lub przez Reskrypt Cesarski. Nasza przezorność jednak, za pomocą Konstytucji, wprowadziła zmianę na lepsze, tak aby po obaleniu starożytnej fikcji, krewni mogli udać się bezpośrednio przed właściwych sędziów lub urzędników i osobiście uwolnić spod swojej władzy swoich synów lub córki, wnuków lub wnuczki, lub innych bardziej odległych potomków. A następnie, zgodnie z Edyktem Pretora, te same prawa są przyznawane krewnym w odniesieniu do majątku wspomnianego syna lub córki, wnuka lub wnuczki, którzy zostali wyzwoleni przez wspomnianego krewnego, jakie są przyznawane patronowi w odniesieniu do majątku jego wyzwoleńca; a ponadto, jeśli syn lub córka, lub inni potomkowie nie osiągnęli dojrzałości, krewny uzyskuje nad nimi opiekę z powodu emancypacji.

7. Musimy również pamiętać, że każdy, kto ma syna pod swoją kontrolą, a także wnuka lub wnuczkę przez niego, jest całkowicie wolny, aby uwolnić swojego syna spod swojej władzy i zachować swojego wnuka lub wnuczkę pod nią; i, z drugiej strony, zachować swojego syna we własnej władzy i wyzwolić swojego wnuka lub wnuczkę (i należy rozumieć, że ta sama zasada ma zastosowanie do prawnuka lub prawnuczki), lub uczynić ich wszystkich swoimi własnymi panami.

8. Ale gdy ojciec, który ma syna pod swoją kontrolą, oddaje go w adopcję swojemu naturalnemu dziadkowi lub pradziadkowi, zgodnie z Naszymi Konstytucjami uchwalonymi w tym celu; to znaczy, jeśli przejawia tę intencję za pomocą odpowiedniego dokumentu wykonanego w obecności właściwego urzędnika, przy czym strona, która ma być adoptowana, jest obecna w tym czasie i nie sprzeciwia się — a jeśli strona, która dokonuje adopcji, tego nie robi — prawo naturalnego rodzica jest gaszone i przechodzi na ojca adopcyjnego w ten sposób; w stosunku do którego, jak wcześniej stwierdziłyśmy, adopcja jest całkowicie zakończona.

9. Należy również zauważyć, że jeśli twoja synowa poczęła dziecko z twoim synem, a ty następnie wyzwolisz tego ostatniego, lub oddasz go w adopcję, podczas gdy twoja synowa jest w ciąży, dziecko urodzone przez nią jest niemniej jednak urodzone pod twoją władzą; ale gdy jest poczęte po wyzwoleniu lub adopcji, podlega władzy swojego ojca adopcyjnego lub dziadka.

10. Należy również zauważyć, że nie ma prawie żadnego sposobu, w jaki albo naturalne, albo adoptowane dzieci mogą zmusić przodka do uwolnienia ich spod jego kontroli.

TIT. 13 De Tutelis

Transeamus nunc ad aliam divisionem. nam ex his personis quae in potestate non sunt, quaedam vel in tutela sunt vel in curatione, quaedam neutro iure tenentur. videamus igitur de his quae in tutela vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras personas, quae neutro iure tenentur. ac prius dispiciamus de his quae in tutela sunt.

1. Est autem tutela, ut Servius definivit, ius ac potestas in capite libero ad tuendom eum qui propter aetatem se defendere nequit, iure civili data ac permissa.

2. Tutores autem sunt, qui eam vim ac potestatem habent, ex qua re ipsa nomen ceperunt. itaque appellantur tutores quasi tuitores atque defensores, sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur.

3. Permissum est itaque parentibus liberis impuberibus, quos in potestate habent, testamento tutores dare. et hoc in filio filiaque omnimodo procedit; nepotibus tamen neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sint recasuri. itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet quia mortuo te in patris sui potestatem recasuri sunt.

4. Cum autem in compluribus aliis causis postumi pro iam natis habentur, et in hac causa placuit non minus postumis quam iam natis testamento tutores dari posse, si modo in ea causa sint, ut, si vivis parentibus nascerentur, sui et in potestate eorum fierent.

5. Sed si emancipato filio tutor a patre testamento datus fuerit, confirmandus est ex sententia praesidis omnimodo, id est sine inquisitione.

TYTUŁ 13. O Opiece

Przejdźmy teraz do kolejnego podziału osób; albowiem spośród tych, którzy nie są pod władzą ojcowską, niektórzy są pod opieką lub kuratorem, a inni nie podlegają żadnemu z tych praw. Dlatego skierujmy naszą uwagę na tych, którzy są pod opieką lub kuratelą, a w ten sposób poznamy te inne osoby, które nie podlegają żadnemu z tych ograniczeń. Najpierw rozważmy tych, którzy są pod opieką.

1. Opieka, jak definiuje ją Serwiusz, to prawo i władza nad osobą wolną, przyznane i dopuszczone przez Prawo Cywilne w celu ochrony kogoś, kto z powodu swojego wieku nie może chronić siebie.

2. Opiekunowie to ci, którzy są obdarzeni tą mocą i władzą, z samego faktu, że uzyskali swoją nazwę, i dlatego nazywani są opiekunami, ponieważ są obrońcami i obrońcami, tak jak ci, którzy mają pieczę nad świątyniami, nazywani są strażnikami świątyń.

3. Rodzicom zatem wolno jest ustanawiać opiekunów w testamencie dla dzieci, które nie osiągnęły dojrzałości i są pod ich kontrolą, i dotyczy to wszystkich przypadków, w których chodzi o syna lub córkę. Natomiast dla wnuków i wnuczek rodzice mogą ustanowić opiekunów tylko wtedy, gdy po ich śmierci nie będą oni ponownie podlegli władzy swoich ojców. Stąd, jeśli w chwili twojej śmierci twój syn jest pod twoją kontrolą, twoi wnukowie przez niego nie mogą mieć ustanowionego opiekuna przez twój testament, nawet jeśli byli pod twoją władzą; ponieważ jest oczywiste, że gdy ty umrzesz, oni ponownie znajdą się pod kontrolą swojego ojca.

4. Ale, ponieważ w wielu przypadkach dzieci pogrobowe są uważane za już urodzone, orzeczono, że w takich okolicznościach opiekunowie testamentowi mogą być ustanowieni zarówno dla dzieci pogrobowych, jak i dla tych już istniejących, pod warunkiem, że ich stan jest taki, że gdyby urodziły się, gdy ich rodzice żyli, byłyby ich dziedzicami i pod ich kontrolą. Jednakże, gdy opiekun jest ustanowiony przez testament ojca dla wyzwolonego syna, musi on w każdym przypadku być potwierdzony przez nakaz namiestnika, i to ma być zrobione bez dochodzenia.

TIT. 14 Qui Dari Tutores Testamento Possunt

Dari autem potest tutor non solum paterfamilias, sed etiam filiusfamilias.

1. Sed et servus proprius testamento cum libertate recte tutor dari potest. sed sciendum est, eum et sine libertate tutorem datum tacite et libertatem directam accepisse videri et per hoc recte tutorem esse. plane si per errorem quasi liber tutor datus sit, aliud dicendum est. servus autem alienus pure inutiliter datur testamento tutor: sed ita ‘cum liber erit’ utiliter datur. proprius autem servus inutiliter eo modo datur tutor.

2. Furiosus vel minor viginti quinque annis tutor testamento datus tutor erit, cum compos mentis aut maior viginti quinque annis fuerit factus.

3. Ad certum tempus vel ex certo tempore vel sub condicione vel ante heredis institutionem posse dari tutorem non dubitatur.

4. Certae autem rei vel causae tutor dari non potest, quia personae, non causae vel rei datur.

5. Si quis ‘filiabus’ suis vel ‘filiis’ tutores dederit, etiam postumae vel postumo videtur dedisse, quia filii vel filiae appellatione et postumus et postuma continentur. quid, si nepotes sint, an appellatione filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendam est, ut ipsis quoque dati videantur, si modo ‘liberos’ dixit. ceterum si ‘filios,’ non continebuntur: aliter enim filii, aliter nepotes appellantur. plane si ‘postumis’ dederit, tam filii postumi quam ceteri liberi continebuntur.

TYTUŁ 14. Kto Może Być Mianowany Opiekunem Testamentowym

Opiekunem może być mianowany nie tylko ojciec rodziny, ale także syn, który do niej należy.

1. Niewolnik testatora może być legalnie mianowany opiekunem i jednocześnie otrzymać wolność; należy jednak zauważyć, że gdy jest mianowany opiekunem bez bycia wyzwolonym, przyjmuje się, że milcząco otrzymał wolność, i z tego powodu może legalnie działać; ale jest oczywiste, że jeśli jest mianowany opiekunem w przeświadczeniu, że jest wolny, przypadek jest inny. Niewolnik innej osoby nie może jednak bezwarunkowo być mianowany opiekunem testamentowym, ale mianowanie jest ważne, gdy jest stwierdzone, że wejdzie w życie, gdy stanie się wolny. Jednakże, mianowanie własnego niewolnika w ten sposób nie jest ważne.

2. Osoba chora psychicznie lub nieletni poniżej dwudziestego piątego roku życia, mianowany opiekunem w testamencie, może działać jako taki, gdy odzyska zdrowie psychiczne lub osiągnie wiek dwudziestu pięciu lat.

3. Nie ma wątpliwości, że opiekun może być mianowany na pewien czas, od pewnej daty, pod pewnym warunkiem lub przed ustanowieniem dziedzica.

4. Opiekun nie może jednak być mianowany z powodu jakiejś konkretnej transakcji lub mienia, z tej przyczyny, że mianowanie dotyczy osoby, a nie z powodu jakiejkolwiek transakcji handlowej lub mienia.

5. Gdy ktoś mianuje opiekunów dla swoich córek lub synów, rozumie się, że mianował ich również dla każdej córki lub syna pogrobowego, ponieważ takie dzieci są włączone w termin „pogrobowe”. Ale w przypadku, gdy jest wielu wnuków, czy opiekunowie mają być mianowani dla nich pod określeniem synów? Należy uznać, że wydaje się, że są mianowani również dla nich, jeśli strona użyła słowa „dzieci”; ale przypadek jest inny, jeśli użyła słowa „synowie”, ponieważ synowie są określani jednym terminem, a wnukowie innym. Jest oczywiste, że jeśli dokonała mianowania dla dzieci pogrobowych, to zarówno synowie pogrobowi, jak i inni potomkowie zostaną włączeni.

TIT. 15 De Legitima Adgnatorum Tutela

Quibus autem testamento tutor datus non sit his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tutores, qui vocantur legitimi.

1. Sunt autem adgnati per virilis sexus cognationem coniuncti, quasi a patre cognati, veluti frater eodem patre natus, fratris filius neposve ex eo, item patruus et patrui filius neposve ex eo. at qui per feminini sexus personas cognatione iunguntur non sunt adgnati, sed alias naturali iure cognati. itaque amitae tuae filius non est tibi adgnatus, sed cognatus (et invicem scilicet tu illi eodem iure coniungeris), quia qui nascuntur patris non matris familiam sequuntur.

2. Quod autem lex ab intestato vocat ad tutelam adgnatos, non hanc habet significationem, si omnino non fecerit testamentum is qui poterat tutores dare, sed si quantum ad tutelam pertinet, intestatus decesserit. quod tunc quoque accidere intellegitur, cum is qui datus est tutor, vivo testatore decesserit.

3. Sed adgnationis quidem ius omnibus modis capitis deminutione plerumque perimitur: nam adgnatio iuris est nomen. cognationis vero ius non omnibus modis commutatur, quia civilis ratio civilia quidem iura corrumpere potest, naturalia vero non utique.

TYTUŁ 15. O Opiece Prawnej Agnacji

Na mocy prawa Dwunastu Tablic, agnaci są opiekunami tych, dla których nie wyznaczono opiekuna testamentowego, i są oni nazywani opiekunami prawnymi.

1. Agnaci to osoby spokrewnione przez mężczyzn, czyli spokrewnione po stronie ojca; na przykład, brat urodzony z tego samego ojca, syn tego brata i jego wnuk przez tego syna; także wuj ojczysty, syn tego wuja i jego wnuk przez tego syna. Ci, którzy są spokrewnieni przez kobiety, nie są agnatami, lecz, z drugiej strony, są kognatami przez prawo naturalne; dlatego, syn siostry twojego ojca nie jest twoim agnatem, ale twoim kognatem; a z drugiej strony, jesteś z nim na pewno spokrewniony przez tę samą zasadę, ponieważ dzieci idą za rodziną ojca, a nie matki.

2. Prawo, które ustanawia agnatów opiekunami w przypadku bezdziedziczności, ma zastosowanie nie tylko wtedy, gdy mężczyzna, który ma prawo wyznaczyć opiekunów, nie sporządza testamentu, ale także gdy umiera bezdziedzicznie, jeśli chodzi o opiekę; co jest również rozumiane jako mające miejsce, gdy osoba mianowana opiekunem umiera, gdy testator jeszcze żyje.

3. Prawo agnacji jest zazwyczaj znoszone pod każdym względem przez utratę praw obywatelskich; ponieważ pokrewieństwo po stronie męskiej jest jedynie terminem prawnym. Prawo pokrewieństwa po stronie żeńskiej nie jest jednak całkowicie zmienione z powyższego powodu, ponieważ chociaż zasada Prawa Cywilnego może uchylić prawa obywatelskie, w żadnych okolicznościach nie może uchylić tych, które są naturalne.

TIT. 16 De Capitis Minutione

Est autem capitis deminutio prioris status commutatio, eaque tribus modis accidit: nam aut maxima est capitis deminutio aut minor, quam quidam mediam vocant, aut minima.

1. Maxima est capitis deminutio, cum aliquis simul et civitatem et libertatem amittit. quod accidit in his qui servi poenae efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut ingrati circa patronos condemnati, vel qui ad pretium participandum se venumdari passi sunt.

2. Minor sive media est capitis deminutio, cum civitas quidem amittitur, libertas vero retinetur. quod accidit ei cui aqua et igni interdictum fuerit, vel ei qui in insulam deportatus est.

3. Minima est capitis deminutio, cum et civitas et libertas retinetur, sed status hominis commutatur. quod accidit in his qui, cum sui iuris fuerunt, coeperunt alieno iuri subiecti esse, vel contra.

4. Servus autem manumissus capite non minuitur, quia nullum caput habuit.

5. Quibus autem dignitas magis quam status permutatur, capite non minuuntur: et ideo senatu motos capite non minui constat.

6. Quod autem dictum est manere cognationis ius et post capitis deminutionem, hoc ita est, si minima capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio. nam si maxima capitis deminutio incurrat, ius quoque cognationis perit, ut puta servitute alicuius cognati, et ne quidem, si manumissus fuerit, recipit cognationem. sed et si in insulam deportatus quis sit, cognatio solvitur.

7. Cum autem ad adgnatos tutela pertineat, non simul ad omnes pertinet, sed ad eos tantum, qui proximo gradu sunt, vel, si eiusdem gradus sint, ad omnes.

