Bezpłatny fragment - Corpus Iuris Civili Digesta Iustiniani

Tom II Corpus Iuris Civilis
DIGESTA IUSTINIANI
Część I
Księgi 1—5

Słowem wstępu

Podejmując studia prawnicze, zdawaliśmy sobie sprawę z ciągłości istnienia niektórych rozwiązań stosowanych w prawodawstwie. Zwłaszcza, mając już solidną podbudowę uzyskaną na studiach z zakresu historii i teologii. Jednak dopiero kurs prawa rzymskiego, rozszerzony jeszcze na zajęciach z prawa kanonicznego, pozwolił uzmysłowić sobie jak daleko sięgają korzenie współczesnego prawodawstwa. Zagłębianie się w kolejne gałęzie prawa pozwoliło nam prześledzić nie tylko wzorowanie się na dawnych rozwiązaniach, ale wręcz przenoszenie ich od czasów starożytnych. Na tej podstawie pozwoliliśmy sobie sięgnąć po bazę prawodawstwa, czyli pierwsze znaczące rewizje i kodyfikacje, które w późniejszych latach stawały się podwaliną prawa europejskiego. Do takich prac należy niewątpliwie tzw. Kryminalna Karolina, czyli Constitutio Criminalis Carolina, będąca pierwszym rzeczywistym kodeksem karnym, a wydanym dopiero w XVI wieku. Taką bazą i zarazem zabytkiem prawa, są również prace przypisywane cesarzowi bizantyjskiemu Justynianowi I Wielkiemu, będące największą rewizją i kodyfikacją prawa cywilnego, a określane razem jako Corpus Iuris Civilis, czyli Ciało Prawa Cywilnego. W ramach tej wielkiej kodyfikacji zapisano ponad 5000 stron, głównie w języku łacińskim, którym posługiwał się sam cesarz. Tak też, mamy przyjemność przekazać w Wasze ręce pierwszą część drugiego tomu kompletnego polskiego tłumaczenia Corpus Iuris Civilis, czyli Digesta.

Justynian I Wielki

Justynian przyszedł na świat 11 maja 483 roku w Tauresium znajdującym się w rzymskiej prowincji Iliria. Był siostrzeńcem cesarza Justyna I, który najpierw powierzył mu stanowisko oficera w konnej straży przybocznej cesarza, a następnie 1 kwietnia 527 roku ogłosił go współcesarzem. Po krótkim czasie, bo już 1 sierpnia 527 roku, po śmierci Justyna I, Justynian I jego małżonką Teodora objęli samodzielne rządy w Konstantynopolu. Celem Justyniana było przywrócenie i konsolidacja cesarstwa i jego potęgi. Dla odzyskania terenów i spacyfikowania krnąbrnych sąsiadów wysyłał armie powierzone doświadczonym dowódcą, takim jak Belizariusz i Narses, którzy rozgromili Ostrogotów, Persów i Wandali, odzyskując znaczne części Afryki, Italii, Sardynię, Korsykę oraz południową Hiszpanię, ponownie zamykając w granicach Cesarstwa Morza Czarne i Śródziemne. Pomimo, iż były to podboje spektakularne, okazały się krótkotrwałe, a większość odzyskanych terenów została utracona na rzecz Arabów.

Krótko po objęciu rządów, bo już w 532 roku, cesarz musiał zmierzyć się z wybuchem powstania Nika, które owładnęło Konstantynopolem. Powstańcy domagali się od cesarza odwołania kilku doradców i ustąpienia z tronu samego Justyniana. Prawdopodobnie pod wpływem Teodory, Justynian rozkazał swoim najbardziej zaufanym dowódcom, Belizariuszowi i Mundusowi, stłumić powstanie, w wyniku czego zginęło ponad 30 000 powstańców zapędzonych na hipodrom. Dokonane w mieście zniszczenia, otworzyły cesarzowi drogę do wielkiej przebudowy miasta.

Rządy Justyniana nie ograniczały się jedynie do odzyskiwania terenów utraconych przez Zachodnie Cesarstwo, ale również dążyły do wewnętrznego wzmocnienia Imperium poprzez uporządkowanie kwestii religijnych i prawnych. Na rzecz chrześcijaństwa, mającego pod względem moralnym i ideologicznym konsolidować państwo, prowadził szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zlikwidowanie pogaństwa i herezji. Walka ta, nie ograniczała się jedynie do zamykania pogańskich miejsc kultu jak świątynia Izydy na wyspie File, ale również ogłosił przepisy, na mocy których, każdy mieszkaniec Cesarstwa, który nie przyjął chrztu mógł spodziewać się konfiskaty mienia, a prywatne czczenie pogańskich bożków, było zagrożone karą śmierci. Zwalczanie pogańskich pozostałości zaczęło przybierać niejednokrotnie absurdalny wymiar, czego przykładem może być zamkniecie Akademii Platońskiej w 529 roku, co doprowadziło od ucieczki skupionych przy niej filozofów do Persji. Działalność na rzecz religii przyjęła również charakter cezaropapizmu, gdzie to Justynian zwoływał synody i miał decydujący głos w decydowaniu o dogmatach kształtujących wiarę chrześcijańską, w tym utrwalając jako jedyne wyznanie wiary credo nicejsko-konstantynopolitańskie. Wycofał się również z części postanowień dotyczących organizacji kościelnej, które zostały podjęte przez poprzednich cesarzy, przywracając tym samym jedność pomiędzy kościołami i strukturami Rzymu i Konstantynopola. Podczas zwołanego w 553 roku soboru w Konstantynopolu, doprowadził do ponownego potępienia poglądów Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru, związanych herezją nestoriańską. Z kolei widocznym dla wszystkich mieszkańców Cesarstwa działaniem wzmacniającym i wynoszącym na piedestał religię chrześcijańska było ufundowanie nowej bazyliki Hagia Sophia. Cesarz fundował również świątynie nie tylko w stolicy, ale także w innych częściach Cesarstwa, gdzie należy wymienić choćby kościół San Vitale w Rawennie. Wśród działań architektonicznych, należy tez zwrócić uwagę na rozbudowę systemu akweduktów i cystern, a także znacząca rozbudowę sieci dróg i mostów oraz na służące mieszkańcom miast łaźnie publiczne. Ponadto doprowadził do rozbudowy sieci umocnień na wschodniej granicy cesarstwa oraz niedaleko miejsca swojego urodzenia założył miasto Justiniana Prima, które miało zastąpić Saloniki jako polityczne i religijne centrum Ilirii.

Gospodarka cesarstwa dzięki opierała się przede wszystkim na rolnictwie, jednak działania cesarza doprowadziły do rozwoju handlu dalekosiężnego, dzięki któremu rzymskie zborze było transportowane aż do Kornwalii, gdzie było wymieniane na cynę. W ramach handlu wewnętrznego, Justynian nakazał budowę licznych spichlerzy, które pozwalały na przechowywanie transportowanego zboża pomiędzy prowincjami cesarstwa. W 541 roku dla uchronienia i wzmocnienia produkcji wyrobów jedwabnych cesarz nadał monopol fabrykom cesarskim, co z kolei pozwoliło na tworzenie produktu, który był znacząco tańszy do sprowadzanego, z którym teraz mógł również konkurować jakością. Wydobycie złota i srebra odbywało się na Bałkanach, w Anatolii, Armenii, Egipcie, Nubii i na Cyprze. Dla zapewniania stałych przychodów do cesarskiego skarbca, Justynian podjął się reformy administracyjnej, znacząco ją upraszczając przez zwiększenie uprawnień części urzędników i likwidację mniejszych jednostek. Połączona z reformą administracyjną profesjonalizacja poboru podatków, doprowadziła do osłabienia rad miejskich w miastach greckich, podnosząc roczne dochody państwa o ponad milion solidów.

Jednak bez wątpienia największym dziełem Justyniana I, było dokonanie wielkiej kodyfikacji prawa, pierwszej w historii Cesarstwa Rzymskiego i zarazem pierwszego wyraźnego rozgraniczenia na gałęzie prawa cywilnego i prawa karnego. Podjęte działania były nie tylko kodyfikacją, ale również rewizją prawa rzymskiego, której nigdy wcześniej nie odważono się podjąć. Całość legislacji została w 1583 roku przez ówczesnego redaktora Dionizego Gothofreda nazwana Corpus Iuris Civilis, co miało stanowić rozróżnienie od zbiorów prawa kanonicznego. W składzie zbioru znalazły się dzieła pierwotnie nazwane jako Institutiones, Digesta, Codex Justinianeus oraz Novaelle. Pierwszym projektem był Codex, którego powstawania pilnował kwestor Trybonian, a który został wydany 7 kwietnia 529 roku, by swój ostateczny kształt przyjąć w 534 roku. W roku 533 ukazały się Digesta stanowiące zbiór myśli i komentarzy wybranych z dzieł najwybitniejszych rzymskich jurystów. Kolejną częścią przedsięwzięcia było Institutiones, czyli Instytucje, stanowiące podręcznik tłumaczący zasady prawa i przygotowujący do zagłębienia się w poznawanie przepisów. Ostatnią część zbioru stanowiły Novaelle, które jako jedyna część została wydana w języku greckim i zawierały treści pojedynczych konstytucji cesarskich i dekretów.

Na okres rządów Justyniana I przypadł również wybuch epidemii dżumy, która przybyła za pośrednictwem egipskich statków ze zbożem w 542 roku. Według szacunków, w samym tylko Konstantynopolu w wyniku choroby życie straciło około 300 000 ludzi.

Cesarz spłacił dług śmierci 14 listopada 565 roku.

Corpus Iuris Civilis

Corpus stanowi podstawę łacińskiej jurysprudencji, a dla historyków stanowi cenne źródło dla badania działalności Cesarstwa Rzymskiego. Jako zbiór gromadzi wiele źródeł, w których wyrażano lub publikowano prawa i inne regulacje: ustawy, senackie konsultacje, dekrety cesarskie, precedensy sądowe oraz opinie i interpretacje prawników. Kodeks Tryboniana zapewnił przetrwanie prawa rzymskiego, stając się podstawą późniejszego prawa bizantyjskiego, wyrażonego w Basilika Bazylego I i Leona VI Mądrego. Jedyną zachodnią prowincją, gdzie wprowadzono kodeks justyniański, była Italia skąd trafił do Europy Zachodniej w XII wieku i stał się podstawą wielu lokalnych kodeksów, które z kolei rozprzestrzeniły się wraz z europejskimi imperiami w epoce wielkich odkryć geograficznych.

Pracami jak już wspomniano kierował Trybonian, a jego zespół miał upoważnienie do redagowania włączanych materiałów. Zakres wprowadzonych zmian nie jest znany i w większości pozostaje niemożliwy do ustalenia, ponieważ większość oryginałów nie zachowała się. Tekst powstał i był rozpowszechniany niemal wyłącznie po łacinie, która w latach 529–534 wciąż była językiem urzędowym rządu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, choć dominującym językiem kupców, rolników, marynarzy i innych mieszkańców był grecki.

Corpus Iuris Civilis został przełożony na grekę, gdy ten język stał się przeważający w Cesarstwie Wschodniorzymskim, i w tej formie nadal stanowił podstawę prawa imperium jako Basilika (gr. τὰ βασιλικά, „prawa cesarskie”) aż do XV wieku. Basilika z kolei stała się podstawą lokalnych kodeksów prawnych na Bałkanach w okresie późniejszego panowania osmańskiego, a później — podstawą kodeksu prawnego nowożytnej Grecji. W Europie Zachodniej Corpus Iuris Civilis lub jego następcze teksty, takie jak Basilika, początkowo nie zakorzeniły się na stałe i zostały ponownie odkryte dopiero w średniowieczu, kiedy to „przyjęto” je lub naśladowano jako prawo prywatne. Zawarte w nim prawo publiczne było wykorzystywane jako źródło argumentów zarówno przez władze świeckie, jak i kościelne. To odzyskane prawo rzymskie stało się z kolei fundamentem prawa we wszystkich systemach prawa cywilnego. Postanowienia Corpus Iuris Civilis wpłynęły także na prawo kanoniczne Kościoła katolickiego — mawiano, że ecclesia vivit lege romana („Kościół żyje prawem rzymskim”).

Wpływ na systemy common law był znacznie mniejszy, choć pewne podstawowe pojęcia z Corpus przetrwały poprzez prawo normańskie — na przykład rozróżnienie, szczególnie widoczne w Instytucjach, między „prawem” (ustawą) a zwyczajem. Corpus wciąż wywiera istotny wpływ na prawo międzynarodowe publiczne. Jego cztery części stanowią zatem dokumenty założycielskie zachodniej tradycji prawnej.

Zawarte w zbiorze ustawy ograniczały możliwości rozwodu, w tym rozwodu za obopólną zgodą. Ten ostatni został zresztą zniesiony przez bezpośredniego następcę twórcy — Justyna II. Zbiór zawierał prawa chroniące prostytutki przed wyzyskiem oraz kobiety przed przymusową prostytucją, nakładał na gwałcicieli surowe kary. Ponadto wprowadzał zasady, wedle których kobiety oskarżone o poważne przestępstwa powinny być pilnowane przez inne kobiety, aby zapobiec nadużyciom seksualnym; wdowa powinna odzyskać swoją posag; mąż nie mógł zaciągać dużych długów bez dwukrotnej zgody żony.

Prawo rodzinne wykazywało też większą troskę o interesy dzieci, zwłaszcza tych urodzonych poza małżeństwem. Justynian w zbiorze praw wykazywał również szczególne zainteresowanie problemem zaniedbywania dzieci. Dążył do ochrony praw dzieci, których rodzice ponownie się żenili i mieli kolejne potomstwo albo po prostu rozstawali się i porzucali swoje dzieci, zmuszając je do żebrania.

W zbiorze znalazły się również ustawy skierowane przeciwko heretykom, poganom, Żydom i Samarytanom, zakazując im zajmowania urzędów publicznych, niszczenia ich miejsc kultu oraz ograniczając prawo własności.

Digesta

Digesta, czyli Zbiór powstały w pierwszej połowie VI wieku z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego. Był to wybór fragmentów pism stworzonych przez 39 wybitnych jurystów, które urzędowo podniesiono do rangi ustawy.

Ogłoszoną 15 grudnia 530 roku konstytucją Deo auctore cesarz powierzył Trybonianowi utworzenie komisji, której zadaniem było stworzenie wyboru cytatów z pism wybitnych prawników.

Same Diegesta zostały ogłoszone konstytucją Tanta 16 grudnia 533 roku, a weszły w życie już 29 grudnia. Składają się z 9 142 cytatów pochodzących z pism wybitnych jurystów żyjących w I w. p.n.e. do III w. n.e.. Spośród wyselekcjonowanych 3 milionów wersów, do ksiąg ostatecznie trafiło 150 tysięcy wersów, do których wprowadzano interpolacje, tak by uzgodnić dawne zapisy z obowiązującym prawem.

Digesta zostały podzielone na 50 ksiąg, 429 tytułów i zawarte w nich fragmenty, nazywane leges — ustawami. W pierwszej księdze zawarto treści dotyczące prawa ustrojowego, księgi od 2 do 46 dotyczą prawa cywilnego, dwie kolejne prawa karnego, księga 49 dotyczy prawa procesowego, natomiast ostatnia z ksiąg dotyczy prawa administracyjnego. Księgi zawierające wypisy prawa karnego, zyskały już za czasów Justyniana dodatkowe określenie „ksiąg straszliwych” — terribiles libri. Dodatkowo Justynian troszcząc się o zachowanie ładu prawnego, zabronił komentowania Digestów i dokonywania z nich skrótów, które to zakazy były już lekceważone jeszcze za jego panowania.

Najstarszy w pełni zachowany rękopis Digestów, pochodzi z VI wieku i został w wieku XI znaleziony w Pizie, a obecnie jest przechowywany we Florencji, przez co nazywa się go Florentiną. Na podstawie tego właśnie tekstu przygotowano niniejszą publikację. Do najważniejszych opracowań i wydań Digestów należą prace Theodora Mommsena z 1878 roku, Samuela Parsonsa z 1932 roku i Alana Watsona z 1985 roku. W Polsce najważniejszymi wydaniami były tłumaczenie księgi I autorstwa Bartosza Szolc-Nartowskiego z 2007 roku, a także wydane pod redakcją profesora Tomasza Palmirskiego pełne wydanie wszystkich 50 ksiąg, które zaczęto wydawać w 2013 roku. Niniejsze wydanie jest zatem drugim pełnym tłumaczeniem zbioru praw Justyniana I Wielkiego.

Łukasz Nowok

DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS IUSTINIANI IURIS ENUCLEATI EX OMNI VETERE IURE COLLECTI DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR AC TRIUMFATOR SEMPER AUGUSTUS TRIBONIANO QUAESTORI SUO SALUTEM

Deo auctore nostrum gubernantes imperium, quod nobis a caelesti maiestate traditum est, et bella feliciter peragimus et pacem decoramus et statum rei publicae sustentamus: et ita nostros animos ad dei omnipotentis erigimus adiutorium, ut neque armie confidamus neque nostris militibus neque bellorum ducibus uel nostro ingenio, sed omnem spem ad solam referamus summae prouidentiam trinitatis: unde et mundi totius elementa processerunt et eorum dispositio in orbem terrarum producta est.

1. Cum itaque nihil tam studiosum in omnibus rebus inuenitur quam legum auctoritas, quae et diuinas et humanas res bene disponit et omnem iniquitatem expellit, repperimus autem omnem legum tramitem, qui ab urbe Roma condita et Romuleis descendit temporibus, ita esse confusum, ut in infinitum extendatur et nullius humanae naturae capacitate concludatur: primum nobis fuit studium a sacratissimis retro principibus initium sumere et eorum constitutiones emendare et uiae dilucidae tradere, quatenus in unum codicem congregatae et omni superuacua similitudine et iniquissima discordia absolutae uniuersis hominibus promptum suae sinceritatis praebeant praesidium.

2. Hocque opere consummato et in uno uolumine nostro nomine praefulgente coadunato, cum ex paucis et tenuioribus releuati ad summam et plenissimam iuris emendationem peruenire properaremus et omnem Romanam sanctionem et colligere et emendare et tot auctorum dispersa uolumina uno codice indita ostendere, quod nemo neque sperare neque optare ausus est, res quidem nobis difficillima, immo magis impossibilis uidebatur. sed manibus ad caelum erectis et aeterno auxilio inuocato eam quoque curam nostris reposuimus animis, deo freti, qui et res penitus desperatas donare et consummare suae uirtutis magnitudine potest.

3. Et ad tuae sinceritatis optimum respeximus ministerium tibique primo et hoc opus commisimus, ingeni tui documentis ex nostri codicis ordinatione acceptis, et iussimus quos probaueris tam ex facundissimis antecessoribus quam ex uiris disertissimis togatis fori amplissimae sedis ad sociandum laborem eligere. his itaque collectis et in nostrum palatium introductis nobisque tuo testimonio placitis totam rem faciendam permissimus, ita tamen, ut tui uigilantissimi animi gubernatione res omnis celebretur.

4. Iubemus igitur uobis antiquorum prudentium, quibus auctoritatem conscribendarum interpretandarumque legum sacratissimi principes praebuerunt, libros ad ius Romanum pertinentes et legere et elimare, ut ex his omnis materia colligatur, nulla (secundum quod possibile est) neque similitudine neque discordia derelicta, sed ex his hoc colligi quod unum pro omnibus sufficiat. quia autem et alii libros ad ius pertinentes scripserunt, quorum scripturae a nullis auctoribus || receptae nec usitatae sunt, neque nos eorum uolumina nostram inquietare dignamur sanctionem.

5. Cumque haec materia summa numinis liberalitate collecta fuerit, oportet eam pulcherrimo opere extruere et quasi proprium et sanctissimum templum iustitiae consecrare et in libros quinquaginta et certos titulos totum ius digerere, tam secundum nostri constitutionum codicis quam edicti perpetui imitationem, prout hoc uobis commodius esse patuerit, ut nihil extra memoratam consummationem possit esse derelictum, sed his quinquaginta libris totum ius antiquum, per millesimum et quadringentesimum paene annum confusum et a nobis purgatum, quasi quodam muro uallatum nihil extra se habeat: omnibus auctoribus iuris aequa dignitate pollentibus et nemini quadam praerogatiua seruanda, quia non omnes in omnia, sed certi per certa uel meliores uel deteriores inueniuntur.

6. Sed neque ex multitudine auctorum quod melius et aequius est iudicatote, cum possit unius forsitan et deterioris sententia et multos et maiores in aliqua parte superare. et ideo ea, quae antea in notis Aemilii Papiniani ex Ulpiano et Paulo nec non Marciano adscripta sunt, quae antea nullam uim optinebant propter honorem splendidissimi Papiniani, non statim respuere, sed, si quid ex his ad repletionem summi ingenii Papiniani laborum uel interpretationem necessarium esse perspexeritis, et hoc ponere legis uicem optinens non moremini: ut omnes qui relati fuerint in hunc codicem prudentissimi uiri habeant auctoritatem tam, quasi et eorum studia ex merito nostra facimus, quia ex nobis omnis eis impertietur auctoritas. nam qui non suptiliter factum emendat, laudabilior est eo qui primus inuenit.

7. Sed et hoc studiosum uobis esse uolumus, ut, si quid in ueteribus non bene positum libris inueniatis uel aliquod superfluum uel minus perfectum, superuacua longitudine semota et quod imperfectum est repleatis et omne opus moderatum et quam pulcherrimum ostendatis. Hoc etiam nihilo minus observando, ut, si aliquid in veteribus legibus vel constitutionibus, quas antiqui in suis libris posuerunt, non recte scriptum inveniatis, et hoc reformetis et ordini moderato tradatis: ut hoc videatur esse verum et optimum et quasi ab initio scriptum, quod a vobis electum et ibi positum fuerit, et nemo ex comparatione veteris voluminis quasi vitiosam scripturam arguere audeat. Cum enim lege antiqua, quae regia nuncupabatur, omne ius omnisque potestas populi romani in imperatoriam translata sunt potestatem, nos vero sanctionem omnem non dividimus in alias et alias conditorum partes, sed totam nostram esse volumus, quid possit antiquitas nostris legibus abrogare? et in tantum volumus eadem omnia, cum reposita sunt, obtinere, ut si aliter fuerant apud veteres conscripta, in contrarium autem in compositione inveniantur, nullum crimen scripturae imputetur, sed nostrae electioni hoc adscribatu.

8. Nulla itaque in omnibus praedicti codicis membris antinomia (sic enim a vetustate graeco vocabulo nuncupatur) aliquem sibi vindicet locum, sed sit una concordia, una consequentia, adversario nemine constituto.

9. Sed et similitudinem (secundum quod dictum est) ab huiusmodi consummatione volumus exulare: et ea, quae sacratissimis constitutionibus quas in codicem nostrum redegimus cauta sunt, iterum poni ex veteri iure non concedimus, cum divalium constitutionum sanctio sufficit ad eorum auctoritatem: nisi forte vel propter divisionem vel propter repletionem vel propter pleniorem indaginem hoc contigerit: et hoc tamen perraro, ne ex continuatione huiusmodi lapsus oriatur aliquid in tali prato spinosum.

10. Sed et si quae leges in veteribus libris positae iam in desuetudinem abierunt, nullo modo vobis easdem ponere permittimus, cum haec tantummodo obtinere volumus, quae vel iudiciorum frequentissimus ordo exercuit vel longa consuetudo huius almae urbis comprobavit, secundum salvii iuliani scripturam, quae indicat debere omnes civitates consuetudinem romae sequi, quae caput est orbis terrarum, non ipsam alias civitates. Romam autem intellegendum est non solum veterem, sed etiam regiam nostram, quae deo propitio cum melioribus condita est auguriis.

11. Ideoque iubemus duobus istis codicibus omnia gubernari, uno constitutionum, altero iuris enucleati et in futuro codici componendi: vel si quid aliud a nobis fuerit promulgatum institutionum vicem obtinens, ut rudis animus studiosi simplicibus enutritus facilius ad altioris prudentiae redigatur scientiam.

12. Nostram autem consummationem, quae a vobis deo adnuente componetur, digestorum vel pandectarum nomen habere sancimus, nullis iuris peritis in posterum audentibus commentarios illi adplicare et verbositate sua supra dicti codicis compendium confundere: quemadmodum et in antiquioribus temporibus factum est, cum per contrarias interpretantium sententias totum ius paene conturbatum est sed sufficiat per indices tantummodo et titulorum subtilitatem quae paratitla nuncupantur quaedam admonitoria eius facere, nullo ex interpretatione eorum vitio oriundo.

13. Ne autem per scripturam aliqua fiat in posterum dubitatio, iubemus non per siglorum captiones et compendiosa aenigmata, quae multas per se et per suum vitium antinomias induxerunt, eiusdem codicis textum conscribi: etiam si numerus librorum significatur aut aliud quicquam: nec haec etenim per specialia sigla numerorum manifestari, sed per litterarum consequentiam explanari concedimus.

14. Haec omnia igitur deo placido facere tua prudentia una cum aliis facundissimis viris studeat et tam subtili quam celerrimo fini tradere, ut codex consummatus et in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in maximam et aeternam rei memoriam deique omnipotentis providentiae argumentum nostrique imperii vestrique ministerii gloriam. Data octavo decimo calendas Ianuarias Constantinopoli Lampadio et Oreste viris clarissimis consulibus.

NASZEGO NAJŚWIĘTSZEGO PANA, CESARZA JUSTYNIANA, ZEBRANE Z CAŁEGO DAWNEGO PRAWA, DIGESTA CZYLI PANDEKTY

IMPERATOR CEZAR FLAWIUSZ JUSTYNIAN, POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, PEŁEN CHWAŁY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR ZAWSZE AUGUST, DO SWOJEGO KWESTORA TRYBONIANA, POZDROWIENIE

Z Bożą pomocą, rządzimy imperium, które zostało nam powierzone przez niebiańską władzę, prowadzimy szczęśliwe wojny, zapewniamy godny pokój i utrzymujemy stabilność państwa. Kierujemy nasze umysły ku pomocy wszechmocnego Boga, nie pokładając ufności w naszych siłach zbrojnych, naszych żołnierzach, dowódcach ani w naszej inteligencji, lecz całą nadzieję kładąc w najwyższą opatrzność Trójcy Świętej, dzięki której powstał cały świat i został uporządkowany w kształt ziemi.

1. Ponieważ nie ma nic bardziej godnego uwagi we wszystkich sprawach niż autorytet praw, które dobrze regulują zarówno rzeczy boskie, jak i ludzkie oraz usuwają wszelką niesprawiedliwość, a my stwierdziliśmy, że cały przebieg praw, który zaczął się od założenia miasta Rzymu i rozwijał się w czasach królów rzymskich, jest tak skomplikowany, że rozciąga się w nieskończoność i nie mieści się w ludzkiej zdolności pojmowania: naszym pierwszym zadaniem było rozpocząć od najbardziej świętych władców, poprawić ich konstytucje i przedstawić jasne drogi, aby zebrać wszystkie prawa w jednym kodeksie, usunąć wszelkie podobieństwa i niezgodności, i dać wszystkim ludziom pewne wsparcie ich szczerości.

2. Po ukończeniu tego dzieła i zebraniu go w jednym tomie pod naszym imieniem, gdy dążyliśmy do osiągnięcia pełnej i najdoskonalszej poprawy prawa, zbierając i poprawiając całą rzymską sankcję oraz ukazując dzieła wielu autorów w jednym kodeksie, co wydawało się rzeczą nie tylko trudną, ale wręcz niemożliwą. Jednak z rękami wzniesionymi ku niebu i wzywając wieczną pomoc, powierzyliśmy to zadanie naszym umysłom, ufając Bogu, który może dawać i dokonywać rzeczy, które wydają się beznadziejne, poprzez swoją wielką potęgę.

3. Najpierw powierzyliśmy tobie, ze względu na twoją szczerość, kierowanie tym dziełem. Nakazaliśmy ci wybrać współpracowników z najbardziej elokwentnych prawników z najwyższego trybunału, których zaakceptujesz, zarówno spośród naszych poprzedników, jak i współczesnych ci mistrzów prawa. Gdy zostali zebrani i sprowadzeni do naszego pałacu, pozwoliliśmy ci, dzięki twojemu świadectwu, zająć się całą sprawą, pod warunkiem, że będziesz nią kierował z najwyższą starannością.

4. Nakazujemy ci więc przeczytać i wybrać księgi dotyczące prawa rzymskiego napisane przez dawnych mędrców, którym nasi najbardziej święci władcy powierzyli autorytet pisania i interpretowania praw. Zbierz z nich wszystkie tematy, tak aby nic nie zostało pominięte (o ile to możliwe) ani przez podobieństwo, ani przez niezgodność, a zebrane w ten sposób prawo było wystarczające dla wszystkich. Ponieważ jednak istnieją inne księgi dotyczące prawa napisane przez autorów, których dzieła nie zostały przyjęte przez żaden z autorytetów ani nie są powszechnie stosowane, nie uważamy za stosowne, aby nasza najwyższa sankcja zajmowała się nimi.

5. Gdy zebrana zostanie ta obszerna materia dzięki hojności boskiej, należy ją ułożyć w piękne dzieło i poświęcić jako święty przybytek sprawiedliwości. Całe prawo należy podzielić na pięćdziesiąt ksiąg i określone tytuły, zgodnie z naszym kodeksem konstytucji i wiecznym edyktem, w sposób, który uznasz za najbardziej odpowiedni, tak aby nic nie zostało pominięte, a pięćdziesiąt ksiąg zawierało całe dawne prawo, które przez prawie tysiąc czterysta lat było pomieszane i przez nas oczyszczone, niczym otoczone murem, nie zawierając niczego poza sobą. Wszystkim autorom prawa należy przyznać równą godność, nie przyznając nikomu szczególnych przywilejów, ponieważ nie wszyscy są kompetentni we wszystkich dziedzinach, a niektórzy są lepsi, a inni gorsi w określonych aspektach.

6. Jednak nie wybieraj tego, co lepsze i bardziej sprawiedliwe z wielu autorów, ponieważ może to zrobić nawet gorszy autor, przewyższając wielu i większość w pewnych kwestiach. Dlatego nie odrzucamy od razu tego, co zostało napisane przez Aemiliusa Papinianausa pod wpływem Ulpiana, Paulusa i Marcianusa, co wcześniej nie miało żadnej mocy ze względu na splendor Papiniana. Jeśli jednak znajdziesz coś z tego, co jest potrzebne do uzupełnienia dzieła największego umysłu Papiniana lub jego interpretacji, umieść to jako część prawa, nie pomijając go. W ten sposób wszyscy, którzy zostaną włączeni do tego kodeksu, będą mieli autorytet, jakbyśmy im go nadali z naszej woli, ponieważ to my nadajemy im ten autorytet. Kto bowiem poprawia to, co nie jest subtelne, jest lepszy od tego, kto pierwszy to odkrył.

7. Chcemy również, abyście z najwyższą starannością zajęli się tym dziełem, tak aby, jeśli znajdziecie coś źle napisanego w dawnych księgach lub coś zbędnego lub niedoskonałego, usunęli to dzięki długiemu doświadczeniu i uzupełnili braki, a całe dzieło było zwarte i jak najpiękniejsze. Należy to również zrobić z taką samą starannością, aby, jeśli znajdziecie coś źle napisanego w dawnych prawach lub konstytucjach, które starożytni umieścili w swoich księgach, poprawili to i przedstawili w uporządkowany sposób, tak aby wydawało się, że to, co zostało wybrane i umieszczone przez was, zostało napisane od początku i aby nikt nie odważył się zarzucić wadliwego zapisu na podstawie porównania z dawną księgą. Ponieważ zgodnie z dawnym prawem, zwanym lex regia, całe prawo i wszelka władza ludu rzymskiego zostały przeniesione na władzę cesarską, my nie dzielimy całej naszej sankcji na różne części założycieli, lecz chcemy, aby całość należała do nas. Dlatego chcemy, aby wszystko, co zostało zachowane, było takie samo, jak gdyby starożytni napisali to inaczej i znaleźli się w sprzeczności, nie przypisując żadnej winy zapisowi, lecz przypisać to naszemu wyborowi.

8. W całym opisanym kodeksie nie powinno być żadnej sprzeczności (tak starożytni nazywali to po grecku), która mogłaby rościć sobie prawo do miejsca, lecz powinna istnieć jedna zgoda, jedna konsekwencja, bez przeciwności.

9. Chcemy również, aby uniknąć podobieństwa (jak wcześniej powiedziano) w tej kompilacji: i nie pozwalamy na powtarzanie tego, co zostało ostrożnie wybrane z najświętszych konstytucji, które umieściliśmy w naszym kodeksie, z dawnych praw, ponieważ sankcja wielu konstytucji jest wystarczająca dla ich autorytetu. Chyba że jest to konieczne ze względu na podział, uzupełnienie lub dokładniejsze zbadanie, co jednak powinno zdarzać się rzadko, aby nie doprowadzić do błędu w tak obszernym dziele.

10. Jeśli jednak jakieś prawa umieszczone w dawnych księgach wyszły z użycia, nie pozwalamy wam ich umieszczać, ponieważ chcemy, aby zawierały tylko te, które były często stosowane w sądach lub zostały potwierdzone przez długotrwałą praktykę tego wspaniałego miasta, zgodnie z pismami Juliana, które wskazują, że wszystkie miasta powinny naśladować zwyczaje Rzymu, który jest głową świata, a nie innych miast. Rzym należy rozumieć nie tylko jako dawny, ale także jako nasz cesarski, założony z lepszymi wróżbami za panowania łaskawego Boga.

11. Dlatego nakazujemy, aby wszystko było regulowane przez te dwa kodeksy: jeden konstytucji, drugi skrótu prawa, a także przyszłego kodeksu. Jeśli jednak ogłosimy coś innego, to będzie miało moc instytucji, aby niedoświadczony umysł mógł łatwiej dostosować się do wyższej wiedzy.

12. Nasze dzieło, które z Bożą pomocą zostanie skompilowane przez was, nakazujemy nazwać „Digestami” lub „Pandektami”. Zakazujemy wszystkim przyszłym znawcom prawa dodawania do niego komentarzy i mieszania jego treści swoją wymownością, tak jak to miało miejsce w dawniejszych czasach, kiedy to sprzeczne interpretacje prawie doprowadziły do zamieszania w całym prawie. Wystarczy, że będą one wyjaśniane za pomocą indeksów i subtelności tytułów, zwanych paratytułami, bez żadnego błędu interpretacji.

13. Aby w przyszłości nie było wątpliwości co do zapisu, nakazujemy, aby tekst tego kodeksu nie był pisany za pomocą zagadek i skrótów, które same w sobie i przez swoje błędy wywołały wiele sprzeczności. Nie pozwalamy, aby liczba ksiąg lub cokolwiek innego była oznaczona specjalnymi symbolami liczbowymi. Jeśli to konieczne, powinno to być wyjaśnione za pomocą konsekwencji liter, a nie specjalnych znaków liczbowych.

14. Wszystko to, z Bożą pomocą, niech twoja mądrość wraz z innymi najbardziej elokwentnymi mężami wykona z największą starannością i szybkością, aby ukończony kodeks, podzielony na pięćdziesiąt ksiąg, został nam przedstawiony jako wieczny pomnik naszej pamięci i dowód opatrzności wszechmocnego Boga oraz chwały naszego imperium i twojej służby. Dano 18 dnia przed Idami styczniowymi w Konstantynopolu, za konsulatu Lampadiusza i Orestesa, mężów znamienitych.

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTTHICUS FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS THEOPHILO, DOROTHEO, THEODORO, ISIDORO ET ANATOLIO ET THALELAEO ET CRATINO VIRIS ILLUSTRIBUS ANTECESSORIBUS ET SALAMINIO VIRO DISERTISSIMO ANTECESSORI SALUTEM

Omnem rei publicae nostrae sanctionem iam esse purgatam et compositam tam in quattuor libris institutionum seu elementorum quam in quinquaginta digestorum seu pandectarum nec non in duodecim imperialium constitutionum quis amplius quam vos cognoscit? et omnia quidem, quae oportuerat et ab initio mandare et post omnium consummationem, factum libenter admittentes, definire, iam per nostras orationes tam Graeca lingua quam Romanorum, quas aeternas fieri optamus, explicita sunt. sed cum vos professores legitimae scientiae constitutos etiam hoc oportuerat scire, quid et in quibus temporibus tradi necessarium studiosis credimus, ut ex hoc optimi atque eruditissimi efficiantur: ideo praesentem divinam orationem ad vos praecipue faciendam existimamus, quatenus tam prudentia vestra quam ceteri antecessores, qui eandem artem in omne aevum exercere maluerint, nostris regulis observatis inclutam viam eruditionis legitimae possint ambulare. itaque dubio procul quidem est necesse esse institutiones in omnibus studiis primum sibi vindicare locum, utpote prima vestigia cuiusque scientiae mediocriter tradentes. ex libris autem quinquaginta nostrorum digestorum sex et triginta tantummodo sufficere tam ad vestram expositionem quam ad iuventutis eruditionem iudicamus. sed ordinem eorum et tramites per quos ambulandum est manifestare tempestivum nobis esse videtur, et vos in memoriam quidem eorum, quae antea tradebatis, redigere, ostendere autem novellae nostrae compositionis tam utilitatem quam tempora, ut nihil huiusmodi artis relinquatur incognitum.

1. Et antea quidem, quemadmodum et vestra scit prudentia, ex tanta legum multitudine, quae in librorum quidem duo milia, versuum autem tricies centena extendebatur, nihil aliud nisi sex tantummodo libros et ipsos confusos et iura utilia in se perraro habentes a voce magistra studiosi accipiebant, ceteris iam desuetis, iam omnibus inviis. in his autem sex libris Gaii nostri institutiones et libri singulares quattuor, primus de illa vetere re uxoria, secundus de tutelis et tertius nec non quartus de testamentis et legatis connumerabantur: quos nec totos per consequentias accipiebant, sed multas partes eorum quasi supervacuas praeteribant. et primi anni hoc opus legentibus tradebatur non secundum edicti perpetui ordinationem, sed passim et quasi per saturam collectum et utile cum inutilibus mixtum, maxima parte inutilibus deputata. in secundo autem anno praepostera ordinatione habita prima pars legum eis tradebatur, quibusdam certis titulis ab ea exceptis: cum erat enorme post institutiones aliquod legere, quam quod in legibus et primum positum est et istam nuncupationem meruerit. post eorum vero lectionem (neque illam continuam, sed particularem et ex magna parte inutilem constitutam) tituli alii eis tradebantur tam ex illa parte legum, quae de iudiciis nuncupatur (et ipsis non continuam, sed raram utilium recitationem praebentibus, quasi cetero toto volumine inutili constituto) quam ex illa quae de rebus appellatur, septem libris (semotis et in his multis partibus legentibus inviis, utpote non idoneis neque aptissimis ad eruditionem constitutis). in tertio autem anno quod ex utroque volumine, id est de rebus vel de iudiciis, in secundo anno non erat traditum, accipiebant secundum vicissitudinem utriusque voluminis: et ad sublimissimum Papinianum eiusque responsa iter eis aperiebatur: et ex praedicta responsorum consummatione, quae decimo et nono libro concludebatur, octo tantummodo libros accipiebant, nec eorum totum corpus eis tradebatur, sed pauca ex multis et brevissima ex amplissimis, ut adhuc sitientes ab eis recederent. his igitur solis a professoribus traditis Pauliana responsa per semet ipsos recitabant, neque haec in solidum, sed per inperfectum et iam quodammodo male consuetum inconsequentiae cursum. et is erat in quartum annum omnis antiquae prudentiae finis: quis ea quae recitabant enumerare malet, computatione habita inveniet ex tam immensa legum multitudine vix versuum sexaginta milia eos suae notionis perlegere, omnibus aliis deviis et incognitis constitutis et tunc tantummodo ex aliqua minima parte recitandis, quotiens vel iudiciorum usus hoc fieri coegerit vel ipsi magistri legum aliquid ex his perlegere festinabatis, ut sit vobis aliquid amplius discipulorum peritia. et haec quidem fuerant antiquae eruditionis monumenta, secundum quod et vestro testimonio confirmatur.

2. Nos vero tantam penuriam legum invenientes et hoc miserrimum iudicantes legitimos thensauros volentibus aperimus, quibus per vestram prudentiam quodammodo erogatis ditissimi legum oratores efficiantur discipuli. et primo quidem anno nostras hauriant institutiones ex omni paene veterum institutionum corpore elimatas et ab omnibus turbidis fontibus in unum liquidum stagnum conrivatas tam per Tribonianum virum magnificum magistrum et ex quaestore sacri palatii nostri et ex consule quam duos e vobis, id est Theophilum et Dorotheum facundissimos antecessores. in reliquam vero anni partem secundum optimam consequentiam primam legum partem eis tradi sancimus, quae Graeco vocabulo πρὥτα nuncupatur, qua nihil est anterius, quia quod primum est aliud ante se habere non potest. et haec eis exordium et finem eruditionis primi anni esse decernimus. cuius auditores non volumus vetere tam frivolo quam ridiculo cognomine dupondios appellari, sed Iustinianos novos nuncupari, et hoc in omne futurum aevum optinere censemus, ut hi, qui rudes adhuc legitimae scientiae adspirent et scita prioris anni accipere maluerint, nostrum nomen mereant, quia ilico tradendum eis est primum volumen, quod nobis emanavit auctoribus. antea enim dignum antiqua confusione legum cognomen habebant: cum autem leges iam clare et dilucide prostent animis eorum facile tradendae, visum est necesse eos et cognomine mutato fulgere.

3. In secundo autem anno, per quem ex edicto eis nomen antea positum et a nobis probatur, vel de iudiciis libros septem vel de rebus octo accipere eos sancimus, secundum quod temporis vicissitudo indulserit, quam intactam observari praecipimus. sed eosdem libros de iudiciis vel de rebus totos et per suam consequentiam accipiant, nullo penitus ex his derelicto: quia omnia nova pulchritudine sunt decorata, nullo inutili, nullo desueto in his penitus inveniendo. alterutri autem eorundem volumini, id est de iudiciis vel de rebus, adiungi in secundi anni audientiam volumus quattuor libros singulares, quos ex omni compositione quattuordecim librorum excerpsimus: ex collectione quidem tripertiti voluminis, quod pro dotibus composuimus, uno libro excerpto. ex duobus autem de tutelis et curationibus uno: et ex gemino volumine de testamentis uno: et ex septem libris de legatis et fideicommissis et quae circa ea sunt simili modo uno tantum libro. hos igitur quattuor libros, qui in primordiis singularum memoratarum compositionum positi sunt, tantummodo a vobis eis tradi sancimus, ceteris decem oportuno tempori conservandis: quia neque possibile est neque anni secundi tempus sufficit ad istorum quattuordecim librorum magistra voce eis tradendorum recitationem.

4. Tertii insuper anni doctrina talem ordinem sortiatur, ut, sive libros de iudiciis sive de rebus secundum vices legere eis sors tulerit, concurrat eis tripertita legum singularium dispositio: et in primis liber singularis ad hypothecariam formulam, quem oportuno loco in quo de hypothecis loquimur posuimus, ut, cum aemula sit pigneraticiis actionibus, quae in libris de rebus positae sunt, non abhorreat eorum vicinitatem, cum circa easdem res ambabus paene idem studium est. et post eundem librum singularem alius liber similiter eis aperiatur, quem edictum aedilium et de redhibitoria actione et de evictionibus nec non duplae stipulatione composuimus: cum enim, quae pro emptionibus et venditionibus legibus cauta sunt, in libris de rebus praefulgent, hae autem omnes quas diximus definitiones in ultima parte prioris edicti fuerant positae, necessario eas in anteriorem locum transtulimus, ne a venditionibus, quarum quasi ministrae sunt, vicinitate ulterius devagentur. et hos tres libros cum acutissimi Papiniani lectione tradendos posuimus, quorum volumina in tertio anno studiosi recitabant, non ex omni eorum corpore, sed sparsim pauca, ex multis et in hac parte accipientes: vobis autem ipse pulcherrimus Papinianus non solum ex responsis, quae in decem et novem libros composita fuerant, sed etiam ex libris septem et triginta quaestionum et gemino volumine definitionum nec non de adulteris et paene omni eius expositione in omni nostrorum digestorum ordinatione praefulgens propriis partibus praeclarus sui recitationem praebebit. ne autem tertii anni auditores, quos Papinianistas vocant, nomen et festivitatem eius amittere videantur, ipse iterum in tertium annum per bellissimam machinationem introductus est: librum enim hypothecariae ex primordiis plenum eiusdem maximi Papiniani fecimus lectione, ut et nomen ex eo habeant et Papinianistae vocentur et eius reminiscentes et laetificentur et festum diem, quem, cum primum leges eius accipiebant, celebrare solebant, peragant, et maneat viri sublimissimi praefectorii Papiniani et per hoc in aeternum memoria hocque termine tertii anni doctrina concludatur.

5. Sed quia solitum est anni quarti studiosos Graeco et consueto quodam vocabulo λύτας appellari, habeant quidem, si maluerint, hoc cognomen: pro responsis autem prudentissimi Pauli, quae antea, ex libris viginti tribus vix in decem et octo recitabant, per iam expositam confusionem eos legentes, decem libros singulares, qui ex quattuordecim quos antea enumeravimus supersunt, studeant lectitare: multo maioris et amplioris prudentiae ex eis thensauram consecuturi, quam quem ex Paulianis habebant responsis. et ita omnis ordo librorum singularium a nobis compositus et in decem et septem libros partitus eorum animis inponetur (quem in duabus digestorum partibus posuimus, id est quarta et quinta, secundum septem partium distributionem) et quod iam primis verbis orationis nostrae posuimus, verum inveniatur, ut ex triginta sex librorum recitatione fiant iuvenes perfecti et ad omne opus legitimum instructi et nostro tempore non indigni: duabus aliis partibus, id est sexta et septima nostrorum digestorum, quae in quattuordecim libros compositae sunt, eis depositis, ut possint postea eos et legere et in iudiciis ostendere. quibus si bene sese imbuerint et in quinti anni, quo prolytae nuncupantur, metas constitutionum codicem tam legere quam suptiliter intellegere studeant, nihil eis legitimae scientiae deerit, sed omnem ab initio usque ad finem suis animis anplectantur, et (quod paene in alia nulla evenit arte, cum etsi vilissimae sint, omnes tamen infinitae sunt) haec sola scientia habeat finem mirabilem, in praesenti tempore a nobis sortita.

6. Discipuli igitur omnibus eis legitimis arcanis reseratis nihil habeant absconditum, sed omnibus perlectis, quae nobis per Triboniani viri excelsi ministerium ceterorumque composita sunt, et oratores maximi et iustitiae satellites inveniantur et iudiciorum optimi tam athletae quam gubernatores in omni loco aevoque felices.

7. Haec autem tria volumina a nobis composita tradi eis tam in regiis urbibus quam in Berytiensium pulcherrima civitate, quam et legum nutricem bene quis appellet, tantummodo volumus, quod iam et a retro principibus constitutum est, et non in aliis locis quae a maioribus tale non meruerint privilegium: quia audivimus etiam in Alexandrina splendidissima civitate et in Caesariensium et in aliis quosdam imperitos homines devagare et doctrinam discipulis adulterinam tradere: quos sub hac interminatione ab hoc conamine repellimus, ut, si ausi fuerint in posterum hoc perpetrare et extra urbes regias et Berytiensium metropolim hoc facere, denarum librarum auri poena plectantur et reiciantur ab ea civitate, in qua non leges docent, sed in leges committunt.

8. Illud autem, quod iam cum ab initio hoc opus mandantes in nostra oratione et post completum in alia nostri numinis constitutione scripsimus, et nunc utiliter ponimus, ut nemo audeat eorum qui libros conscribunt sigla in his ponere et per compendium ipsi legum interpretationi vel compositioni maximum adferre discrimen: scituris omnibus librariis, qui hoc in posterum commiserint, quod post criminalem poenam etiam aestimationem libri in duplum domino eius, si nescienti dederint, inferre compellentur: cum et ipse, qui talem librum comparaverit, pro nihilo cum habebit, nemine iudice ex tali libro fieri recitationem concedente, sed pro non scripto eum haberi disponente.

9. IIlud vero satis necessarium constitutum cum summa interminatione edicimus, ut nemo audeat neque in hac splendidissima civitate neque in Berytiensium pulcherrimo oppido ex his, qui legitima peragunt studia, indignos et pessimos, immo magis serviles et quorum effectus iniuria est ludos exercere et alia crimina vel in ipsos professores vel in socios suos et maxime in eos, qui rudes ad recitationem legum perveniunt, perpetrare. quis enim ludos appellet eos, ex quibus crimina oriuntur? hoc etenim fieri nullo patimur modo, sed optimo ordini in nostris temporibus et hanc partem tradimus et toto postero transmittimus saeculo, cum oportet prius animas et postea linguas fieri eruditos.

10. Et haec omnia in hac quidem florentissima civitate vir excelsus praefectus huius almae urbis tam observare quam vindicare, prout delicti tam iuvenum quam scriptorum qualitas exegerit, curae habebit: in Berytiensium autem civitate tam vir clarissimus praeses Poenicae maritimae quam beatissimus eiusdem civitatis episcopus et legum professores.

11. Incipite igitur legum doctrinam eis dei gubernatione tradere et viam aperire quam nos invenimus, quatenus fiant optimi iustitiae et rei publicae ministri et vos maximum decus in omne saeculum sequatur: quis vestris temporibus talis legum inventa est permutatio, qualem et apud Homerum patrem omnis virtutis Glaucus et Diomedes inter se faciunt dissimilia permutantes:

χρὑσεα χαλκείων, ἑκατόμβοια ἐννεαβοίων

(id est: aurea aheneis, centum boum pretio aestimata cum aestimatis bubus novem).

quae omnia optinere sancimus in omne aevum, ab omnibus tam professoribus quam legum auditoribus et librariis et ipsis et iudicibus observanda. Data septimo decimo kalendas Ianuarias Constantinopoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto ter consule.

IMPERATOR CEZAR FLAWIUSZ JUSTYNIAN, ALAMANÓW, GOTÓW, FRANKÓW, GERMANÓW, ALANÓW, WANDALÓW, AFRYKAŃCZYKÓW, POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, PEŁEN CHWAŁY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR ZAWSZE AUGUST, DO TEOFILA, DOROTEUSZA, TEODORA, IZYDORA, ANATOLA I TELEAJOSA ORAZ KRATINA, WYBITNYCH MĘŻÓW, NASZYCH POPRZEDNIKÓW, ORAZ SALAMINA, NAJBARDZIEJ ELOKWENTNEGO Z NASZYCH POPRZEDNIKÓW, POZDROWIENIE

Całą sankcję naszego państwa już oczyszczoną i skomponowaną w czterech księgach instytucji lub elementów, pięćdziesięciu digestach lub pandektach, a także w dwunastu konstytucjach cesarskich, kto zna lepiej niż wy? I wszystko to, co należało zarówno na początku nakazać, jak i po zakończeniu wszystkiego, zostało już wyjaśnione w naszych mowach zarówno po grecku, jak i po łacinie, które chcemy, aby trwały wiecznie. Ponieważ jednak wy, jako nauczyciele prawdziwej nauki, powinniście również wiedzieć, co i kiedy należy przekazać uczniom, aby stali się najlepszymi i najbardziej wykształconymi, uważamy, że obecną boską mowę należy skierować przede wszystkim do was, abyście, dzięki waszej mądrości i waszym poprzednikom, którzy chcieli ćwiczyć tę sztukę przez całą wieczność, mogli kroczyć po wspaniałej drodze prawdziwej edukacji zgodnie z naszymi zasadami. Nie ma wątpliwości, że instytucje muszą być pierwsze we wszystkich studiach, ponieważ są pierwszymi krokami w każdej nauce. Z naszych pięćdziesięciu ksiąg digestów uważamy, że wystarczy trzydzieści sześć, zarówno dla waszego wykładu, jak i dla edukacji młodzieży. Uważamy jednak, że należy wyraźnie przedstawić porządek tych ksiąg i drogę, którą należy podążać, a także przypomnieć wam to, co wcześniej przekazywaliście, oraz pokazać nowość naszej kompozycji, jej użyteczność i okresy, aby nic w tej dziedzinie nauki nie pozostało nieznane.

1. Wcześniej, jak wiecie z własnego doświadczenia, z ogromnej liczby praw, które rozciągały się na dwa tysiące ksiąg i trzysta tysięcy wersów, studenci otrzymywali tylko sześć ksiąg, które były chaotyczne i rzadko zawierały użyteczne prawa. W tych sześciu księgach Gajusza nasze instytucje i cztery księgi pojedyncze (pierwsza o dawnym prawie małżeńskim, druga o kurateli, trzecia i czwarta o testamentach i zapisach) były zliczane. Nie czytali ich w całości, lecz pomijali wiele części jako zbędne. W pierwszym roku nauki te księgi były przekazywane studentom nie w porządku edyktu wiecznego, lecz w sposób przypadkowy, zbierając użyteczne i bezużyteczne razem, z większością bezużytecznych. W drugim roku, zachowując pewien porządek, przekazywano im część praw, wybierając niektóre tytuły z tej części, która dotyczyła spraw sądowych, i z tej, która dotyczyła rzeczy. Było to ogromne po instytucjach, a po ich lekturze (nie ciągłej, lecz podzielonej i w większości bezużytecznej) przekazywano inne tytuły, zarówno z części dotyczącej spraw sądowych, jak i z części dotyczącej rzeczy, w siedmiu księgach (pomijając wiele części, które były nieodpowiednie i nie najlepiej przystosowane do edukacji). W trzecim roku studenci otrzymywali to, co nie zostało przekazane w drugim roku, na przemian z obu części: i otwierano przed nimi najwyższe dzieła Papiniana i jego odpowiedzi. Z tych odpowiedzi, które kończyły się na dziesiątej i dziewiątej księdze, otrzymywali tylko osiem ksiąg, a całe ich ciało nie było im przekazywane, lecz tylko niewielkie części z wielu i bardzo krótkie z najdłuższych, tak że studenci wciąż byli głodni wiedzy. W czwartym roku cała starożytna mądrość kończyła się na tym, co zostało przekazane: kto chciałby wymienić, co zostało przeczytane, odkryłby, że z tak ogromnej liczby praw studenci przeczytali zaledwie około sześćdziesiąt tysięcy wersów, a wszystko inne było nieznane i tylko niewielka część była czytana, gdy wymagał tego użytek w sądzie lub gdy nauczyciele zmuszali ich do czytania czegoś z tego.

2. My, znajdując tak wielki niedobór praw i uważając to za bardzo złe, otwieramy bogate źródła praw dla tych, którzy dzięki waszej mądrości staną się uczniami najbogatszych praw. W pierwszym roku studenci będą studiować nasze instytucje, oczyszczone z prawie całego ciała dawnych instytucji i oczyszczone z wszystkich mętnych źródeł, zebrane w jedno przejrzyste źródło przez Tryboniana, wspaniałego męża, naszego byłego kwestora i konsula, oraz dwóch z was, Teofila i Doroteusza, najbardziej elokwentnych poprzedników. W pozostałej części roku nakazujemy przekazać im pierwszą część praw, zwaną po grecku πρὥτα, która nie ma niczego przed sobą, ponieważ nic nie może być przed nią. To będzie początek i koniec edukacji w pierwszym roku. Studenci nie powinni być nazywani dupondios (starym, lekceważącym mianem), ale powinni być nazywani Iustinianami, nowymi uczniami, i chcemy, aby to imię trwało przez całą przyszłość, ponieważ ci, którzy jeszcze nie są doświadczeni w prawdziwej nauce, ale chcą przyjąć wiedzę z pierwszego roku, powinni zasłużyć na nasze imię. Ponieważ wkrótce po pierwszym roku zostanie im przekazane pierwsze dzieło, które stworzyliśmy. Wcześniej mieli godne pożałowania imię z powodu zamieszania w prawach, ale teraz, gdy prawa są jasne i łatwe do zrozumienia, studenci powinni błyszczeć nowym imieniem.

3. W drugim roku, zgodnie z edyktem, studenci powinni otrzymać siedem ksiąg o sprawach sądowych lub osiem ksiąg o rzeczach, w zależności od tego, na co pozwoli zmiana czasu, i nakazujemy zachować tę kolejność. Powinni czytać całe te księgi w ich naturalnym porządku, nie pomijając niczego: ponieważ wszystko jest nowe i piękne, bez niczego bezużytecznego czy przestarzałego. Do jednego z tych tomów, czy to o sprawach sądowych, czy o rzeczach, w drugim roku nauki powinni dodać cztery księgi pojedyncze, które wybraliśmy z czternastu ksiąg skomponowanych w trzech tomach. Z pierwszego tomu o posagach — jedną księgę, z dwóch ksiąg o kurateli i opiece — jedną, z dwóch tomów o testamentach — jedną, i z siedmiu ksiąg o zapisach i fideikomisach oraz tym, co się z nimi wiąże — jedną. Tylko te cztery księgi powinny być przekazane studentom przez was, a pozostałe dziesięć powinno być zachowane na odpowiedni czas: ponieważ nie jest możliwe ani rok drugi nie wystarczy, aby nauczyciel mógł przeczytać studentom czternaście ksiąg.

4. W trzecim roku nauki program powinien być ułożony w następujący sposób: jeśli studenci będą czytać księgi o sprawach sądowych lub o rzeczach, powinna im towarzyszyć trzyczęściowa kompozycja praw pojedynczych. Najpierw powinna być księga o formule hipotecznej, którą umieściliśmy w odpowiednim miejscu, gdzie mówimy o hipotekach, aby nie odbiegała od bliskości spraw związanych z zastawami, które są w księgach o rzeczach. Następnie powinna być księga o edykcie edylów i o akcji rehabilitacyjnej oraz o ewikcjach i podwójnej stypulacji, ponieważ sprawy związane z kupnem i sprzedażą, które są w księgach o rzeczach, wymagają, aby te definicje były umieszczone wcześniej, aby nie były oddzielone od sprzedaży, dla których mogą być ważniejsze. Te trzy księgi powinny być czytane wraz z najostrzejszymi lekcjami Papiniana, które studenci czytali w trzecim roku, nie całe, ale tylko niektóre części, wybierając z wielu. Wy jednak, najpiękniejszego Papiniana, nie tylko z odpowiedzi, które były w dziesięciu i dziewięciu księgach, ale także z siedemnastu ksiąg kwestii i dwóch tomów definicji oraz o cudzołóstwie i prawie całej jego ekspozycji, powinien przedstawić swoją wspaniałą recytację w całej strukturze naszych digestów. Aby studenci trzeciego roku, zwani Papinianistami, nie stracili imienia i święta Papiniana, wprowadziliśmy go ponownie w trzecim roku przez wspaniałą intrygę: stworzyliśmy księgę hipoteczną z początkowych części największego Papiniana, aby mieli imię i byli nazywani Papinianistami, przypominali sobie i cieszyli się oraz obchodzili święto, kiedy, gdy po raz pierwszy czytali jego prawa, i aby pamięć o wielkim człowieku trwała wiecznie. To jest koniec trzeciego roku nauki.