TYTUŁ 16. O Utracie Praw Obywatelskich

Utrata praw obywatelskich to zmiana dawnego statusu i następuje na trzy sposoby, gdyż może być największa, mniejsza (którą niektórzy nazywają pośrednią) lub najmniejsza.

1. Największa utrata praw obywatelskich ma miejsce, gdy ktoś traci jednocześnie zarówno obywatelstwo, jak i wolność. Dzieje się tak w przypadku tych, którzy stają się niewolnikami w ramach kary na skutek surowości ich wyroków; albo gdy wyzwoleńcy są skazani za to, że byli niewdzięczni wobec swoich patronów; albo gdy strony pozwalają się sprzedać w celu udziału w cenie.

2. Mniejsza, czyli pośrednia, utrata praw obywatelskich to sytuacja, gdy samo obywatelstwo jest tracone, ale wolność jest zachowana; co ma miejsce, gdy osoba jest zakazana od ognia i wody, lub jest zesłana na czas nieokreślony na jakąś wyspę.

3. Najmniejsza utrata praw obywatelskich to sytuacja, gdy zarówno obywatelstwo, jak i wolność są zachowane, ale stan jednostki ulega zmianie; co dzieje się, gdy ci, którzy byli dawniej swoimi własnymi panami, są podporządkowani władzy innej osoby, lub vice-versa.

4. Wyzwolony niewolnik nie traci praw obywatelskich, ponieważ ich nie posiadał.

5. Osoby, których raczej godność niż stan ulega zmianie, nie tracą praw obywatelskich; i dlatego ustalono, że wydalenie z Senatu nie pociąga za sobą takiej utraty.

6. Gdy stwierdzono, że prawo kognacji przetrwało po utracie praw obywatelskich, należy rozumieć, że ma to miejsce, gdy następuje najmniejsza z takich strat, ponieważ w takich okolicznościach kognacja pozostaje. Ale gdy następuje największa utrata praw obywatelskich, prawo kognacji jest tracone; na przykład, przez zniewolenie jakiegokolwiek krewnego po stronie żeńskiej, a nawet gdy taka osoba jest wyzwolona, nie odzyskuje swojego prawa; a także gdy ktoś jest deportowany na wyspę, jego kognacja jest tracona.

7. Gdy opieka przechodzi na osoby spokrewnione po stronie męskiej, nie przechodzi ona na wszystkich naraz, ale tylko na te, które są spokrewnione w najbliższym stopniu, lub na wszystkich, jeśli są w tym samym stopniu.

TIT. 17 De Legitima Patronorum Tutela

Ex eadem lege duodecim tabularum libertorum et libertarum tutela ad patronos liberosque eorum pertinet, quae et ipsa legitima tutela vocatur: non quia nominatim ea lege de hac tutela cavetur, sed quia perinde accepta est per interpretationem atque si verbis legis introducta esset. eo enim ipso, quod hereditates libertorum libertarumque, si intestati decessissent, iusserat lex ad patronos liberosve eorum pertinere, crediderunt veteres, voluisse legem etiam tutelas ad eos pertinere, cum et adgnatos, quos ad hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit et quia plerumque, ubi successionis est emolumentum, ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximus plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur. ipsa ad hereditatem vocatur, cum alius est tutor.

TYTUŁ 17. O Prawnej Opiece Patronów

Zgodnie z tym samym Prawem Dwunastu Tablic, opieka nad mężczyznami i kobietami, którzy zostali wyzwoleni, należy do ich patronów oraz do dzieci tych ostatnich, co również nazywa się opieką prawną; nie dlatego, że prawo to zawierało w tej sprawie specjalne postanowienie, ale z tej przyczyny, że interpretacja wspomnianego prawa uzasadnia ten wniosek, tak jakby było to w nim werbalnie zapisane. Albowiem już z samego faktu, że prawo przewidywało, iż majątki wyzwoleńców i wyzwolenic, którzy zmarli bez testamentu, miały należeć do ich patronów i dzieci tych ostatnich, starożytna władza uznała, że intencją prawa było, aby ich wnuki również do nich należały, ponieważ nakazywało, aby ci agnaci, którym przekazywało majątek, byli również opiekunami; ponieważ, ogólnie rzecz biorąc, tam, gdzie jest korzyść z dziedziczenia, tam również powinien spoczywać ciężar opieki. Mówimy ogólnie, ponieważ gdy niewolnik, który nie osiągnął dojrzałości, jest wyzwalany przez kobietę, ona sama ma prawo do majątku, chociaż ktoś inny zostanie mianowany opiekunem.

TIT. 18 De Legitima Parentum Tutela

Exemplo patronorum recepta est et alia tutela, quae et ipsa legitima vocatur. nam si quis filium aut filiam, nepotem aut neptem ex filio, et deinceps, impuberes emancipaverit, legitimus eorum tutor erit.

TYTUŁ 18. O Prawnej Opiece Przodków

Istnieje inna opieka, która jest dozwolona i naśladuje tę sprawowaną przez patronów, a ta również nazywana jest prawną; albowiem gdy ktoś wyzwoli syna lub córkę, wnuka lub wnuczkę przez syna, i tak dalej przez inne stopnie, dopóki dana osoba nie osiągnie dojrzałości, będzie ich opiekunem prawnym.

TIT. 19 De Fiduciaria Tutela

Est et alia tutela, quae fiduciaria appellatur. nam si parens filium vel filiam, nepotem vel neptem, et deinceps, impuberes manumiserit, legitimam nanciscitur eorum tutelam: quo defuncto, si liberi virilis sexus extant, fiduciarii tutores filiorum suorum vel fratris vel sororis et ceterorum efficiuntur. atqui patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque eius legitimi sunt tutores: quoniam filius quidem defuncti, si non esset a vivo patre emancipatus, post obitum eius sui iuris efficeretur nec in fratrum potestatem recideret ideoque nec in tutelam, libertus autem si servus mansisset, utique eodem iure apud liberos domini post mortem eius futurus esset. ita tamen ii ad tutelam vocantur, si perfectae aetatis sint. quod nostra constitutio generaliter in omnibus tutelis et curationibus observari praecepit.

TYTUŁ 19. O Opiece Powierzniczej (FIDUCIARIA)

Istnieje inny rodzaj opieki, która nazywana jest powierniczą. Gdy bowiem przodek emancypuje syna lub córkę, wnuka lub wnuczkę, i tak dalej, w kolejności, zanim osiągną wiek dojrzałości, uzyskuje nad nimi opiekę prawną; a gdy po jego śmierci pozostawi dzieci płci męskiej, stają się oni opiekunami powierniczymi swoich synów, swojego brata, swojej siostry lub swoich krewnych. Ale gdy opiekun prawny umiera, jego dzieci stają się opiekunami prawnymi, ponieważ syn zmarłego, jeśli nie został wyzwolony przez ojca za jego życia, po śmierci ojca stałby się swoim własnym panem i nie znalazłby się pod kontrolą swoich braci, a z tego powodu nie pod ich opieką; podczas gdy wyzwoleniec, gdyby pozostał niewolnikiem, miałby ten sam stosunek do dzieci swojego pana po śmierci tego ostatniego. Osoby uprawnione do sprawowania urzędu opiekuna muszą być pełnoletnie, co jest zasadą, którą jedna z Naszych Konstytucji nakazała ogólnie przestrzegać w przypadku wszystkich opiek i kurateli.

TIT. 20 De Atilliano Tutore Vel Eo Qui Ex Lege Iulia Et Titia Dabatur

Si cui nullus omnino tutor fuerat, ei dabatur in urbe quidem Roma a praetore urbano et maiore parte tribunorum plebis tutor ex lege Atilia, in provinciis vero a praesidibus provinciarum ex lege Iulia et Titia.

1. Sed et si testamento tutor sub condicione aut die certo datus fuerat, quamdiu condicio aut dies pendebat, ex iisdem legibus tutor dari poterat. item si pure datus fuerat, quamdiu nemo ex testamento heres existebat, tamdiu ex iisdem legibus tutor petendus erat, qui desinebat tutor esse, si condicio existeret aut dies veniret aut heres existeret.

2. Ab hostibus quoque tutore capto ex his legibus tutor petebatur, qui desinebat esse tutor, si is qui captus erat in civitatem reversus fuerat: nam reversus recipiebat tutelam iure postliminii.

3. Sed ex his legibus pupillis tutores desierunt dari, posteaquam primo consules pupillis utriusque sexus tutores ex inquisitione dare coeperunt, deinde praetores ex constitutionibus. nam supra scriptis legibus neque de cautione a tutoribus exigenda rem salvam pupillis fore, neque de compellendis tutoribus ad tutelae administrationem quidquam cavetur.

4. Sed hoc iure utimur, ut Romae quidem praefectus urbis vel praetor secundum suam iurisdictionem, in provinciis autem praesides ex inquisitione tutores crearent, vel magistratus iussu praesidum, si non sint magnae pupilli facultates.

5. Nos autem per constitutionem nostram et huiusmodi difficultates hominum resecantes nec exspectata iussione praesidum disposuimus, si facultas pupilli vel adulti usque ad quingentos solidos valeat, defensores civitatum (una cum eiusdem civitatis religiosissimo antistite vel apud alias publicas personas) vel magistratus, vel iuridicum Alexandrinae civitatis tutores vel curatores creare, legitima cautela secundum eiusdem constitutionis normam praestanda, videlicet eoram periculo qui eam accipiant.

6. Impuberes autem in tutela esse naturali iure conveniens est, ut is qui perfectae aetatis non sit alterius tutela regatur.

7. Cum igitur pupillorum pupillarumque tutores negotia gerunt, post pubertatem tutelae iudicio rationem reddunt.

TYTUŁ 20. O Opiekunie Atylijskim I Tym Mianowanym Na Mocy LEX JULIA ET TITIA

Tam, gdzie dla osoby nie został w ogóle mianowany opiekun, w Rzymie zwyczajowo nadawał go pretor miejski i większość trybunów ludowych na mocy Lex Atilia, a w prowincjach mianowania dokonywali namiestnicy zgodnie z Lex Julia et Titia.

1. Gdy jednak opiekun został mianowany w testamencie pod jakimś warunkiem lub na pewien dzień, dopóki warunek nie został spełniony lub dzień nie nadszedł, na mocy tych praw można było mianować innego opiekuna. Co więcej, jeśli mianowanie zostało dokonane bezwarunkowo, dopóki nie było dziedzica w testamencie, na mocy tych samych praw wymagano złożenia wniosku o innego opiekuna, który miał działać w tym czasie, a ten przestawał być opiekunem, jeśli warunek został spełniony, nadszedł dzień lub pojawił się dziedzic.

2. Ponadto, o opiekuna zwykle wnioskowano na mocy tych samych praw, gdy dotychczasowy opiekun został schwytany przez wroga; i przestawał on pełnić swój urząd, jeśli ten pierwszy powrócił z niewoli, ponieważ po powrocie odzyskiwał opiekę przez prawo postliminium.

3. Jednak opiekunowie nie są już mianowani dla nieletnich na mocy tych praw, ponieważ, po pierwsze, konsulowie, a następnie pretorzy, zaczęli mianować opiekunów dla nieletnich obojga płci po zbadaniu sprawy, zgodnie z Konstytucjami; albowiem przez wspomniane prawa nie było żadnych postanowień dotyczących żądania od opiekunów kaucji w celu zabezpieczenia majątku ich podopiecznych, ani wymagania od nich, aby właściwie zarządzali swoją opieką.

4. Obecnie w Rzymie panuje praktyka, że prefekt miasta lub pretor, w zakresie, w jakim ma jurysdykcję, mianuje opiekunów; a w prowincjach namiestnicy robią to po dochodzeniu, lub urzędnicy robią to na rozkaz namiestników, gdy majątek nieletniego nie ma wielkiej wartości.

5. Ale My, za pomocą jednej z Naszych Konstytucji, usunąwszy niepewności ludzi w kwestiach tego rodzaju i sprawiwszy, że nie trzeba już oczekiwać na rozkaz namiestników, postanowiłyśmy, że jeśli majątek nieletniego lub dorosłego ma wartość pięciuset solidi, to obrońcy miasta — wraz z najczcigodniejszym biskupem tegoż, lub w obecności innych urzędników publicznych albo sędziów z Miasta Aleksandrii — ustanowią opiekunów lub kuratorów, po złożeniu legalnego zabezpieczenia zgodnie z postanowieniami wspomnianej Konstytucji, to znaczy na ryzyko tych, którzy je przyjmują.

6. To, że osoby, które nie osiągnęły dojrzałości, powinny być pod opieką, jest zgodne z prawem naturalnym, aby ten, kto nie osiągnął pełnego wieku, mógł być kierowany przez opiekę innej osoby.

7. Z tego powodu, jako że opiekunowie podopiecznych płci męskiej i żeńskiej prowadzą ich sprawy, muszą zdać im sprawę w postępowaniu opiekuńczym po tym, jak osiągną dojrzałość.

TIT. 21 De Auctoritate Tutorum

Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis necessaria pupillis est, in quibusdam non est necessaria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur, non est necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli promittant, necessaria est: namque placuit, meliorem quidem suam condicionem licere eis facere etiam sine tutoris auctoritate, deteriorem vero non aliter quam tutore auctore. unde in his causis ex quibus mutuae obligationes nascuntur, in emptionibus venditionibus, locationibus conductionibus, mandatis, depositis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem qui cum his contrahunt obligantur, at invicem pupilli non obligantur.

1. Neque tamen hereditatem adire neque bonorum possessionem petere neque hereditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt nisi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque ullum damnum habeat.

2. Tutor autem statim in ipso negotio praesens debet auctor fieri, si hoc pupillo prodesse existimaverit. post tempus vero aut per epistulam interposita auctoritas nihil agit.

3. Si inter tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia ipse tutor in rem suam auctor esse non potest, non praetorius tutor, ut olim, constituitur, sed curator in locum eius datur, quo interveniente iudicium peragitur et eo peracto curator esse desinit.

TYTUŁ 21. O Zgodzie Opiekunów

Zgoda opiekuna jest w niektórych przypadkach wymagana dla podopiecznych, a w niektórych nie. Na przykład, gdy podopieczny zawiera umowę, by otrzymać coś, zgoda opiekuna nie jest konieczna, ale gdy podopieczni obiecują coś innym, jest to konieczne; albowiem orzeczono, że mają oni moc poprawiania swojego stanu nawet bez zgody swoich opiekunów, ale nie mogą go pogorszyć, chyba że ich opiekunowie wyrażą na to zgodę. Dlatego, w okolicznościach, w których powstają wzajemne zobowiązania, na przykład w zakupach, sprzedaży, wynajmie i dzierżawie, zleceniach, depozytach, jeśli zgoda opiekuna nie jest włączona, te osoby, które zawierają umowy z podopiecznymi, będą odpowiedzialne; ale, z drugiej strony, podopieczni nie będą odpowiedzialni.

1. Nie mogą oni również objąć spadku ani żądać posiadania lub mienia, ani przyjąć spadku powierniczego na swoją korzyść, w żaden inny sposób niż za zgodą swojego opiekuna, nawet jeśli jest to korzystne i nie może z tego wyniknąć żadna strata.