5. Ponieważ studenci czwartego roku są zwykle nazywani λύτας, mogą przyjąć to imię, jeśli chcą. Zamiast odpowiedzi najmądrzejszego Paulusa, które wcześniej były czytane tylko w dziesięciu i ośmiu księgach, powinni studiować dziesięć ksiąg pojedynczych, które pozostały z czternastu, które wcześniej wymieniliśmy. Będą w ten sposób zdobywać znacznie większą i szerszą mądrość niż z odpowiedzi Paulusa. Cały program ksiąg pojedynczych, który skomponowaliśmy i podzieliliśmy na dziesięć i siedem ksiąg, powinien być wprowadzony do ich umysłów (umieściliśmy go w czwartej i piątej części naszych digestów, zgodnie z podziałem na siedem części). Jak już wspomnieliśmy na początku naszej mowy, powinno się okazać, że studenci stają się doskonali i przygotowani do wszelkich legalnych zadań po przeczytaniu trzydziestu sześciu ksiąg, a także że nie są niegodni naszego czasu. Pozostałe dwie części naszych digestów, czyli szósta i siódma, które składają się z czternastu ksiąg, powinny być zachowane, aby mogli je później czytać i przedstawiać w sądach. Jeśli dobrze je przyswoją i w piątym roku, zwanym prolytae, będą studiować zbiory konstytucji i kodeks, zarówno czytając, jak i rozumiejąc wnikliwie, niczego im nie zabraknie w zakresie prawdziwej nauki, a cała wiedza od początku do końca będzie w ich umysłach. (Co jest prawie niemożliwe w innych sztukach, ponieważ nawet najbardziej trywialne są nieskończone.) Ta jedyna nauka ma cudowne zakończenie w obecnym czasie, przyznane przez nas.

6. Po ujawnieniu wszystkich tajemnic prawniczych studenci nie będą mieli niczego ukrytego, lecz po przeczytaniu wszystkiego, co zostało skompilowane przez nas i przez wybitnego Tryboniana oraz innych, znajdą się wielcy mówcy i wierni towarzysze sprawiedliwości, doskonali sędziowie we wszystkich miejscach i czasach.

7. Te trzy tomy, które skompilowaliśmy, powinny być przekazywane studentom tylko w królewskich miastach oraz w pięknym mieście Berytus, które można nazwać matką praw, a nie w innych miejscach, które nie zasłużyły na takie przywileje od naszych poprzedników. Słyszeliśmy, że w Aleksandrii, wspaniałym mieście, oraz w Cezarei i innych miejscach niektórzy nieświadomi ludzie nauczają fałszywej doktryny studentów. Ostrzegamy ich, że jeśli będą kontynuować takie działania poza królewskimi miastami i Berytusem, będą podlegać karze grzywny w wysokości jednego funta złota za księgę i zostaną wydaleni z miasta, w którym nie uczą praw, lecz w prawa wciągają.

8. To, co już na początku nakazaliśmy w naszej mowie i co napisaliśmy w innej naszej konstytucji, i co teraz mądrze umieszczamy, aby nikt nie odważył się umieszczać znaków w tych księgach i przez skróty ograniczać interpretację lub kompozycję praw. Wszyscy księgarze, którzy to zrobią w przyszłości, będą podlegać karze grzywny poza karą kryminalną oraz podwójnej wartości książki dla właściciela, jeśli przekażą ją nieświadomemu. Ponadto ten, kto przygotuje taką książkę, będzie uważany za nic, jeśli nie będzie miał sędziego, który pozwoli na recytację z takiej książki, a książka będzie uważana za nieistniejącą.

9. Wydajemy to z najwyższym nakazem, aby nikt nie odważył się w tej wspaniałej stolicy ani w pięknym mieście Berytus wykorzystywać tych, którzy legalnie studiują, do wykonywania haniebnych i złych czynów, a nawet bardziej służalczych i szkodliwych, wyrządzając krzywdę. Kim są ci, którzy nazywają to grami, z których rodzą się przestępstwa? Nie pozwalamy na to w żaden sposób, lecz przekazujemy to najlepszemu porządkowi w naszych czasach i przekazujemy to całemu przyszłemu wiekowi, ponieważ najpierw trzeba uczyć umysły, a potem języki.

10. I wszystko to w tej kwitnącej stolicy będzie nadzorowane i egzekwowane przez wybitnego prefekta tego wspaniałego miasta, zgodnie z jakością przestępstw zarówno młodych, jak i autorów. W mieście Berytus — najwybitniejszy przedstawiciel Prefektury Morskiej, najzacniejszy biskup tego miasta oraz profesorowie prawa.

11. Zacznijcie więc przekazywać studentom naukę o prawie pod boskim kierownictwem i otwierać drogę, którą znaleźliśmy, aby stali się najlepszymi sługami sprawiedliwości i państwa, a wy stali się największą chwałą na wieki. Któż w waszych czasach dokonał takiej zmiany praw, jaką Glaukos i Diomedes dokonali u Homera, ojca wszelkiej cnoty, zamieniając się różnymi rzeczami:

χρὑσεα χαλκείων, ἑκατόμβοια ἐννεαβοίων

(to znaczy: złoto za żelazo, sto wołów ocenionych na dziewięć).

Wszystko to nakazujemy, aby było przestrzegane na zawsze przez wszystkich, zarówno profesorów, jak i studentów prawa, księgarzy i sędziów. Dane 17 dnia przed Idami styczniowymi w Konstantynopolu, za panowania naszego pana Justyniana, wiecznego Augusta, po raz trzeci konsula.

IN NOMINE DOMINI DEI NOSTRI IHESU CHRISTI

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTTHICUS FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS UANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX INCLUTUS UICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS AD SEMATUM ET OMNES POPULOS

Tanta circa nos divinae humanitatis est providentia, ut semper aeternis liberalitatibus nos sustentare dignetur. Post bella enim parthica aeterna pace sopita postque Vandalicam gentem ereptam et Carthaginem, immo magis omnem Libyam Romano imperio iterum sociatam et leges antiquas iam senio praegravatas per nostram vigilantiam praebuit in novam pulchritudinem et moderatum pervenire compendium: quod nemo ante nostrum imperium umquam speravit neque humano ingenio possibile esse penitus existimavit. Erat enim mirabile Romanam sanctionem ab urbe condita usque ad nostri imperii tempora, quae paene in mille et quadringentos annos concurrunt, intestinis proeliis vacillantem hocque et in imperiales constitutiones extendentem in unam reducere consonantiam, ut nihil neque contrarium neque idem neque simile in ea inveniatur et ne geminae leges pro rebus singulis positae usquam appareant. Namque hoc caelestis quidem providentiae peculiare fuit, humanae vero imbecillitati nullo modo possibile. Nos itaque more solito ad immortalitatis respeximus praesidium et summo numine invocato deum auctorem et totius operis praesulem fieri optavimus et omne studium Triboniano viro excelso magistro officiorum et ex quaestore sacri nostri palatii et ex consule credidimus eique omne ministerium huiuscemodi ordinationis imposuimus, ut ipse una cum aliis illustribus et prudentissimis viris nostrum desiderium adimpleret. Nostra quoque maiestas semper investigando et perscrutando ea quae ab his componebantur, quidquid dubium et incertum inveniebatur, hoc numine caelesti erecta emendabat et in competentem formam redigebat. Omnia igitur confecta sunt domino et deo nostro i Hesu Christo possibilitatem tam nobis quam nostris in hoc satellitibus praestante.

1. Et principales quidem constitutiones duodecim libris digestas iam ante in codicem nostro nomine praefulgentem contulimus. Postea vero maximum opus adgredientes ipsa vetustatis studiosissima opera iam paene confusa et dissoluta eidem viro excelso permisimus tam colligere quam certo moderamini tradere. Sed cum omnia percontabamur, a praefato viro excelso suggestum est duo paene milia librorum esse conscripta et plus quam tricies centena milia versuum a veteribus effusa, quae necesse esset omnia et legere et perscrutari et ex his si quid optimum fuisset eligere. Quod caelesti fulgore et summae trinitatis favore confectum est secundum nostra mandata, quae ab initio ad memoratum virum excelsum fecimus, et in quinquaginta libros omne quod utilissimum erat collectum est et omnes ambiguita tes decisae nullo seditioso relicto. Nomenque libris imposuimus digestorum seu pandectarum, quia omnes disputationes et decisiones in se habent legitimas et quod undique fuit collectum, hoc in sinus suos receperunt, in centum quinquaginta paene milia versuum totum opus consummantes. Et in septem partes eos digessimus, non perperam neque sine ratione, sed in numerorum naturam et artem respicientes et consentaneam eis divisionem partium conficientes.

2. Igitur prima quidem pars totius contextus, quae Graeco vocabulo prwta nuncupatur, in quattuor libros seposita est.

3. Secundus autem articulus septem libros habet, qui de iudiciis appellantur

4. In tertia vero congregatione omnia quae de rebus nominantur contulimus, octo libris eis deputatis. 5. Quartus autem locus, qui et totius compositionis quasi quidam invenitur umbilicus, octo libros suscepit. In quibus omnia quae ad hypothecam pertinent oreposita sunt, ut non a pigneraticia actione in libris de rebus posita multum distarent: alio libro eodem inserto volumine, quae aedilicium edictum et redhibitoriam actionem et duplae stipulationem, quae de evictionibus proposita est, continet. Quia haec omnia titulis emptionum et venditionum consentanea sunt et praedicta actiones quasi pedisequae illarum ab initio processerunt, in vetustioris quidem edicti ordinatione in loca devia et multo distantia devagantes, per nostram autem providentiam his congregatae, cum oportuerat ea quae de eodem paene loquuntur in confinio ponere. Alius itaque liber post duo primos nobis excogitatus est de usuris et traiecticiis pecuniis et de instrumentis et testibus et probationibus nec non praesumptionibus. Et memorati tres singulares libri iuxta compositionem de rebus positi sunt. Post hos si qua de sponsalibus vel nuptiis vel dotibus legibus dicta sunt reposuimus, tribus librorum voluminibus ea concludentes. De tutelis autem et curationibus geminos libros conscripsimus. Et memoratam ordinationem octo librorum mediam totius operis reposuimus, omnia undique tam utilissima quam pulcherrima iura continentem.

6. Quintus autem exoritur nobis digestorum articulus, in quo de testamentis et codicillis tam privatorum quam militum omne, quidquid antiquis dictum est, inveniat quis depositum: qui de testamentis appellatur. De legatis autem et fideicommissis quinque librorum numerus adgregatus est.

6a. Cumque nihil tam peculiare fuerat, quam ut legatis quidem legis Falcidiae narratio, fideicommissis autem senatus consulti Trebelliani, singulis libris utrique eorum adplicatis tota pars quinta in novem libros coadunata est. Solum autem senatus consultum Trebellianum ponendum esse existimavimus: captiosas etenim et ipsis veteribus odiosas Pegasiani senatus consulti ambages et utriusque senatus consulti ad se tam supervacuas quam scrupulosas diversitates respuentes totum ius super his positum Trebelliano senatus consulto adiudicavimus.

6b. Sed in his nihil de caducis a nobis memoratum est, ne causa, quae in rebus non prospere gestis et tristibus temporibus Romanis increbuit calamitatibus, bello coalescens civili, nostris remaneant temporibus, quae favor caelestis et pacis vigore firmavit et super omnes gentes in bellicis victoriis posuit, ne luctuosum monumentum laeta saecula inumbrare concedatur.

7. Sexta deinde pars digestorum exoritur, in quibus omnes bonorum possessiones positae sunt, quae ad ingenuos, quae ad libertinos respiciunt: ut et ius omne, quod de gradibus et adfinitatibus descendit, legitim aeque hereditates et omnis ab intestato successio et Tertullianum et Orfitianum senatus consultum, ex quibus matres et filii invicem sibi heredes existunt, in geminos libros contulimus, bonorum possessionis multitudinem in compendiosum et manifestissimum ordinem concludentes.

7a. Post haec ea, quae de operis novi nuntiationibus damnique infecti et pro aedificiis dirutis et eorum insidiis et quae de aqua pluvia arcenda veteribus auctoribus placita sunt, nec non de publicianis et donationibus tam inter vivos quam mortis causa conficiendis cauta legibus invenimus, in librum singularem deduximus.

7b. De manumissionibus autem et de liberali causa alius liber res pondit:

7c. Quemadmodum et de adquisitione tam dominii quam possessionis et titulis qui eam inducunt multae et variae lectiones uni sunt insertae volumini:

7d. Alio libro deputato his, qui iudicati vel in iure confessi sunt, et de bonorum detentionibus et venditionibus et ut ne quid in fraudem creditorum fiat.

7e. Postque haec omnia interdicta glomerata sunt: et deinceps exceptiones et de temporum prolixitatibus et de obligationibus et actionibus liber iterum singularis extenditur: ut praefata sexta pars totius digestorum voluminis octo libris definiatur.

8. Septimus autem et novissimus articulus digestorum sex libris formatus est. Quo de stipulationibus seu verborum obligationibus et fideiussoribus et mandatoribus, nec non novationibus et solutionibus et acceptilationibus et de praetoris stipulationibus omne quod ius invenitur gemino volumine inscriptum est, quod in libris antiquis nec numerari possibile fuit.

8a. Et post hoc duo terribiles libri positi sunt pro delictis privatis et extraordininariis nec non publicis criminibus, qui omnem continent severitatem poenarumque atrocitatem. Quibus permixta sunt et ea quae de audacibus hominibus cauta sunt, qui se celare conantur et contumaces existunt: et de poenis, quae condemnatis infliguntur vel conceduntur, nec non de eorum substantiis.

8b. Liber autem singularis pro appellationibus nobis excogitatus est contra sententias tam civiles quam criminales causas finientes.

8c. Cetera autem omnia, quae ad municipales vel de decurionibus et muneribus vel publicis operibus vel nundinis et pollicitationibus ac diversis cognitionibus et censibus vel significatione verborum veteribus inventa sunt quaeque regulariter definita, in se recepit quinquagesimus, totius consummationis perfectus.

9. Quae omnia confecta sunt per virum excelsum nec non prudentissimum magistrum ex quaestore et ex consule Tribonianum, qui similiter eloquentiae et legitimae scientiae artibus decoratus et in ipsis rerum experimentis emicuit nihilque maius nec carius nostris umquam iussionibus duxit: nec non per alios viros magnificos et studiosissimos perfecta sunt, id est Constantinum virum illustrem comitem sacrarum largitionum et magistrum scrinii libellorum sacrarumque cognitionum, qui semper nobis ex bona opinione et gloria sese commendavit: nec non Theophilum virum illustrem magistrum iurisque peritum in hac splendissima civitate laudabiliter optimam legum gubernationem extendentem: et Dorotheum virum illustrem et facundissimum quaestiorum, quem in Berytiensium splendidissima civitate leges discipulis tradentem propter eius optimam opinionem et gloriam ad nos deduximus participemque huius operis fecimus: sed et Anatolium virum illustrem magistrum, qui et ipse apud Berytienses iuris interpres constitutus ad hoc opus adlectus est, vir ab antiqua stirpe legitima procedens, cum et pater eius Leontius et avus Eudoxius post patricium inclutae recordationis quaestorium et antecessorem et Leontium virum gloriosissimum praefectorium et consularem atque patricium filium eius optimam sui memoriam in legibus reliquerunt: nec non Cratinum virum illustrem et comitem sacrarum largitionum et optimum antecessorem huius almae urbis constitutum: qui omnes ad praedictum opus electi sunt una cum Stephano, Mena, Prosdocio, Eutolmio, Timotheo, Leonide, Leontio, Platone, Iacobo, Constantino, Iohanne, viris prudentissimis, qui patroni quidem sunt causarum apud maximam sedem praefecturae, quae Orientalibus praetoriis praesidet, omne autem suae virtutis testimonium undique accipientes et a nobis ad tanti operis consummationem electi sunt. Et cum omnes in unum convenerunt gubernatione Triboniani viri excelsi, ut tantum opus nobis auctoribus possint conficere, deo propitio in quinquaginta libros opus consummatum est.

10. Tanta autem nobis antiquitati habita est reverentia, ut nomina prudentium taciturnitati tradere nullo patiamur modo: sed unusquisque eorum, qui auctor legis fuit, nostris digestis inscriptus est: hoc tantummodo a nobis effecto, ut, si quid in legibus eorum vel supervacuum vel imperfectum aut minus idoneum visum est, vel adiectionem vel deminutionem necessariam accipiat et rectissimis tradatur regulis. Et ex multis similibus vel contrariis quod rectius habere apparebat, hoc pro aliis omnibus positum est unaque omnibus auctoritate indulta, ut quidquid ibi scriptum est, hoc nostrum appareat et ex nostra voluntate compositum: nemine audente comparare ea quae antiquitas habebat his quae nostra auctoritas introduxit, quia multa et maxima sunt, quae propter utilitatem rerum transformata s unt. Adeo ut et si principalis constitutio fuerat in veteribus libris relata, neque ei pepercimus, sed et hanc corrigendam esse putavimus et in melius restaurandam. Nominibus etenim veteribus relictis, quidquid legum veritati decorum et necessarium fuerat, hoc nostris emendationibus servavimus. Et propter hanc causam et si quid inter eos dubitabatur, hoc iam in tutissimam pervenit quietem, nullo titubante reliquimus.

11. Sed cum prospeximus, quod ad portandam tantae sapientiae molem non sunt idonei homines rudes et qui in primis legum vestibulis stantes intrare ad arcana eorum properant, et aliam mediocrem eruditionem praeparandam esse censuimus, ut sub ea colorati et quasi primitiis omnium imbuti possint ad penetralia eorum intrare et formam legum pulcherrimam non coniventibus oculis accipere. Et ideo Triboniano viro excelso, qui ad totius operis gubernationem relectus est, nec non Theophilo et Dorotheo viris illustribus et facundissimis antecessoribus accersitis mandavimus, quatenus libris, quos veteres composuerunt, qui prima legum argumenta continebant et institutiones vocabuntur, separatim collectis, quidquid ex his utile et aptissimum et undique sit elimatum et rebus, quae in praesenti aevo in usu vertuntur, consentaneum invenitur, hoc et capere studeant et quattuor libris reponere et totius eruditionis prima fundamenta atque elementa ponere, quibus iuvenes suffulti possint graviora et perfectiora legum scita sustentare. Admonuimus autem eos, ut memores etiam nostrarum fiant constitutionum, quas pro emendatione iuris promulgavimus, et in confectione institutionum etiam eadem emendatione ponere non morentur: ut sit manifestum et quid antea vacillabat et quid postea in stabilitatem redactum est. Quod opus ab his perfectum ut nobis oblatum et relectum est, et prono suscepimus animo et nostris sensibus non indignum esse iudicavimus et praedictos libros constitutionum vicem habere iussimus: quod in oratione nostra, quam eisdem libris praeposuimus, apertius declaratur.

12. Omni igitur Romani iuris dispositione composita et in tribus voluminibus, id est institutionum et digestorum seu pandectarum nec non constitutionum, perfecta et in tribus annis consummata, quae ut primum separari coepit, neque in totum decennium compleri sperabatur: omnipotenti deo et hanc operam ad hominum sustentationem piis obtulimus animis uberesque gratias maximae deitati reddidimus, quae nobis praestitit et bella feliciter agere et honesta pace perpotiri et non tantum nostro, sed etiam omni aevo tam instanti quam posteriori leges optimas ponere.

12(13). Omnibus itaque hominibus eandem sanctionem manifestam facere necessarium esse perspeximus, ut sit eis cognitum, quanta confusione et infinitate absoluti in quantam moderationem et legitimam veritatem pervenerunt: legesque in posterum habeant tam directas quam compendiosas omnibusque in promptu positas et ad possidendi libros earum facilitatem idoneas: ut non mole divitiarum expensa possint homines supervacuae legum multitudinis adipisci volumina, sed vilissima pecunia facilis eorum comparatio pateat tam ditioribus quam tenuioribus, minimo pretio magna prudentia reparanda.

13. Si quid autem in tanta legum compositione, quae ab immenso librorum numero collecta est, simile forsitan raro inveniatur, nemo hoc vituperandum existimet, sed primum quidem imbecillitati humanae, quae naturaliter inest, hoc inscribat, quia omnium habere memoriam et penitus in nullo peccare divinitatis magis quam mortalitatis est: quod et a maioribus dictum est. Deinde sciat, quod similitudo in quibusdam et his brevissimis adsumpta non inutilis est, et nec citra nostrum propositum hoc subsecutum: aut enim ita lex necessaria erat, ut diversis titulis propter rerum cognationem adplicari eam oporteat, aut, cum fuerat aliis diversis permixta, impossibile erat eam per partes detrahi, ne totum confundatur. Et in his partibus, in quibus perfectissimae visiones expositae veterum fuerant, quod particulatim in eas fuerat sparsum, hoc dividere ac separare penitus erat incivile, ne tam sensus quam aures legentium ex hoc perturbentur.

14. Similique modo si quid principalibus constitutionibus cautum est, hoc in digestorum volumine poni nullo concessimus modo, quasi constitutionum recitatione sufficiente: nisi et hoc raro ex isdem causis, quibus similitudo adsumpta est.

15. Contrarium autem aliquid in hoc codice positum nullum sibi locum vindicabit nec invenitur, si quis subtili animo diversitatis rationes excutiet: sed est aliquid novum inventum vel occulte positum, quod dissonantiae querellam dissoluit et aliam naturam inducit discordiae fines effugientem.

16. Sed et si quid forsitan praetermissum est, quod in tantis milibus quasi in profundo positum latitabat, et, cum idoneum fuerat poni, obscuritate involutum necessario derelictum est: quis hoc apprehendere recto animo possit? primo quidem propter ingenii mortalis exiguitatem: deinde propter ipsius rei vitium, quod multis inutilibus permixtum nullam sui ad eruendum praebuit copiam: deinde quod multo utilius est pauca idonea effugere, quam multis inutilibus homines praegravari.

17. Mirabile autem aliquid ex his libris emersit, quod multitudo antiqua praesente brevitate paucior invenitur. Homines etenim, qui antea lites agebant, licet multae leges fuerant positae, tamen ex paucis lites perferebant vel propter inopiam librorum, quos comparare eis impossibile erat, vel propter ipsam inscientiam, et voluntate iudicum magis quam legitima auctoritate lites dirimebantur. In praesenti autem consummatione nostrorum digestorum e tantis leges collectae sunt voluminibus, quorum et nomina antiquiores homines non dicimus nesciebant, sed nec umquam audiebant. Quae omnia collecta sunt substantia amplissima congregata, ut egena quidem antiqua multitudo inveniatur, opulentissima autem brevitas nostra efficiatur. Antiquae autem sapientiae librorum copiam maxime Tribonianus vir excellentissimus praebuit, in quibus multi fuerant et ipsis eruditissimis hominibus incogniti, quibus omnibus perlectis, quidquid ex his pulcherrimum erat, hoc semotum in optimam nostram compositionem pervenit. Sed huius operis conditores non solum ea volumina perlegerunt, ex quibus leges positae sunt, sed etiam alia multa, quae, nihil vel utile vel novum in eis invenientes, quod exceptum nostris digestis applicarent, optimo animo respuerunt.

18. Sed quia divinae quidem res perfectissimae sunt, humani vero iuris condicio semper in infinitum decurrit et nihil est in ea, quod stare perpetuo possit (multas etenim formas edere natura novas deproperat), non desperamus quaedam postea emergi negotia, quae adhuc legum laqueis non sunt innodata. Si quid igitur tale contigerit, Augustum imploretur remedium, quia ideo imperialem fortunam rebus humanis deus praeposuit, ut possit omnia quae noviter contingunt et emendare et componere et modis et regulis competentibus tradere. Et hoc non primum a nobis dictum est, sed ab antiqua descendit prosapia: cum et ipse Iulianus legum et edicti perpetui subtilissimus conditor in suis libris hoc rettulit, ut, si quid imperfectum inveniatur, ab imperiali sanctione hoc repleatur. Et non ipse solus, sed et divus Hadrianus in compositione edicti et senatus consulto, quod eam secutum est, hoc apertissime definivit, ut, si quid in edicto positum non inveniatur, hoc ad eius regulas eiusque coniecturas et imitationes possit nova instruere auctoritas.

19. Haec igitur omnia scientes, patres conscripti et omnes orbis terrarum homines, gratias quidem amplissimas agite summae divinitati, quae vestris temporibus tam saluberrimum opus servavit: quo enim antiquitas digna divino non est visa iudicio, hoc vestris temporibus indultum est. Hasce itaque leges et adorate et observate omnibus antiquioribus quiescentibus: nemoque vestrum audeat vel comparare eas prioribus vel, si quid dissonans in utroque est, requirere, quia omne quod hic positum est hoc unicum et solum observari censemus. Nec in iudicio nec in alio certamine, ubi leges necessariae sunt, ex aliis libris, nisi ab isdem institutionibus nostrisque digestis et constitutionibus a nobis compositis vel promulgatis aliquid vel recitare vel ostendere conetur, nisi temerator velit falsitatis crimini subiectus una cum iudice, qui ei audientiam accommodabit, poenis gravissimis laborare.

20. Ne autem incognitum vobis fiat, ex quibus veterum libris haec consummatio ordinata est, iussimus et hoc in primordiis digestorum nostrorum inscribi, ut manifestissimum sit, ex quibus legis latoribus quibusque libris eorum et quot milibus hoc iustitiae Romanae templum aedificatum est.

20a. Legis latores autem vel commentatores eos elegimus, qui digni tanto opere fuerant et quos et anteriores piissimi principes admittere non sunt indignati, omnibus uno dignitatis apice impertito nec sibi quodam aliquam praerogativam vindicante. Cum enim constitutionum vicem et has leges obtinere censuimus quasi ex nobis promulgatas, quid amplius aut minus in quibusdam esse intellegatur, cum una dignitas, una potestas omnibus est indulta?

21. Hoc autem quod et ab initio nobis visum est, cum hoc opus fieri deo adnuente mandabamus, tempestivum nobis videtur et in praesenti sancire, ut nemo neque eorum, qui in praesenti iuris peritiam habent, nec qui postea fuerint audeat commentarios isdem legibus adnectere: nisi tantum si velit eas in Graecam vocem transformare sub eodem ordine eaque consequentia, sub qua voces Romanae positae sunt (hoc quod Graeci kata poda dicunt), et si qui forsitan per titulorum subtilitatem adnotare maluerint et ea quae paratitla nuncupantur componere. Alias autem legum interpretationes, immo magis perversiones eos iactare non concedimus, ne verbositas eorum aliquid legibus nostris adferat ex confusione dedecus. Quod et in antiquis edicti perpetui commentatoribus factum est, qui opus moderate confectum huc atque illuc in diversas sententias producentes in infinitum detraxerunt, ut paene omnem Romanam sanctionem esse confusam. Quos si passi non sumus, quemadmodum posteritatis admittatur vana discordia? Si quid autem tale facere ausi fuerint, ipsi quidem falsitatis rei constituantur, volumina autem eorum omnimodo corrumpentur. Si quid vero, ut supra dictum est, ambiguum fuerit visum, hoc ad imperiale culmen per iudices referatur et ex auctoritate augusta manifestetur, cui soli concessum est leges et condere et interpretari.

22. Eandem autem poenam falsitatis constituimus et adversus eos, qui in posterum leges nostras per si glorum obscuritates ausi fuerint conscribere. Omnia enim, id est et nomina prudentium et titulos et librorum numeros, per consequentias litterarum volumus, non per sigla manifestari, ita ut, qui talem librum sibi paraverit, in quo sigla posita sunt in qualemcumque locum libri vel voluminis, sciat inutilis se esse codicis dominum: neque enim licentiam aperimus ex tali codice in iudicium aliquid recitare, qui in quacumque sua parte siglorum habet malitiam. Ipse autem librarius, qui eas inscribere ausus fuerit, non solum criminali poena secundum quod dictum est plectetur, sed etiam libri aestimationem in duplum domino reddat, si et ipse dominus ignorans talem librum vel comparaverit vel confici curaverit. Quod et antea a nobis dispositum est in constitutione, quam ad legum professores dimisimus.

23. Leges autem nostras, quae in his codicibus, id est institutionum seu elementorum et digestorum vel pandectarum posuimus, suum obtinere robur ex tertio nostro felicissimo sancimus consulatu, praesentis duodecimae indictionis tertio kalendas ianuarias, in omne aevum valituras et una cum nostris constitutionibus pollentes et suum vigorem in iudiciis ostendentes in omnibus causis, sive quae postea emerserint sive in iudiciis adhuc pendent nec eas iudicialis vel amicalis forma compescuit. Quae enim iam vel iudiciali sententia finita sunt vel amicali pacto sopita, haec reuscitari nullo volumus modo. Bene autem properavimus in tertium nostrum consulatum et has leges edere, quia maximi dei et domini nostri Ihesu Cristi auxilium felicissimum eum nostrae rei publicae donavit, cum in hunc et bella Parthica abolita sunt et quieti perpetuae tradita, et tertia pars mundi nobis adcrevit (post Europam enim et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est) et tanto operi legum caput impositum est, omnia caelestia dona nostro tertio consulatui indulta.

24. Itaque omnes iudices nostri pro sua iurisdictione easdem leges suscipiant et tam in suis iudiciis quam in hac regia urbe habeant et proponant, et praecipue vir excelsus huius almae urbis praefectus. Curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis tam Orientalibus quam Illyricis nec non Libycis per suas auctoritates omnibus, qui suae iurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Data septimo decimo calendas Ianuarias Iustiniano domino nostro ter consule.

W IMIĘ PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA

IMPERATOR CEZAR FLAWIUSZ JUSTYNIAN, ALAMANÓW, GOTÓW, FRANKÓW, GERMANÓW, ALANÓW, WANDALÓW, AFRYKAŃCZYKÓW, POBOŻNY, SZCZĘŚLIWY, PEŁEN CHWAŁY, ZWYCIĘZCA I TRIUMFATOR ZAWSZE AUGUST, DO SEMATOSA I WSZYSTKICH LUDÓW.