2. Opiekun powinien również, natychmiast, i gdy transakcja jest w toku, wyrazić swoją zgodę, jeśli uważa, że będzie to korzyścią dla podopiecznego; ale jeśli zrobi to później lub wyrazi zgodę listem, jego akt jest nieważny.

3. Gdy ma być prowadzone postępowanie sądowe między opiekunem a podopiecznym — z tej przyczyny, że opiekun nie może wyrazić swojej zgody na nic, co dotyczy jego własnych spraw — w jego miejsce mianowany jest kurator (a nie opiekun pretoriański, jak było dawniej w praktyce), i sprawa jest prowadzona przez tego pierwszego, który przestaje być kuratorem po jej zakończeniu.

TIT. 22 Quibus Modis Tutela Finitur

Pupilli pupillaeque cum puberes esse coeperint, tutela liberantur. pubertatem autem veteres quidem non solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in masculis aestimari volebant. nostra autem maiestas dignum esse castitate temporum nostrorum bene putavit, quod in feminis et antiquis impudicum esse visum est, id est inspectionem habitudinis corporis, hoc etiam in masculos extendere: et ideo sancta constitutione promulgata pubertatem in masculis post quartum decimum annum completum illico initium accipere disposuimus, antiquitatis normam in femininis personis bene positam suo ordine relinquentes, ut post duodecimum annum completum viripotentes esse credantur.

1. Item finitur tutela, si adrogati sint adhuc impuberes vel deportati: item si in servitutem pupillus redigatur, ut ingratus a patrono, vel ab hostibus fuerit captus.

2. Sed et si usque ad certam condicionem datus sit testamento, aeque evenit, ut desinat esse tutor existente condicione.

3. Simili modo finitur tutela morte vel tutorum vel pupillorum.

4. Sed et capitis deminutione tutoris, per quam libertas vel civitas eius amittitur, omnis tutela perit. minima autem capitis deminutione tutoris, veluti si se in adoptionem dederit, legitima tantum tutela perit, ceterae non pereunt. sed pupilli et pupillae capitis deminutio, licet minima sit, omnes tutelas tollit.

5. Praeterea qui ad certum tempus testamento dantur tutores, finito eo, deponunt tutelam.

6. Desinunt autem esse tutores, qui vel removentur a tutela ob id quod suspecti visi sunt, vel ex iusta causa sese excusant et onus administrandae tutelae deponunt secundum ea quae inferius proponemus.

TYTUŁ 22. W Jaki Sposób Opieka Jest Zakończona

Podopieczni i podopieczne są uwalniani spod opieki, gdy tylko osiągną dojrzałość. Starożytni byli skłonni ustalać wiek dojrzałości, jeśli chodzi o mężczyzn, nie tylko na podstawie ich lat, ale także na podstawie ich rozwoju cielesnego. Nasz Majestat jednak uznał za właściwe i godne czystości epoki, aby to, co starożytnym wydawało się nieprzyzwoite w przypadku kobiet, to znaczy badanie stanu ich ciał, zostało również rozciągnięte na mężczyzn; i dlatego, przez ogłoszenie Konstytucji Cesarskiej, My zadecydowaliśmy, że dojrzałość u mężczyzn będzie się rozpoczynać natychmiast po ukończeniu czternastego roku życia, pozostawiając bez zmian doskonałą zasadę starożytności dotyczącą kobiet, a mianowicie, że powinny być one uważane za zdolne do małżeństwa po ukończeniu dwunastego roku życia.

1. Opieka kończy się również, gdy osoby, które nie osiągnęły jeszcze dojrzałości, zostają albo arrogowane, albo zesłane; i ta sama zasada ma zastosowanie, gdy podopieczny zostaje zredukowany do niewoli lub schwytany przez wroga.

2. Co więcej, jeśli opiekun jest mianowany w testamencie, aby sprawował urząd do momentu spełnienia pewnego warunku, dzieje się również tak, że gdy warunek zostanie spełniony, przestaje on być opiekunem.

3. W podobny sposób opieka kończy się przez śmierć albo opiekuna, albo podopiecznego.

4. Ponadto, każda opieka jest również zakończona przez jakiekolwiek osłabienie praw obywatelskich, przez które albo wolność, albo obywatelstwo opiekuna jest tracone. Przez najmniejszą utratę praw obywatelskich przez opiekuna, na przykład, jeśli odda się w adopcję, tylko opieka prawna kończy się, ale inne rodzaje nie. Utrata praw obywatelskich jednak, przez podopiecznych płci męskiej lub żeńskiej, nawet jeśli jest to najmniej ważna klasa, kończy wszystkie rodzaje opieki.

5. Co więcej, opiekunowie mianowani w testamencie na pewien okres zrzekają się swojej opieki, gdy ten okres się kończy.

6. Przestają być również opiekunami ci, którzy są usunięci z urzędu albo dlatego, że są podejrzani, albo usprawiedliwiają się z jakiegoś słusznego powodu i składają ciężar opieki, co wyjaśnimy później.

TIT. 23 De Curatoribus

Masculi puberes et feminae viripotentes usque ad vicesimum quintum annum completum curatores accipiunt; qui licet puberes sint, adhuc tamen huius aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint.

1. Dantur autem curatores ab isdem magistratibus, a quibus et tutores. sed curator testamento non datur, sed datus confirmatur decreto praetoris vel praesidis.

2. Item inviti adulescentes curatores non accipiunt praeterquam in litem: curator enim et ad certam causam dari potest.

3. Furiosi quoque et prodigi, licet maiores viginti quinque annis sint, tamen in curatione sunt adgnatorum ex lege duodecim tabularum. sed solent Romae praefectus urbis vel praetor et in provinciis praesides ex inquisitione eis dare curatores.

4. Sed et mente captis et surdis et mutis et qui morbo perpetuo laborant, quia rebus suis superesse non possunt, curatores dandi sunt.

5. Interdum autem et pupilli curatores accipiunt, ut puta si legitimus tutor non sit idoneus, quia habenti tutorem tutor dari non potest. item si testamento datus tutor vel a praetore vel a praeside idoneus non sit ad administrationem nec tamen frandulenter negotia administrat, solet ei curator adiungi. item in locum tutorum qui non in perpetuum sed ad tempus a tutela excusantur solent curatores dari.

6. Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessitate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare possit, et pupillus vel absit vel infans sit, quem velit actorem periculo ipsius praetor, vel qui provinciae praeerit, decreto constituet.

TYTUŁ 23. O Kuratorach

Mężczyźni, którzy osiągnęli dojrzałość, i kobiety, które są zdolne do zawarcia małżeństwa, otrzymują kuratorów aż do ukończenia dwudziestego piątego roku życia, ponieważ, mimo że osiągnęli dojrzałość, nadal są w takim wieku, że nie są zdolni do prowadzenia swoich własnych spraw.

1. Kuratorzy są mianowani przez tych samych urzędników co opiekunowie, ale kurator nie jest mianowany w testamencie, lecz po jego mianowaniu jest zatwierdzany przez dekret Pretora lub Namiestnika.

2. Nieletni nie są zobowiązani do przyjęcia kuratorów, jeśli nie chcą, z wyjątkiem spraw sądowych; albowiem kurator może być również mianowany w konkretnym celu.

3. Podobnie, osoby chore psychicznie i rozrzutnicy, nawet jeśli mają ponad dwadzieścia pięć lat, są mimo to pod kuratelą swoich krewnych po stronie męskiej, zgodnie z Prawem Dwunastu Tablic; ale praktyką jest, że prefekt miasta lub pretor w Rzymie, a w prowincjach namiestnicy, mianują dla nich kuratorów po dochodzeniu.

4. Kuratorzy muszą być również mianowani dla osób o słabym umyśle, tych, którzy są głusi i niemi, oraz tych, którzy cierpią na przewlekłe choroby, ponieważ nie są w stanie zajmować się swoimi własnymi sprawami.

5. Ponadto, kuratorzy są czasami mianowani dla podopiecznych; na przykład, gdy prawny opiekun nie jest odpowiednią osobą, ponieważ opiekun nie może być mianowany dla osoby, która już go ma. Co więcej, gdy opiekun mianowany w testamencie, przez Pretora lub Namiestnika nie jest odpowiednią osobą do urzędu, chociaż nie sprawuje go oszukańczo, zwyczajem jest, że jest mu przydzielany kurator, a kuratorzy są również zwykle mianowani zamiast opiekunów, którzy są zwolnieni ze swojej opieki tymczasowo, a nie na stałe.

6. Gdy opiekun jest niezdolny przez zły stan zdrowia lub inną pilną konieczność w prowadzeniu spraw podopiecznego, a ten ostatni jest albo nieobecny, albo jest niemowlęciem, pretor lub namiestnik prowincji może rozkazem mianować każdego, kogo wspomniany opiekun pragnie, aby działał w imieniu tego ostatniego, ale na jego ryzyko.

TIT. 24 De Satisdatione Tutorum Vel Curatorum

Ne tamen pupillorum pupillaramve et eorum qui quaeve in curatione sunt negotia a tutoribus curatoribusve consumantur vel deminuantur, curat praetor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent. sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et diligentia ab ipso testatore probata est: item ex inquisitione tutores vel curatores dati satisdatione non onerantur, quia idonei electi sunt.

1. Sed et si ex testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint, potest unus offerre satis de indemnitate pupilli vel adulescentis et contutori vel concuratori praeferri, ut solus administret, vel ut contutor satis offerens praeponatur ei et ipse solus administret. itaque per se non potest petere satis a contutore vel concuratore suo, sed offerre debet, ut electionem det contutori suo, utrum velit satis accipere an satis dare. quodsi nemo eorum satis offerat si quidem adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior pars elegerit, ipse gerere debet, ut edicto praetoris cavetur. sin autem ipsi tutores dissenserint circa eligendum eum vel eos qui gerere debent, praetor partes suas interponere debet. idem et in pluribus ex inquisitione datis probandum est, id est ut maior pars eligere possit, per quem administratio fieret.

2. Sciendum autem est non solum tutores vel curatores pupillis et adultis ceterisque personis ex administratione teneri, sed etiam in eos qui satisdationem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria autem actio datur in eos qui vel omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex prudentium responsis quam ex constitutionibus imperialibus et in heredes eorum extenditur.

3. Quibus constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur.

4. Neque autem praefectus urbis neque praetor neque praeses provinciae neque quis alius cui tutores dandi ius est, hac actione tenebitur, sed hi tantummodo qui satisdationem exigere solent.

TYTUŁ 24. O Udzielaniu Zabezpieczenia Przez Opiekunów I Kuratorów

Aby majątek podopiecznych płci męskiej i żeńskiej oraz innych osób pod kuratelą nie został zmarnowany lub uszczuplony przez ich opiekunów lub kuratorów, pretor dba o to, aby opiekunowie i kuratorzy dostarczali w tym celu odpowiedniego zabezpieczenia. Zasada ta nie ma jednak zastosowania w każdym przypadku, albowiem opiekunowie testamentowi nie są zmuszani do składania zabezpieczenia, z tej przyczyny, że ich dobra wiara i staranność zostały poręczone przez samego testatora; ani opiekunowie lub kuratorzy mianowani po dochodzeniu nie są obciążeni dostarczaniem poręczeń, ponieważ wybierane są odpowiednie osoby.

1. Jednakże, gdy dwóch lub więcej jest mianowanych w testamencie lub po dochodzeniu, jeden z nich może zaoferować poręczenia w celu zadośćuczynienia podopiecznemu lub nieletniemu, i mieć pierwszeństwo przed swoim współopiekunem lub współkuratorem, do tego stopnia, że może sam administrować powiernictwem; lub tak, że jego współopiekun, oferując równe zabezpieczenie, może mieć pierwszeństwo przed nim, a on sam administrować powiernictwem. Dlatego, sam nie może wymagać zabezpieczenia od swojego współopiekuna lub współkuratora, ale powinien złożyć ofertę, aby dać swojemu współopiekunowi wybór albo przyjęcia zabezpieczenia, albo jego udzielenia. Jednakże, gdy żaden z nich nie oferuje zabezpieczenia, a testator wskazał, który z nich ma działać, wyznaczony musi to zrobić: ale jeśli nie zostało to zrobione, musi działać ten, którego wybierze większość, zgodnie z Edyktem Pretora. Ale gdy sami opiekunowie nie zgadzają się co do wyboru jednego lub więcej, którzy mają działać, pretor powinien skorzystać ze swojej władzy. Ta zasada ma również zastosowanie, gdy kilka osób jest mianowanych po dochodzeniu; to znaczy, większość może wybrać, kto ma prowadzić administrację.

2. Należy ponadto zauważyć, że nie tylko opiekunowie i kuratorzy są pociągani do odpowiedzialności za swoją administrację wobec swoich podopiecznych, nieletnich i innych osób, ale także, że przysługuje powództwo posiłkowe przeciwko tym, którzy przyjmują zabezpieczenie, i zapewnia temu pierwszemu ostateczne zabezpieczenie. To powództwo posiłkowe jest dopuszczalne przeciwko tym, którzy albo całkowicie zaniedbali wzięcie zabezpieczenia od opiekunów lub kuratorów, albo przyjęli takie, które nie jest wystarczające. Powództwo to, zgodnie z opiniami prawników, a także na mocy Konstytucji Cesarskich, może być również wniesione przeciwko spadkobiercom tych, którzy są odpowiedzialni.

3. W tych Konstytucjach jest również ustalone, że gdy opiekunowie lub kuratorzy nie dają zabezpieczenia, mogą być zmuszeni do tego przez wymaganie od nich zastawów.

4. Ale ani prefekt miasta, ani pretor, ani namiestnik prowincji, ani nikt inny, kto ma prawo mianować opiekunów, nie jest odpowiedzialny za wspomniane powództwo, ale tylko ci, którzy mają zwyczaj żądać zabezpieczenia.

TIT. 25 De Excusationibus Tutorum Vel Curatorum

Excusantur autem tutores vel curatores variis ex causis: plerumque autem propter liberos, sive in potestate sint sive emancipati. si enim tres liberos quis superstites Romae habeat vel in Italia quattuor vel in provinciis quinque, a tutela vel cura possunt excusari exemplo ceterorum munerum: nam et tutelam et curam placuit publicum munus esse. sed adoptivi liberi non prosunt, in adoptionem autem dati naturali patri prosunt. item nepotes ex filio prosunt, ut in locum patris succedant: ex filia non prosunt. filii autem superstites tantum ad tutelae vel curae muneris excusationem prosunt: defuncti non prosunt. sed si in bello amissi sunt, quaesitum est, an prosint. et constat, eos solos prodesse qui in acie amittuntur: hi enim, quia pro re publica ceciderunt, in perpetuum per gloriam vivere intelleguntur.

1. Item divus Marcus in semestribus rescripsit eum, qui res fisci administrat, a tutela vel cura quamdiu administrat excusari posse.

2. Item qui rei publicae causa absunt, a tutela et cura excusantur. sed et si fuerunt tutores vel curatores, deinde rei publicae causa abesse coeperunt, a tutela et cura excusantur, quatenus rei publicae causa absunt, et interea curator loco eorum datur. qui si reversi fuerint, recipiunt onus tutelae nec anni habent vacationem, ut Papinianus responsorum libro quinto scripsit: nam hoc spatium habent ad novas tutelas vocati.