Taka jest opieka boska nad naszą ludnością, że zawsze, dzięki wiecznym łaskom, podtrzymuje nas. Po wojnach partyjskich, uśpionych wiecznym pokojem, i po pokonaniu ludu wandalskiego oraz przywróceniu Kartaginy i całej Libii pod władzę rzymskiego imperium, a także odnowieniu starych praw, które pod ciężarem wieku stały się nieaktualne, dzięki naszej czujności osiągnęły nową piękność i zwięzłe podsumowanie — czego nikt wcześniej nie oczekiwał ani nie uważał za możliwe dla ludzkiego umysłu. Było to bowiem cudowne, że od założenia miasta aż do naszych czasów, przez prawie tysiąc czterysta lat, rzymskie prawo, chwiejące się wewnętrznymi walkami, zostało zredukowane do jednej harmonii, tak że nie ma w nim nic sprzecznego, tego samego ani podobnego, i nie ma podwójnych praw dla pojedynczych spraw. To było szczególne dzieło boskiej opatrzności, a dla ludzkiej słabości niemożliwe do osiągnięcia. My więc, jak zwykle, zwróciliśmy się ku nieśmiertelności i, wzywając najwyższą moc, poprosiliśmy Boga, twórcę wszystkiego, o kierowanie tym dziełem. Powierzyliśmy je wybitnemu Trybonianowi, mistrzowi urzędów i byłemu kwestorowi naszego pałacu, a także konsulowi, aby wraz z innymi wybitnymi i najmądrzejszymi mężami spełnił nasze pragnienie. Nasz majestat zawsze badał i rozważał to, co zostało skompilowane przez tych ludzi, i poprawiał wszystko, co było wątpliwe i niepewne, dzięki boskiej mocy. Wszystko zostało więc wykonane dla Pana i Boga naszego, Jezusa Chrystusa, z możliwością zarówno dla nas, jak i dla naszych towarzyszy w tym dziele.

1. Główne konstytucje zostały już wcześniej skompilowane w dwunastu księgach i umieszczone w kodeksie noszącym nasze imię. Następnie, podejmując największe dzieło, pozwoliliśmy wybitnemu mężowi zbierać i porządkować najbardziej starożytne prace, już prawie rozproszone i zagubione. Jednak gdy wszystko rozważaliśmy, wybitny mąż zasugerował, że istnieje prawie dwa tysiące ksiąg napisanych i ponad trzysta tysięcy wersów rozproszonych przez starożytnych, które musiałyby zostać przeczytane, zbadane i wybrane, jeśli coś byłoby najlepsze. To zostało wykonane zgodnie z naszymi rozkazami, które wydałem od początku dla wybitnego męża, i w pięćdziesięciu księgach zebrano wszystko, co było najbardziej użyteczne, a wszystkie niejasności zostały rozwiązane, nie pozostawiając niczego niepewnego. Nadano im nazwę digestów lub pandektów, ponieważ zawierają wszystkie dyskusje i decyzje, a to, co zostało zebrane zewsząd, przyjęły do swojego łona, tworząc całe dzieło w około stu pięćdziesięciu tysiącach wersów. Podzieliliśmy je na siedem części nie przypadkowo, ale zgodnie z naturą liczb i sztuką, oraz zgodnie z odpowiednią proporcją części.

2. Pierwsza część całego kontekstu, zwana po grecku πρὥτα, została umieszczona w czterech księgach.

3. Druga część ma siedem ksiąg, zwanych księgami o sądach.

4. W trzeciej grupie umieściliśmy wszystko, co dotyczy rzeczy, w ośmiu księgach.

5. Czwarta część, która stanowi jakby środek całej kompozycji, zawiera osiem ksiąg. W nich zgromadzono wszystko, co dotyczy hipoteki, aby nie było zbyt oddalone od akcji zastawowej umieszczonej w księgach o rzeczach. Dodano również księgę zawierającą edykt edylów, akcję rehabilitacyjną i podwójną stypulację dotyczącą ewikcji. Ponieważ te sprawy są związane z tytułami kupna i sprzedaży i od początku towarzyszą tym akcjom, w starożytnym edykcie były umieszczone w nieodpowiednich miejscach i znacznie oddalone, dzięki naszej opatrzności zostały zgromadzone razem, gdyż należało umieścić obok siebie to, co prawie o tym samym mówi. Następnie stworzyliśmy księgę o odsetkach, przekazach pieniężnych, instrumentach, świadkach, dowodach i domniemaniach. Te trzy księgi pojedyncze zostały umieszczone zgodnie z kompozycją ksiąg o rzeczach. Po nich umieściliśmy przepisy dotyczące zaręczyn, małżeństwa i posagu w trzech księgach. O kurateli i opiece napisaliśmy dwie księgi. Umieściliśmy tę środkową część ośmiu ksiąg jako centrum całego dzieła, zawierającą wszystkie najbardziej użyteczne i piękne prawa.

6. Piąta część digestów zaczyna się od ksiąg dotyczących testamentów i kodycyli zarówno osób prywatnych, jak i żołnierzy, zawierających wszystko, co starożytni o tym powiedzieli — księga o testamentach. Pięć ksiąg zostało dodanych do legatów i fideikomisów.

6a. Ponieważ nie było niczego bardziej charakterystycznego niż to, że legatom poświęcono opowieść ustawy Falcydy, a fideikomisom senatus consultum Trebellianum, każdemu z nich przypisano po jednej księdze, a cała piąta część została zebrana w dziewięciu księgach. Uznaliśmy, że wystarczy tylko senatus consultum Trebellianum, odrzucając zawiłości i niepotrzebne różnice w obu senatus consultach, ponieważ całe prawo na ten temat przyznaliśmy senatus consultum Trebellianum.

6b. Jednak w tych księgach nie wspomnieliśmy o sprawach dotyczących rzeczy niczyich, aby nie pozostawić przyczyny, która wzrosła w czasach niepomyślnych dla Rzymian i w trudnych czasach, nie pozostała w naszych czasach, które zostały umocnione przez boską opatrzność i pokój, oraz zwycięstwami nad wszystkimi narodami w wojnach.

7. Szósta część digestów zaczyna się od ksiąg zawierających wszystkie przepisy dotyczące posiadania dóbr, zarówno dla osób wolnych, jak i niewolników, a także całe prawo dotyczące stopni i powinowactwa, równych dziedziczeń i dziedziczenia beztestamentowego, a także senatus consulta Tertullianum i Orfitianum, na mocy których matki i synowie są wzajemnie spadkobiercami — umieściliśmy to w dwóch księgach, aby zebrać wszystkie przepisy dotyczące posiadania dóbr w zwięzły i jasny porządek.

7a. Po tych kwestiach, dotyczących nowych przepisów i szkód spowodowanych przez zniszczenia budynków oraz środków zaradczych, a także przepisów starożytnych autorów dotyczących ochrony przed deszczem, oraz przepisów dotyczących publicjanów i darowizn zarówno za życia, jak i na wypadek śmierci, umieściliśmy wszystko w jednej księdze.

7b. Kwestie dotyczące wyzwolenia niewolników i sprawy darowizn zostały umieszczone w osobnej księdze.

7c. Podobnie kwestie dotyczące nabywania własności i posiadania oraz tytułów prawnych do nich, które zawierają wiele różnorodnych lekcji, zostały umieszczone w jednej księdze.

7d. Inna księga została poświęcona osobom, które zostały skazane lub przyznały się do winy, oraz kwestiom związanym z zatrzymaniem dóbr, ich sprzedażą i zapobieganiem oszustwom wobec wierzycieli.

7e. Po tych kwestiach zebrano interdykty: a następnie księga pojedyncza kontynuuje wyjątki, kwestie związane z przedawnieniem, zobowiązaniami i akcjami. W ten sposób szósta część całego tomu digestów została zdefiniowana w ośmiu księgach.

8. Siódma i ostatnia część digestów składa się z sześciu ksiąg. W nich zawarto wszystko, co dotyczy stypulacji, czyli zobowiązań słownych, poręczeń, pełnomocnictw, odnowień, rozwiązań i akceptacji, a także stypulacji pretorskich — wszystko to zostało zapisane w dwóch tomach, ponieważ w starożytnych księgach nie było możliwe ich zliczenie.

8a. Po tym umieszczono dwa straszne tomy dotyczące przestępstw prywatnych i nadzwyczajnych oraz przestępstw publicznych, zawierające całą surowość kar i okrucieństwo. Włączono do nich również przepisy dotyczące zuchwałych ludzi, którzy próbują się ukrywać i są nieposłuszni, oraz kary dla skazanych i ułaskawionych, a także ich majątki.

8b. Osobna księga została stworzona dla apelacji przeciwko wyrokom zarówno cywilnym, jak i karnym.

8c. Pozostałe kwestie, dotyczące municypiów, dekurionów, urzędów, prac publicznych, targów, zobowiązań i różnych spraw sądowych oraz podatków i znaczenia słów, które zostały regularnie zdefiniowane przez starożytnych, zostały zawarte w pięćdziesiątej księdze, która stanowi pełne zakończenie całego dzieła.

9. Wszystkie te kwestie zostały opracowane przez wybitnego i najmądrzejszego Tryboniana, magistra quaestorum i konsula, który był również znakomitym mówcą i posiadał głęboką wiedzę prawniczą oraz doświadczenie w sprawach, i nigdy nie podjął się niczego, co nie było zgodne z naszymi rozkazami. Pracowali nad nimi również inni wybitni i niezwykle pilni mężowie: Konstantyn, wybitny komes skarbu i magister scrinii libellorum sacrarum cognitionum, który zawsze cieszył się naszym zaufaniem i dobrą opinią; Teofil, wybitny magister iuris i znakomity nauczyciel prawa w tej wspaniałej stolicy, który rozszerzał doskonałe zarządzanie prawem; Doroteusz, wybitny i najbardziej wymowny kwestor, którego sprowadziliśmy z Berytus, aby nauczał prawa, ze względu na jego doskonałą opinię i sławę; Anatoliusz, wybitny magister, który również został wybrany do tego dzieła i jest potomkiem starożytnego rodu, ponieważ jego ojciec Leoncjusz i dziadek Eudoksjusz byli po patrycjuszu, a jego wuj Leoncjusz był prefektem i konsulem; Kratinos, wybitny komes skarbu i najlepszy poprzednik tej wspaniałej stolicy; oraz inni wybitni mężowie, tacy jak Stefan, Mena, Prosdocim, Eutolmiusz, Tymoteusz, Leonidas, Leoncjusz, Platon, Jakub, Konstantyn, Jan — wszyscy znakomici prawnicy, którzy są patronami spraw przed najwyższym trybunałem, którym kieruje prefekt Wschodu, i którzy wszędzie otrzymują świadectwo swojej cnoty i zostali wybrani przez nas do tego dzieła. Gdy wszyscy zebrali się pod kierownictwem wybitnego Tryboniana, aby móc ukończyć to wielkie dzieło, Bóg przychylny pozwolił nam zebrać je w pięćdziesięciu księgach.

10. Tak wielki szacunek mieliśmy dla starożytności, że nie pozwoliliśmy, aby imiona mędrców zostały zapomniane: każdy autor prawa został wymieniony w naszych digestach. Jednak jeśli coś w ich prawach wydawało się zbędne, niekompletne lub mniej odpowiednie, dokonaliśmy niezbędnych poprawek i przedstawiliśmy je zgodnie z najlepszymi zasadami. Wybieraliśmy również to, co wydawało się lepsze spośród podobnych lub sprzecznych przepisów, i umieszczaliśmy je w naszych digestach, przyznając im ten sam autorytet, tak że wszystko, co zostało napisane, wydawało się pochodzić od nas i być skomponowane zgodnie z naszą wolą. Nikt nie odważył się porównywać tego, co starożytność miała, z tym, co wprowadził nasz autorytet, ponieważ wiele i najważniejszych rzeczy zostało zmienionych ze względu na użyteczność. Nawet jeśli główna konstytucja była zawarta w starożytnych księgach, nie zostawiliśmy jej bez poprawki, ale uznaliśmy, że powinna zostać poprawiona i ulepszona. Pozostawiliśmy imiona starożytnych, zachowując to, co było prawdziwe i konieczne dla prawa, i dokonaliśmy naszych poprawek. Dlatego, jeśli coś było wątpliwe między nimi, osiągnęło najbezpieczniejszą stabilność, nie pozostawiając nikogo w wątpliwości.

11. Jednak gdy zastanawialiśmy się, jak udźwignąć ciężar tak wielkiej mądrości, uznaliśmy, że nie są do tego odpowiedni niedoświadczeni ludzie, którzy dopiero zaczynają studiować prawo. Dlatego uznaliśmy, że potrzebna jest pewna średnia edukacja, aby mogli wejść do głębszych tajemnic prawa i zobaczyć jego najpiękniejszą formę. Dlatego nakazaliśmy wybitnemu Trybonianowi, który został wybrany do kierowania całym dziełem, oraz Teofilowi i Doroteuszowi, wybitnym i najbardziej wymownym poprzednikom, aby zebrali księgi, które starożytni skompilowali jako pierwsze, zawierające podstawowe zasady prawa, i wybrali z nich to, co użyteczne, odpowiednie i dostosowane do obecnych czasów, i umieścili to w czterech księgach, które miałyby stanowić podstawę i elementy podstawowej edukacji prawniczej. Pouczyliśmy ich również, aby pamiętali o naszych konstytucjach, które wydaliśmy w celu poprawy prawa, i aby w komponowaniu instytucji nie zapomnieli o tych poprawkach: aby było jasne, co było wcześniej niestabilne i co zostało ustabilizowane. Gdy to dzieło zostało przez nich ukończone i przedstawione nam, przyjęliśmy je z radością i uznaliśmy, że jest godne naszej aprobaty, i nakazaliśmy, aby te księgi konstytucji były traktowane jako ich odpowiedniki, co zostało wyraźniej wyjaśnione w naszej przedmowie do tych ksiąg.

12. Po skomponowaniu całego rzymskiego prawa w trzech tomach, czyli instytucjach, digestach lub pandektach oraz konstytucjach, i ukończeniu go w ciągu trzech lat, co wydawało się niemożliwe do zrealizowania w ciągu dziesięciu lat, złożyliśmy dzięki wszechmocnemu Bogu i najwyższemu dziełu, które pozwoliło nam prowadzić szczęśliwe wojny, żyć w godnym pokoju i ustanowić najlepsze prawa nie tylko dla naszych czasów, ale także dla przyszłych pokoleń.

12 (13). Uznaliśmy za konieczne, aby wszyscy ludzie mieli dostęp do jasnych i zwięzłych praw, które są dostępne dla wszystkich i można je łatwo nabyć za niewielką cenę, tak aby nikt nie mógł gromadzić niepotrzebnych tomów praw dzięki swojemu bogactwu, ale aby każdy, zarówno bogaty, jak i biedny, mógł łatwo zdobyć te prawa za niewielką kwotę.

13. Jeśli w tak wielkim zbiorze praw, zebranym z ogromnej liczby ksiąg, znajdzie się coś podobnego, nie powinno to być uważane za wadę, lecz należy to przypisać ludzkiej słabości, która jest naturalna. Ponadto, podobieństwo w niektórych krótkich fragmentach nie jest bezużyteczne i nie jest sprzeczne z naszym zamiarem: albo dlatego, że prawo wymagało, aby było umieszczone w różnych tytułach ze względu na związek rzeczy, albo dlatego, że było wymieszane z innymi prawami i niemożliwe było jego rozdzielenie bez zniszczenia całości. W tych częściach, gdzie najlepsze wizje starożytnych były przedstawione, nie było sprawiedliwe dzielenie i oddzielanie tego, co było rozproszone, aby nie zdezorientować umysłów i uszu czytelników.

14. Podobnie, jeśli jakieś główne konstytucje zostały umieszczone w digestach, nie uważamy tego za właściwe, chyba że [zostały dodane] z tych samych powodów, dla których podobieństwo zostało dodane [dla ich zrozumienia].

15. Jednak jeśli coś jest [wydaje się] sprzeczne w tym kodeksie, nie będzie miało miejsca, jeśli ktoś dokładnie zbada różnice, nie znajdzie żadnej sprzeczności. Jednak coś nowego lub ukrytego zostało wprowadzone, [to] co rozwiązuje sprzeczność i wprowadza inną naturę, unikając granic sprzeczności.

16. Jeśli jednak coś zostało pominięte, co powinno być umieszczone, ale z powodu jego ukrycia i trudności w znalezieniu zostało przeoczone, kto mógłby to zauważyć? Po pierwsze, z powodu ograniczeń ludzkiego umysłu; po drugie, z powodu wady samej rzeczy, która była wymieszana z wieloma niepotrzebnymi fragmentami i nie dawała możliwości jej wydobycia; po trzecie, ponieważ lepiej jest unikać kilku użytecznych rzeczy, niż obciążać ludzi wieloma niepotrzebnymi.

17. Cudowne zaś coś z tych ksiąg się wyłoniło, czego większość dawnych ludzi nie znalazła, choć w krótszej formie jest to obecnie łatwiej dostępne. Ludzie bowiem, którzy wcześniej prowadzili spory, mimo że wiele praw zostało ustanowionych, zazwyczaj rozstrzygali je na podstawie niewielkiej liczby praw. Powodem była albo niedostępność ksiąg prawniczych, których nie mogli zdobyć, albo sama ich niewiedza. Spory rozstrzygano raczej według woli sędziów niż zgodnie z prawem. W obecnej zaś sytuacji, po zebraniu tak wielu praw w wielu tomach, których nawet dawni ludzie nie znali ani o nich nie słyszeli, zgromadzono ogromną ilość materiału, dzięki czemu dawna wielka liczba ludzi znajduje się w trudnej sytuacji, a obecna krótka forma jest niezwykle bogata. Największy wkład w zebranie dawnych ksiąg prawniczych wniósł wybitny mąż Trybonian, w których wiele praw było nieznanych nawet najbardziej uczonym ludziom. Po przestudiowaniu wszystkich tych ksiąg, z których pochodzą prawa, twórcy tego dzieła nie tylko je przestudiowali, ale także wiele innych dzieł, w których nie znaleźli nic użytecznego ani nowego, co mogliby zastosować w naszych zbiorach.

18. Jednakże, choć sprawy boskie są doskonałe, warunki prawa ludzkiego zawsze pozostają niedoskonałe i nie mogą trwać wiecznie (ponieważ natura stale tworzy nowe formy). Nie tracimy jednak nadziei, że w przyszłości pojawią się pewne kwestie, które nie są jeszcze objęte prawami. Jeśli tak się stanie, należy prosić Augusta o rozwiązanie, ponieważ cesarz został postawiony na czele spraw ludzkich, aby mógł je naprawiać, łączyć i nauczać odpowiednimi zasadami. Nie jest to pierwszy raz, kiedy to mówimy; tradycja ta pochodzi od dawnych przodków: sam Julian, najbardziej subtelny twórca praw i wiecznego edyktu, w swoich księgach stwierdził, że jeśli coś jest niedoskonałe, powinno to zostać uzupełnione przez cesarską decyzję. Nie tylko on, ale także boski Hadrian w swoim edykcie i senacie, który to zaakceptował, jasno określił, że jeśli w edykcie nie ma odpowiedzi, nowa władza może to uzupełnić na podstawie jego zasad i interpretacji.

19. Wiedząc o tym wszystkim, ojcowie zgromadzenia i wszyscy ludzie na całym świecie, wyrażajcie największe podziękowania najwyższej boskości, która w waszych czasach zachowała to tak zdrowe dzieło. Bo choć dawni ludzie nie uważali tego za godne boskiego sądu, to w waszych czasach zostało to uznane za godne. Te prawa należy nie tylko czcić i przestrzegać, ale wszystkie wcześniejsze prawa powinny pozostać w spokoju. Nikt z was niech nie ośmieli się porównywać ich z wcześniejszymi ani, jeśli coś się różni, pytać, ponieważ uważamy, że wszystko, co zostało tu ustanowione, powinno być przestrzegane jako jedyne i ostateczne. W sądzie ani w żadnym innym sporze, gdzie potrzebne są prawa, nikt niech nie próbuje cytować lub przedstawiać czegokolwiek z innych ksiąg, chyba że z naszych instytucji, zestawień i konstytucji przez nas skomponowanych lub ogłoszonych. W przeciwnym razie niech będzie uznany za winnego ciężkich przestępstw zarówno on, jak i sędzia, który mu udzieli posłuchania.

20. Aby nie było dla was niejasne, z jakich ksiąg dawnych ludzi ta kompilacja została uporządkowana, nakazujemy, aby zostało to zapisane na początku naszych zestawień, tak aby było oczywiste, z jakich źródeł i jakimi księgami to wspaniałe dzieło rzymskiej sprawiedliwości zostało zbudowane.

20a. Wybraliśmy tych, którzy tworzyli prawa lub komentowali je, jako godnych takiego dzieła i których nawet najbardziej pobożni władcy nie uznali za niegodnych. Wszyscy otrzymali tę samą godność i nie przyznano im żadnych szczególnych przywilejów. Ponieważ uważaliśmy, że te konstytucje i prawa są jakby ogłoszone przez nas, co więcej lub mniej może być w nich zawarte, skoro wszyscy mają tę samą godność i władzę?

21. To, co od początku wydawało się nam słuszne, gdy powierzyliśmy to dzieło Bogu, uważamy teraz za stosowne potwierdzić, że nikt, ani ci, którzy obecnie mają wiedzę prawniczą, ani ci, którzy będą w przyszłości, niech nie ośmieli się dodawać komentarzy do tych praw, chyba że tylko w języku greckim, zachowując ten sam porządek i konsekwencję, w jakim są sformułowane po łacinie (co Grecy nazywają kata poda). Jeśli ktoś zechce zaznaczyć coś przez podtytuły i skomponować je, może to zrobić. Jednak nie pozwalamy na inne interpretacje praw, a raczej na ich wypaczenia, które mogłyby wprowadzić zamieszanie i szkodę dla naszych praw. Podobnie postąpiliśmy z dawnymi komentatorami wiecznego edyktu, którzy rozciągając swoje dzieło w różnych kierunkach, spowodowali nieskończone spory, prawie całkowicie mieszając rzymską sankcję. Ponieważ nie pozwoliliśmy na to wcześniej, jak można pozwolić na to w przyszłości? Jeśli ktoś jednak odważy się tak postąpić, sam będzie uznany za winnego fałszerstwa, a jego księgi zostaną całkowicie zniszczone. Jeśli coś wydaje się niejasne, należy to rozstrzygnąć przed najwyższą władzą cesarską, aby zostało to wyjaśnione na podstawie autorytetu cesarza, któremu jedynie powierzono tworzenie i interpretację praw.

22. Tę samą karę za fałszerstwo ustanawiamy również przeciwko tym, którzy w przyszłości ośmielą się sfałszować nasze prawa poprzez dodanie własnych komentarzy. Wszystko, czyli imiona mędrców, tytuły i liczby ksiąg, powinno być wyrażone w pełnych słowach, a nie za pomocą skrótów, tak aby ten, kto przygotuje taką księgę z takimi skrótami w dowolnym miejscu księgi lub tomu, wiedział, że posiada bezużyteczny rękopis. Nie pozwalamy bowiem na cytowanie czegokolwiek z takiego rękopisu w sądzie, który zawiera skróty w jakiejkolwiek części. Sam kopista, który odważy się to napisać, nie tylko będzie podlegał karze kryminalnej zgodnie z powyższym, ale także będzie musiał podwoić wartość księgi dla właściciela, jeśli właściciel nieświadomie albo zamówił, albo zlecił jej sporządzenie.

23. Nasze prawa, które umieściliśmy w tych księgach, to jest w instytucjach lub elementach oraz w digestach lub pandektach, uzyskują moc prawną za naszego trzeciego szczęśliwego konsulatu, w trzecim dniu kalend styczniowych w trzynastej indykcji, i obowiązują na zawsze, wraz z naszymi konstytucjami, we wszystkich sprawach, zarówno tych, które pojawią się w przyszłości, jak i tych, które są obecnie rozpatrywane w sądach. Nie pozwalamy na wznowienie tych spraw, które zostały już zakończone wyrokiem sądowym lub ugodą przyjacielską.

24. Dlatego wszyscy nasi sędziowie powinni przyjąć te prawa zgodnie ze swoją jurysdykcją, zarówno w swoich sądach, jak i w tym królewskim mieście, a przede wszystkim wybitny urzędnik tego wspaniałego miasta, prefekt. Troska o to, aby wszyscy podlegający ich jurysdykcji zostali poinformowani o tych prawach, spoczywa na trzech wybitnych prefektach pretorianów, zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie oraz w Libii, poprzez ich autorytety. Dano w siódmym dniu przed kalendami styczniowymi, za trzeciego konsulatu naszego pana Justyniana.

Liber Primus
Księga Pierwsza

1.1.0. De iustitia et iure

1.1.1. Ulpianus libro primo institutionum

pr. Iuri operam daturum prius nosse oportet, unde nomen iuris descendat. est autem a iustitia appellatum: nam, ut eleganter celsus definit, ius est ars boni et aequi.

1. Cuius merito quis nos sacerdotes appellet: iustitiam namque colimus et boni et aequi notitiam profitemur, aequum ab iniquo separantes, licitum ab illicito discernentes, bonos non solum metu poenarum, verum etiam praemiorum quoque exhortatione efficere cupientes, veram nisi fallor philosophiam, non simulatam affectantes.

2. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam privatim. Publicum ius in sacris, in sacerdotibus, in magistratibus constitit. Privatum ius tripertitum est: collectum etenim est ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilibus.

3. Ius naturale est, quod natura omnia animalia docuit: nam ius istud non humani generis proprium, sed omnium animalium, quae in terra, quae in mari nascuntur, avium quoque commune est. Hinc descendit maris atque feminae coniunctio, quam nos matrimonium appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educatio: videmus etenim cetera quoque animalia, feras etiam istius iuris peritia censeri.

4. Ius gentium est, quo gentes humanae utuntur. Quod a naturali recedere facile intellegere licet, quia illud omnibus animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit.

1.1.2 Pomponius libro singulari enchiridii

Veluti erga deum religio: ut parentibus et patriae pareamus:

1.1.3 Florentinus libro primo institutionum

Ut vim atque iniuriam propulsemus: nam iure hoc evenit, ut quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, iure fecisse existimetur, et cum inter nos cognationem quandam natura constituit, consequens est hominem homini insidiari nefas esse.

1.1.4 Ulpianus libro primo institutionum

Manumissiones quoque iuris gentium sunt. Est autem manumissio de manu missio, id est datio libertatis: nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, manumissus liberatur potestate. Quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionis. Et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera esse coeperunt: liberi et his contrarium servi et tertium genus liberti, id est hi qui desierant esse servi.

1.1.5 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum

Ex hoc iure gentium introducta bella, discretae gentes, regna condita, dominia distincta, agris termini positi, aedificia collocata, commercium, emptiones venditiones, locationes conductiones, obligationes institutae: exceptis quibusdam quae iure civili introductae sunt.

1.1.6. Ulpianus libro primo institutionum

pr. Ius civile est, quod neque in totum a naturali vel gentium recedit nec per omnia ei servit: itaque cum aliquid addimus vel detrahimus iuri communi, ius proprium, id est civile efficimus.

1. Hoc igitur ius nostrum constat aut ex scripto aut sine scripto, ut apud Graecos: twn nomwn ohi men eggrafoi, ohi de agrafoi.

1.1.7. Papinianus libro secundo definitionum

pr. Ius autem civile est, quod ex legibus, plebis scitis, senatus consultis, decretis principum, auctoritate prudentium venit.

1. Ius praetorium est, quod praetores introduxerunt adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis gratia propter utilitatem publicam. Quod et honorarium dicitur ad honorem praetorum sic nominatum.

1.1.8 Marcianus libro primo institutionum

Nam et ipsum ius honorarium viva vox est iuris civilis.

1.1.9 Gaius libro primo institutionum

Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur. Nam quod quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur.

1.1.10. Ulpianus libro secundo regularum

pr. Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi.

1. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

2. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.

1.1.11 Paulus libro 14 ad Sabinum

Ius pluribus modis dicitur: uno modo, cum id quod semper aequum ac bonum est ius dicitur, ut est ius naturale. Altero modo, quod omnibus aut pluribus in quaque civitate utile est, ut est ius civile. Nec minus ius recte appellatur in civitate nostra ius honorarium. Praetor quoque ius reddere dicitur etiam cum inique decernit, relatione scilicet facta non ad id quod ita praetor fecit, sed ad illud quod praetorem facere convenit. Alia significatione ius dicitur locus in quo ius redditur, appellatione collata ab eo quod fit in eo ubi fit. Quem locum determinare hoc modo possumus: ubicumque praetor salva maiestate imperii sui salvoque more maiorum ius dicere constituit, is locus recte ius appellatur.

1.1.12 Marcianus libro primo institutionum

Nonnumquam ius etiam pro necessitudine dicimus veluti „est mihi ius cognationis vel adfinitatis.”

1.1.0. O sprawiedliwości i prawie

1.1.1. Ulpian, księga 1 instytucji

Aby zrozumieć, czym jest prawo, najpierw musimy wiedzieć, skąd pochodzi jego nazwa. Prawo jest nazywane od sprawiedliwości, ponieważ, jak pięknie zdefiniował Celsus, prawo to sztuka tego, co dobre i słuszne.

1. Dlatego słusznie ktoś nazywa nas kapłanami: ponieważ czcimy sprawiedliwość i posiadamy wiedzę o tym, co dobre i słuszne, rozróżniając między słusznym a niesłusznym, między dozwolonym a zabronionym, starając się nie tylko strachem przed karami, ale także obietnicą nagród skłaniać dobrych ludzi, dążąc do prawdziwej, a nie udawanej filozofii.

2. Studium prawa obejmuje dwa aspekty: publiczny i prywatny. Prawo publiczne dotyczy stanu rzeczy rzymskiej, prawo prywatne dotyczy korzyści jednostek. Istnieją rzeczy korzystne dla wszystkich i rzeczy korzystne dla poszczególnych osób. Prawo publiczne obejmuje sprawy związane z kultem, kapłaństwem i magistraturą. Prawo prywatne jest podzielone na trzy części: pochodzi z naturalnych nakazów, praw narodów lub praw cywilnych.

3. Prawo naturalne to to, czego natura nauczyła wszystkie zwierzęta: nie jest ono właściwe tylko dla rodzaju ludzkiego, ale dla wszystkich zwierząt, które rodzą się na ziemi, w morzu i w powietrzu. Z tego prawa pochodzi związek mężczyzny i kobiety, który nazywamy małżeństwem, z tego prawa pochodzi prokreacja dzieci i ich wychowanie. Widzimy, że inne zwierzęta, nawet dzikie, są uważane za posiadające wiedzę o tym prawie.

4. Prawo narodów to prawo, którym posługują się ludzie. Łatwo zauważyć, że różni się ono od prawa naturalnego, ponieważ to ostatnie jest wspólne dla wszystkich zwierząt, podczas gdy to pierwsze jest wspólne tylko dla ludzi między sobą.

1.1.2. Pomponiusz w jedynej księdze Enchiridionu

Jak wobec boga religia: tak wobec rodziców i ojczyzny powinniśmy być posłuszni.

1.1.3. Florentinus, księga 1 instytucji

Aby odpierać przemoc i krzywdę: ponieważ to dzieje się zgodnie z prawem, aby każdy, kto działa dla ochrony swojego ciała, uważał, że działa zgodnie z prawem. Ponieważ natura ustanowiła między nami pewne pokrewieństwo, wynika z tego, że człowiek nie powinien szkodzić drugiemu człowiekowi.

1.1.4. Ulpian, księga 1 instytucji

Wyzwolenia niewolników również pochodzą z prawa narodów. Wyzwolenie to missio de manu, czyli darowanie wolności: dopóki ktoś pozostaje w niewoli, jest poddany władzy i kontroli, a wyzwolenie uwalnia go od władzy. Ta instytucja pochodzi z prawa narodów, ponieważ pierwotnie, zgodnie z prawem naturalnym, wszyscy rodzili się wolni, a niewolnictwo było nieznane. Dopiero gdy niewolnictwo zostało wprowadzone przez prawo narodów, pojawiło się dobrodziejstwo wyzwolenia. Gdy wszyscy ludzie byli określani jednym naturalnym mianem, prawo narodów wprowadziło trzy kategorie: wolnych, niewolników i wyzwoleńców (liberti), czyli tych, którzy przestali być niewolnikami.

1.1.5. Hermogenianus, księga 1 praw

Z prawa narodów pochodzą wojny, odrębne narody, królestwa, podziały władzy, granice ziem, budynki, handel, umowy kupna i sprzedaży, najem i transport, zobowiązania. Większość tych instytucji pochodzi z prawa narodów, z wyjątkiem kilku, które zostały wprowadzone przez prawo cywilne.

1.1.6. Ulpian, księga 1 instytucji

Prawo cywilne nie odbiega całkowicie od prawa naturalnego ani narodów i nie we wszystkim im podlega. Gdy dodajemy lub odejmujemy coś od wspólnego prawa, tworzymy prawo własne, czyli cywilne.

1. Nasze prawo pochodzi więc albo z pisanych źródeł, albo z tradycji ustnej, jak u Greków: τῶν ὄνομα οἱ μὲν εγγραφομένων, οἱ δὲ δεάγραφον [niektóre nazwy są zapisane, inne nie].

1.1.7. Papinian, księga 2 definicji

Prawo cywilne to prawo, które pochodzi z ustaw, edyktów plebejskich, senackich uchwał, dekretów cesarzy i autorytetu uczonych w prawie.

1. Prawo pretorskie to prawo wprowadzone przez pretorów w celu wspierania, uzupełniania lub korygowania prawa cywilnego dla dobra publicznego. Jest ono również nazywane honorarium na cześć pretorów.

1.1.8. Marcjan, księga 1 instytucji

Nawet prawo honorarium jest żywym głosem prawa cywilnego.

1.1.9. Gajusz, księga 1 instytucji

Wszystkie narody, które rządzą się prawami i obyczajami, korzystają częściowo z własnego, częściowo z powszechnego prawa ludzkości. To, co każdy naród sam sobie ustanowił jako prawo, jest jego własnym prawem miejskim, zwanym prawem cywilnym. To, co natura ustanowiła jako wspólne dla wszystkich ludzi, jest przestrzegane przez wszystkich i nazywane jest prawem narodów.

1.1.10. Ulpian, księga 2 reguł

Sprawiedliwość to stała i trwała wola oddania każdemu jego prawa.

1. Przepisy prawa to następujące zasady: żyć uczciwie, nie szkodzić innym, oddawać każdemu, co mu się należy.

2. Mądrość prawnicza to znajomość spraw boskich i ludzkich oraz wiedza o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe.

1.1.11. Paulus w księdze 14 mów do Sabinusa

Prawo jest nazywane na kilka sposobów: w jednym znaczeniu to, co zawsze jest sprawiedliwe i dobre, jak prawo naturalne. W innym znaczeniu to, co jest korzystne dla wszystkich lub większości w danym mieście, jak prawo cywilne. Nie mniej słusznie prawo nazywa się w naszym mieście prawem honorarium. Pretor również mówi, że wydaje wyrok nawet wtedy, gdy orzeka niesprawiedliwie, w sensie konwencjonalnym, nie według tego, co faktycznie zrobił, ale według tego, co powinien zrobić pretor. W jeszcze innym znaczeniu prawo to miejsce, w którym wydaje się wyrok, nazwane tak od tego, co się tam dzieje. Można to określić w następujący sposób: wszędzie tam, gdzie pretor, zachowując majestat swojej władzy i zgodnie z dawnymi zwyczajami, zdecydował się wydawać wyroki, to miejsce słusznie nazywa się iudex.

1.1.12. Marcjan, księga 1 instytucji

Czasami prawo nazywamy również necessitas [konieczność], na przykład: mam prawo pokrewieństwa lub powinowactwa.

1.2.0. De origine iuris et omnium magistratuum et successione prudentium

1.2.1 Gaius libro primo ad leges XII tabularum

Facturus legum vetustarum interpretationem necessario prius ab urbis initiis repetendum existimavi, non quia velim verbosos commentarios facere, sed quod in omnibus rebus animadverto id perfectum esse, quod ex omnibus suis partibus constaret: et certe cuiusque rei potissima pars principium est. Deinde si in foro causas dicentibus nefas ut ita dixerim videtur esse nulla praefatione facta iudici rem exponere: quanto magis interpretationem promittentibus inconveniens erit omissis initiis atque origine non repetita atque illotis ut ita dixerim manibus protinus materiam interpretationis tractare? Namque nisi fallor istae praefationes et libentius nos ad lectionem propositae materiae producunt et cum ibi venerimus, evidentiorem praestant intellectum.

1.2.2. Pomponius libro singulari enchiridii

pr. Necessarium itaque nobis videtur ipsius iuris originem atque processum demonstrare.

1. Et quidem initio civitatis nostrae populus sine lege certa, sine iure certo primum agere instituit omniaque manu a regibus gubernabantur.

2. Postea aucta ad aliquem modum civitate ipsum Romulum traditur populum in triginta partes divisisse, quas partes curias appellavit propterea quod tunc reipublicae curam per sententias partium earum expediebat. Et ita leges quasdam et ipse curiatas ad populum tulit: tulerunt et sequentes reges. Quae omnes conscriptae exstant in libro sexti Papirii, qui fuit illis temporibus, quibus superbus Demarati Corinthii filius, ex principalibus viris. Is liber, ut diximus, appellatur ius civile Papirianum, non quia Papirius de suo quicquam ibi adiecit, sed quod leges sine ordine latas in unum composuit.

3. Exactis deinde regibus lege tribunicia omnes leges hae exoleverunt iterumque coepit populus Romanus incerto magis iure et consuetudine aliqua uti quam per latam legem, idque prope viginti annis passus est.

4. Postea ne diutius hoc fieret, placuit publica auctoritate decem constitui viros, per quos peterentur leges a Graecis civitatibus et civitas fundaretur legibus: quas in tabulas eboreas perscriptas pro rostris composuerunt, ut possint leges apertius percipi: datumque est eis ius eo anno in civitate summum, uti leges et corrigerent, si opus esset, et interpretarentur neque provocatio ab eis sicut a reliquis magistratibus fieret. Qui ipsi animadverterunt aliquid deesse istis primis legibus ideoque sequenti anno alias duas ad easdem tabulas adiecerunt: et ita ex accedenti appellatae sunt leges duodecim tabularum. Quarum ferendarum auctorem fuisse decemviris Hermodorum quendam Ephesium exulantem in Italia quidam rettulerunt.

5. His legibus latis coepit (ut naturaliter evenire solet, ut interpretatio desideraret prudentium auctoritatem) necessariam „necessarium” esse disputatione „disputationem” fori. Haec disputatio et hoc ius, quod sine scripto venit compositum a prudentibus, propria parte aliqua non appellatur, ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur, datis propriis nominibus ceteris partibus, sed communi nomine appellatur ius civile.

6. Deinde ex his legibus eodem tempore fere actiones compositae sunt, quibus inter se homines disceptarent: quas actiones ne populus prout vellet institueret certas solemnesque esse voluerunt: et appellatur haec pars iuris legis actiones, id est legitimae actiones. Et ita eodem paene tempore tria haec iura nata sunt: lege duodecim tabularum ex his fluere coepit ius civile, ex isdem legis actiones compositae sunt. Omnium tamen harum et interpretandi scientia et actiones apud collegium pontificum erant, ex quibus constituebatur, quis quoquo anno praeesset privatis. Et fere populus annis prope centum hac consuetudine usus est.

7. Postea cum Appius Claudius proposuisset et ad formam redegisset has actiones, Gnaeus Flavius scriba eius libertini filius subreptum librum populo tradidit, et adeo gratum fuit id munus populo, ut tribunus plebis fieret et senator et aedilis curulis. Hic liber, qui actiones continet, appellatur ius civile Flavianum, sicut ille ius civile Papirianum: nam nec Gnaeus Flavius de suo quicquam adiecit libro. Augescente civitate quia deerant quaedam genera agendi, non post multum temporis spatium Sextus Aelius alias actiones composuit et librum populo dedit, qui appellatur ius Aelianum.

8. Deinde cum esset in civitate lex duodecim tabularum et ius civile, essent et legis actiones, evenit, ut plebs in discordiam cum patribus perveniret et secederet sibique iura constitueret, quae iura plebi scita vocantur. Mox cum revocata est plebs, quia multae discordiae nascebantur de his plebis scitis, pro legibus placuit et ea observari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter plebis scita et legem species constituendi interesset, potestas autem eadem esset.

9. Deinde quia difficile plebs convenire coepit, populus certe multo difficilius in tanta turba hominum, necessitas ipsa curam rei publicae ad senatum deduxit: ita coepit senatus se interponere et quidquid constituisset observabatur, idque ius appellabatur senatus consultum.

10. Eodem tempore et magistratus iura reddebant et ut scirent cives, quod ius de quaque re quisque dicturus esset seque praemuniret „praemunirent”, edicta proponebant. Quae edicta praetorum ius honorarium constituerunt: honorarium dicitur, quod ab honore praetoris venerat.

11. Novissime sicut ad pauciores iuris constituendi vias transisse ipsis rebus dictantibus videbatur per partes, evenit, ut necesse esset rei publicae per unum consuli ( nam senatus non perinde omnes provincias probe gerere poterant): igitur constituto principe datum est ei ius, ut quod constituisset, ratum esset.

12. Ita in civitate nostra aut iure, id est lege, constituitur, aut est proprium ius civile, quod sine scripto in sola prudentium interpretatione consistit, aut sunt legis actiones, quae formam agendi continent, aut plebi scitum, quod sine auctoritate patrum est constitutum, aut est magistratuum edictum, unde ius honorarium nascitur, aut senatus consultum, quod solum senatu constituente inducitur sine lege, aut est principalis constitutio, id est ut quod ipse princeps constituit pro lege servetur.

13. Post originem iuris et processum cognitum consequens est, ut de magistratuum nominibus et origine cognoscamus, quia, ut exposuimus, per eos qui iuri dicundo praesunt effectus rei accipitur: quantum est enim ius in civitate esse, nisi sint, qui iura regere possint? Post hoc dein de auctorum successione dicemus, quod constare non potest ius, nisi sit aliquis iuris peritus, per quem possit cottidie in melius produci.

14. Quod ad magistratus attinet, initio civitatis huius constat reges omnem potestatem habuisse.

15. Isdem temporibus et tribunum celerum fuisse constat: is autem erat qui equitibus praeerat et veluti secundum locum a regibus optinebat: quo in numero fuit Iunius Brutus, qui auctor fuit regis eiciendi.

16. Exactis deinde regibus consules constituti sunt duo: penes quos summum ius uti esset, lege rogatum est: dicti sunt ab eo, quod plurimum rei publicae consulerent. Qui tamen ne per omnia regiam potestatem sibi vindicarent, lege lata factum est, ut ab eis provocatio esset neve possent in caput civis Romani animadvertere iniussu populi: solum relictum est illis, ut coercere possent et in vincula publica duci iuberent.

17. Post deinde cum census iam maiori tempore agendus esset et consules non sufficerent huic quoque officio, censores constituti sunt.

18. Populo deinde aucto cum crebra orerentur bella et quaedam acriora a finitimis inferrentur, interdum re exigente placuit maioris potestatis magistratum constitui: itaque dictatores proditi sunt, a quibus nec provocandi ius fuit et quibus etiam capitis animadversio data est. Hunc magistratum, quoniam summam potestatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retineri.

19. Et his dictatoribus magistri equitum iniungebantur sic, quo modo regibus tribuni celerum: quod officium fere tale erat, quale hodie praefectorum praetorio, magistratus tamen habebantur legitimi.

20. Isdem temporibus cum plebs a patribus secessisset anno fere septimo decimo post reges exactos, tribunos sibi in monte sacro creavit, qui essent plebeii magistratus. Dicti tribuni, quod olim in tres partes populus divisus erat et ex singulis singuli creabantur: vel quia tribuum suffragio creabantur.

21. Itemque ut essent qui aedibus praeessent, in quibus omnia scita sua plebs deferebat, duos ex plebe constituerunt, qui etiam aediles appellati sunt.

22. Deinde cum aerarium populi auctius esse coepisset, ut essent qui illi praeessent, constituti sunt quaestores, qui pecuniae praeessent, dicti ab eo quod inquirendae et conservandae pecuniae causa creati erant.

23. Et quia, ut diximus, de capite civis Romani iniussu populi non erat lege permissum consulibus ius dicere, propterea quaestores constituebantur a populo, qui capitalibus rebus praeessent: hi appellabantur quaestores parricidii, quorum etiam meminit lex duodecim tabularum.

24. Et cum placuisset leges quoque ferri, latum est ad populum, uti omnes magistratu se abdicarent, quo decemviri constituti anno uno cum magistratum prorogarent sibi et cum iniuriose tractarent neque vellent deinceps sufficere magistratibus, ut ipsi et factio sua perpetuo rem publicam occupatam retineret: nimia atque aspera dominatione eo rem perduxerant, ut exercitus a re publica secederet. Initium fuisse secessionis dicitur Verginius quidam, qui cum animadvertisset Appium Claudium contra ius, quod ipse ex vetere iure in duodecim tabulas transtulerat, vindicias filiae suae a se abdixisse et secundum eum, qui in servitutem ab eo suppositus petierat, dixisse captumque amore Virginis omne fas ac nefas miscuisse: indignatus, quod vetustissima iuris observantia in persona filiae suae defecisset (utpote cum Brutus, qui primus Romae consul fuit, vindicias secundum libertatem dixisset in persona vindicis Vitelliorum servi, qui proditionis coniurationem indicio suo detexerat) et castitatem filiae vitae quoque eius praeferendam putaret, arrepto cultro de taberna lanionis filiam interfecit in hoc scilicet, ut morte virginis contumeliam stupri arceret, ac protinus recens a caede madenteque adhuc filiae cruore ad commilitones confugit. Qui universi de Algido, ubi tunc belli gerendi causa legiones erant, relictis ducibus pristinis signa in Aventinum transtulerunt, omnisque plebs urbana mox eodem se contulit, populique consensu partim in carcere necati. Ita rursus res publica suum statum recepit.

25. Deinde cum post aliquot annos duodecim tabulae latae sunt et plebs contenderet cum patribus et vellet ex suo quoque corpore consules creare et patres recusarent: factum est, ut tribuni militum crearentur partim ex plebe, partim ex patribus consulari potestate. Hique constituti sunt vario numero: interdum enim viginti fuerunt, interdum plures, nonnumquam pauciores.

26. Deinde cum placuisset creari etiam ex plebe consules, coeperunt ex utroque corpore constitui. Tunc, ut aliquo pluris patres haberent, placuit duos ex numero patrum constitui.

27. Ita facti sunt aediles curules. Cumque consules avocarentur bellis finitimis neque esset qui in civitate ius reddere posset, factum est, ut praetor quoque crearetur, qui urbanus appellatus est, quod in urbe ius redderet.

28. Post aliquot deinde annos non sufficiente eo praetore, quod multa turba etiam peregrinorum in civitatem veniret, creatus est et alius praetor, qui peregrinus appellatus est ab eo, quod plerumque inter peregrinos ius dicebat.

29. Deinde cum esset necessarius magistratus qui hastae praeessent, decemviri in litibus iudicandis sunt constituti.

30. Constituti sunt eodem tempore et quattuorviri qui curam viarum agerent, et triumviri monetales aeris argenti auri flatores, et triumviri capitales qui carceris custodiam haberent, ut cum animadverti oporteret interventu eorum fieret.

31. Et quia magistratibus vespertinis temporibus in publicum esse inconveniens erat, quinqueviri constituti sunt cis Tiberim et ultis Tiberim, qui possint pro magistratibus fungi.

32. Capta deinde Sardinia mox sicilia, item Hispania, deinde Narbonensi provincia totidem praetores, quot provinciae in dicionem venerant, creati sunt, partim qui urbanis rebus, partim qui provincialibus praeessententiarum Deinde Cornelius Sulla quaestiones publicas constituit, veluti de falso, de parricidio, de sicariis, et praetores quattuor adiecit. Deinde Gaius Iulius Caesar duos praetores et duos aediles qui frumento praeessent et a Cerere cereales constituit. Ita duodecim praetores, sex aediles sunt creati. Divus deinde Augustus sedecim praetores constituit. Post deinde divus Claudius duos praetores adiecit qui de fideicommisso ius dicerent, ex quibus unum divus titus detraxit: et adiecit divus Nerva qui inter fiscum et privatos ius diceret. Ita decem et octo praetores in civitate ius dicunt.

33. Et haec omnia, quotiens in re publica sunt magistratus, observantur: quotiens autem proficiscuntur, unus relinquitur, qui ius dicat: is vocatur praefectus urbi. Qui praefectus olim constituebatur: postea fere Latinarum feriarum causa introductus est et quotannis observatur. Nam praefectus annonae et vigilum non sunt magistratus, sed extra ordinem utilitatis causa constituti sunt. Et tamen hi, quos cistiberes diximus, postea aediles senatus consulto creabantur.

34. Ergo his omnibus decem tribuni plebis, consules duo, decem et octo praetores, sex aediles in civitate iura reddebant.

35. Iuris civilis scientiam plurimi et maximi viri professi sunt: sed qui eorum maximae dignationis apud populum Romanum fuerunt, eorum in praesentia mentio habenda est, ut appareat, a quibus et qualibus haec iura orta et tradita sunt. Et quidem ex omnibus, qui scientiam nancti sunt, ante Tiberium Coruncanium publice professum neminem traditur: ceteri autem ad hunc vel in latenti ius civile retinere cogitabant solumque consultatoribus vacare potius quam discere volentibus se praestabant.

36. Fuit autem in primis peritus Publius Papirius, qui leges regias in unum contulit. Ab hoc Appius Claudius unus ex decemviris, cuius maximum consilium in duodecim tabulis scribendis fuit. Post hunc Appius Claudius eiusdem generis maximam scientiam habuit: hic centemmanus appellatus est, Appiam viam stravit et aquam Claudiam induxit et de Pyrrho in urbe non recipiendo sententiam tulit: hunc etiam actiones scripsisse traditum est primum de usurpationibus, qui liber non exstat: idem Appius Claudius, qui videtur ab hoc processisse, e litteram invenit, ut pro Valesiis Valerii essent et pro Fusiis Furii.

37. Fuit post eos maximae scientiae Sempronius, quem populus Romanus sofon appellavit, nec quisquam ante hunc aut post hunc hoc nomine cognominatus est. Gaius Scipio Nasica, qui optimus a senatu appellatus est: cui etiam publice domus in sacra via data est, quo facilius consuli posset. Deinde Quintus Mucius, qui ad Carthaginienses missus legatus, cum essent duae tesserae positae una pacis altera belli, arbitrio sibi dato, utram vellet referret Romam, utramque sustulit et ait Carthaginienses petere debere, utram mallent accipere.

38. Post hos fuit Tiberius Coruncanius, ut dixi, qui primus profiteri coepit: cuius tamen scriptum nullum exstat, sed responsa complura et memorabilia eius fuerunt. Deinde Sextus Aelius et frater eius Publius Aelius et Publius Atilius maximam scientiam in profitendo habuerunt, ut duo Aelii etiam consules fuerint, Atilius autem primus a populo sapiens appellatus est. Sextum Aelium etiam Ennius laudavit et exstat illius liber qui inscribitur „tripertita”, qui liber veluti cunabula iuris continet: tripertita autem dicitur, quoniam lege duodecim tabularum praeposita iungitur interpretatio, deinde subtexitur legis actio. Eiusdem esse tres alii libri referuntur, quos tamen quidam negant eiusdem esse: hos sectatus ad aliquid est Cato. Deinde Marcus Cato princeps Porciae familiae, cuius et libri exstant: sed plurimi filii eius, ex quibus ceteri oriuntur.

39. Post hos fuerunt Publius Mucius et Brutus et Manilius, qui fundaverunt ius civile. Ex his Publius Mucius etiam decem libellos reliquit, Brutus septem, Manilius tres: et extant volumina scripta Manilii monumenta. Illi duo consulares fuerunt, Brutus praetorius, Publius autem Mucius etiam pontifex maximus.

40. Ab his profecti sunt Publius Rutilius Rufus, qui Romae consul et Asiae proconsul fuit, Paulus Verginius et Quintus Tubero ille stoicus Pansae auditor, qui et ipse consul. Etiam Sextus Pompeius Gnaei Pompeii patruus fuit eodem tempore: et Coelius Antipater, qui historias conscripsit, sed plus eloquentiae quam scientiae iuris operam dedit: etiam Lucius Crassus frater Publii Mucii, qui Munianus dictus est: hunc Cicero ait iurisconsultorum disertissimum.

41. Post hos Quintus Mucius Publii filius pontifex maximus ius civile primus constituit generatim in libros decem et octo redigendo.

42. Mucii auditores fuerunt complures, sed praecipuae auctoritatis Aquilius Gallus, Balbus Lucilius, Sextus Papirius, Gaius Iuventius: ex quibus Gallum maximae auctoritatis apud populum fuisse Servius dicit. Omnes tamen hi a Servio Sulpicio nominantur: alioquin per se eorum scripta non talia exstant, ut ea omnes appetant: denique nec versantur omnino scripta eorum inter manus hominum, sed servius libros suos complevit, pro cuius scriptura ipsorum quoque memoria habetur.

43. Servius autem Sulpicius cum in causis orandis primum locum aut pro certo post Marcum Tullium optineret, traditur ad consulendum Quintum Mucium de re amici sui pervenisse cumque eum sibi respondisse de iure servius parum intellexisset, iterum quintum interrogasset et a Quinto Mucio responsum esse nec tamen percepisse, et ita obiurgatum esse a Quinto Mucio: namque eum dixisse turpe esse patricio et nobili et causas oranti ius in quo versaretur ignorare. Ea velut contumelia Servius Tactus operam dedit iuri civili et plurimum eos, de quibus locuti sumus, audiit, institutis a Balbo Lucilio, instructus autem maxime a Gallo Aquilio, qui fuit cercinae: itaque libri complures eius extant cercinae confecti. Hic cum in legatione perisset, statuam ei populus Romanus pro rostris posuit, et hodieque exstat pro rostris Augusti. Huius volumina complura exstant: reliquit autem prope centum et octoginta libros.

44. Ab hoc plurimi profecerunt, fere tamen hi libros conscripserunt: Alfenus Varus Gaius, Aulus Ofilius, Titus Caesius, Aufidius Tucca, Aufidius Namusa, Flavius Priscus, Gaius Ateius, Pacuvius Labeo Antistius Labeonis Antisti pater, Cinna, Publicius Gellius. Ex his decem libros octo conscripserunt, quorum omnes qui fuerunt libri digesti sunt ab Aufidio Namusa in centum quadraginta libros. Ex his auditoribus plurimum auctoritatis habuit Alfenus Varus et Aulus Ofilius, ex quibus Varus et consul fuit, Ofilius in equestri ordine perseveravit. Is fuit Caesari familiarissimus et libros de iure civili plurimos et qui omnem partem operis fundarent reliquit. Nam de legibus vicensimae primus conscribit: de iurisdictione idem edictum praetoris primus diligenter composuit, nam ante eum servius duos libros ad Brutum perquam brevissimos ad edictum subscriptos reliquit.

45. Fuit eodem tempore et Trebatius, qui idem Cornelii maximi auditor fuit: Aulus Cascellius, Quintus Mucius Volusii auditor, denique in illius honorem testamento Publium Mucium nepotem eius reliquit heredem. Fuit autem quaestorius nec ultra proficere voluit, cum illi etiam Augustus consulatum offerret. Ex his Trebatius peritior Cascellio, Cascellius Trebatio eloquentior fuisse dicitur, ofilius utroque doctior. Cascellii scripta non exstant nisi unus liber bene dictorum, Trebatii complures, sed minus frequentantur.

46. Post hos quoque Tubero fuit, qui ofilio operam dedit: fuit autem patricius et transiit a causis agendis ad ius civile, maxime postquam Quintum Ligarium accusavit nec optinuit apud Gaium Caesarem. Is est Quintus Ligarius, qui cum Africae oram teneret, infirmum Tuberonem applicare non permisit nec aquam haurire, quo nomine eum accusavit et Cicero defendit: exstat eius oratio satis pulcherrima, quae inscribitur pro Quinto Ligario. Tubero doctissimus quidem habitus est iuris publici et privati et complures utriusque operis libros reliquit: sermone etiam antiquo usus affectavit scribere et ideo parum libri eius grati habentur.

47. Post hunc maximae auctoritatis fuerunt Ateius Capito, qui Ofilium secutus est, et Antistius Labeo, qui omnes hos audivit, institutus est autem a Trebatio. Ex his Ateius consul fuit: Labeo noluit, cum offerretur ei ab Augusto consulatus, quo suffectus fieret, honorem suscipere, sed plurimum studiis operam dedit: et totum annum ita diviserat, ut Romae sex mensibus cum studiosis esset, sex mensibus secederet et conscribendis libris operam daret. Itaque reliquit quadringenta volumina, ex quibus plurima inter manus versantur. Hi duo primum veluti diversas sectas fecerunt: nam Ateius Capito in his, quae ei tradita fuerant, perseverabat, Labeo ingenii qualitate et fiducia doctrinae, qui et ceteris operis sapientiae operam dederat, plurima innovare instituit.

48. Et ita Ateio Capitoni Massurius Sabinus successit, Labeoni Nerva, qui adhuc eas dissensiones auxerunt. Hic etiam Nerva Caesari familiarissimus fuit. Massurius Sabinus in equestri ordine fuit et publice primus respondit: posteaque hoc coepit beneficium dari, a Tiberio Caesare hoc tamen illi concessum erat.

49. Et, ut obiter sciamus, ante tempora Augusti publice respondendi ius non a principibus dabatur, sed qui fiduciam studiorum suorum habebant, consulentibus respondebant: neque responsa utique signata dabant, sed plerumque iudicibus ipsi scribebant, aut testabantur qui illos consulebant. Primus divus Augustus, ut maior iuris auctoritas haberetur, constituit, ut ex auctoritate eius responderent: et ex illo tempore peti hoc pro beneficio coepit. Et ideo optimus princeps Hadrianus, cum ab eo viri praetorii peterent, ut sibi liceret respondere, rescripsit eis hoc non peti, sed praestari solere et ideo, si quis fiduciam sui haberet, delectari se populo ad respondendum se praepararet.

50. Ergo Sabino concessum est a Tiberio Caesare, ut populo responderet: qui in equestri ordine iam grandis natu et fere annorum quinquaginta receptus est. Huic nec amplae facultates fuerunt, sed plurimum a suis auditoribus sustentatus est.

51. Huic successit Gaius Cassius Longinus natus ex filia Tuberonis, quae fuit neptis Servii Sulpicii: et ideo proavum suum Servium Sulpicium appellat. Hic consul fuit cum quartino temporibus Tiberii, sed plurimum in civitate auctoritatis habuit eo usque, donec eum Caesar civitate pelleret.

52. Expulsus ab eo in Sardiniam, revocatus a Vespasiano diem suum obit. Nervae successit Proculus. Fuit eodem tempore et Nerva filius: fuit et alius Longinus ex equestri quidem ordine, qui postea ad praeturam usque pervenit. Sed Proculi auctoritas maior fuit, nam etiam plurimum potuit: appellatique sunt partim cassiani, partim proculiani, quae origo a Capitone et Labeone coeperat.

53. Cassio Caelius Sabinus successit, qui plurimum temporibus Vespasiani potuit: Proculo Pegasus, qui temporibus Vespasiani praefectus urbi fuit: Caelio Sabino Priscus Iavolenus: Pegaso Celsus: patri Celso Celsus filius et Priscus Neratius, qui utique consules fuerunt, celsus quidem et iterum: Iavoleno Prisco Aburnius Valens et Tuscianus, item Salvius Iulianus.

1.2.0. O pochodzeniu prawa i wszystkich urzędów oraz sukcesji uczonych w prawie

1.2.1. Gajusz w pierwszej księdze komentarza do dwunastu tablic

Uważałem za konieczne, aby przedstawić interpretację starożytnych praw, najpierw powrócić do początków miasta, nie dlatego, że chciałbym tworzyć rozwlekłe komentarze, ale ponieważ we wszystkich sprawach zauważam, że to, co jest doskonałe, składa się z wszystkich swoich części: a najważniejszą częścią każdej rzeczy jest jej początek. Ponadto, gdy adwokaci w sądzie przedstawiają sprawy, wydaje się niewłaściwe nie wspomnieć o początku i pochodzeniu rzeczy: tym bardziej niewłaściwe jest to dla tych, którzy obiecują interpretację, pomijając początki i nie powtarzając ich, a następnie natychmiast przechodząc do materii interpretacji. Ponieważ, jak sądzę, te wstępy nie tylko przyciągają naszą uwagę do lektury przedstawionego materiału, ale także, gdy do niego dotrzemy, dostarczają bardziej oczywistego zrozumienia.