3. Et qui potestatem aliquam habent, excusare se possunt, ut divus Marcus rescripsit, sed coeptam tutelam deserere non possunt.

4. Item propter litem, quam cum pupillo vel adulto tutor vel curator habet, excusare se nemo potest: nisi forte de omnibus bonis vel hereditate controversia sit.

5. Item tria onera tutelae non affectatae vel curae praestant vacationem, quamdiu administrantur: ut tamen plurium pupillorum tutela vel cura eorundem bonorum, veluti fratrum, pro una computetur.

6. Sed et propter paupertatem excusationem tribui tam divi fratres quam per se divus Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuncto possit docere

7. Item propter adversam valetudinem, propter quam nec suis quidem negotiis interesse potest, excusatio locum habet.

8. Similiter eum qui litteras nesciret excusandum esse divus Pius rescripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad administrationem negotiorum sufficere.

9. Item si propter inimicitiam aliquem testamento tutorem pater dederit, hoc ipsum praestat ei excusationem: sicut per contrarium non excusantur qui se tutelam patri pupillorum administraturos promiserunt.

10. Non esse autem admittendam excusationem eius, qui hoc solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, divi fratres rescripserunt.

11. Inimicitiae, quas quis cum patre pupillorum vel adultorum exercuit, si capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tutela solent excusare.

12. Item si quis status controversiam a pupillorum patre passus est, excusatur a tutela.

13. Item maior septuaginta annis a tutela vel cura se potest excusare. minores autem viginti et quinque annis olim quidem excusabantur: a nostra autem constitutione prohibentur ad tutelam vel curam aspirare, adeo ut nec excusatione opus fiat. qua constitutione cavetur, ut nec pupillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum erat incivile, eos qui alieno auxilio in rebus suis administrandis egere noscuntur et sub aliis reguntur, aliorum tutelam vel curam subire.

14. Idem et in milite observandum est, ut nec volens ad tutelae munus admittatur.

15. Item Romae grammatici rhetores et medici et qui in patria sua id exercent et intra numerum sunt, a tutela vel cura habent vacationem.

16. Qui autem se vult excusare, si plures habeat excusationes et de quibusdam non probaverit, aliis uti intra tempora non prohibetur. qui excusare se volunt, non appellant: sed intra dies quinquaginta continuos, ex quo cognoverunt, excusare se debent (cuiuscumque generis sunt, id est qualitercumque dati fuerint tutores), si intra centesimum lapidem sunt ab eo loco ubi tutores dati sunt: si vero ultra centesimum habitant, dinumeratione facta viginti millium diurnorum et amplius triginta dierum. quod tamen, ut Scaevola dicebat, sic debet computari, ne minus sint quam quinquaginta dies.

17. Datus autem tutor ad universum patrimonium datus esse creditur.

18. Qui tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdem fieri non compellitur, in tantum ut, licet pater qui testamento tutorem dederit adiecit, se eundem curatorem dare, tamen invitum eum curam suscipere non cogendum, divi Severus et Antoninus rescripserunt.

19. Idem rescripserunt maritum uxori suae curatorem datum excusare se posse, licet se immisceat.

20. Si quis autem falsis allegationibus excusationem tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.

TYTUŁ 25. O Powodach Usprawiedliwiających Opiekunów Lub Kuratorów

Opiekunowie lub kuratorzy mogą być usprawiedliwieni z różnych powodów, ale najczęściej z powodu swoich dzieci, niezależnie od tego, czy są pod ich władzą, czy są wyzwolone; albowiem gdy mieszkaniec Rzymu ma troje żyjących dzieci, mieszkaniec Italii czworo, lub osoba mieszkająca w prowincjach pięcioro, może być usprawiedliwiona z opieki lub kurateli, tak jak może być z innych zajęć; albowiem orzeczono, że opieka i kuratela to zajęcia publiczne. Dzieci adoptowane nie są brane pod uwagę, chociaż dzieci oddane w adopcję są liczone na korzyść ich własnego ojca. Wnuki, podobnie, potomstwo syna, są zaletą w tym względzie, ponieważ zajmują miejsce swojego ojca, ale to nie dotyczy tych przez córkę; i tylko żyjące dzieci są dostępne jako usprawiedliwienie z obowiązku opieki lub kurateli; ponieważ ci, którzy umarli, nie są liczeni. Powstało również pytanie, czy nie należy włączać tych, którzy zginęli na wojnie; i orzeczono, że liczeni będą tylko ci, którzy zginęli w rzeczywistej bitwie, ponieważ uważa się, że ci, którzy zginęli za swój kraj, żyją wiecznie z powodu swojej chwały.

1. Boski Marek opublikował w swoich półrocznych tomach reskryptów, że urzędnik należący do Skarbu Państwa może być usprawiedliwiony z opieki lub kurateli, dopóki pozostaje na urzędzie.

2. Ci, którzy są nieobecni w sprawach dla Państwa, mogą również być usprawiedliwieni z opieki lub kurateli. Co więcej, jeśli służyli jako opiekunowie lub kuratorzy, a następnie wyjeżdżają w sprawach dla Państwa, są usprawiedliwieni, dopóki są nieobecni z tego powodu, a w międzyczasie kurator może być mianowany w ich miejsce. Jednakże, gdy wracają, ponownie podejmują ciężar opieki; a jak Papinian stwierdził w piątej księdze swoich Opinii, nie są nawet zwolnieni z odpowiedzialności przez rok, chociaż mają prawo do tego terminu, gdy są mianowani do nowej opieki.

3. Ci, którzy mają jakiekolwiek inne stanowisko publiczne, mogą być również usprawiedliwieni, jak oświadczył Boski Marek w reskrypcie, ale gdy już raz podjęli się opieki, nie mogą jej porzucić.

4. Co więcej, żaden opiekun ani kurator nie może być usprawiedliwiony z powodu sporu sądowego, który może mieć ze swoim podopiecznym lub jakimkolwiek nieletnim pod jego pieczą, chyba że spór dotyczy całego majątku lub spadku.

5. Ciężar trzech opiek lub kurateli, gdy nie były one poszukiwane, stanowi usprawiedliwienie do zwolnienia, dopóki są administrowane; w przypadku, gdy opieka lub kuratela nad kilkoma podopiecznymi lub nad ich majątkiem, będzie liczona jako tylko jedna, tak jak na przykład te nad braćmi.

6. Zarówno Boscy Bracia, jak i sam Boski Marek oświadczyli Reskryptami, że osoba może być usprawiedliwiona na podstawie ubóstwa, jeśli ktoś mógłby wykazać, że nie był równy nałożonemu na niego ciężarowi.

7. Usprawiedliwienie jest również ważne z powodu złego stanu zdrowia, z powodu którego człowiek nie jest w stanie prowadzić swoich własnych spraw.

8. Boski Pius stwierdził w Reskrypcie, że każdy, kto nie potrafi czytać, powinien być usprawiedliwiony, chociaż osoby nieposiadające znajomości liter mogą prowadzić interesy.

9. Znowu, gdy ojciec z powodu wrogości mianował kogoś opiekunem przez swój testament, to również stanowi podstawę do zwolnienia; tak jak, z drugiej strony, nie są usprawiedliwione te strony, które obiecały swojemu ojcu, że podejmą się opieki nad nieletnimi.

10. Wspomniani Boscy Bracia opublikowali Reskrypt, stwierdzając, że usprawiedliwienie człowieka, który opiera się wyłącznie na fakcie, że był nieznany ojcu nieletnich, nie będzie brane pod uwagę.

11. Gdy ktoś pielęgnował wrogość wobec ojca podopiecznych lub nieletnich, i była ona śmiertelna i nie nastąpiło pojednanie, zwyczajem jest usprawiedliwienie strony z opieki lub kurateli.

12. Ponadto, jeśli ktoś miał swój stan sporny przez ojca nieletnich, może być usprawiedliwiony z opieki.

13. Osoba powyżej siedemdziesiątego roku życia może również być usprawiedliwiona z opieki lub kurateli. Również, w dawniejszych czasach, ci, którzy mieli mniej niż dwadzieścia pięć lat, byli zwykle usprawiedliwieni; a przez jedną z Naszych Konstytucji zabrania się im ubiegania się o opiekę lub kuratelę, i z tego powodu nie ma potrzeby usprawiedliwienia. Ta sama Konstytucja przewiduje również, że ani podopieczny, ani nieletni nie będzie wzywany do podjęcia prawnej opieki; ponieważ jest to sprzeczne z prawem, aby ci, którzy, jak wiadomo, wymagają pomocy w prowadzeniu swoich własnych spraw i którzy są rządzeni przez innych, byli obdarzeni opieką lub kuratelą nad osobami trzecimi.

14. To musi być również przestrzegane w przypadku żołnierza, który, nawet jeśli jest chętny, nie może mieć pozwolenia na sprawowanie urzędu opiekuna.

15. Co więcej, gramatycy, retorycy i lekarze Rzymu oraz inni, którzy w swoim własnym kraju wykonują te zawody i którzy są włączeni w liczbę tych legalnie uprawnionych, są również zwolnieni z opieki lub kurateli.

16. Ten, kto pragnie być usprawiedliwiony i ma kilka usprawiedliwień, ale nie udaje mu się ustanowić niektórych z nich, nie jest zabroniony od korzystania z innych w wyznaczonym czasie. Gdy strony pragną być usprawiedliwione, nie składają apelacji, ale bez względu na to, jakiego rodzaju opiekunami mogą być — to znaczy, w jaki sposób zostali mianowani — muszą złożyć swoje usprawiedliwienia w ciągu pięćdziesięciu kolejnych dni od momentu, gdy dowiedzą się o swoim mianowaniu, jeśli znajdują się w odległości stu mil od miejsca, w którym zostało ono dokonane; ale jeśli mieszkają poza setnym kamieniem milowym, mogą to zrobić po dokonaniu obliczenia dwudziestu mil dziennie i trzydziestu dni dodatkowo; ale, niemniej jednak, jak stwierdziła Scaevola, obliczenie powinno być dokonane tak, aby nie było mniej niż pięćdziesiąt dni w sumie.

17. Gdy opiekun jest mianowany, rozumie się, że jest mianowany dla całego majątku.

18. Każda osoba, która administrowała opieką nad inną, nie może być zmuszona do bycia kuratorem tej samej osoby, jeśli nie chce; i ta zasada ma zastosowanie w takim stopniu, że chociaż ojciec, który mianował opiekuna testamentowego, dodał, że mianował tę samą stronę kuratorem, Boscy Severus i Antoninus stwierdzili w Reskrypcie, że nie może być zmuszony do podjęcia kurateli, jeśli nie chce tego zrobić.

19. Stwierdzili oni również w innym Reskrypcie, że mąż, który został mianowany kuratorem swojej żony, może być usprawiedliwiony, nawet jeśli wtrącał się w jej sprawy.

20. Gdy ktoś został usprawiedliwiony od podjęcia opieki za pomocą fałszywych oświadczeń, nie jest zwolniony z ciężaru wspomnianej opieki.

TIT. 26 De Suspectis Tutoribus Et Curatoribus

Sciendum est suspecti crimen e lege duodecim tabularum descendere.

1. Datum est autem ius removendi suspectos tutores Romae praetori et in provinciis praesidibus earum et legato proconsulis.

2. Ostendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri possunt. et quidem omnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive alterius generis tutores. quare et si legitimus sit tutor, accusari poterit. quid si patronus? adhuc idem erit dicendum: dummodo meminerimus, famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus fuerit.

3. Consequens est, ut videamus, qui possint suspectos postulare. et sciendum est, quasi publicam esse hanc actionem, hoc est omnibus patere. quin immo et mulieres admittuntur ex rescripto divorum Severi et Antonini, sed hae solae, quae pietatis necessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater: nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed et si qua mulier fuerit, cuius praetor propensam in pietatem mentem intellexerit, non sexus verecundiam egredientem sed pietate productam, non continere iniuriam pupillorum, admittit eam ad accusationem.

4. Impuberes non possunt tutores suos suspectos postulare: puberes autem curatores suos ex consilio necessariorum suspectos possunt arguere: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt.

5. Suspectus est autem, et qui non ex fide tutelam gerit, licet solvendo est, ut Iulianus quoque scripsit. sed et antequam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum quasi suspectum removeri, idem Iulianus scripsit, et secundum eum constitutum est.

6. Suspectus autem remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob culpam, non aeque.

7. Si quis autem suspectus postulatur, quoad cognitio finiatur, interdicitur ei administratio, ut Papiniano visum est.

8. Sed si suspecti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel curator decesserit, extinguitur cognitio suspecti.

9. Si quis tutor copiam sui non faciat, ut alimenta pupillo decernantur, cavetur epistula divorum Severi et Antonini, ut in possessionem bonorum eius pupillus mittatur: et quae mora deteriora futura sunt, dato curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus romoveri poterit qui non praestat alimenta.

10. Sed si quis praesens negat propter inopiam alimenta posse decerni, si hoc per mendacium dicat, remittendum eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit, sicut ille remittitur, qui data pecunia ministerium tutelae redemit.

11. Libertus quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus.

12. Novissime sciendum est eos, qui frandulenter tutelam vel curam administrant, etiamsi satis offerent, removendos a tutela, quia satisdatio propositum tutoris malevolum non mutat, sed diutius grassandi in re familiari facultatem praestat.

13. Suspectum enim eum putamus, qui moribus talis est, ut suspectus sit: enimvero tutor vel curator, quamvis pauper est, fidelis tamen et diligens, removendus non est quasi suspectus.

TYTUŁ 26. O Podejrzanych Opiekunach Lub Kuratorach

Należy zauważyć, że przestępstwo podejrzenia wywodzi się z Prawa Dwunastu Tablic.

1. Władza usuwania podejrzanych opiekunów jest w Rzymie przyznana Pretorowi, a w prowincjach Namiestnikom oraz Zastępcy prokonsula.

2. Pokazałyśmy, kto ma jurysdykcję nad osobą podejrzaną; zobaczmy teraz, kto może być podejrzany. W istocie, wszyscy opiekunowie mogą być, niezależnie od tego, czy są opiekunami testamentowymi, czy innego rodzaju; i dlatego opiekun może być oskarżony, nawet jeśli został mianowany zgodnie z prawem. Ale co, jeśli jest on patronem? Ta sama zasada będzie nadal obowiązywać, tak długo, jak pamiętamy, że reputacja patrona musi być oszczędzona, nawet jeśli zostanie usunięty jako osoba podejrzana.

3. Musimy następnie zbadać, kto może oskarżać podejrzanych opiekunów, i należy zauważyć, że tego rodzaju powództwo jest, do pewnego stopnia, publiczne, to znaczy otwarte dla wszystkich: i w istocie, przez Reskrypt Boskiego Sewera i Antonina nawet kobietom wolno jest wnosić takie powództwo, ale tylko tym, które kierują się więzią uczucia, mogą to zrobić; jak na przykład matka. Pielęgniarka i babcia mogą również je wszcząć, a także siostra; a co więcej, jeśli jest jakaś kobieta, której czułe usposobienie jest dostrzeżone przez Pretora, i która nie przekracza skromności swojej płci, ale jest nakłoniona przez swoje uczucia, aby nie tolerować krzywdy nieletnich, może on ją upoważnić do złożenia oskarżenia.