1.2.2. Pomponiusz w jedynej księdze Enchiridionu

1. Wydaje się więc konieczne, abyśmy wykazali pochodzenie i rozwój prawa.

2. Na początku naszego miasta lud rzymski działał bez określonego prawa i bez jasnych zasad, a wszystko było rządzone rękami królów.

3. Po pewnym czasie, gdy miasto się rozrosło, lud rzymski powierzył Romulusowi podział na trzydzieści części, które nazwał kuriami, ponieważ wtedy sprawy państwowe były rozstrzygane przez decyzje tych części. Romulus ustanowił pewne prawa kurialne i przekazał je ludowi, a także kolejni królowie ustanawiali prawa. Wszystkie te prawa istnieją w księdze szóstej Papiriusza, który żył w czasach, gdy dumny syn Demaratosa z Koryntu, Hermodoros, przebywał w Italii. Ta księga, jak powiedzieliśmy, nazywa się Papirianum ius civile, nie dlatego, że Papiriusz dodał coś od siebie, ale ponieważ zebrał prawa bez ładu w jedną całość.

4. Po obaleniu królów wszystkie te prawa zostały unieważnione przez lex tribunicia, a lud rzymski zaczął używać prawa i zwyczaju zamiast pisanych ustaw przez około dwadzieścia lat.

5. Aby to nie trwało dłużej, postanowiono wybrać dziesięciu mężów, którzy mieli zbierać prawa z greckich miast i zakładać miasto na podstawie praw. Umieścili oni te prawa na tablicach z kości słoniowej, aby mogły być łatwiej widoczne, i otrzymali najwyższą władzę w mieście na jeden rok, aby ustanawiać i poprawiać prawa oraz interpretować je. Nikt nie mógł ich pozwać tak jak innych urzędników. Ci mężowie zauważyli, że brakuje czegoś w tych pierwszych prawach, więc w następnym roku dodali dwie kolejne tablice. Te prawa zostały nazwane duodecim tabularum (dwanaście tablic). Niektórzy twierdzili, że autorem tych praw był Hermodoros z Efezu, wygnaniec w Italii.

6. Po ustanowieniu tych praw, gdy zaczęło brakować interpretacji i autorytetu uczonych, konieczna stała się dyskusja na forum. Ta dyskusja i to prawo, które powstało bez pisemnych źródeł i zostało skomponowane przez uczonych, nie ma własnej nazwy, w przeciwieństwie do innych części prawa, które mają swoje własne nazwy. Zamiast tego jest nazywane iusem civile jako wspólna nazwa. W tym samym czasie, mniej więcej, zostały utworzone akcje, które miały służyć do rozstrzygania sporów między ludźmi. Lud nie chciał, aby akcje były ustanawiane według własnego uznania, więc uczynił je oficjalnymi i uroczystymi. Ta część prawa nazywana jest legis actiones (środki prawne). W tym samym czasie powstały trzy rodzaje praw: prawo cywilne wywodzące się z dwunastu tablic, akcje utworzone z tych samych tablic. Interpretacja i akcje były w rękach kolegium pontyfików, z których wybierano, kto będzie przewodniczył w danym roku w sprawach prywatnych. Lud rzymski przez około sto lat korzystał z tych zwyczajów.

7. Po tym, jak Appiusz Klaudiusz zaproponował i ustalił formę tych akcji, Gnejusz Flawiusz, syn wyzwoleńca, przekazał ludowi skradzioną księgę, a ten czyn został tak dobrze przyjęty przez lud, że Flawiusz został trybunem plebejskim, senatorem i edylem kurulnym. Ta księga, która zawiera akcje, nazywa się prawem cywilnym Flawiusza, podobnie jak poprzednia prawem cywilnym Papiriusza: Gnejusz Flawiusz nie dodał niczego własnego do księgi. W miarę wzrostu miasta, gdy brakowało pewnych rodzajów postępowań, Sekstus Aeliusz stworzył inne akcje i przekazał księgę ludowi, która nazywa się iusem Aelianum.

8. Następnie, gdy w mieście istniały dwanaście tablic i prawo cywilne, a także akcje, doszło do konfliktu między plebejuszami a patrycjuszami, a plebejusze opuścili miasto i ustanowili własne prawa, które nazywane są plebi scitum. Gdy plebejusze zostali wezwani z powrotem, ponieważ powstało wiele konfliktów z powodu tych praw plebejskich, postanowiono, że będą one obowiązywać na mocy lex Hortensia. W ten sposób powstały dwa rodzaje ustanawiania praw: plebejskie i ustawy, ale miały one tę samą moc.

9. Następnie, gdy zgromadzenie plebejuszy stało się trudne, a zgromadzenie ludowe jeszcze trudniejsze w tak dużej grupie ludzi, konieczność sprawowania władzy w państwie zmusiła senat do przejęcia kontroli. W ten sposób senat zaczął interweniować, a wszystko, co ustanowił, było przestrzegane. To prawo nazywane jest senatus consultum.

10. W tym samym czasie urzędnicy ustanawiali prawa i, aby obywatele wiedzieli, jakie prawo będą stosować, ogłaszali edykty. Te edykty pretorskie stworzyły iusem honorarium: nazwa ta pochodzi od honoru pretora.

11. Najpierw, gdy wydawało się, że niewiele dróg pozostało do ustanowienia praw, konieczne stało się, aby sprawy państwowe były zarządzane przez jednego konsula (ponieważ senat nie mógł skutecznie zarządzać wszystkimi prowincjami). W ten sposób przyznano mu władzę, aby to, co ustanowił, było uznane za obowiązujące.

12. W naszym mieście prawo jest ustanawiane albo ustawą, albo jest to własne prawo cywilne, które istnieje tylko w interpretacji uczonych, albo są to akcje, które określają formę postępowania, albo jest to prawo plebejskie, ustanowione bez autorytetu patrycjuszy, albo jest to edykt urzędników, z którego powstaje iusem honorarium, albo jest to senatus consultum, ustanowione przez senat bez ustawy, albo jest to główna konstytucja, w której to, co ustanowił władca, jest uznawane za obowiązujące zamiast ustawy.

13. Po poznaniu pochodzenia prawa i jego rozwoju, następnym krokiem jest poznanie pochodzenia i nazw urzędników, ponieważ, jak wykazaliśmy, skuteczność prawa w państwie zależy od tych, którzy je ustanawiają. Jak długo istnieje prawo w państwie, jeśli nie ma tych, którzy mogą je stosować? Następnie omówimy sukcesję autorów, ponieważ prawo nie może istnieć bez uczonych, którzy mogą je codziennie doskonalić.

14. Jeśli chodzi o urzędników, na początku naszego miasta królowie mieli całą władzę.

15. W tych samych czasach istniał również urząd trybuna plebejskiego: był to ten, kto dowodził jeźdźcami i miał drugie miejsce po królach. W tym gronie był Juniusz Brutus, który był inicjatorem obalenia króla.

16. Po obaleniu królów ustanowiono dwóch konsulów, którzy mieli najwyższą władzę, zgodnie z lex rogata. Nazwano ich tak, ponieważ najbardziej troszczyli się o sprawy państwa. Jednak aby nie rościli sobie prawa do pełnej władzy królewskiej, ustanowiono prawo, zgodnie z którym nie mogli pozywać obywateli rzymskich bez zgody ludu. Pozostawiono im tylko prawo do egzekucji i nakazywania aresztowania.

17. Gdy spis ludności stał się konieczny w większym stopniu, a konsulowie nie byli w stanie tego zrobić, ustanowiono cenzorów.

18. Gdy lud rzymski się powiększył, a częste wojny i ciężkie ataki ze strony sąsiadów wymagały większej władzy, czasami ustanawiano urząd magistrata o większych uprawnieniach. Tak powstali dyktatorzy, którzy nie mogli być pozwani i mieli prawo do kary śmierci. Ten urząd, ponieważ miał najwyższą władzę, nie mógł być sprawowany dłużej niż sześć miesięcy.

19. Tym dyktatorom nakazywano również mianować dowódców jazdy, podobnie jak wcześniej trybunom wojskowym. Był to urząd podobny do dzisiejszych prefektów pretorskich, ale byli to urzędnicy prawowici.

20. W tych samych czasach, gdy plebejusze opuścili patrycjuszy około siedemnastego roku po obaleniu królów, plebejusze stworzyli własnych magistratów na górze świętej. Ci trybunowie byli wybierani w taki sam sposób, jak wcześniej, gdy lud był podzielony na trzy części, a każda część wybierała swoich przedstawicieli. Nazywano ich tak, ponieważ byli wybierani przez głosowanie w trzech częściach.

21. Aby byli ci, którzy zajmowaliby się budynkami, w których plebejusze składali swoje skargi, ustanowiono dwóch przedstawicieli z plebsu, nazwanych edylami.

22. Gdy skarb państwa zaczął się powiększać, aby byli ci, którzy nim zarządzaliby, ustanowiono kwestorów, którzy zarządzaliby pieniędzmi. Nazwano ich tak, ponieważ byli odpowiedzialni za poszukiwanie i zarządzanie pieniędzmi.

23. Ponieważ, jak powiedzieliśmy, konsulowie nie mieli prawa sądzić o życiu obywateli rzymskich bez zgody ludu, ustanowiono kwestorów wybieranych przez lud, którzy zajmowali się sprawami karnymi. Nazywano ich kwestorami parricidii, a ich istnienie wspomina lex duodecim tabularum.

24. Gdy postanowiono ustanawiać ustawy, lud zdecydował, że wszyscy urzędnicy powinni zrezygnować, aby decemwirowie mogli sprawować urząd przez rok, przedłużając go, gdyby chcieli, i traktując niesprawiedliwie, nie chcąc dłużej uznawać władzy urzędników, aby oni i ich stronnictwo mogli na zawsze zająć władzę w państwie. Doprowadziło to do takiej dominacji, że armia opuściła państwo. Początek secesji przypisuje się Werginiuszowi, który zauważył, że Appiusz Klaudiusz naruszył prawo, które on sam przeniósł z dawnego prawa do dwunastu tablic, i odmówił wniesienia powództwa w imieniu swojej córki, mówiąc, że powinna być traktowana zgodnie z tym, kto wziął ją do niewoli. Zdenerwowany tym, że starożytna obserwacja prawa została naruszona w sprawie jego córki, i uważając, że czystość jego córki jest ważniejsza od jej życia, zabił ją, uderzając w głowę w tawernie, aby w ten sposób zapobiec hańbie gwałtu. Następnie, wciąż krwawiąc od świeżej rany, uciekł do towarzyszy broni. Wszyscy oni opuścili Algid, gdzie wtedy toczyła się wojna, porzucając dawnych wodzów i przenosząc znaki na Awentyn. Wkrótce cały plebs miejski dołączył do nich, a lud zgodził się na zabicie patrycjuszy w więzieniu. W ten sposób państwo odzyskało swój stan.

25. Następnie, po kilku latach, gdy dwanaście tablic zostało ustanowionych, a plebejusze walczyli z patrycjuszami, chcąc wybierać konsulów z własnego grona, a patrycjusze odmawiali, ustanowiono trybunów wojskowych, częściowo z plebsu, częściowo z patrycjuszy, z pełnią władzy konsularnej. Ich liczba była różna: czasami było ich dwudziestu, czasami więcej, czasami mniej.

26. Następnie, gdy postanowiono wybierać konsulów również z plebsu, zaczęto wybierać ich z obu grup. Aby patrycjusze mieli większość, postanowiono wybierać dwóch konsulów z grona patrycjuszy.

27. W ten sposób powstali edylowie kurulni. Gdy konsulowie byli zajęci wojnami z sąsiadami i nie było nikogo, kto mógłby sądzić w mieście, ustanowiono pretora, nazwanego urbanus, ponieważ sądził w mieście.

28. Po kilku latach, gdy okazało się, że jeden pretor nie wystarcza, ponieważ do miasta przybywało wielu cudzoziemców, ustanowiono drugiego pretora, nazwanego peregrinus, ponieważ często sądził sprawy cudzoziemców.

29. Następnie, gdy potrzebny był urzędnik do zarządzania kwestiami wojskowymi, ustanowiono decemwirów do rozstrzygania sporów.

30. W tym samym czasie ustanowiono również czterech urzędników do zarządzania drogami oraz trzech triumwirów do bicia monet z miedzi, srebra i złota, a także trzech triumwirów do zarządzania więzieniami, aby mogli interweniować, gdy było to konieczne.

31. Ponieważ urzędnicy nie powinni pojawiać się w miejscach publicznych wieczorem, ustanowiono pięciu urzędników po obu stronach Tybru, którzy mogli pełnić funkcje urzędników.

32. Po podboju Sardynii, Sycylii, Hiszpanii i prowincji Narbońskiej, dla każdej prowincji ustanowiono tylu pretorów, ile prowincji zostało podbitych, część z nich do zarządzania sprawami miejskimi, a część do zarządzania sprawami prowincji. Następnie Sulla ustanowił sądy publiczne, takie jak sprawy o fałszerstwo, zabójstwo, spisek, i dodał czterech pretorów. Później Gajusz Juliusz Cezar ustanowił dwóch pretorów i dwóch edylów do zarządzania zbożem. W ten sposób ustanowiono dwunastu pretorów i sześciu edylów. Następnie August ustanowił szesnastu pretorów. Później Klaudiusz dodał dwóch pretorów do spraw spadkowych, a Tytus usunął jednego. Następnie Neron dodał pretorów do spraw między skarbem państwa a prywatnymi obywatelami. W ten sposób w mieście jest dziewięciu pretorów.

33. Wszystkie te urzędy są obserwowane, gdy istnieją w państwie. Gdy jednak przestają istnieć, pozostaje jeden urzędnik, który sądzi: nazywa się on prefektem miasta. Ten prefekt był kiedyś ustanawiany, ale później stał się corocznym urzędem z powodu święta Latyńskiego. Prefekt zbożowy i straży nocnej nie są urzędnikami, ale zostały ustanowione poza porządkiem dla dobra publicznego. Mimo to ci, których nazwaliśmy cisiberes, byli później ustanawiani jako edylowie na mocy senatus consultum.

34. W ten sposób w mieście sądzą dziesięciu trybunów plebejskich, dwóch konsulów, dziewięciu pretorów i sześciu edylów.

35. Wiedzę o prawie cywilnym posiadało wielu wybitnych mężów, ale ci, którzy cieszyli się największym uznaniem wśród Rzymian, to: Publiusz Papiriusz, który zebrał prawa królewskie w jedną całość. Następnie Appiusz Klaudiusz, jeden z decemwirów, który miał największy wpływ na redakcję dwunastu tablic. Po nim Appiusz Klaudiusz z tego samego rodu miał największą wiedzę: nazywany był Centummanusem, zbudował drogę Appijską, doprowadził wodę Klaudiańską i wydał wyrok w sprawie Pyrrusa, aby nie przyjmować go w mieście. Mówi się, że to on jako pierwszy napisał akcje, w tym pierwszą dotyczącą uzurpacji, choć nie zachował się żaden dokument. Ten sam Appiusz Klaudiusz, który prawdopodobnie kontynuował jego pracę, odkrył literę, że Valerii byli Valerii, a Furii byli Furii.

37. Po nich największą wiedzę posiadał Semproniusz, którego lud rzymski nazywał sofonem, a nikt przed nim ani po nim nie nosił tego przydomka. Gajusz Scypion Nasica, nazwany przez senat najlepszym, któremu nawet przyznano dom publiczny na Via Sacra, aby mógł łatwiej zostać konsulem. Następnie Kwintus Muciusz, który jako legat wysłany do Kartagińczyków, gdy miał wybór między dwiema tabliczkami, jedną oznaczającą pokój, a drugą wojnę, wybrał obie i powiedział Kartagińczykom, że powinni wybrać, którą wolą przyjąć.

38. Następnie Tyberiusz Korneliusz, jak powiedziałem, który jako pierwszy zaczął nauczać publicznie: choć nie zachowały się jego pisma, istniały liczne jego odpowiedzi i godne uwagi fakty. Następnie Sekstus Aeliusz i jego brat Publiusz Aeliusz oraz Publiusz Atiliusz mieli największą wiedzę w nauczaniu, tak że dwóch Aeliuszy zostało konsulami, a Atiliusz jako pierwszy został nazwany mądrym przez lud. Sekstusa Aeliusza chwalił również Enniusz, a zachowało się jego dzieło zatytułowane tripertita, które zawiera podstawy prawa: nazywane jest tak, ponieważ interpretacja dwunastu tablic jest na początku, a następnie pod nią znajduje się akcja ustawowa. Istnieją również trzy inne dzieła, które są mu przypisywane, choć niektórzy temu zaprzeczają: Katon wykorzystał je do pewnych celów. Następnie Marek Katon, pierwszy z rodu Porcjuszów, którego dzieła również zachowały się: wielu jego potomków również było znanych.

39. Następnie Publiusz Muciusz i Brutus oraz Maniliusz, którzy ustanowili prawo cywilne. Z nich Publiusz Muciusz pozostawił dziesięć ksiąg, Brutus siedem, a Maniliusz trzy: zachowały się również dzieła Maniliusza. Obaj byli konsulami, Brutus był pretorem, a Publiusz Muciusz został również najwyższym kapłanem.

40. Następnie Publiusz Rutiliusz Rufus, który był konsulem w Rzymie i prokonsulem Azji, Paulus Verginiusz i Kwintus Tubero, stoik z Pansae, który również był konsulem. W tym samym czasie Sekstus Pompejusz, wujek Gnejusza Pompejusza, oraz Gajusz Celiusz Antypater, który napisał historie, ale poświęcił więcej uwagi wymowie niż wiedzy prawniczej: również Lucjusz Krassus, brat Publiusza Muciusa, zwany Munianusem, którego Cyceron nazwał najbardziej wymownym wśród prawników.

41. Następnie Kwintus Muciusz, syn Publiusza, najwyższy kapłan, jako pierwszy ustanowił prawo cywilne w dziesięciu i ośmiu księgach, redagując je.

42. Uczniów Muciusza było wielu, ale najważniejsi to Akwiliusz Gallus, Balbus Lucilius, Sekstus Papiriusz, Gajusz Iuventius: z nich Gallus miał największy autorytet wśród ludu, jak twierdzi Serwiusz. Wszyscy jednak są wymieniani przez Serwiusza Sulpicjusza: w przeciwnym razie ich pisma nie są tak znane, że wszyscy ich pragną: niektóre z nich nie są nawet dostępne w rękach ludzi, a Serwiusz sam ukończył swoje księgi, dzięki czemu pamięta się o ich autorach.

43. Serwiusz Sulpicjusz, w mowach sądowych zajmował pierwsze miejsce po Marku Tulliuszu. Tradycja mówi, że Kwintus Muciusz, broniąc sprawy przyjaciela, zapytał go o zdanie w kwestii prawa, a gdy Serwiusz odpowiedział, że nie rozumie, Kwintus Mucius zapytał go po raz piąty i powiedział, że to wstyd dla patrycjusza i szlachcica nie znać prawa, w którym występuje jako mówca. Ta zniewaga skłoniła Serwiusza Taksusa do poświęcenia się prawu cywilnemu i słuchania wielu z tych, o których mówiliśmy, ucząc się od Balbusa Luciliusa, a najbardziej od Gallusa Akwiliusza, który był cercinae. Napisał wiele ksiąg, a jego dzieła są znane jako cercinae. Gdy pełnił misję dyplomatyczną, lud rzymski postawił mu posąg przed rostrami, który stoi tam do dziś obok posągu Augusta. Pozostawił około stu osiemdziesięciu ksiąg.

44. Następnie wielu kontynuowało jego pracę, głównie ci, którzy napisali księgi: Alfenus Varus Gajusz, Aulus Ofilius, Tytus Caesius, Aufidius Tucca, Aufidius Namusa, Flavius Priscus, Gajusz Ateius, Pacuvius Labeo Antistius Labeonis Antistipater, Cynna, Publicius Gellius. Z nich dziesięciu napisało osiem ksiąg, które zostały zredagowane przez Aufidiusa Namusa w stu czterdziestu księgach. Z tych uczniów największy autorytet mieli Alfenus Varus i Aulus Ofilius, z których Varus został konsulem, a Ofilius pozostał w ordo equester. Był on bardzo bliski Cezarowi i napisał wiele ksiąg o prawie cywilnym, w tym pierwszy traktat o ustawach dwudziestu tablic i pierwszy dokładny traktat o edykcie pretorskim, ponieważ przed nim Serwiusz napisał tylko dwa bardzo krótkie traktaty na ten temat.

45. W tym samym czasie był również Trebatius, który był największym uczniem Corneliusza, Aulus Cascellius, Kwintus Mucius Volusii uczeń, a nawet w testamencie Publiusza Muciusa został wyznaczony jego spadkobiercą. Był on kwestorem, ale nie chciał awansować, mimo że August oferował mu konsulat. Trebatius był bardziej kompetentny niż Cascellius, który był bardziej wymowny, a Ofilius był bardziej wykształcony od obu. Pisma Cascelliusa nie zachowały się poza jedną księgą o pięknych mowach, a Trebatiusa zachowało się kilka, choć nie są one tak często czytane.

46. Następnie Tubero, który poświęcił się Ofiliusowi: był patrycjuszem i przeszedł od praktyki sądowej do prawa cywilnego, zwłaszcza po tym, jak oskarżył Kwintusa Ligarusa przed Gajuszem Cezarem i nie uzyskał wyroku. To jest Kwintus Ligarius, który, gdy trzymał wybrzeże Afryki, nie pozwolił choremu Tuberonowi na picie wody, za co został oskarżony, a Cyceron go bronił. Zachowała się jego mowa, która jest bardzo piękna i nosi tytuł pro Quinto Ligario. Tubero był bardzo uczony w prawie publicznym i prywatnym i pozostawił wiele dzieł na oba tematy. Pisał również w stylu archaicznym, dlatego jego księgi nie są zbyt lubiane.

47. Następnie największym autorytetem byli Ateius Capito, który podążał za Ofiliusem, i Antistius Labeo, który słuchał wszystkich tych, o których mówiliśmy, i został uczniem Trebatiusa. Z nich Ateius został konsulem, a Labeo nie przyjął konsulatu oferowanego przez Augusta, ale poświęcił się studiom: podzielił rok na sześć miesięcy w Rzymie z uczniami i sześć miesięcy na pisanie ksiąg. Pozostawił czterysta tomów, z których wiele jest w obiegu. Ci dwaj stworzyli dwie różne szkoły: Ateius Capito pozostał wierny tradycji, podczas gdy Labeo, dzięki swojej inteligencji i wierności nauczaniu, wprowadził wiele innowacji.

48. W ten sposób Massurius Sabinus został następcą Ateiusa Capitona, a Nerwa następcą Labeona, co jeszcze bardziej zaostrzyło spory. Nerwa był również bardzo bliski Cezarowi. Massurius Sabinus był w ordo equester i jako pierwszy publicznie odpowiadał: później to stało się przywilejem, ale Tyberiusz Caesar przyznał to tylko jemu.

49. Aby mieć ogólną wiedzę, warto wiedzieć, że przed czasami Augusta prawo do publicznego odpowiadania nie było przyznawane przez władców, ale ci, którzy mieli zaufanie do swoich studiów, odpowiadali konsultantom. Odpowiedzi nie były podpisywane, ale często pisane przez sędziów lub potwierdzane przez tych, którzy ich konsultowali. Pierwszy cesarz August, aby zwiększyć autorytet najwyższego prawa, ustanowił, że odpowiedzi będą udzielane z jego autorytetu. Od tego czasu zaczęto prosić o to jako przywilej. Dlatego najlepszy cesarz Hadrian, gdy sędziowie prosili go o pozwolenie na odpowiadanie, odpowiedział, że nie powinni prosić, ale raczej przygotowywać się do odpowiadania, jeśli mieli zaufanie do swoich umiejętności.

50. W ten sposób Massuriusowi Sabinusowi przyznano prawo do odpowiadania ludowi przez Tyberiusza Caesara, gdy był już w podeszłym wieku i miał około pięćdziesięciu lat. Nie miał on wielkich możliwości, ale był wspierany przez swoich uczniów.

51. Następcą jego został Gajusz Kasjusz Longinus, syn córki Tubero, która była wnuczką Serwiusza Sulpicjusza, i dlatego nazywał swojego pradziadka Serwiuszem Sulpicjuszem. Był konsulem w czasach Tiberiusa, ale miał wielki autorytet w Rzymie aż do momentu, gdy został wygnany przez Cezara.

52. Wygnany przez niego na Sardynię, został przywrócony przez Wespazjana i zmarł tego samego dnia. Następcą Nerwy został Prokulus. W tym samym czasie był również syn Nerwy: był też inny Longinus z ordo equester, który później doszedł do pretury. Jednak autorytet Prokulusa był większy, ponieważ miał większą władzę. Zostali nazwani częściowo cassianami, częściowo proculianami, co zaczęło się od Capitona i Labeona.

53. Następcą Kasjusza został Caelius Sabinus, który miał dużą władzę za czasów Wespazjana. Prokulowi nastąpił Pegasus, który był prefektem miasta za czasów Wespazjana. Caeliusowi Sabinusowi nastąpił Priscus Iavolenus: Pegasowi Celsus: synowi Celsusa Priscus Neratius, który rzeczywiście był konsulem, Celsus nawet dwukrotnie: Iavolenus Priscus Aburnius Valens i Tuscianus, a także Salvius Julianus

1.3.0. De legibus senatusque consultis et longa consuetudine

1.3.1 Papinianus libro primo definitionum

Lex est commune praeceptum, virorum prudentium consultum, delictorum quae sponte vel ignorantia contrahuntur coercitio, communis rei publicae sponsio.

1.3.2 Marcianus libro primo institutionum

Nam et Demosthenes orator sic definit: touto estin nomos, hw pantas anvrwpous prosykei peivesvai dia polla, kai malista hoti pas estin nomos ehurema men kai dwron veou, dogma de anvrwpwn fronimwn, epanorvwma de twn hekousiwn kai akousiwn hamartymatwn, polews de sunvyky koiny, kav” hyn hapasi prosykei zyn tois en ty polei. Sed et philosophus summae stoicae sapientiae Chrysippus sic incipit libro, quem fecit peri nomou: ho nomos pantwn esti basileus veiwn te kai anvrwpinwn pragmatwn: dei de auton prostatyn te einai twn kalwn kai twn aisxrwn kai arxonta kai hygemona, kai kata touto kanona te einai dikaiwn kai adikwn kai twn fusei politikwn zwwn prostaktikon men hwn poiyteon, apagoreutikon de hwn ou poiyteon.

1.3.3 Pomponius libro 25 ad Sabinum

Iura constitui oportet, ut dixit Theophrastus, in his, quae epi to pleiston accidunt, non quae ek paralogou.

1.3.4 Celsus libro quinto digestorum

Ex his, quae forte uno aliquo casu accidere possunt, iura non constituuntur:

1.3.5 Celsus libro 17 digestorum

Nam ad ea potius debet aptari ius, quae et frequenter et facile, quam quae perraro eveniunt.

1.3.6 Paulus libro 17 ad Plautium.

To gar hapac y dis, ut ait Theophrastus, parabainousin hoi nomovetai.

1.3.7 Modestinus libro secundo regularum

Legis virtus haec est imperare vetare permittere punire.

1.3.8 Ulpianus libro tertio ad Sabinum

Iura non in singulas personas, sed generaliter constituuntur.

1.3.9 Ulpianus libro 16 ad edictum

Non ambigitur senatum ius facere posse.

1.3.10 Iulianus libro 59 digestorum

Neque leges neque senatus consulta ita scribi possunt, ut omnes casus qui quandoque inciderint comprehendantur, sed sufficit ea quae plerumque accidunt contineri.

1.3.11 Iulianus libro 90 digestorum

Et ideo de his, quae primo constituuntur, aut interpretatione aut constitutione optimi principis certius statuendum est.

1.3.12 Iulianus libro 15 digestorum

Non possunt omnes singillatim aut legibus aut senatus consultis comprehendi: sed cum in aliqua causa sententia eorum manifesta est, is qui iurisdictioni praeest ad similia procedere atque ita ius dicere debet.

1.3.13 Ulpianus libro primo ad edictum aedilis curulis

Nam, ut ait pedius, quotiens lege aliquid unum vel alterum introductum est, bona occasio est cetera, quae tendunt ad eandem utilitatem, vel interpretatione vel certe iurisdictione suppleri.

1.3.14 Paulus libro 54 ad edictum

Quod vero contra rationem iuris receptum est, non est producendum ad consequentias.

1.3.15 Iulianus libro 27 digestorum

In his, quae contra rationem iuris constituta sunt, non possumus sequi regulam iuris.

1.3.16 Paulus libro singulari de iure singulari

Ius singulare est, quod contra tenorem rationis propter aliquam utilitatem auctoritate constituentium introductum est.

1.3.17 Celsus libro 26 digestorum

Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem.

1.3.18 Celsus libro 29 digestorum

Benignius leges interpraetandae sunt, quo voluntas earum conservetur.

1.3.19 Celsus libro 33 digestorum

In ambigua voce legis ea potius accipienda est significatio, quae vitio caret, praesertim cum etiam voluntas legis ex hoc colligi possit.

1.3.20 Iulianus libro 55 digestorum

Non omnium, quae a maioribus constituta sunt, ratio reddi potest,

1.3.21 Neratius libro sexto membranarum

Et ideo rationes eorum, quae constituuntur, inquiri non oportet: alioquin multa ex his quae certa sunt subvertuntur.

1.3.22 Ulpianus libro 35 ad edictum

Cum lex in praeteritum quid indulget, in futurum vetat.