4. Ci, którzy nie osiągnęli wieku dojrzałości, nie mogą oskarżać swoich opiekunów jako osób podejrzanych, ale ci, którzy osiągnęli dojrzałość, mogą, za radą swoich krewnych, oskarżać swoich kuratorów jako podejrzanych; i tę zasadę ogłosili w Reskrypcie Boscy Sewer i Antonin.

5. Ten, kto nie zarządza opieką z wiernością, nawet jeśli jest wypłacalny, jest osobą podejrzaną, jak stwierdził również Julian. Julian również uważał, że opiekun może być usunięty jako podejrzany, zanim zaczął administrować opieką, a Konstytucja została uchwalona zgodnie z tą regulacją.

6. Osoba, która została usunięta z powodu bycia podejrzaną, staje się infamis, gdy dzieje się to z powodu oszustwa, ale tak nie jest, jeśli zostanie usunięta z powodu zaniedbania.

7. Jeśli ktoś jest oskarżony z powodu bycia podejrzanym, administracja jego powiernictwa jest mu zabroniona, dopóki dochodzenie nie zostanie zakończone, zgodnie z doktryną Papiana.

8. Gdy dochodzenie w sprawie osoby podejrzanej zostało rozpoczęte, a ona następnie umiera, niezależnie od tego, czy jest to opiekun, czy kurator, dochodzenie jest zakończone.

9. Gdy opiekun nie pojawia się, aby konieczne środki mogły być przyznane jego podopiecznemu, przez Reskrypt Boskiego Sewera i Antonina jest przewidziane, że podopieczny zostanie wprowadzony w posiadanie swojego majątku, i że każdy artykuł, który mógłby zostać uszkodzony przez zwłokę, zostanie nakazany do sprzedaży przez kuratora mianowanego w takich okolicznościach. Dlatego kurator, który nie dostarcza koniecznych środków, może być usunięty jako podejrzany.

10. Ale gdy opiekun pojawia się i zaprzecza, że konieczne środki mogą być dostarczone z powodu ubóstwa majątku, a to oświadczenie jest fałszywe; orzeczono, że zostanie on wydany Prefektowi Miasta do ukarania, tak jak strona jest wydawana, która uzyskała administrację opieki przez zapłatę pieniędzy.

11. Znowu, gdy zostanie ustalone, że wyzwoleniec oszukańczo administrował opieką nad dziećmi lub wnukami swojego patrona, zostanie on wydany Prefektowi Miasta do ukarania.

12. Na zakończenie, należy zauważyć, że ci, którzy oszukańczo administrują opieką lub kuratelą, zostaną usunięci z urzędu, nawet jeśli oferują zabezpieczenie; ponieważ złożenie zabezpieczenia nie zmienia złośliwej intencji opiekuna, ale daje mu możliwość uszkodzenia majątku przez dłuższy okres.

13. My, w rzeczywistości, uważamy za podejrzanego człowieka, którego obyczaje są takie, że jest on podatny na podejrzenia, i w rzeczywistości opiekun lub kurator, nawet jeśli jest biedny, nie powinien być usunięty jako podejrzany, jeśli jest również wierny i staranny.

Liber Secundus — Księga Druga

TIT. 1 De Rerum Divisione

Superiore libro de iure personarum exposuimus: modo videamus de rebus. quae vel in nostro patrimonio vel extra nostrum patrimonium habentur. quaedam enim naturali iure communia sunt omnium, quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum, quae variis ex causis cuique adquiruntur, sicut ex subiectis apparebit.

1. Et quidem naturali iure communia sunt omnium haec: aer et aqua profluens et mare et per hoc litora maris. nemo igitur ad litus maris accedere prohibetur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et mare.

2. Flumina autem omnia et portus publica sunt: ideoque ius piscandi omnibus commune est in portibus fluminibusque.

3. Est autem litus maris, quatenus hibernus fluctus maximus excurrit.

4. Riparum quoque usus publicus est iuris gentium sicut ipsius fluminis: itaque navem ad eas appellere, funes ex arboribus ibi natis religare, onus aliquid in his reponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen navigare. sed proprietas earum illorum est quorum praediis haerent: qua de causa arbores quoque in iisdem natae eorundem sunt.

5. Litorum quoque usus publicus iuris gentium est, sicut ipsius maris: et ob id quibuslibet liberum est, casam ibi imponere, in qua se recipiant, sicut retia siccare et ex mare deducere. proprietas autem eorum potest intellegi nullius esse, sed eiusdem iuris esse cuius et mare, et quae subiacent mari terra vel harena.

6. Universitatis sunt, non singulorum, veluti quae in civitatibus sunt theatra, stadia et similia et si qua alia sunt communia civitatium.

7. Nullius autem sunt res sacrae et religiosae et sanctae: quod enim divini iuris est, id nullius in bonis est.

8. Sacra sunt, quae rite et per pontifices Deo consecrata sunt, veluti aedes sacrae et dona quae rite ad ministerium Dei dedicata sunt, quae etiam per nostrum constitutionem alienari et obligari prohibuimus, excepta causa redemptionis captivorum. si quis vero auctoritate sua quasi sacrum sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum. locus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam diruto aedificio, adhuc sacer manet, ut et Papinianus scripsit.

9. Religiosum locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum. in communem autem locum purum invito socio inferre non licet: in commune vero sepulcrum etiam invitis ceteris licet inferre. item si alienus usus fructus est, proprietarium placet, nisi consentiente usufructuario, locum religiosum non facere. in alienum locum, concedente domino, licet inferre: et licet postea ratum habuerit quam illatus est mortuus, tamen religiosus locus fit.

10. Sanctae quoque res, veluti muri et portae, quodammodo divini iuris sunt et ideo nullius in bonis sunt. ideo autem muros sanctos dicimus, quia poena capitis constituta sit in eos qui aliquid in muros deliquerint. ideo et legum eas partes quibus poenas constituimus adversus eos qui contra leges fecerint sanctiones vocamus.

11. Singulorum autem hominum multis modis res fiunt: quarundam enim rerum dominium nanciscimur iure naturali, quod, sicut diximus, appellatur ius gentium, quarundam iure civili. commodius est itaque a vetustiore iure incipere. palam est autem, vetustius esse naturale ius, quod cum ipso genere humano rerum natura prodidit: civilia enim iura tunc coeperunt esse, cum et civitates condi et magistratus creari et leges scribi coeperunt.

12. Ferae igitur bestiae et volucres et pisces, id est omnia animalia quae in terra mari caelo nascuntur, simulatque ab aliquo capta fuerint, iure gentium statim illius esse incipiunt: quod enim ante nullius est id naturali ratione occupanti conceditur. nec interest, feras bestias et volucres utrum in suo fundo quisque capiat, an in alieno: plane qui in alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi gratia, potest a domino, si is providerit, prohiberi, ne ingrediatur. quidquid autem eorum ceperis, eo usque tuum esse intellegitur, donec tua custodia coercetur: cum vero evaserit custodiam tuam et in naturalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius persecutio.

13. Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita vulnerata sit ut capi possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis. alii non aliter putaverunt tuam esse, quam si ceperis. sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non capias.

14. Apium quoque natura fera est. itaque quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo includantur, non magis tuae esse intelleguntur, quam volucres quae in tua arbore nidum fecerint: ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus erit. favos quoque si quos hae fecerint, quilibet eximere potest. plane integra re, si provideris ingredientem in fundum tuum, potes eum iure prohibere, ne ingrediatur. examen quod ex alveo tuo evolaverit eo usque tuum esse intellegitur donec in conspectu tuo est nec difficilis eius persecutio est: alioquin occupantis fit.

15. Pavonum et columbarum fera natura est. nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare et revolare solent: nam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam: cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire soleant, quorum et ipsorum feram esse naturam nemo negat. in his autem animalibus, quae ex consuetudine abire et redire solent, talis regula comprobata est, ut eo usque tua esse intellegantur, donec animum revertendi habeant: nam si revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt occupantium. revertendi autem animum videntur desinere habere, cum revertendi consuetudinem deseruerint.

16. Gallinarum et anserum non est fera natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae sunt gallinae quas feras vocamas, item alii anseres quos feros appellamus. ideoque si anseres tui aut gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evolaverint, licet conspectum tuum effugerint, quocumque tamen loco sint, tui tuaeve esse intelleguntur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum committere intellegitur.

17. Item ea quae ex hostibus capimus iure gentium statim nostra fiunt: adeo quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram deducantur, qui tamen, si evaserint nostram potestatem et ad suos reversi fuerint, pristinum statum recipiunt.

18. Item lapilli gemmae et cetera quae in litore inveniuntur, iure naturali statim inventoris fiunt.

19. Item ea quae ex animalibus dominio tuo subiectis nata sunt eodem iure tibi adquiruntur.

20. Praeterea quod per alluvionem agro tuo flumen adiecit, iure gentium tibi adquiritur. est autem alluvio incrementum latens. per alluvionem autem id videtur adici, quod ita paulatim adicitur ut intellegere non possis, quantum quoquo momento temporis adiciatur.

21. Quodsi vis fluminis partem aliquam ex tuo praedio detraxerit et vicini praedio appulerit, palam est eam tuam permanere. plane si longiore tempore fundo vicini haeserit, arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices egerint, ex eo tempore videntur vicini fundo adquisitae esse.

22. Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit: nullius enim esse creditur. at in flumine nata, quod frequenter accidit, si quidem mediam partem fluminis teneat, communis est eorum qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia possident, pro modo latitudinis cuiusque fundi, quae latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proximior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam praedia possident. quodsi aliqua parte divisum flumen, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat.

23. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere coeperit, prior quidem alveus eorum est qui prope ripam eius praedia possident, pro modo scilicet latitudinis cuiusque agri, quae latitudo prope ripam sit; novus autem alveus eius iuris esse incipit, cuius et ipsum flumen, id est publici. quodsi post aliquod tempus ad priorem alveum reversum fuerit flumen, rursus novus alveus eorum esse incipit qui prope ripam eius praedia possident.

24. Alia sane causa est, si cuius totus ager inundatus fuerit. neque enim inundatio speciem fundi commutat et ob id, si recesserit aqua, palam est eum fundum eius manere cuius et fuit.

25. Cum ex aliena materia species aliqua facta sit ab aliquo, quaeri solet, quis eorum naturali ratione dominus sit, utram is qui fecerit, an ille potius qui materiae dominus fuerit: ut ecce si quis ex alienis uvis aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut frumentum fecerit, aut ex alieno auro vel argento vel aere vas aliquod fecerit, vel ex alieno vino et melle mulsum miscuerit, vel ex alienis medicamentis emplastrum aut collyrium composuerit, vel ex aliena lana vestimentum fecerit, vel ex alienis tabulis navem vel armarium vel subsellium fabricaverit. et post multas Sabinianorum et Proculianorum ambiguitates placuit media sententia existimantium, si ea species ad materiam reduci possit, eum videri dominum esse qui materiae dominus fuerat; si non possit reduci, eum potius intellegi dominum qui fecerit: ut ecce vas conflatum potest ad rudem massam aeris vel argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleum aut frumentum ad uvas et olivas et spicas reverti non potest, ac ne mulsum quidem ad vinum et mel resolvi potest. quodsi partim ex sua materia, partim ex aliena speciem aliquam fecerit quisque, velut ex suo vino et alieno melle mulsum aut ex suis et alienis medicamentis emplastrum aut collyrium aut ex sua et aliena lana vestimentum fecerit, dubitandum non est, hoc casu eum esse dominum qui fecerit: cum non solum operam suam dedit, sed et partem eiusdem materiae praestavit.

26. Si tamen alienam purpuram quis intexuit suo vestimento, licet pretiosior est purpura, accessionis vice cedit vestimento: et qui dominus fuit purpurae, adversus eum qui subripuit habet furti actionem et condictionem, sive ipse est qui vestimentum fecit, sive alius. nam extinctae res licet vindicari non possint, condici tamen a furibus et a quibusdam aliis possessoribus possunt.

27.Si duorum materiae ex voluntate dominorum confusae sint, totum id corpus quod ex confusione fit utriusque commune est, veluti si qui vina sua confuderint aut massas argenti vel auri conflaverint. sed si diversae materiae sint et ob id propria species facta sit, forte ex vino et melle mulsum aut ex auro et argento electrum, idem iuris est: nam et eo casu communem esse speciem non dubitatur. quodsi fortuitu et non voluntate dominoram confusae fuerint vel diversae materiae vel quae eiusdem generis sunt, idem iuris esse placuit.

28. Quodsi frumentum Titii tuo frumento mixtum fuerit, si quidem ex voluntate vestra, commune erit, quia singula corpora, id est singula grana, quae cuiusque propria fuerunt ex consensu vestro communicata sunt. quodsi casu id mixtum fuerit, vel Titius id miscuerit sine voluntate tua, non videtur commune esse, quia singula corpora in sua substantia durant nec magis istis casibus commune fit frumentum quam grex communis esse intellegitur, si pecora Titii tuis pecoribus mixta fuerint: sed si ab alterutro vestrum id totum frumentum retineatur, in rem quidem actio pro modo frumenti cuiusque competit, arbitrio autem iudicis continetur, ut is aestimet, quale cuiusque frumentum fuerit.

29. Cum in suo solo aliquis aliena materia aedificaverit, ipse dominus intellegitur aedificii, quia omne quod inaedificatur solo cedit. nec tamen ideo is qui materiae dominus fuerat desinit eius dominus esse: sed tantisper neque vindicare eam potest neque ad exhibendum de ea re agere propter legem duodecim tabularum, qua cavetur, ne quis tignum alienum aedibus suis iniunctum eximere cogatur, sed duplum pro eo praestat per actionem quae vocatur de tigno iuncto (appellatione autem tigni omnis materia significatur ex qua aedificia fiunt): quod ideo provisum est, ne aedificia rescindi necesse sit. sed si aliqua ex causa dirutum sit aedificium, poterit materiae dominus, si non fuerit duplum iam consecutus, tunc eam vindicare et ad exhibendum agere.

30. Ex diverso si quis in alieno solo sua materia domum aedificaverit, illius fit domus, cuius et solum est. sed hoc casu materiae dominus proprietatem eius amittit, quia voluntate eius alienata intellegitur, utique si non ignorabat, in alieno solo se aedificare: et ideo, licet diruta sit domus, vindicare materiam non poterit. certe illud constat, si in possessione constituto aedificatore, soli dominus petat domum suam esse, nec solvat pretium materiae et mercedes fabrorum, posse eum per exceptionem doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit qui aedificasset: nam scienti, alienum esse solum, potest culpa obici, quod temere aedificaverit in eo solo quod intellegeret alienum esse.

31. Si Titius alienam plantam in suo posuerit, ipsius erit: et ex diverso si Titius suam plantam in Maevii solo posuerit, Maevii planta erit, si modo utroque casu radices egerit, antequam autem radices egerit, eius permanet cuius et fuerat. adeo autem ex eo ex quo radices agit planta proprietas eius commutatur, ut, si vicini arborem ita terra Titii presserit ut in eius fundum radices ageret, Titii effici arborem dicamus: rationem etenim non permittere, ut alterius arbor esse intellegatur quam cuius in fundum radices egisset. et ideo prope confinium arbor posita si etiam in vicini fundum radices egerit, communis fit.

32. Qua ratione autem plantae quae terra coalescunt solo cedunt, eadem ratione frumenta quoque, quae sata sunt, solo cedere intelleguntur. ceterum sicut is qui in alieno solo aedificaverit si ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea quae diximus: ita eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest is qui alienum fundum sua impensa bona fide consevit.

33. Litterae quoque, licet aureae sint, perinde chartis membranisque cedunt acsi solo cedere solent ea quae inaedificantur aut inseruntur: ideoque si in chartis membranisve tuis carmen vel historiam vel orationem Titius scripserit, huius corporis non Titius, sed tu dominus esse videberis. sed si a Titio petas, tuos libros tuasve membranas esse, nec impensam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius defendere per exceptionem doli mali, utique si bona fide earum chartarum membranarumve possessionem nanctus est.

34. Si quis in aliena tabula pinxerit, quidam putant tabulam picturae cedere: aliis videtur pictura, qualiscumque sit, tabulae cedere. sed nobis videtur melius esse, tabulam picturae cedere: ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii in accessionem vilissimae tabulae cedere. unde si a domino tabulae, imaginem possidente, is qui pinxit eam petat, nec solvat pretium tabulae, poterit per exceptionem doli mali summoveri: at si is qui pinxit possideat, consequens est ut utilis actio domino tabulae adversus eum detur, quo casu, si non solvat impensam picturae, poterit per exceptionem doli mali repelli, utique si bona fide possessor fuerit ille qui picturam imposuit. illud enim palam est, quod, sive is qui pinxit subripuit tabulas sive alius, competit domino tabularum furti actio.

35. Si quis a non domino, quem dominum esse crederet, bona fide fundum emerit vel ex donatione aliave qua iusta causa aeque bona fide acceperit: naturali ratione placuit, fructus quos percepit eius esse pro cultura et cura. et ideo si postea dominus supervenerit et fundum vindicet, de fructibus ab eo consumptis agere non potest. ei vero qui sciens alienum fundum possederit non idem concessum est. itaque cum fundo etiam fructus, licet consumpti sint, cogitur restituere.

36. Is ad quem usus fructus fundi pertinet non aliter fructuum dominus efficitur, quam si eos ipse perceperit. et ideo licet maturis fructibus, nondum tamen perceptis, decesserit, ad heredem eius non pertinent, sed domino proprietatis adquiruntur. eadem fere et de colono dicuntur.

37. In pecudum fructu etiam fetus est, sicuti lac et pilus et lana: itaque agni et haedi et vituli et equuli statim naturali iure dominii sunt fructuarii. partus vero ancillae in fructu non est, itaque ad dominum proprietatis pertinet: absurdum enim videbatur hominem in fructu esse, cum omnes fructus rerum natura hominum gratia comparavit.

38. Sed si gregis usum fructum quis habeat, in locum demortuorum capitum ex fetu fructuarius summittere debet, ut et Iuliano visum est, et in vinearum demortuarum vel arborum locum alias debet substituere. recte enim colere debet et quasi bonus paterfamilias uti.

39. Thesauros, quos quis in suo loco invenerit, divus Hadrianus, naturalem aequitatem secutus, ei concessit qui invenerit. idemque statuit, si quis in sacro aut in religioso loco fortuito casu invenerit. at si quis in alieno loco non data ad hoc opera sed fortuitu invenerit, dimidium domino soli concessit. et convenienter, si quis in Caesaris loco invenerit, dimidium inventoris, dimidium Caesaris esse statuit. cui conveniens est et si quis in publico loco vel fiscali invenerit, dimidium ipsius esse, dimidium fisci vel civitatis.

40. Per traditionem quoque iure naturali res nobis adquiruntur: nihil enim tam conveniens est naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre, ratam haberi. et ideo cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest et a domino tradita alienatur. itaque stipendiaria quoque et tributaria praedia eodem modo alienantur. vocantur autem stipendiaria et tributaria praedia quae in provinciis sunt, inter quae nec non Italica praedia ex nostra constitutione nulla differentia est.

41. Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio transferentur: venditae vero et traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori pretium solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore aut pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege duodecim tabularum: tamen recte dicitur et iure gentium, id est iure naturali, id effici. sed et si is qui vendidit fidem emptoris secutus fuerit, dicendum est, statim rem emptoris fieri.

42. Nihil autem interest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an voluntate eius alius.

43. Qua ratione, si cui libera negotiorum administratio a domino permissa fuerit isque ex his negotiis rem vendiderit et tradiderit, facit eam accipientis.

44. Interdum etiam sine traditione nuda voluntas sufficit domini ad rem transferendam, veluti si rem, quam tibi aliquis commodavit aut locavit aut apud te deposuit, vendiderit tibi aut donaverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam non tradiderit, eo tamen ipso, quod patitur tuam esse, statim adquiritur tibi proprietas perinde ac si eo nomine tradita fuisset.

45. Item si quis merces in horreo depositas vendiderit, simul atque claves horrei tradiderit emptori, transfert proprietatem mercium ad emptorem.

46. Hoc amplius interdum et in incertam personam collocata voluntas domini transfert rei proprietatem: ut ecce praetores vel consules qui missilia iactant in vulgus ignorant quid eorum quisque excepturus sit, et tamen, quia volunt quod quisque exceperit eius esse, statim eum dominum efficiunt.

47. Qua ratione verius esse videtur et si rem pro derelicto a domino habitam occupaverit quis, statim eum dominium effici. pro derelicto autem habetur quod dominus ea mente abiecerit ut id rerum suaram esse nollet, ideoque statim dominus esse desinit.

48. Alia causa est earum rerum quae in tempestate maris levandae navis causa eiciuntur. hae enim dominorum permanent, quia palam est, eas non eo animo eici quo quis eas habere non vult, sed quo magis cum ipsa navi periculum maris effugiat: qua de causa si quis eas fluctibus expulsas vel etiam in ipso mari nactus lucrandi animo abstulerit, furtum committit. nec longe discedere videntur ab his quae de rheda currente, non intellegentibus dominis, cadunt.

TYTUŁ 1. O Podziale Rzeczy

W poprzedniej Księdze wyjaśniliśmy prawa osób, teraz omówimy rzeczy; które albo są włączone do naszego majątku, albo są poza nim. Niektóre rzeczy są na mocy prawa naturalnego wspólne dla wszystkich osób, niektóre są publiczne, niektóre należą do korporacji, niektóre do nikogo, a większa część jest własnością osób prywatnych, i są one nabywane na różne sposoby, jak to zostanie wyjaśnione poniżej.

1. Na mocy prawa naturalnego następujące rzeczy należą do wszystkich ludzi, a mianowicie: powietrze, płynąca woda, morze i z tego powodu brzegi morza. Nikt, zatem, nie ma zakazu zbliżania się do brzegu morskiego, jeśli unika niszczenia domów, pomników i innych budowli, ponieważ nie podlegają one, tak jak morze, Prawu Narodów.

2. Wszystkie rzeki i porty są również publiczne, i dlatego prawo do łowienia ryb w porcie lub w rzekach jest wspólne dla wszystkich.

3. Brzeg morza rozciąga się do punktu osiąganego przez najwyższy przypływ w zimie.

4. Publiczne używanie brzegów rzek jest również przedmiotem Prawa Narodów, tak jak używanie samej rzeki; i stąd każdy ma prawo przycumować do nich statek, przywiązać liny do rosnących tam drzew lub złożyć na nich jakikolwiek ładunek, tak jak ma prawo do żeglowania po samej rzece; ale własność tychże należy do tych, których grunty sąsiadują, i dlatego rosnące tam drzewa należą do nich.

5. Publiczne używanie brzegu morskiego jest również przedmiotem Prawa Narodów, podobnie jak samego morza, i dlatego każda osoba ma takie samo prawo do budowy tam domu, w którym może znaleźć schronienie, jak do suszenia swoich sieci lub wyciągania ich z morza. Własność brzegów musi być jednak uważana za należącą do nikogo, ale podlegającą temu samemu prawu co samo morze i ziemia lub piasek pod nim.

6. Takie mienie jak teatry, tory wyścigowe i inne tego rodzaju rzeczy, które znajdują się w miastach, a także te, które są wspólną własnością miast, należą do korporacji, a nie do osób prywatnych.

7. Co więcej, rzeczy, które są święte, religijne i uświęcone, nie należą do nikogo, ponieważ to, co podlega Prawu Boskiemu, nie jest własnością żadnej osoby.

8. Rzeczy są święte, które zostały formalnie poświęcone Bogu przez Pontifexów, na przykład, święte budowle i darowizny regularnie poświęcone służbie Bożej, które My również przez jedną z Naszych Konstytucji zabroniłyśmy zbywania lub obciążania, z wyjątkiem celu wykupu jeńców. Jednakże, gdy ktoś z własnej woli czyni coś, niejako, świętym, jeśli chodzi o jego wysiłki, nie jest to święte, ale świeckie. Grunt, na którym wzniesiono świętą budowlę, nadal pozostaje święty po zburzeniu budowli, co było również poglądem Papiana.

9. Każda osoba dobrowolnie czyni miejsce religijnym, gdy grzebie zwłoki na swojej własnej ziemi. Nie wolno mu jednak grzebać ich na ziemi, która jest wspólnym i nadal czystym, bez zgody drugiego właściciela; ale może dokonać pochówku we wspólnym grobie, nawet jeśli drugi właściciel nie wyraża zgody. Znowu, gdy użytkowanie należy do kogoś innego, orzeczono, że jeśli użytkownik nie wyraża zgody, właściciel nie może uczynić miejsca religijnym. Prawem jest dokonać pochówku na ziemi należącej do innej osoby, jeśli ta ostatnia wyrazi na to zgodę, a miejsce staje się religijne, nawet jeśli właściciel nie ratyfikował aktu, dopóki zwłoki nie zostały tam pochowane.

10. Takie rzeczy jak mury miejskie i bramy są również uświęcone, i będąc do pewnego stopnia podległe Prawu Boskiemu, z tego powodu nie są włączone do własności nikogo. Wspominamy mury jako uświęcone, ponieważ kara śmierci została ustalona przeciwko tym, którzy popełniają na nich jakąkolwiek szkodę; i z tego powodu nazywamy „sankcjami” te części praw, w których ustanawiamy kary, które mają być nałożone na tych, którzy są winni naruszenia praw.

11. Rzeczy stają się własnością osób prywatnych na wiele sposobów, ponieważ na mocy prawa naturalnego uzyskujemy własność niektórych rzeczy, które, jak już wspomnieliśmy, nazywane są Prawem Narodów, a własność innych uzyskujemy na mocy Prawa Cywilnego. Jest zatem bardziej wygodne, aby zacząć od prawa bardziej starożytnego; albowiem jest oczywiste, że prawo naturalne jest starsze, ponieważ w toku natury powstało w tym samym czasie co rasa ludzka; a prawa cywilne powstały tylko wtedy, gdy zostały założone państwa, mianowani urzędnicy i prawa po raz pierwszy spisane.

12. Dlatego dzikie zwierzęta, ptaki i ryby, to znaczy wszystkie stworzenia, które istnieją na ziemi, w morzu lub w powietrzu, jak tylko zostaną schwytane przez kogokolwiek, natychmiast stają się jego własnością na mocy Prawa Narodów, ponieważ to, co wcześniej nie należało do nikogo, jest przyznawane przez naturalny rozum pierwszej osobie, która uzyska posiadanie tego. Nie ma też żadnej różnicy, czy ktoś łapie dzikie zwierzęta i ptaki na swoim własnym gruncie, czy na gruncie kogoś innego, chociaż jest oczywiste, że jeśli ktoś wchodzi na ziemię kogoś innego w celu polowania na zwierzęta lub ptaki, może być zabroniony od wejścia przez właściciela, jeśli jest tego świadomy. Uważa się, że każda z tych rzeczy, którą mogłaś schwytać, jest twoją własnością, dopóki jest w twojej opiece; ale po tym, jak uciekła z twojej opieki i odzyskała swoją naturalną wolność, przestaje być twoja i należy do pierwszej osoby, która ją zabezpieczy. Uważa się, że odzyskała swoją naturalną wolność, gdy uciekła z twojego pola widzenia, lub, jeśli nadal jest w twoim polu widzenia, jej pościg jest trudny.

13. Powstało pytanie, czy gdy dzikie zwierzę, które zostało zranione tak poważnie, że można je natychmiast schwytać, staje się twoją własnością; i zostało oświadczone przez niektórych, że tak jest, i że ma być uważane za twoje, dopóki je śledzisz; ale że jeśli zrezygnujesz z jego śledzenia, przestaje być twoje i staje się własnością pierwszego okupanta. Inni uważają, że nie jest twoje, dopóki faktycznie go nie schwytasz, a My potwierdzamy to ostatnie zdanie, ponieważ wiele rzeczy może się zdarzyć, które uniemożliwią ci jego schwytanie.

14. Pszczoły są również dzikie z natury. Dlatego, jeśli osiedlą się na twoim drzewie, nie uważa się, że są twoją własnością, dopóki nie zamknęłaś ich w ulu, podobnie jak ptaki, które zbudowały gniazdo w twoim drzewie; i z tego powodu, jeśli ktoś inny zamknie je w ulu, stanie się ich właścicielem, a każdy inny może usunąć ich plastry miodu, jeśli jakieś zrobiły. Jest pewne, że jeśli widzisz osobę wchodzącą na twoją ziemię, zanim cokolwiek zostało dotknięte, masz prawo prawne zabronić mu wejścia. Rój pszczół, który uciekł z twojego ula, uważa się za twój, dopóki możesz go widzieć, a pościg za nim nie jest trudny; w przeciwnym razie, staje się własnością pierwszego okupanta.

15. Natura pawi i gołębi jest również dzika, i nie ma znaczenia, czy mają zwyczaj odlatywać i wracać, ponieważ pszczoły działają w ten sam sposób, a jest ustalone, że ich natura jest dzika; a pewne osoby oswoiły jelenie do tego stopnia, że są przyzwyczajone do chodzenia do lasu i wracania, i nikt nie zaprzecza, że są one dzikie z natury. Jednakże, w odniesieniu do zwierząt, które są przyzwyczajone do odchodzenia i wracania, ustalono zasadę, że są one uważane za twoje, dopóki zamierzają wrócić; ale jeśli przestają mieć ten zamiar, podobnie przestają być twoje i należą do pierwszej osoby, która je zabezpieczy; i uważa się, że straciły zamiar powrotu, gdy porzucają zwyczaj robienia tego.

16. Kury i gęsi nie są dzikiej natury, a możemy to stwierdzić z faktu, że istnieją inne ptaki, które nazywamy dzikimi, a także inne gęsi, którym nadajemy to miano. Dlatego, jeśli twoje gęsi lub kury przestraszą się z jakiegoś powodu i odlecą, nadal są uważane za twoje, gdziekolwiek się znajdują, nawet jeśli uciekły poza twoje pole widzenia; a każdy, kto zatrzymuje posiadanie tych zwierząt w celu zysku, jest uważany za popełniającego kradzież.