1.3.23 Paulus libro quarto ad Plautium

Minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt.

1.3.24 Celsus libro nono digestorum

In civile est nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius proposita iudicare vel respondere.

1.3.25 Modestinus libro octavo responsorum

Nulla iuris ratio aut aequitatis benignitas patitur, ut quae salubriter pro utilitate hominum introducuntur, ea nos duriore interpretatione contra ipsorum commodum producamus ad severitatem.

1.3.26 Paulus libro quarto quaestionum

Non est novum, ut priores leges ad posteriores trahantur.

1.3.27 Tertullianus libro primo quaestionum

Ideo, quia antiquiores leges ad posteriores trahi usitatum est, semper quasi hoc legibus inesse credi oportet, ut ad eas quoque personas et ad eas res pertinerent, quae quandoque similes erunt.

1.3.28 Paulus libro quinto ad legem Iuliam et Papiam

Sed et posteriores leges ad priores pertinent, nisi contrariae sint, idque multis argumentis probatur.

1.3.29 Paulus libro singulari ad legem Cinciam

Contra legem facit, qui id facit quod lex prohibet, in fraudem vero, qui salvis verbis legis sententiam eius circumvenit.

1.3.30 Ulpianus libro quarto ad edictum

Fraus enim legi fit, ubi quod fieri noluit, fieri autem non vetuit, id fit: et quod distat hryton apo dianoias, hoc distat fraus ab eo, quod contra legem fit.

1.3.31 Ulpianus libro 13 ad legem Iuliam et Papiam

Princeps legibus solutus est: Augusta autem licet legibus soluta non est, principes tamen eadem illi privilegia tribuunt, quae ipsi habent.

1.3.32 Iulianus libro 84 digestorum

pr. De quibus causis scriptis legibus non utimur, id custodiri oportet, quod moribus et consuetudine inductum est: et si qua in re hoc deficeret, tunc quod proximum et consequens ei est: si nec id quidem appareat, tunc ius, quo urbs Roma utitur, servari oportet.

1. Inveterata consuetudo pro lege non immerito custoditur, et hoc est ius quod dicitur moribus constitutum. Nam cum ipsae leges nulla alia ex causa nos teneant, quam quod iudicio populi receptae sunt, merito et ea, quae sine ullo scripto populus probavit, tenebunt omnes: nam quid interest suffragio populus voluntatem suam declaret an rebus ipsis et factis? Quare rectissime etiam illud receptum est, ut leges non solum suffragio legis latoris, sed etiam tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur.

1.3.33 Ulpianus libro primo de officio proconsulis

Diuturna consuetudo pro iure et lege in his quae non ex scripto descendunt observari solet.

1.3.34 Ulpianus libro quarto de officio proconsulis

Cum de consuetudine civitatis vel provinciae confidere quis videtur, primum quidem illud explorandum arbitror, an etiam contradictio aliquando iudicio consuetudo firmata sit.

1.3.35 Hermogenianus libro primo epitomarum

Sed et ea, quae longa consuetudine comprobata sunt ac per annos plurimos observata, velut tacita civium conventio non minus quam ea quae scripta sunt iura servantur.

1.3.36 Paulus libro septimo ad Sabinum

Immo magnae auctoritatis hoc ius habetur, quod in tantum probatum est, ut non fuerit necesse scripto id comprehendere.

1.3.37 Paulus libro primo quaestionum

Si de interpretatione legis quaeratur, in primis inspiciendum est, quo iure civitas retro in eiusmodi casibus usa fuisset: optima enim est legum interpres consuetudo.

1.3.38 Callistratus libro primo quaestionum

Nam imperator noster Severus rescripsit in ambiguitatibus quae ex legibus proficiscuntur consuetudinem aut rerum perpetuo similiter iudicatarum auctoritatem vim legis optinere debere.

1.3.39 Celsus libro 23 digestorum

Quod non ratione introductum, sed errore primum, deinde consuetudine optentum est, in aliis similibus non optinet.

1.3.40 Modestinus libro secundo regularum

Ergo omne ius aut consensus fecit aut necessitas constituit aut firmavit consuetudo.

1.3.41 Ulpianus libro secundo institutionum

Totum autem ius constitit aut in adquirendo aut in conservando aut in minuendo: aut enim hoc agitur, quemadmodum quid cuiusque fiat, aut quemadmodum quis rem vel ius suum conservet, aut quomodo alienet aut admittat.

1.3.0. O ustawach, senatus consultach i długotrwałym zwyczaju

1.3.1. Papinian, księga 1 definicji

Ustawa to wspólna dyrektywa, konsultacja mądrych ludzi, środek przymusu wobec przestępstw popełnianych z własnej woli lub niewiedzy, wspólna gwarancja państwa.

1.3.2. Marcjan, księga 1 instytucji

Nawet Demostenes, mówca, definiuje to w następujący sposób: Prawo to jest tym, co wszyscy ludzie uznają za korzystne, a przede wszystkim to, co jest prawem dla wszystkich, a nie tylko dla jednostek. Jest to zasada rozumu, przewodnik dla tych, którzy rządzą i podlegają, wspólny zwyczaj, dzięki któremu każdy może żyć w zgodzie z prawem. Nawet stoicki filozof Chryzyp, mistrz najwyższej mądrości, rozpoczyna swoją pracę O prawie w następujący sposób: Prawo jest królem i władcą wszystkich rzeczy, zarówno tych, które są sprawiedliwe, jak i niesprawiedliwe. Musi ono być strażnikiem tego, co dobre i złe, władcą i opiekunem. Jest ono miarą tego, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe, i przewodnikiem dla spraw politycznych: niektóre rzeczy są przez nie tworzone, inne zakazane.

1.3.3. Pomponiusz w 25 mowie do Sabinusa

Prawa powinny być ustanawiane w odniesieniu do tego, co najczęściej się zdarza, a nie tego, co wynika z błędnego rozumowania, jak powiedział Teofrast.

1.3.4. Celsus, księga 5 digestów

Prawa nie są ustanawiane w odniesieniu do tych przypadków, które mogą zdarzyć się tylko w jednym konkretnym przypadku.

1.3.5. Celsus, księga 17 digestów

Prawa powinny być raczej dostosowane do tych rzeczy, które zdarzają się często i łatwo, niż do tych, które zdarzają się rzadko.

1.3.6. Paulus w 17 mowie do Plautiusza

Jak bowiem mówi Teofrast, prawa są ustanawiane w odniesieniu do tego, co najczęściej się zdarza.

1.3.7 Modestyn, księga 2 reguł

Cnotą prawa jest nakazywać, zakazywać, pozwalać i karać.

1.3.8 Ulpian w 3 mowie do Sabinusa

Prawa nie są ustanawiane dla poszczególnych osób, lecz ogólnie.

1.3.9 Ulpian, księga 16 komentarza do edyktu

Nie ma wątpliwości, że senat może tworzyć prawo.

1.3.10 Julian, księga 59 digestów

Ani ustawy, ani uchwały senatu nie mogą być sformułowane w taki sposób, aby objąć wszystkie możliwe przypadki, które mogą się zdarzyć. Wystarczy, że obejmują te, które zdarzają się najczęściej.

1.3.11 Julian, księga 90 digestów

Dlatego to, co zostało ustanowione po raz pierwszy, powinno być dokładniej określone albo przez interpretację, albo przez konstytucję najlepszego władcy.

1.3.12 Julian, księga 15 digestów

Nie wszystkie przypadki mogą być objęte pojedynczo ani przez ustawy, ani przez uchwały senatu. Gdy jednak w jakiejś sprawie wyraźnie ujawniła się opinia tych, którzy tworzą prawo, sędzia powinien stosować podobne przypadki i orzekać zgodnie z takim prawem.

1.3.13 Ulpian, księga 1 komentarza do edyktu edyla kurulnego

Jak mówi Pediusz, ilekroć ustawa wprowadza coś na korzyść jednej lub drugiej strony, jest dobrą okazją, aby uzupełnić pozostałe kwestie, które zmierzają do tego samego celu, albo przez interpretację, albo przez jurysprudencję.

1.3.14 Paulus, księga 54 komentarza do edyktu

To, co zostało przyjęte wbrew rozumowi prawa, nie powinno być stosowane do konsekwencji.

1.3.15 Julian, księga 27 digestów

W tych przypadkach, które zostały ustanowione wbrew rozumowi prawa, nie możemy stosować zasad prawa.

1.3.16 Paulus, księga pojedyncza o prawie

Prawo pojedyncze to takie, które zostało wprowadzone wbrew treści rozumu prawa, ale ze względu na pewną korzyść przez autorytet tych, którzy je ustanowili.

1.3.17 Celsus, księga 26 digestów

Znajomość praw nie polega na pamiętaniu ich słów, lecz na rozumieniu ich mocy i znaczenia.

1.3.18 Celsus, księga 29 digestów

Prawa powinny być interpretowane w sposób bardziej życzliwy, aby zachować ich ducha.

1.3.19 Celsus, księga 33 digestów

W przypadku niejasnych słów ustawy należy przyjąć takie znaczenie, które jest wolne od błędu, zwłaszcza gdy z tego można wywnioskować wolę ustawodawcy.

1.3.20 Julian, księga 55 digestów

Nie wszystko, co zostało ustanowione przez naszych przodków, można wytłumaczyć.

1.3.21 Neratius, księga 6 komentarza do spraw

Dlatego nie należy dociekać przyczyn tego, co zostało ustanowione, ponieważ w przeciwnym razie wiele rzeczy, które są pewne, zostanie podważonych.

1.3.22 Ulpian, księga 35 komentarza do edyktu

Jeśli ustawa coś dopuszcza w przeszłości, to w przyszłości tego zakazuje.

1.3.23 Paulus, księga 4 komentarza do Plautiusza

Najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację.

1.3.24 Celsus, księga 9 digestów

W sprawach cywilnych nie należy orzekać lub odpowiadać na podstawie pojedynczego fragmentu ustawy, nie rozważając całości.

1.3.25 Modestyn, księga 8 responsów

Nie ma podstaw prawnych ani względów słuszności, które pozwalałyby na interpretowanie przepisów w sposób bardziej surowy, niż to było zamierzone dla dobra ludzi.

1.3.26 Paulus, księga 4 kwestii

Nie jest niczym nowym, że wcześniejsze ustawy są stosowane do późniejszych.

1.3.27 Tertullian, księga 1 kwestii

Dlatego, ponieważ wcześniejsze ustawy są często stosowane do późniejszych, zawsze należy zakładać, że ustawy obejmują osoby i rzeczy, które w przyszłości będą podobne do tych, które były objęte wcześniej.

1.3.28 Paulus, księga 5 komentarza do ustawy Julii i Papii

Podobnie późniejsze ustawy odnoszą się do wcześniejszych, o ile nie są z nimi sprzeczne, co jest potwierdzone wieloma argumentami.

1.3.29 Paulus, księga pojedyncza komentarza do ustawy Cincia

Wbrew ustawie działa ten, kto robi to, co ustawa zakazuje, natomiast wbrew jej duchowi ten, kto obchodzi jej słowa, osiągając cel sprzeczny z jej intencją.

1.3.30 Ulpian, księga 4 komentarza do edyktu

Oszustwo wobec prawa polega na tym, że to, czego prawo nie chciało, zostało zrobione, a to, czego nie zakazało, zostało zrobione. To, co różni się od zamierzenia, różni się od oszustwa wobec tego, co jest sprzeczne z prawem.

1.3.31 Ulpian, księga 13 praw Iuliana i Papiama

Cesarz jest zwolniony z przestrzegania praw. Augusta, choć nie była zwolniona z przestrzegania praw, otrzymała te same przywileje, które mieli cesarze. Cesarze przyznają te same przywileje, które sami posiadają.

1.3.32 Julian, księga 84 digestów

W sprawach, w których nie korzystamy z pisanych ustaw, należy chronić to, co jest utrwalone przez obyczaje i zwyczaje. Jeśli w jakiejś sprawie brakuje tego, należy stosować to, co jest najbliższe i konsekwentne. Jeśli i to nie występuje, należy stosować prawo, którym posługuje się Rzym. Utrwalony zwyczaj słusznie jest traktowany jak prawo, a to prawo nazywane jest prawem opartym na obyczajach. Ponieważ same ustawy wiążą nas tylko dlatego, że zostały zaakceptowane przez głosowanie ludu, słusznie też te, które zostały zaakceptowane przez lud bez pisemnej formy, są wiążące dla wszystkich: nie ma różnicy, czy lud wyraża swoją wolę przez głosowanie, czy przez fakty i czyny. Dlatego słusznie przyjęto, że ustawy mogą być uchylone przez długotrwały brak ich stosowania.

1. Utrwalony zwyczaj słusznie jest traktowany jak prawo i to jest prawo, które nazywane jest prawem opartym na obyczajach. Ponieważ same ustawy wiążą nas tylko dlatego, że zostały zaakceptowane przez głosowanie ludu, słusznie też te, które zostały zaakceptowane przez lud bez pisemnej formy, są wiążące dla wszystkich: nie ma różnicy, czy lud wyraża swoją wolę przez głosowanie, czy przez fakty i czyny. Dlatego słusznie przyjęto, że ustawy mogą być uchylone przez długotrwały brak ich stosowania.

1.3.33 Ulpian, księga 1 o urzędzie prokonsula

Długotrwały zwyczaj jest przestrzegany jak prawo i ustawa w tych sprawach, które nie pochodzą z pisemnych źródeł.

1.3.34 Ulpian, księga 4 o urzędzie prokonsula

Jeśli ktoś ufa długotrwałemu zwyczajowi miasta lub prowincji, najpierw należy sprawdzić, czy ten zwyczaj został kiedykolwiek potwierdzony przez orzeczenie sądu.

1.3.35 Hermogenian, księga 1 prawa

Podobnie te zwyczaje, które zostały potwierdzone przez długotrwałą praktykę i obserwowane przez wiele lat, są traktowane jak prawa pisane.

1.3.36 Paulus, księga 7 mów do Sabinusa

W rzeczywistości to prawo ma wielką moc, które zostało tak dobrze potwierdzone, że nie było potrzeby zapisywania go.

1.3.37 Paulus, księga 1 kwestii

Jeśli chodzi o interpretację ustawy, należy przede wszystkim sprawdzić, jakim prawem miasto posługiwało się w podobnych przypadkach w przeszłości: najlepszą interpretatorką praw jest bowiem zwyczaj.

1.3.38 Callistratus, księga 1 kwestii

Nasz cesarz Sewer stwierdził, że w przypadku wątpliwości wynikających z ustaw, zwyczaj lub autorytet stałego orzekania w podobnych sprawach powinien mieć moc prawa.

1.3.39 Celsus, księga 23 digestów

To, co zostało wprowadzone nie z powodu rozumu, lecz przez pomyłkę, a następnie utrwalone przez zwyczaj, nie obowiązuje w innych podobnych przypadkach.

1.3.40 Modestyn, księga 2 reguł

Zatem wszelkie prawo zostało ustanowione albo przez umowę, albo przez konieczność, albo utrwalone przez zwyczaj.

1.3.41 Ulpian, księga 2 instytucji

Całe prawo dotyczy albo nabywania, albo zachowania, albo ograniczania: albo bowiem dotyczy tego, jak coś ma być wykonane, albo jak ktoś ma zachować swoją rzecz lub prawo, albo jak ma je zmniejszyć lub przyjąć.

1.4.0. De constitutionibus principum

1.4.1 Ulpianus libro primo institutionum

pr. Quod principi placuit, legis habet vigorem: utpote cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem conferat.

1. Quodcumque igitur imperator per epistulam et subscriptionem statuit vel cognoscens decrevit vel de plano interlocutus est vel edicto praecepit, legem esse constat. Haec sunt quas vulgo constitutiones appellamus.

2. Plane ex his quaedam sunt personales nec ad exemplum trahuntur: nam quae princeps alicui ob merita indulsit vel si quam poenam irrogavit vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur.

1.4.2 Ulpianus libro quarto fideicommissorum

In rebus novis constituendis evidens esse utilitas debet, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est.

1.4.3 Iavolenus libro 13 epistularum

Beneficium imperatoris, quod a divina scilicet eius indulgentia proficiscitur, quam plenissime interpretari debemus.

1.4.4 Modestinus libro secundo excusationum

Ahi metagenesterai diataceis isxuroterai twn pro autwn eisin.

1.4.0. O konstytucjach cesarzy

1.4.1 Ulpian, księga 1 instytucji

To, co cesarzowi się podoba, ma moc prawa: podobnie jak ustawa o jego władzy, na mocy której lud przekazuje mu i w niego całą swoją władzę i potęgę.

1. Wszystko, co cesarz ustanowił w liście i podpisał, albo orzekł po rozpoznaniu sprawy, albo postanowił otwarcie, albo nakazał edyktem, jest uważane za prawo. Te są tymi, które potocznie nazywamy konstytucjami.

2. Niektóre z nich są osobiste i nie stanowią precedensu: ponieważ to, co cesarz przyznał komuś za zasługi, nałożył karę lub interweniował bez precedensu, nie wychodzi poza osobę.

1.4.2 Ulpian, księga 4 o fideikomisach

W przypadku ustanawiania praw w nowych sytuacjach powinna być oczywista korzyść, aby odejść od tego prawa, które przez długi czas było uważane za sprawiedliwe.

1.4.3 Javolenus, księga 13 listów

Łaska cesarza, która pochodzi z jego boskiej łaskawości, powinna być interpretowana w jak najszerszy sposób.

1.4.4 Modestinus, księga 2 o usprawiedliwieniach

Ci, którzy tworzą testamenty i umowy, często robią to dla własnych korzyści.

1.5.0. De statu hominum

1.5.1 Gaius libro primo institutionum

Omne ius quo utimur vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones.

1.5.2 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum

Cum igitur hominum causa omne ius constitutum sit, primo de personarum statu ac post de ceteris, ordinem edicti perpetui secuti et his proximos atque coniunctos applicantes titulos ut res patitur, dicemus.

1.5.3 Gaius libro primo institutionum

Summa itaque de iure personarum divisio haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut servi.

1.5.4 Florentinus libro nono institutionum

pr. Libertas est naturalis facultas eius quod cuique facere libet, nisi si quid vi aut iure prohibetur.

1. Servitus est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.

2. Servi ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere ac per hoc servare nec occidere solent.

3. Mancipia vero dicta, quod ab hostibus manu capiantur.

1.5.5 Marcianus libro primo institutionum

pr. Et servorum quidem una est condicio: liberorum autem hominum quidam ingenui sunt, quidam libertini.

1. Servi autem in dominium nostrum rediguntur aut iure civili aut gentium: iure civili, si quis se maior viginti annis ad pretium participandum venire passus est. Iure gentium servi nostri sunt, qui ab hostibus capiuntur aut qui ex ancillis nostris nascuntur.

2. Ingenui sunt, qui ex matre libera nati sunt: sufficit enim liberam fuisse eo tempore quo nascitur, licet ancilla concepitet e contrario si libera conceperit, deinde ancilla pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci. (Nec interest iustis nuptiis concepit an volgo), quia non debet calamitas matris nocere ei qui in ventre est.

3. Ex hoc quaesitum est, si ancilla praegnas manumissa sit, deinde ancilla postea facta aut expulsa civitate pepererit, liberum an servum pariat. Et tamen rectius probatum est liberum nasci et sufficere ei qui in ventre est liberam matrem vel medio tempore habuisse.

1.5.6 Gaius libro primo institutionum

Libertini sunt, qui ex iusta servitute manumissi sunt.

1.5.7 Paulus libro singulari de portionibus, quae liberis damnatorum conceduntur

Quae liberis damnatorum conceduntur. Qui in utero est, perinde ac si in rebus humanis esset custoditur, quotiens de commodis ipsius partus quaeritur: quamquam alii antequam nascatur nequaquam prosit.

1.5.8 Papinianus libro tertio quaestionum

Imperator Titus Antoninus rescripsit non laedi statum liberorum ob tenorem instrumenti male concepti.

1.5.9 Papinianus libro 31 quaestionum

In multis iuris nostri articulis deterior est condicio feminarum quam masculorum.

1.5.10 Ulpianus libro primo ad Sabinum

Quaeritur: hermaphroditum cui comparamus? Et magis puto eius sexus aestimandum, qui in eo praevalet.

1.5.11 Paulus libro 18 responsorum

Paulus respondit eum, qui vivente patre et ignorante de coniunctione filiae conceptus est, licet post mortem avi natus sit, iustum filium ei ex quo conceptus est esse non videri.

1.5.12 Paulus libro 19 responsorum

Septimo mense nasci perfectum partum iam receptum est propter auctoritatem doctissimi viri Hippocratis: et ideo credendum est eum, qui ex iustis nuptiis septimo mense natus est, iustum filium esse.

1.5.13 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum

Servus in causa capitali fortunae iudici a domino commissus, etsi fuerit absolutus, non fit liber.

1.5.14 Paulus libro quarto sententiarum

Non sunt liberi, qui contra formam humani generis converso more procreantur: veluti si mulier monstrosum aliquid aut prodigiosum enixa sit. Partus autem, qui membrorum humanorum officia ampliavit, aliquatenus videtur effectus et ideo inter liberos connumerabitur.

1.5.15 Tryphoninus libro decimo disputationum

Arescusa, si tres peperit libera esse testamento iussa, primo partu unum, secundo tres peperit: quaesitum est, an et quis eorum liber esset. Haec condicio libertati adposita iam implenda mulieri est. Sed non dubitari debet, quin ultimus liber nascatur: nec enim natura permisit simul uno impetu duos infantes de utero matris excedere, ut ordine incerto nascentium non appareat, uter in servitute libertateve nascatur. Incipiente igitur partu existens condicio efficit, ut ex libera edatur quod postea nascitur, veluti si quaelibet alia condicio libertati mulieris adposita parturiente ea existat. Vel manumissa sub hac condicione, si decem milia heredi titiove dederit, eo momento quo parit per alium impleverit condicionem: iam libera peperisse credenda est.

1.5.16 Ulpianus libro sexto disputationum

Idem erit, si eadem arescusa primo duo pepererat, postea geminos ediderat: dicendum est enim non posse dici utrumque ingenuum nasci, sed eum qui posterior nascitur. Quaestio ergo facti potius est, non iuris.

1.5.17 Ulpianus libro 22 ad edictum

In orbe Romano qui sunt ex constitutione imperatoris Antonini cives Romani effecti sunt.

1.5.18 Ulpianus libro 27 ad Sabinum

Imperator Hadrianus publicio Marcello rescripsit liberam, quae praegnas ultimo supplicio damnata est, liberum parere et solitum esse servari eam, dum partum ederet. Sed si ei, quae ex iustis nuptiis concepit, aqua et igni interdictum est, civem Romanum parit et in potestate patris.

1.5.19 Celsus libro 29 digestorum

Cum legitimae nuptiae factae sint, patrem liberi sequuntur: volgo quaesitus matrem sequitur.

1.5.20 Ulpianus libro 38 ad Sabinum

Qui furere coepit, et statum et dignitatem in qua fuit et magistratum et potestatem videtur retinere, sicut rei suae dominium retinet.

1.5.21 Modestinus libro septimo regularum

Homo liber, qui se vendidit, manumissus non ad suum statum revertitur, quo se abdicavit, sed efficitur libertinae condicionis.

1.5.22 Modestinus libro 12 responsorum

Herennius Modestinus respondit, si eo tempore enixa est ancilla, quo secundum legem donationis manumissa esse debuit, cum ex constitutione libera fuerit, ingenuum ex ea natum.

1.5.23 Modestinus libro primo pandectarum

Volgo concepti dicuntur qui patrem demonstrare non possunt, vel qui possunt quidem, sed eum habent, quem habere non licet. qui et spurii appellantur para tyn sporan.

1.5.24 Ulpianus libro 27 ad Sabinum

Lex naturae haec est, ut qui nascitur sine legitimo matrimonio matrem sequatur, nisi lex specialis aliud inducit.

1.5.25 Ulpianus libro primo ad legem Iuliam et Papiam

Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sententia lata est, quamvis fuerit libertinus: quia res iudicata pro veritate accipitur.

1.5.26 Iulianus libro 69 digestorum

Qui in utero sunt, in toto paene iure civili intelleguntur in rerum natura esse. Nam et legitimae hereditates his restituuntur: et si praegnas mulier ab hostibus capta sit, id quod natum erit postliminium habet, item patris vel matris condicionem sequitur: praeterea si ancilla praegnas subrepta fuerit, quamvis apud bonae fidei emptorem pepererit, id quod natum erit tamquam furtivum usu non capitur: his consequens est, ut libertus quoque, quamdiu patroni filius nasci possit, eo iure sit, quo sunt qui patronos habent.

1.5.27 Ulpianus libro quinto opinionem

Eum, qui se libertinum esse fatetur, nec adoptando patronus ingenuum facere potuit.

1.5.0. O statusie osób

1.5.1 Gajusz, księga 1 instytucji

Wszelkie prawo, którym się posługujemy, dotyczy albo osób, albo rzeczy, albo powództw.

1.5.2 Hermogenianus, księga 1 praw

Ponieważ całe prawo zostało ustanowione ze względu na ludzi, najpierw omówimy status osób, a następnie inne kwestie, zgodnie z porządkiem edyktu wieczystego i stosując tytuły bliskie i powiązane z rzeczami, jak to przewiduje prawo.

1.5.3 Gajusz, księga 1 instytucji

Podział prawa osobowego jest następujący: wszyscy ludzie są albo wolni, albo są niewolnikami.

1.5.4 Florentinus, księga 9 instytucji

Wolność to naturalna zdolność do robienia tego, co się chce, chyba że coś jest zabronione siłą lub prawem.

1. Niewolnictwo to ustanowienie prawa narodów, w którym ktoś poddaje się wbrew naturze władzy innej osoby.

2. Niewolnicy są tak nazywani, ponieważ cesarze sprzedają jeńców i w ten sposób zachowują ich, nie zabijając.

3. Natomiast mancipia to ci, którzy są chwytani ręką [od wrogów].

1.5.5 Marcianus, księga 1 instytucji

Niewolnicy mają jeden status: ludzie wolni dzielą się na urodzonych wolno i wyzwoleńców.

1. Niewolnicy stają się naszymi niewolnikami albo na mocy prawa cywilnego, albo prawa narodów: na mocy prawa cywilnego, jeśli ktoś osiągnął wiek 20 lat i ma prawo do udziału w sprzedaży; na mocy prawa narodów, jeśli zostali schwytani przez wrogów lub urodzili się z niewolnic.

2. Ludzie urodzeni wolno to ci, którzy urodzili się z matki wolnej: wystarczy, że matka była wolna w czasie narodzin, nawet jeśli później została niewolnicą (nie ma znaczenia, czy małżeństwo było prawowite, czy nie), ponieważ nie można szkodzić dziecku w łonie matki.

3. Pytanie: Jeśli brzemienna niewolnica zostanie wyzwolona, a następnie zostanie sprzedana lub wypędzona z miasta i urodzi dziecko, czy będzie to dziecko wolne czy niewolnik? Odpowiedź: Słusznie uznano, że dziecko powinno być wolne, a wystarczy, że dziecko miało wolną matkę w jakimkolwiek momencie.

1.5.6 Gajusz, księga 1 instytucji

Wyzwoleńcy to ci, którzy zostali wyzwoleni z uczciwej niewoli.

1.5.7 Paulus, księga pojedyncza o częściach przysługujących dzieciom skazanych

Dziecko w łonie matki jest chronione tak samo jak w przypadku rzeczy ludzkich, gdy chodzi o korzyści z porodu, chociaż niektórzy twierdzą, że dziecko nie odnosi żadnej korzyści przed narodzinami.

1.5.8 Papinian, księga 3 kwestii

Cesarz Tytus Antoninus odpowiedział, że status wyzwoleńców nie powinien być naruszony z powodu błędnego sformułowania dokumentu.

1.5.9 Papinian, księga 31 kwestii

W wielu przepisach naszego prawa sytuacja kobiet jest gorsza niż mężczyzn.

1.5.10 Ulpian, księga 1 komentarza do Sabinusa

Pytanie: komu przypisać hermafrodytę? I uważam, że należy ocenić jego płeć na podstawie tej, która dominuje w nim.

1.5.11 Paulus, księga 18 responsów

Paulus odpowiedział, że dziecko urodzone z córki, która zaszła w ciążę za życia ojca i bez jego wiedzy, nawet jeśli urodziło się po śmierci dziadka, nie jest uważane za prawowitego syna.

1.5.12 Paulus, księga 19 responsów

Dziecko urodzone w siódmym miesiącu jest już uważane za urodzone, zgodnie z autorytetem najbardziej uczonego człowieka Hipokratesa. Dlatego dziecko urodzone z prawowitego małżeństwa w siódmym miesiącu jest uważane za prawowitego syna.

1.5.13 Hermogenianus, księga 1 praw

Niewolnik oddany w ręce sędziego w sprawie kryminalnej, nawet jeśli zostanie uniewinniony, nie staje się wolny.

1.5.14 Paulus, księga 4 sentencji

Nie są wolni ci, którzy zostali poczęci wbrew naturze ludzkiego rozmnażania, na przykład jeśli kobieta urodzi potwora lub coś niezwykłego. Jednak potomstwo, które rozszerzyło funkcje ludzkich członków, wydaje się mieć pewną formę i dlatego jest zaliczane do wolnych.

1.5.15 Tryphoninus, księga 10 dyskusji

Arescusa, która urodziła trójkę dzieci na mocy testamentu, w pierwszym porodzie jedno, a w drugim troje, pytanie: czy którekolwiek z nich będzie wolne i które? Warunek wolności został nałożony na kobietę już w momencie rozpoczęcia porodu. Nie ma wątpliwości, że ostatnie dziecko będzie wolne: natura nie pozwala, aby dwoje dzieci narodziło się jednocześnie z łona matki w nieokreślonym porządku, tak aby nie było jasne, które urodziło się w niewoli, a które w wolności. Od momentu rozpoczęcia porodu warunek wolności zaczyna obowiązywać, więc to, co urodzi się później, będzie wolne, podobnie jak gdyby inny warunek wolności został nałożony na kobietę w trakcie porodu. Nawet jeśli kobieta została wyzwolona pod tym warunkiem, że dała dziesięć milionów sestercji spadkobiercy w momencie porodu, w chwili gdy zaczyna rodzić, warunek jest już spełniony, więc uważa się, że już urodziła wolne dziecko.