17. Cokolwiek weźmiemy od wroga, natychmiast staje się nasze na mocy Prawa Narodów; do tego stopnia, że nawet ludzie wolni są redukowani do niewoli dla naszej korzyści, chociaż, niemniej jednak, jeśli uciekną z naszej kontroli i wrócą do swojego ludu, odzyskują swój dawny stan.

18. Znowu, kamienie, klejnoty i inne rzeczy znalezione na brzegu morza natychmiast stają się własnością znalazcy na mocy prawa naturalnego.

19. W podobny sposób, przyrost zwierząt pod twoją kontrolą jest na mocy tego samego prawa nabywany przez ciebie.

20. Co więcej, cokolwiek rzeka dodaje do twojej ziemi przez nanos aluwialny, należy do ciebie na mocy Prawa Narodów, ponieważ ten osad jest nierozpoznawalnym przyrostem; i to, co jest dodawane w ten sposób, jest uważane za dodane tak stopniowo, że nie możesz ustalić, ile jest dodane w żadnym momencie czasu.

21. Ale jeśli siła rzeki usunie jakąś część twojego pola i przeniesie ją na pole twojego sąsiada, jest oczywiste, że nadal pozostaje twoja; chociaż jest jasne, że jeśli pozostaje połączona przez długi czas z ziemią twojego sąsiada, a drzewa zabrane z nią ugruntowały swoje korzenie w jego glebie, od tego czasu są uważane za należące do ziemi twojego sąsiada.

22. Gdy wyspa powstaje w morzu, co rzadko się zdarza, staje się własnością pierwszej osoby, która ją zajmuje, ponieważ wcześniej uważa się, że nie należy do nikogo. Ale gdy wyspa powstaje w rzece, co często się zdarza, jeśli jest położona na środku rzeki, jest wspólną własnością tych, którzy są właścicielami ziemi na brzegu po obu stronach rzeki, proporcjonalnie do rozciągłości ziemi każdego z nich mierzonej wzdłuż brzegu. Ale jeśli jest bliżej jednej strony niż drugiej, jest własnością tylko tych, którzy są właścicielami ziemi na tej stronie w pobliżu brzegu. Jednakże, gdy rzeka dzieli się w pewnym miejscu, a następnie dalej w dół podziały ponownie się łączą, i w ten sposób zamieniają mienie człowieka w wyspę, ziemia nadal należy do strony, która była jej właścicielem wcześniej.

23. Co więcej, jeśli strumień, opuściwszy swoje naturalne łożysko, zaczyna płynąć gdzie indziej, pierwotne koryto należy do tych osób, które posiadają ziemię w pobliżu brzegu, oczywiście proporcjonalnie do rozciągłości własności każdego z nich mierzonej wzdłuż wspomnianego brzegu; a nowe koryto zaczyna być tej samej natury co sam strumień, to znaczy publiczne. Jeśli jednak strumień po pewnym czasie wraca do swojego pierwotnego łożyska, nowe koryto natychmiast zaczyna należeć do tych, którzy są właścicielami ziemi wzdłuż jego brzegu.

24. Sprawa jest jednak inna, gdy czyjaś ziemia jest całkowicie zalana, ponieważ powódź nie zmienia natury ziemi; i, z tego powodu, gdy woda się cofa, jest oczywiste, że ziemia należy do strony, która była jej pierwotnym właścicielem.

25. Gdy ktoś zmienił formę mienia należącego do innej osoby, zwyczajem jest zadawać pytanie, który z nich jest właścicielem tego samego zgodnie z naturalnym rozumem, czy to ten, który wykonał przedmiot, czy ten, który był wcześniej właścicielem materiału; jak na przykład, gdy ktoś zrobił wino, oliwę lub zboże z winogron, oliwek lub kłosów kogoś innego; lub zrobił naczynie ze złota, srebra lub miedzi kogoś innego; lub zrobił miód pitny mieszając wino i miód, które należały do kogoś innego; lub zrobił gips lub okład na oczy z leków należących do kogoś innego; lub ubranie z jego wełny; lub statek, skrzynię lub ławkę z desek należących do innej osoby. Po wielu sporach między Sabinianami a Prokulianami, przyjęto pośrednie zdanie, w tym sensie, że jeśli nowy przedmiot mógłby zostać przywrócony do swoich pierwotnych materiałów, powinien być uważany za właściciela ten, do którego one wcześniej należały; ale jeśli nie mógłby zostać przywrócony, strona, która wykonała przedmiot, powinna być uważana za jego właściciela; na przykład, naczynie, które zostało odlane, może zostać przywrócone do surowej masy miedzi, srebra lub złota, ale ani wino, ani oliwa, ani zboże nie mogą zostać przekształcone z powrotem w winogrona, oliwki lub kłosy, ani miód pitny nie może zostać rozłożony na wino i miód. Jednakże, gdy ktoś wykonał przedmiot częściowo z materiałów należących do siebie i częściowo z tych należących do kogoś innego; na przykład, miód pitny z własnego wina i miodu kogoś innego; lub gips lub okład na oczy z leków należących zarówno do siebie, jak i do innych; lub ubranie z wełny należącej do siebie i kogoś innego; nie ma wątpliwości, że przedmiot w tym przypadku należy do strony, która go wykonała, ponieważ nie tylko włożyła swoją pracę, ale także dostarczyła część materiałów.

26. Jednakże, gdy ktoś wplótł fioletową nić należącą do innej osoby w swoje własne ubranie, nić, chociaż cenniejsza, jest dodawana do ubrania na zasadzie przyrostu, a strona, która była właścicielem nici, może wnieść powództwo o kradzież, a także o odzyskanie wartości mienia, przeciwko temu, który ją zwinął, niezależnie od tego, czy on sam, czy ktoś inny zrobił ubranie; ale chociaż mienie, które zostało zniszczone, nie może być odzyskane przez pozew, nadal można wnieść o nie powództwo przeciwko złodziejom i wszelkim innym stronom w posiadaniu.

27. Jeśli materiały należące do dwóch osób są mieszane razem za zgodą właścicieli, cała masa utworzona przez wspomniane mieszanie jest wspólną własnością obu; jak, gdy mieszają swoje wino, lub stapiają razem masy srebra lub złota — nawet jeśli materiały nie są podobne — i z tego powodu powstaje szczególny rodzaj substancji, na przykład, miód pitny z wina i miodu, lub elektrum ze złota i srebra, stosuje się ta sama zasada; ponieważ w tym przypadku również nie ma wątpliwości, że nowo powstała substancja jest wspólną własnością. Znowu, jeśli przedmioty są mieszane przypadkowo, bez zgody właścicieli, niezależnie od tego, czy materiały są różne, czy identyczne, stosuje się ta sama zasada.

28. Jeśli, zatem, zboże Tytusa zostanie zmieszane z twoim, i zostanie to zrobione za jego zgodą i twoją, zboże będzie wspólną własnością; ponieważ poszczególne porcje, to znaczy pojedyncze ziarna, które należą do każdego z was, zostały uczynione wspólną własnością przez waszą zgodę. Jednakże, gdy mieszanie miało miejsce przypadkowo, lub jeśli Tytus dokonał go bez twojego pozwolenia, zboże nie jest uważane za wspólną własność, ponieważ poszczególne części istnieją w swojej własnej substancji; i, w takich okolicznościach, zboże nie staje się bardziej wspólną własnością, niż stado byłoby uważane za wspólne, gdyby bydło Tytusa zmieszało się z twoim. Jeśli jednak całe zboże jest trzymane przez jednego z was, drugi może wnieść powództwo o odzyskanie za swoją część tego samego; chociaż jest to w uznaniu sędziego, aby dokonać oszacowania wartości zboża, które należy do każdego.

29. Gdy ktoś wznosi budynek z materiałów innej osoby na swoim własnym gruncie, jest uważany za właściciela tego, co zbudował, ponieważ wszystkie budowle należą do gleby. Mimo to, dawny właściciel materiałów nie przestaje z tego powodu być ich właścicielem, ale przez pewien czas nie może wnosić pozwu o odzyskanie ich wartości ani o ich przedstawienie, z powodu prawa Dwunastu Tablic, przez które jest przewidziane, że nikt nie może być zmuszony do usunięcia materiałów innej osoby, które zostały użyte w jego własnym budynku, ale musi zapłacić mu podwójną wartość tychże, za pomocą powództwa oznaczonego jako de tigno injuncto; (a pod terminem „Tignum” jest włączony wszystkie rodzaje materiałów, z których budowane są budowle). Ta zasada została przyjęta, aby uniknąć konieczności burzenia budynków; ale jeśli z jakiegoś powodu budynek zostanie zniszczony, właściciel materiałów, pod warunkiem, że nie uzyskał już podwójnej ich wartości, może wtedy wnieść pozew o odzyskanie i o wymaganie ich przedstawienia.

30. Z drugiej strony, gdy ktoś buduje dom z własnych materiałów na ziemi innej osoby, dom staje się własnością strony posiadającej ziemię. W tym przypadku, jednakże, właściciel materiałów traci swoją własność, ponieważ uważa się, że dobrowolnie je zbył, i tak się dzieje, w każdym razie, jeśli nie był nieświadomy, że buduje dom na ziemi innej osoby; i, dlatego, nawet jeśli dom zostanie zniszczony, nie może wnieść pozwu o materiały. Jest jednak dobrze ustalone, że jeśli strona, która zbudowała dom, uzyskała całkowite posiadanie, a właściciel ziemi rości sobie prawo do domu jako należącego do niego, i odmawia zapłacenia wartości materiałów i płac robotnika, może być odparty na podstawie oszustwa, to znaczy, jeśli strona w posiadaniu, która zbudowała dom, działała w dobrej wierze; ponieważ jeśli wiedziała, że ziemia należy do kogoś innego, może być uważana za winną, ponieważ pochopnie zbudowała na gruncie, który, jak była świadoma, był własnością kogoś innego.

31. Jeśli Tytus zasadzi roślinę należącą do innej osoby w swojej własnej glebie, będzie ona należeć do niego; i, z drugiej strony, jeśli Tytus zasadzi swoją własną roślinę w glebie Mewiusza, roślina będzie należeć do Mewiusza, jeśli w każdym przypadku zapuściła korzenie, ale zanim to zrobi, jest własnością swojego poprzedniego właściciela. Co więcej, od czasu, gdy roślina zapuszcza korzenie, własność w niej zmienia się do tego stopnia, że jeśli nawet drzewo sąsiada wkracza na ziemię Tytusa, tak że wypuszcza tam korzenie, My uważamy, że drzewo jest własnością Tytusa, ponieważ rozum nie dopuszcza, aby drzewo należało do kogokolwiek innego niż do tego, w którego glebie zapuściło korzenie; i dlatego, jeśli drzewo posadzone w pobliżu linii granicznej rozciąga swoje korzenie do gleby sąsiada, staje się wspólną własnością obu stron.

32. Na mocy tej samej zasady, zgodnie z którą rośliny rosnące na ziemi są przyłączone do gleby, zboże po zasianiu jest również uważane za należące do gleby. Ale tak jak ten, kto buduje na ziemi kogoś innego, ma, jak wspomnieliśmy, prawo do ochrony się wyjątkiem na podstawie oszustwa, jeśli właściciel ziemi żąda od niego budynku; tak samo, może człowiek chronić się za pomocą tego samego wyjątku po tym, jak w dobrej wierze zasiał zboże na swój własny koszt na ziemi kogoś innego.

33. Pismo, również, nawet jeśli jest ze złota, należy tak samo do papirusu i pergaminu, jak budowle lub uprawy do gleby; i, dlatego, jeśli Tytus napisał wiersz, historię lub mowę, na twoim papirusie lub pergaminie, ty, a nie Tytus, jesteś uważany za jego właściciela. Ale jeśli żądasz swoich książek lub pergaminów od Tytusa, i nie jesteś gotowa zapłacić za napisanie, Tytus może bronić się wyjątkiem na podstawie oszustwa; w każdym razie, może to zrobić, jeśli uzyskał posiadanie wspomnianego papirusu lub pergaminów w dobrej wierze.

34. Gdy ktoś namalował obraz na tablicy innej osoby, niektórzy ludzie myślą, że tablica powinna należeć do obrazu; a inni są zdania, że obraz, bez względu na to, jaki może być, jest częścią tablicy. Wydaje się Nam, że jest to bardziej odpowiednie, aby tablica należała do obrazu, ponieważ jest to śmieszne, aby obraz autorstwa Apellesa lub Parrhasiusa był uważany za dodatek do nędznej tablicy. Dlatego, jeśli właściciel tablicy jest w posiadaniu obrazu, a artysta, który go namalował, żąda go, ale nie chce zapłacić wartości tablicy, może być odparty na podstawie oszustwa; ale jeśli ten, który namalował obraz, jest w posiadaniu tego samego, wynika z tego, że może zostać wniesione przeciwko niemu powództwo przez właściciela tablicy; w którym przypadku, jeśli nie zapłaci za namalowanie, może być odparty wyjątkiem na podstawie oszustwa, w każdym razie, jeśli ten, który namalował obraz, uzyskał jego posiadanie w dobrej wierze; ponieważ jest oczywiste, że jeśli artysta lub ktoś inny nabył tablicę ukradkiem, właściciel tego samego ma prawo do powództwa o kradzież.

35. Jeśli jakakolwiek osoba w dobrej wierze zakupi nieruchomość od kogoś, kto nie jest jej właścicielem, ale kogo uważała za takiego, lub otrzyma ją w darze lub w jakikolwiek inny sposób w dobrej wierze, jest to oparte na naturalnym rozumie, że wszelkie plony, które zebrała, będą należeć do niej, z powodu jej uprawy i opieki; i dlatego, jeśli właściciel nieruchomości później się pojawi i rości sobie prawo do niej, nie może wnieść pozwu o plony, które zostały spożyte przez tego pierwszego. To samo pobłażanie nie jest jednak przyznawane stronie, która świadomie utrzymywała posiadanie ziemi innej osoby; i dlatego jest zobowiązana do rozliczenia się z plonów wraz z ziemią, nawet jeśli zostały spożyte.

36. Ten, do kogo należy użytkowanie ziemi, nie ma prawa do plonów, chyba że sam je zebrał; i dlatego, chociaż mogą być dojrzałe, jeśli umrze, zanim zostaną zebrane, nie należą do jego dziedzica, ale są nabyte przez właściciela nieruchomości, i ta sama zasada, ogólnie rzecz biorąc, ma zastosowanie do niewolników.

37. Potomstwo bydła jest również klasyfikowane jako ich owoc, tak jak ich mleko, sierść i wełna; i dlatego jagnięta, prosięta, cielęta i źrebięta natychmiast, na mocy prawa naturalnego, stają się własnością użytkownika. Potomstwo niewolnicy, jednakże, nie jest owocem, i stąd należy do właściciela nieruchomości, ponieważ wydaje się absurdalne, aby człowiek był klasyfikowany jako owoc, gdy natura zapewniła owoce wszystkich rzeczy dla dobra rasy ludzkiej.

38. Gdy jakakolwiek osoba ma użytkowanie stada, jest ona zobowiązana, zgodnie z opinią Julianusa, do zastąpienia z potomstwa każdego z pierwotnego stada, który umiera, i jest również zobowiązana do zastąpienia wszelkich martwych winorośli lub drzew, które mogły umrzeć; ponieważ jej obowiązkiem jako dobrej głowy gospodarstwa domowego jest uprawiać ziemię w odpowiedni sposób.

39. Boski Hadrian, zgodnie z zasadami naturalnej sprawiedliwości, przyznał znalazcy wszelki skarb, który znalazł na swojej własnej ziemi; i ustalił tę samą zasadę, gdy ktoś przypadkowo odkrył skarb w świętym lub religijnym miejscu. Ale gdy ktoś znalazł skarb na ziemi kogoś innego, nie poświęcając się temu celowi, ale przez przypadek, przyznał połowę tego właścicielowi ziemi; i, zgodnie z tą samą zasadą, gdy ktoś znalazł coś na ziemi Cesarza, zadecydował, że połowa tego powinna należeć do tego, kto to znalazł, a druga połowa do Cesarza. Zgodnie z tą zasadą, jeśli ktoś znajdzie skarb na ziemi należącej do Skarbu Państwa, lub w miejscu publicznym, połowa należy do niego, a połowa do Skarbu Państwa lub miasta.

40. Rzeczy są również nabywane przez nas na mocy prawa naturalnego poprzez wydanie; ponieważ nic bardziej nie zgadza się z naturalną sprawiedliwością niż potwierdzenie pragnienia właściciela, aby przenieść swoją własność na inną osobę. I, dlatego, mienie cielesne, każdego rodzaju, może być przeniesione, a jak tylko wydanie zostało dokonane przez właściciela tego samego, jest ono zbywane. Z tego powodu ziemie stypendialne i trybutarne są zbywane w ten sposób. Ziemie położone w prowincjach są oznaczane jako stypendialne i trybutarne, ale między nimi a ziemiami włoskimi zgodnie z Naszą Konstytucją obecnie nie istnieje żadna różnica.

41. Tak więc, jeśli coś jest darowane w drodze darowizny lub posagu, lub z jakiegokolwiek innego powodu, jest to bezsprzecznie przenoszone; niemniej jednak, rzeczy sprzedane i wydane nie są nabyte przez kupującego, chyba że zapłacił cenę sprzedawcy, lub zabezpieczył go w jakiś sposób, na przykład, dając mu poręczyciela lub zastaw. Ta regulacja została przewidziana przez Prawo Dwunastu Tablic, a także można właściwie powiedzieć, że została wyprowadzona z Prawa Narodów, to jest prawa naturalnego. Jeśli strona, która sprzedała przedmiot, zaufała kupującemu, należy uznać, że przedmiot sprzedaży natychmiast staje się własnością tego ostatniego.

42. Nie ma znaczenia, czy właściciel nieruchomości sam ją wydaje innej osobie, czy ktoś inny robi to za jego zgodą.

42. Z tego powodu, gdy wolna kontrola nad całym majątkiem została powierzona przez właściciela innej stronie, a ta ostatnia sprzedaje lub wydaje część tego, czyni osobę otrzymującą ją właścicielem tego samego.

43. Czasami nawet samo pragnienie właściciela, bez wydania, jest wystarczające, aby przenieść tytuł do nieruchomości; na przykład, jeśli ktoś sprzedaje lub obdarowuje cię czymś, co już ci pożyczył lub wynajął, lub zdeponował u ciebie; ponieważ, nawet jeśli nie wydał ci tego w tym celu, niemniej jednak, przez sam fakt, że pozwolił, aby stało się twoje, własność tego samego jest nabywana przez ciebie, tak jakby zostało wydane z tym właśnie zamiarem.

44. Znowu, jeśli ktoś sprzedaje towary przechowywane w magazynie, wydaje własność w tych towarach kupującemu w tym samym czasie, gdy wydaje mu klucze do magazynu.

45. W podobny sposób, czasami zamiar właściciela, gdy jest manifestowany wobec niepewnej osoby, przenosi własność w przedmiocie; jak na przykład, gdy Pretorzy i Konsulowie, którzy rzucają prezenty w tłum, są nieświadomi, co każda jednostka uzyska, a mimo to, z tej przyczyny, że chcą, aby to, co każdy zabezpieczy, należało do niego, natychmiast czynią go właścicielem tego samego.

46. Z tego powodu wydaje się być słuszne, że każdy, kto wchodzi w posiadanie mienia, które zostało porzucone przez jego właściciela, natychmiast nabywa do niego tytuł; i to jest uważane za porzucone, co właściciel celowo odrzucił z zamiarem, że nie będzie już włączone do jego posiadłości, i dlatego natychmiast przestał być jego właścicielem.

47. Sprawa jest inna, gdy przedmioty są wyrzucane za burtę podczas burzy na morzu w celu odciążenia statku; ponieważ te pozostają własnością właściciela, ponieważ jest oczywiste, że nie są wyrzucane za burtę z myślą, że właściciel już ich nie chce mieć, ale że on i statek mogą łatwiej uniknąć niebezpieczeństwa morza; z tego powodu, jeśli ktoś zabiera je z oczekiwaniem, że na nich skorzysta, niezależnie od tego, czy zostały wyrzucone na brzeg przez fale, czy uzyskał je w samym morzu, popełnia kradzież. Takie rzeczy nie różnią się zbytnio od tych, które wypadają z poruszającego się powozu bez wiedzy ich właścicieli.

TIT. 2 De Rebus Incorporalibus

Quaedam praeterea res corporales sunt, quaedam incorporales.

1. Corporales eae sunt quae sui natura tangi possunt: veluti fundus, homo, vestis, aurum, argentum et denique aliae res innumerabiles.

2. Incorporales autem sunt quae tangi non possunt. qualia sunt ea quae in iure consistunt: sicut hereditas, usus fructus, obligationes quoquo modo contractae. nec ad rem pertinet quod in hereditate res corporales continentur: nam et fructus qui ex fundo percipiuntur corporales sunt, et id quod ex aliqua obligatione nobis debetur plerumque corporale est, veluti fundus, homo, pecunia: nam ipsum ius hereditatis et ipsum ius utendifruendi et ipsum ius obligationis incorporale est.

3. Eodem numero sunt iura praediorum urbanorum et rusticorum, quae et servitutes vocantur.

TYTUŁ 2. O Własności Niecielesnej

Znowu, niektóre dobra są cielesne, a niektóre niecielesne.

1. Dobra cielesne to takie, które są z natury namacalne; jak na przykład ziemia, niewolnik, ubranie, złoto, srebro i w skrócie, niezliczone inne rzeczy.

2. Dobra niecielesne to takie, które nie mogą być dotknięte i które polegają na prawach; na przykład, spadek, użytkowanie (usufructus) lub zobowiązania zaciągnięte w jakikolwiek sposób. Nie jest też konieczne, aby dobra cielesne były włączone do majątku, ponieważ plony zebrane z ziemi są cielesne, a to, co jest nam należne z powodu jakiegokolwiek zobowiązania, jest zwykle cielesne, na przykład ziemia, niewolnik lub pieniądze; podczas gdy samo prawo do spadku, prawo do korzystania z plonów, jak również prawo do zobowiązania są niecielesne.

3. Do tej samej klasy należą prawa przypisane do posiadłości miejskich i wiejskich, które są również nazywane służebnościami.

TIT. 3 De Servitutibus

Rusticorum praediorum iura sunt haec: iter, actus, via, aquae ductus. iter est ius eundi, ambulandi homini, non etiam iumentum agendi vel vehiculum: actus est ius agendi vel iumentum vel vehiculum. itaque qui iter habet, actum non habet; qui actum habet, et iter habet eoque uti potest etiam sine iumento. via est ius eundi et agendi et ambulandi: nam et iter et actum in se via continet. aquae ductus est ius aquae ducendae per fundum alienum.

1. Praediorum urbanorum sunt servitutes quae aedificiis inhaerent, ideo urbanorum praediorum dictae quoniam aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in villa aedificata sunt. item praediorum urbanorum servitutes sunt hae: ut vicinus onera vicini sustineat: ut in parietem eius liceat vicino tignum immittere: ut stillicidium vel flumen recipiat quis in aedes suas vel in aream, vel non recipiat: et ne altius tollat quis aedes suas, ne luminibus vicini officiatur.

2. In rusticorum praediorum servitutibus quidam computari recte putant aquae haustum, pecoris ad aquam adpulsum, ius pascendi, calcis coquendae, harenae fodiendae.

3. Ideo autem hae servitutes praediorum appellantur, quoniam sine praediis constitui non possunt. nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel rustici praedii, nisi qui habet praedium, nec quisquam debere, nisi qui habet praediam.

4. Si quis velit vicino aliquod ius constituere, pactionibus atque stipulationibus id efficere debet. potest etiam in testamento quis heredem suum damnare, ne altius aedes tollat, ne luminibus aedium vicini officiat: vel ut patiatur eum tignum in parietem immittere vel stillicidium habere: vel ut patiatur eum per fundum ire, agere aquamve ex eo ducere.

TYTUŁ 3. O Służebnościach

Prawa dotyczące posiadłości wiejskich są następujące: prawo do przechodu, przejazdu, drogi i przeprowadzania wody. Przechód to prawo do przechodzenia pieszo, ale nie do prowadzenia zwierzęcia juczne ani pojazdu; przejazd to prawo do prowadzenia albo zwierzęcia juczne, albo pojazdu; dlatego ten, kto ma prawo przechodu, nie posiada prawa przejazdu; podczas gdy ten, kto ma prawo przejazdu, ma również prawo przechodu i może z niego korzystać nawet bez zwierzęcia juczne. Prawo do drogi to prawo do przechodzenia, prowadzenia lub chodzenia pieszo; ponieważ obejmuje ono oba poprzednie prawa. Prawo do przeprowadzania wody to prawo do prowadzenia wody przez ziemię innej osoby.

1. Służebności dotyczące posiadłości miejskich to te, które należą do budynków, a posiadłości są nazywane „miejskimi”, ponieważ wszystkie budynki nazywamy „miejskimi”, nawet jeśli są zbudowane na wsi. Służebności posiadłości miejskich są następujące: aby sąsiad podtrzymywał ciężar domu swojego sąsiada; aby mógł umieścić belkę w ścianie swojego sąsiada; aby albo zezwolił, albo nie zezwolił, aby woda kapała lub płynęła do jego domu, jego dziedzińca lub jego kanału; oraz aby nikt nie podnosił swojego domu do takiej wysokości, aby przeszkadzał w dopływie światła do domu swojego sąsiada.

2. Niektóre osoby uważają, że prawo do czerpania wody, pędzenia bydła do wody, pastwiska, wypalania wapna i kopania piasku, są słusznie włączone do służebności posiadłości wiejskich.

3. Są one oznaczane jako służebności posiadłości, ponieważ bez tych ostatnich nie mogą istnieć, albowiem nikt nie może nabyć służebności nad posiadłością miejską lub wiejską, chyba że sam posiada posiadłość; ani nikt, kto nie posiada posiadłości, nie może być zobowiązany do służebności tego rodzaju.

4. Gdy ktoś chce ustanowić jakieś prawo na korzyść swojego sąsiada, powinien to zrobić za pomocą kontraktów i stypulacji. Każdy może również związać swojego dziedzica testamentem, aby nie podnosił swojego domu do takiego stopnia, aby kolidował ze światłem w domu jego sąsiada; lub aby zezwolił swojemu sąsiadowi na włożenie belki w jego ścianę; lub aby pozwolił wodzie spadać na jego posesję; lub aby pozwolił mu chodzić lub jechać przez jego własność, lub przeprowadzać wodę z tego samego.

TIT. 4 De Usu Fructu

Usus fructus est ius alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia. est enim ius in corpore: quo sublato et ipsum tolli necesse est.

1. Usus fructus a proprietate separationem recipit, idque pluribus modis accidit. ut ecce si quis alicui usum fructum legaverit; nam heres nudam habet proprietatem, legatarius usum fructum: et contra si fundum legaverit deducto usu fructu, legatarius nudam habet proprietatem, heres vero usum fructum: item alii usum fructum, alii deducto eo fundum legare potest. sine testamento vero si quis velit alii usum fructum constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere debet. ne tamen in universum inutiles essent proprietates semper abscedente usu fructu, placuit, certis modis extingui usum fructum et ad proprietatem reverti.

2. Constituitur autem usus fructus non tantum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et iumentis ceterisque rebus, exceptis his quae ipso usu consumuntur: nam eae neque naturali ratione neque civili recipiunt usum fructum. quo numero sunt vinum, oleum, frumentum, vestimenta. quibus proxima est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua permutatione quodammodo extinguitur. sed utilitatis causa senatus censuit, posse etiam earum rerum usum fructum constitui, ut tamen eo nomine heredi utiliter caveatur. itaque si pecuniae usus fructus legatus sit, ita datur legatario ut eius fiat, et legatarius satisdat heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut capite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur legatario ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur, ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia restituatur quanti eae fuerint aestimatae. ergo senatus non fecit quidem earum rerum usum fructum (nec enim poterat), sed per cautionem quasi usum fructum constituit.

3. Finitur autem usus fructus morte fructuarii et duabus capitis deminutionibus, maxima et media, et non utendo per modum et tempus. quae omnia nostra statuit constitutio. item finitur usus fructus, si domino proprietatis ab usufructuario cedatur (nam extraneo cedendo nibil agitur): vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei adquisierit, quae res consolidatio appellatur. eo amplius constat, si aedes incendio consumptae fuerint vel etiam terrae motu aut vitio suo corruerint, extingui usum fructum et ne areae quidem usum fructum deberi.

4. Cum autem finitus fuerit usus fructus, revertitur scilicet ad proprietatem et ex eo tempore nudae proprietatis dominus incipit plenam habere in re potestatem.

TYTUŁ 4. O Użytkowaniu (USUFRUCTUS)

Użytkowanie to prawo do używania i czerpania korzyści z cudzej własności, bez uszczerbku dla jej istoty; jest to bowiem prawo nad istotą rzeczy, a jeśli ta zostanie zniszczona, prawo to również musi wygasnąć.

1. Użytkowanie można oddzielić od własności, co dzieje się na wiele sposobów. Na przykład, gdy ktoś zapisuje użytkowanie innej osobie w testamencie, w takim przypadku dziedzic ma gołą własność, a legatariusz użytkowanie; z drugiej strony, jeśli zapisze ziemię, pomijając użytkowanie, legatariusz będzie miał gołą własność, a dziedzic użytkowanie. Może także pozostawić użytkowanie jednej osobie, a ziemię z odjętym użytkowaniem innej; ale jeśli ktoś chce ustanowić użytkowanie w inny sposób niż przez testament, musi to zrobić za pomocą umów i stypulacji. Jednak, aby własność nie stała się bezużyteczna z powodu wieczystego odjęcia użytkowania, postanowiono, że użytkowanie może w pewnych okolicznościach wygasnąć i wrócić do właściciela.