1.5.16 Ulpian, księga 6 dyskusji

Podobnie będzie, jeśli ta sama Arescusa najpierw urodziła dwoje dzieci, a potem bliźnięta: należy stwierdzić, że nie można powiedzieć, że oboje urodzili się wolni, ale to, które urodziło się później. Jest to kwestia faktu, a nie prawa.

1.5.17 Ulpian, księga 22 komentarza do edyktu

W Imperium Rzymskim ci, którzy zostali uczynieni obywatelami rzymskimi na mocy konstytucji cesarza Antoninusa, są obywatelami rzymskimi.

1.5.18 Ulpian, księga 27 komentarza do Sabinusa

Cesarz Hadrian napisał do Marka, że wolna kobieta, która została skazana na śmierć za ciążę, powinna urodzić wolne dziecko i zostać ułaskawiona, dopóki nie urodzi. Jeśli jednak kobieta, która zaszła w ciążę z prawowitego małżeństwa, została skazana na karę wody i ognia, rodzi obywatela rzymskiego i pozostaje pod władzą ojca.

1.5.19 Celsus, księga 29 digestów

Po zawarciu prawowitego małżeństwa dzieci idą za ojcem: zwyczajowo pytanie o matkę.

1.5.20 Ulpian, księga 38 komentarza do Sabinusa

Kto zaczął pełnić urząd, wydaje się zachowywać swój status, godność, urząd i władzę, podobnie jak zachowuje władzę nad swoją rzeczą.

1.5.21 Modestinus, księga 7 reguł

Wolny człowiek, który sprzedał się w niewolę, nie odzyskuje swojego dawnego statusu, ale staje się wyzwoleńcem.

1.5.22 Modestinus, księga 12 responsów

Herennius Modestinus odpowiedział, że jeśli niewolnica zaszła w ciążę w czasie, gdy zgodnie z ustawą o darowiźnie miała zostać wyzwolona, a następnie została wyzwolona na mocy konstytucji, to dziecko urodzone z niej będzie wolne.

1.5.23 Modestinus, księga 1 pandektów

Zwyczajowo nazywa się volgo concepti tych, którzy nie mogą wskazać ojca lub mogą, ale mają ojca, którego mieć nie powinni. Są oni również nazywani spurii [spuściznami].

1.5.24 Ulpian, księga 27 mów do Sabinusa

Prawo natury mówi, że dziecko urodzone poza prawowitym małżeństwem powinno iść za matką, chyba że specjalna ustawa stanowi inaczej.

1.5.25 Ulpian, księga 1 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Należy uznać za wolnego nawet tego, wobec kogo wydano wyrok skazujący, jeśli w rzeczywistości był wyzwoleńcem: ponieważ wyrok sądowy jest uważany za prawdziwy.

1.5.26 Julian, księga 69 digestów

Dzieci w łonie matki są prawie w całości traktowane jak rzeczy w prawie cywilnym. Prawowite dziedzictwa są im zwracane: jeśli brzemienna kobieta zostanie schwytana przez wrogów, dziecko urodzone po jej powrocie ma status podobny do tego, który miała matka; jeśli brzemienna niewolnica zostanie porwana, a urodzi dziecko u dobrego wiary nabywcy, dziecko nie jest uważane za skradzione i nie podlega zwrotowi. Z tego wynika, że wyzwoleniec, dopóki może urodzić się syn patrona, powinien być traktowany tak samo jak inni wyzwoleńcy.

1.5.27 Ulpian, księga 5 opinii

Cesarz nie może adoptować wyzwoleńca, aby uczynić go wolnym.

1.6.0. De his qui sui vel alieni iuris sunt

1.6.1 Gaius libro primo institutionum

pr. De iure personarum alia divisio sequitur, quod quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt. Videamus itaque de his, quae alieno iuri subiectae sunt: nam si cognoverimus quae istae personae sunt, simul intellegemus quae sui iuris sunt. Dispiciamus itaque de his, quae in aliena potestate sunt.

1. Igitur in potestate sunt servi dominorum (quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes peraeque gentes animadvertere possumus dominis in servos vitae necisque potestatem fuisse) et quodcumque per servum adquiritur, id domino adquiritur.

2. Sed hoc tempore nullis hominibus, qui sub imperio Romano sunt, licet supra modum et sine causa legibus cognita in servos suos saevire. Nam ex constitutione divi Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur, quam qui alienum servum occiderit. Sed et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione coercetur.

1.6.2 Ulpianus libro octavo de officio proconsulis

Si dominus in servos saevierit vel ad impudicitiam turpemque violationem compellat, quae sint partes praesidis, ex rescripto divi Pii ad Aelium Marcianum proconsulem Baeticae manifestabitur. Cuius rescripti verba haec sunt: „Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi: sed dominorum interest, ne auxilium contra saevitiam vel famem vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. Ideoque cognosce de querellis eorum, qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube ita, ut in potestate domini non revertantur. Qui si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet me admissum severius exsecuturum”. Divus etiam Hadrianus Umbriciam quandam matronam in quinquennium relegavit, quod ex levissimis causis ancillas atrocissime tractasset.

1.6.3 Gaius libro primo institutionum

Item in potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nuptiis procreaverimus: quod ius proprium civium Romanorum est.

1.6.4 Ulpianus libro primo institutionum

Nam civium Romanorum quidam sunt patres familiarum, alii filii familiarum, quaedam matres familiarum, quaedam filiae familiarum. Patres familiarum sunt, qui sunt suae potestatis sive puberes sive impuberes: simili modo matres familiarum; filii familiarum et filiae, quae sunt in aliena potestate. Nam qui ex me et uxore mea nascitur, in mea potestate est: item qui ex filio meo et uxore eius nascitur, id est nepos meus et neptis, aeque in mea sunt potestate, et pronepos et proneptis et deinceps ceteri.

1.6.5 Ulpianus libro 36 ad Sabinum

Nepotes ex filio mortuo avo reccidere solent in filii potestatem, hoc est patris sui: simili modo et pronepotes et deinceps vel in filii potestate, si vivit et in familia mansit, vel in eius parentis, qui ante eos in potestate est. Et hoc non tantum in naturalibus, verum in adoptivis quoque iuris est.

1.6.6 Ulpianus libro nono ad Sabinum

Filium eum definimus, qui ex viro et uxore eius nascitur. Sed si fingamus afuisse maritum verbi gratia per decennium, reversum anniculum invenisse in domo sua, placet nobis Iuliani sententia hunc non esse mariti filium. Non tamen ferendum Iulianus ait eum, qui cum uxore sua adsidue moratus nolit filium adcognoscere quasi non suum. Sed mihi videtur, quod et Scaevola probat, si constet maritum aliquamdiu cum uxore non concubuisse infirmitate interveniente vel alia causa, vel si ea valetudine paterfamilias fuit ut generare non possit, hunc, qui in domo natus est, licet vicinis scientibus, filium non esse.

1.6.7 Ulpianus libro 25 ad Sabinum

Si qua poena pater fuerit affectus, ut vel civitatem amittat vel servus poenae efficiatur, sine dubio nepos filii loco succedit.

1.6.8 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

pr. Patre furioso liberi nihilominus in patris sui potestate sunt: idem et in omnibus est parentibus, qui habent liberos in potestate. Nam cum ius potestatis moribus sit receptum nec possit desinere quis habere in potestate, nisi exierint liberi quibus casibus solent, nequaquam dubitandum est remanere eos in potestate. Quare non solum eos liberos in potestate habebit, quos ante furorem genuit, verum et si qui ante furorem concepti in furore editi sunt. Sed et si in furore agente eo uxor concipiat, videndum an in potestate eius nascatur filius: nam furiosus licet uxorem ducere non possit, retinere tamen matrimonium potest: quod cum ita se habeat, in potestate filium habebit. Proinde et si furiosa sit uxor, ex ea ante conceptus in potestate nascetur: sed et in furore eius conceptus ab eo qui non furebat sine dubio in potestate nascetur, quia retinetur matrimonium. Sed et si ambo in furore agant et uxor et maritus et tunc concipiat, partus in potestate patris nascetur, quasi voluntatis reliquiis in furiosis manentibus: nam cum consistat matrimonium altero furente, consistet et utroque.

1. Adeo autem retinet ius potestatis pater furiosus, ut et adquiratur illi commodum eius, quod filius adquisivit.

1.6.9 Pomponius libro 16 ad Quintum Mucium

Filius familias in publicis causis loco patris familias habetur, veluti ut magistratum gerat, ut tutor detur.

1.6.10 Ulpianus quarto ad legem Iuliam et Papiam

Si iudex nutriri vel ali oportere pronuntiaverit, dicendum est de veritate quaerendum, filius sit an non: neque enim alimentorum causa veritati facit praeiudicium.

1.6.11 Modestinus libro primo pandectarum

Inviti filii naturales vel emancipati non rediguntur in patriam potestatem.

1.6.0. O tych, którzy są pod własną władzą lub władzą innych

1.6.1 Gajusz, księga 1 instytucji

W prawie osobowym istnieje inny podział: niektóre osoby są pod własną władzą, inne pod władzą innych. Rozważmy więc te, które są pod władzą innych, ponieważ jeśli poznamy, kto jest pod czyją władzą, automatycznie będziemy wiedzieć, kto jest pod własną władzą. Omówmy więc te, które są w cudzej mocy.

1. W cudzej mocy są niewolnicy swoich panów (ta władza jest władzą prawa narodów, ponieważ we wszystkich krajach można zaobserwować, że panowie mają władzę nad życiem i śmiercią swoich niewolników) oraz wszystko, co nabywa niewolnik, należy do pana.

2. Jednak w obecnych czasach nikomu pod władzą Rzymu nie wolno bez powodu i ponad miarę okrutnie traktować swoich niewolników. Konstytucja boskiego Antoninusa nakazuje, aby ten, kto bez powodu zabije swojego niewolnika, był karany tak samo, jak ten, kto zabije cudzego niewolnika. Ponadto surowość panów jest ograniczana przez konstytucję tego samego władcy.

1.6.2 Ulpian, księga 8 o urzędzie prokonsula

Jeśli pan okrutnie traktuje swoich niewolników lub zmusza ich do niemoralnych i haniebnych czynów, kto jest odpowiedzialny za to, wyjaśni reskrypt boskiego Piusa do prokonsula Betiki Aeliusza Marcjana. Treść reskryptu brzmi: Władza panów nad ich niewolnikami musi być nienaruszona i nikt nie może ograniczać prawa własności. Jednak obowiązkiem panów jest nie odmawiać pomocy tym, którzy sprawiedliwie proszą o ochronę przed okrucieństwem, głodem lub nieznośną krzywdą. Dlatego rozpatrz skargi tych, którzy uciekli do posągu Juliusza Sabinusa, i jeśli stwierdzisz, że byli traktowani surowiej niż to sprawiedliwe lub doznali haniebnej krzywdy, nakaż im przybyć tak, aby nie wrócili pod władzę pana. Jeśli ktoś złamie moją konstytucję, będę wiedział, że będę surowiej egzekwować. Boski Hadrian również zesłał na wygnanie Umbricję, matronę, która okrutnie traktowała swoje niewolnice z błahych powodów.

1.6.3 Gajusz, księga 1 instytucji

Pod naszą władzą są również nasi synowie, których mamy z prawowitego małżeństwa: to prawo jest właściwe dla obywateli rzymskich.

1.6.4 Ulpian, księga 1 instytucji

Wśród obywateli rzymskich są ojcowie rodzin, synowie rodzin, matki rodzin i córki rodzin. Ojcami rodzin są ci, którzy mają władzę nad swoją rodziną, zarówno pełnoletni, jak i niepełnoletni: podobnie matkami rodzin. Synowie i córki rodzin to ci, którzy są pod władzą innych. Dziecko urodzone z mojej żony jest pod moją władzą: podobnie dziecko urodzone z mojego syna i jego żony, czyli mój wnuk i wnuczka, są pod moją władzą, a także prawnuk i prawnuczka i tak dalej.

1.6.5 Ulpian, księga 36 mów do Sabinusa

Wnuki zmarłego syna zazwyczaj wracają pod władzę ojca, czyli dziadka: podobnie prawnuki i dalsi krewni są pod władzą syna, jeśli żyje i pozostaje w rodzinie, lub pod władzą jego ojca, który miał władzę przed nim. To samo dotyczy zarówno krewnych naturalnych, jak i adoptowanych.

1.6.6 Ulpian, księga 9 mów do Sabinusa

Definiujemy syna jako dziecko urodzone z mężczyzny i jego żony. Jednak jeśli wyobrazimy sobie, że mąż był nieobecny przez dziesięć lat, a po powrocie znalazł w domu dziecko, uważamy, że Juliana zgadza się, iż to dziecko nie jest jego synem. Jednak Juliana nie pozwala na to, aby mąż, który mieszkał z żoną przez dłuższy czas, nie uznał dziecka za swoje, twierdząc, że nie jest jego. Jednak moim zdaniem, podobnie jak Scaevola, jeśli udowodni się, że mąż przez pewien czas nie współżył z żoną z powodu choroby lub innej przyczyny, lub jeśli żona była tak chora, że nie mogła począć, to dziecko urodzone w domu, nawet jeśli sąsiedzi o tym wiedzą, nie jest jego synem.

1.6.7 Ulpian, księga 25 mów do Sabinusa

Jeśli ojciec został dotknięty karą, która powoduje utratę obywatelstwa lub przemianę w niewolnika, wnuk automatycznie zajmuje jego miejsce.

1.6.8 Ulpian, księga 26 mów do Sabinusa

Nawet jeśli ojciec jest szalony, jego dzieci nadal są pod jego władzą: to samo dotyczy wszystkich rodziców, którzy mają dzieci pod swoją władzą. Ponieważ prawo do władzy jest przyjmowane przez zwyczaj i nie może ustać, chyba że dzieci osiągną wiek, w którym zwykle opuszczają dom, nie ma wątpliwości, że pozostają pod władzą. Dlatego ojciec będzie miał władzę nie tylko nad dziećmi urodzonymi przed szaleństwem, ale także nad tymi, które zostały poczęte przed szaleństwem, ale urodzone w szaleństwie. Jeśli żona pocznie w szaleństwie męża, należy rozważyć, czy dziecko będzie pod jego władzą: chociaż szalony mąż nie może poślubić żony, może zachować małżeństwo, a więc będzie miał władzę nad dzieckiem. Dlatego jeśli żona jest szalona, dziecko poczęte przed szaleństwem będzie pod władzą męża: jeśli poczęte w szaleństwie żony, ale przez męża, który nie był szalony, dziecko będzie pod władzą męża, ponieważ małżeństwo jest zachowane. Jeśli oboje są szaleni i żona pocznie, dziecko będzie pod władzą ojca, jakby w pozostałościach woli w szaleńcach: ponieważ małżeństwo pozostaje ważne z jednym szaleńcem, pozostaje ważne z obojgiem.

1. Ojciec szalony zachowuje prawo do władzy na tyle, że korzysta z tego, co nabył jego syn.

1.6.9 Pomponiusz, księga 16 komentarza do Kwintusa Muciusza

Syn rodziny jest traktowany tak, jakby był ojcem rodziny w sprawach publicznych, na przykład gdy pełni urząd, gdy jest opiekunem.

1.6.10 Ulpian, księga 4 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Jeśli sędzia orzeknie, że dziecko powinno być karmione lub w inny sposób traktowane, należy rozstrzygnąć, czy jest ono synem, czy nie: ponieważ kwestia alimentów nie szkodzi prawdzie.

1.6.11 Modestinus, księga 1 pandektów

Synowie naturalni lub emancypowani nie są zmuszani do powrotu pod władzę ojca.

1.7.0. De adoptionibus et emancipationibus et aliis modis quibus potestas solvitur

1.7.1 Modestinus libro secundo regularum

pr. Filios familias non solum natura, verum et adoptiones faciunt.

1. Quod adoptionis nomen est quidem generale, in duas autem species dividitur, quarum altera adoptio similiter dicitur, altera adrogatio. adoptantur filii familias, adrogantur qui sui iuris sunt.

1.7.2 Gaius libro primo institutionum

pr. Generalis enim adoptio duobus modis fit, aut principis auctoritate aut magistratus imperio. Principis auctoritate adoptamus eos qui sui iuris sunt: quae species adoptionis dicitur adrogatio, quia et is qui adoptat rogatur, id est interrogatur, an velit eum quem adoptaturus sit iustum sibi filium esse, et is qui adoptatur rogatur, an id fieri patiatur. Imperio magistratus adoptamus eos qui in potestate parentis sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis.

1. Illud utriusque adoptionis commune est, quod et hi qui generare non possunt, quales sunt spadones, adoptare possunt.

2. Hoc vero proprium est eius adoptionis, quae per principem fit, quod is qui liberos in potestate habet si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subicitur, sed et liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes.

1.7.3 Paulus libro quarto ad Sabinum

Si consul vel praeses filius familias sit, posse eum apud semet ipsum vel emancipari vel in adoptionem dari constat.

1.7.4 Modestinus libro secundo regularum

Magistratum, apud quem legis actio est, et emancipare filios suos et in adoptionem dare apud se posse neratii sententia est.

1.7.5 Celsus libro 28 digestorum

In adoptionibus eorum dumtaxat, qui suae potestatis sunt, voluntas exploratur: sin autem a patre dantur in adoptionem, in his utriusque arbitrium spectandum est vel consentiendo vel non contradicendo.

1.7.6 Paulus libro 35 ad edictum

Cum nepos adoptatur quasi ex filio natus, consensus filii exigitur, idque etiam Iulianus scribit.

1.7.7 Celsus libro 39 digestorum

Cum adoptio fit, non est necessaria in eam rem auctoritas eorum, inter quos iura adgnationis consequuntur.

1.7.8 Modestinus libro secundo regularum

Quod ne curatoris auctoritas intercederet in adrogatione ante tenuerat, sub divo Claudio recte mutatum est.

1.7.9 Ulpianus libro primo ad Sabinum

Etiam caecus adoptare vel adoptari potest.

1.7.10 Paulus libro secundo ad Sabinum

Si quis nepotem quasi ex filio natum quem in potestate habet consentiente filio adoptaverit, non adgnascitur avo suus heres, quippe cum post mortem avi quasi in patris sui reccidit potestatem.

1.7.11 Paulus libro quarto ad Sabinum

Si quis qui filium haberet in nepotis locum adoptasset perinde atque si ex eo filio natus esset, et is filius auctor factus non esset: mortuo avo non esse nepotem in potestate filii.

1.7.12 Ulpianus libro 14 ad Sabinum

Qui liberatus est patria potestate, is postea in potestatem honeste reverti non potest nisi adoptione.

1.7.13 Papinianus libro 36 quaestionum

In omni fere iure finita patris adoptivi potestate nullum ex pristino retinetur vestigium: denique et patria dignitas quaesita per adoptionem finita ea deponitur.

1.7.14 Pomponius libro quinto ad Sabinum

Sed etiam nepos ex filio apud adoptatum patrem conceptus et natus per emancipationem iura omnia perdit.

1.7.15 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

pr. Si pater familias adoptatus sit, omnia quae eius fuerunt et adquiri possunt tacito iure ad eum transeunt qui adoptavit: hoc amplius liberi eius qui in potestate sunt eum sequuntur: sed et hi, qui postliminio redeunt, vel qui in utero fuerunt cum adrogaretur, simili modo in potestatem adrogatoris rediguntur.

1. Qui duos filios et ex altero eorum nepotem habet, si vult nepotem quasi ex altero natum sic adoptare, potest hoc efficere, si eum emancipaverit et sic adoptaverit quasi ex altero natum. Facit enim hoc quasi quilibet, non quasi avus, et qua ratione quasi ex quolibet natum potest adoptare, ita potest et quasi ex altero filio.

2. In adrogationibus cognitio vertitur, num forte minor sexaginta annis sit qui adrogat, quia magis liberorum creationi studere debeat: nisi forte morbus aut valetudo in causa sit aut alia iusta causa adrogandi, veluti si coniunctam sibi personam velit adoptare.

3. Item non debet quis plures adrogare nisi ex iusta causa, sed nec libertum alienum, nec maiorem minor.

1.7.16 Iavolenus libro sexto ex Cassio

Adoptio enim in his personis locum habet, in quibus etiam natura potest habere.

1.7.17 Ulpianus 26 ad Sabinum

pr. Nec ei permittitur adrogare, qui tutelam vel curam alicuius administravit, si minor viginti quinque annis sit qui adrogatur, ne forte eum ideo adroget, ne rationes reddat. Item inquirendum est, ne forte turpis causa adrogandi subsit.

1. Eorum dumtaxat pupillorum adrogatio permittenda est his, qui vel naturali cognatione vel sanctissima affectione ducti adoptarent, ceterorum prohibenda, ne esset in potestate tutorum et finire tutelam et substitutionem a parente factam extinguere.

2. Et primum quidem excutiendum erit, quae facultates pupilli sint et quae eius, qui adoptare eum velit, ut aestimetur ex comparatione earum, an salubris adoptio possit pupillo intellegi: deinde cuius vitae sit is, qui velit pupillum redigere in familiam suam: tertio cuius idem aetatis sit, ut aestimetur, an melius sit de liberis procreandis cogitare eum quam ex aliena familia quemquam redigere in potestatem suam.

3. Praeterea videndum est, an non debeat permitti ei, qui vel unum habebit vel plures liberos, adoptare alium, ne aut illorum, quos iustis nuptiis procreaverit, deminuatur spes quam unusquisque liberorum obsequio paret sibi, aut qui adoptatus fuit minus percipiat quam dignum erit eum consequi.

4. Interdum et ditiorem permittetur adoptare pauperiori, si vitae eius sobrietas clara sit vel affectio honesta nec incognita.

5. Satisdatio autem in his casibus dari solet.

1.7.18 Marcellus libro 26 digestorum

Non aliter enim voluntati eius, qui adrogare pupillum volet, si causam eius ob alia probabit, subscribendum erit, quam si caverit servo publico se restituturum ea, quae ex bonis eius consecutus fuerit, illis, ad quos res perventura esset, si adrogatus permansisset in suo statu.

1.7.19 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

pr. His verbis satisdationis quae ab adrogatore praestari debet „ad quos ea res pertinet” et libertatibus prospectum esse, quae secundis tabulis datae sunt, et multo magis substituto servo, item legatariis, nemo dubitat.

1. Quae satisdatio si omissa fuerit, utilis actio in adrogatorem datur.

1.7.20 Marcellus libro 26 digestorum

Haec autem satisdatio locum habet, si impubes decessit. Sed etsi de pupillo loquitur, tamen hoc et in pupilla observandum est.

1.7.21 Gaius libro singulari regularum

Nam et feminae ex rescripto principis adrogari possunt.

1.7.22 Ulpianus 26 ad Sabinum

pr. Si adrogator decesserit impubere relicto filio adoptivo et mox impubes decedat, an heredes adrogatoris teneantur? Et dicendum est heredes quoque restituturus et bona adrogati et praeterea quartam partem.

1. Sed an impuberi adrogator substituere possit, quaeritur: et puto non admitti substitutionem, nisi forte ad quartam solam quam ex bonis eius consequitur, et hactenus ut ei usque ad pubertatem substituat. Ceterum si fidei eius committat, ut quandoque restituat, non oportet admitti fideicommissum, quia hoc non iudicio eius ad eum pervenit, sed principali providentia.

2. Haec omnia dicenda sunt, sive in locum filii sive in locum nepotis aliquis impuberem adrogaverit.

1.7.23 Paulus libro 35 ad edictum

Qui in adoptionem datur, his quibus adgnascitur et cognatus fit, quibus vero non adgnascitur nec cognatus fit: adoptio enim non ius sanguinis, sed ius adgnationis adfert. Et ideo si filium adoptavero, uxor mea illi matris loco non est, neque enim adgnascitur ei, propter quod nec cognata eius fit: item nec mater mea aviae loco illi est, quoniam his, qui extra familiam meam sunt, non adgnascitur: sed filiae meae is quem adoptavi frater fit, quoniam in familia mea est filia: nuptiis tamen etiam eorum prohibitis.

1.7.24 Ulpianus libro primo disputationum

Neque absens neque dissentiens adrogari potest.

1.7.25 Ulpianus libro quinto opinionum

pr. Post mortem filiae suae, quae ut mater familias quasi iure emancipata vixerat et testamento scriptis heredibus decessit, adversus factum suum, quasi non iure eam nec praesentibus testibus emancipasset, pater movere controversiam prohibetur.

1. Neque adoptare neque adrogare quis absens nec per alium eiusmodi sollemnitatem peragere potest.

1.7.26 Iulianus libro 70 digestorum

Quem filius meus emancipatus adoptaverit, is nepos meus non erit.

1.7.27 Iulianus libro 85 digestorum

Ex adoptivo natus adoptivi locum optinet in iure civili.

1.7.28 Gaius libro primo institutionum

Liberum arbitrium est ei, qui filium et ex eo nepotem in potestate habebit, filium quidem potestate demittere, nepotem vero in potestate retinere: vel ex diverso filium quidem in potestate retinere, nepotem vero manumittere: vel omnes sui iuris efficere. Eadem et de pronepote dicta esse intellegemus.

1.7.29 Callistratus libro secundo institutionum

Si pater naturalis loqui quidem non possit, alio tamen modo quam sermone manifestum facere possit velle se filium suum in adoptionem dare: perinde confirmatur adoptio, ac si iure facta esset.

1.7.30 Paulus libro secundo regularum

Et qui uxores non habent filios adoptare possunt.

1.7.31 Marcianus libro quinto regularum

Non potest filius, qui est in potestate patris, ullo modo compellere eum, ne sit in potestate, sive naturalis sive adoptivus.

1.7.32 Papinianus libro 31 quaestionum

pr. Nonnumquam autem impubes qui adoptatus est audiendus erit, si pubes factus emancipari desideret, idque causa cognita per iudicem statuendum erit.

1. Imperator titus antoninus rescripsit privignum suum tutori adoptare permittendum.

1.7.33 Marcianus libro quinto regularum

Et si pubes factus non expedire sibi in potestatem eius redigi probaverit, aequum esse emancipari eum a patre adoptivo atque ita pristinum ius reciperare.

1.7.34 Paulus libro 11 quaestionum

Quaesitum est, si tibi filius in adoptionem hac lege sit datus, ut post triennium puta eundem mihi in adoptionem des, an actio ulla sit. Et Labeo putat nullam esse actionem: nec enim moribus nostris convenit filium temporalem habere.

1.7.35 Paulus libro primo responsorum

Per adoptionem dignitas non minuitur, sed augetur. Unde senator etsi a plebeio adoptatus est, manet senator: similiter manet et senatoris filius.

1.7.36 Paulus libro 18 responsorum

pr. Emancipari filium a patre quocumque loco posse constat, ut exeat de patria potestate.

1. Apud proconsulem etiam in ea provincia, quam sortitus non est, et manumitti et in adoptionem dari posse placet.

1.7.37 Paulus libro secundo sententiarum

pr. Adoptare quis nepotis loco potest, etiam si filium non habet.

1. Eum quem quis adoptavit, emancipatum vel in adoptionem datum iterum non potest adoptare.

1.7.38 Marcellus libro 26 digestorum

Adoptio non iure facta a principe confirmari potest.

1.7.39 Ulpianus libro tertio de officio consulis

Nam ita divus Marcus Eutychiano rescripsit: „quod desideras an impetrare debeas, aestimabunt iudices adhibitis etiam his, qui contra dicent, id est qui laederentur confirmatione adoptionis”.

1.7.40 Modestinus libro primo differentiarum

pr. Adrogato patre familias liberi, qui in eius erant potestate, nepotes apud adrogatorem efficiuntur simulque cum suo patre in eius reccidunt potestatem. Quod non similiter in adoptionem contingit: nam nepotes ex eo in avi naturalis retinentur potestate.

1. Non tantum cum quis adoptat, sed et cum adrogat, maior esse debet eo, quem sibi per adrogationem vel per adoptionem filium facit, et utique plenae pubertatis: id est decem et octo annis eum praecedere debet.

2. Spado adrogando suum heredem sibi adsciscere potest nec ei corporale vitium impedimento est.

1.7.41 Modestinus libro secundo regularum

Si pater filium, ex quo nepos illi est in potestate, emancipaverit et postea eum adoptaverit: mortuo eo nepos in patris non revertitur potestatem. Nec is nepos in patris revertitur potestatem, quem avus retinuerit filio dato in adoptionem, quem denuo redadoptavit.

1.7.42 Modestinus libro primo pandectarum

Etiam infantem in adoptionem dare possumus.

1.7.43 Pomponius libro 20 ad Quintum Mucium

Adoptiones non solum filium, sed et quasi nepotum fiunt, ut aliquis nepos noster esse videatur perinde quasi ex filio vel incerto natus sit.

1.7.44 Proculus libro octavo epistularum

Si is, qui nepotem ex filio habet, in nepotis loco aliquem adoptavit, non puto mortuo avo iura consanguinitatis inter nepotes futura esse. Sed si sic adoptavit, ut etiam iure legis nepos suus esset, quasi ex lucio puta filio suo et ex matre familias eius natus esset, contra puto.

1.7.45 Paulus libro tertio ad legem Iuliam et Papiam

Onera eius, qui in adoptionem datus est, ad patrem adoptivum transferuntur.

1.7.46 Ulpianus libro quarto ad legem Iuliam et Papiam

In servitute mea quaesitus mihi filius in potestatem meam redigi beneficio principis potest: libertinum tamen eum manere non dubitatur.

1.7.0. O adopcjach, emancypacjach i innych sposobach, w jakie władza ustaje

1.7.1 Modestyn, księga 2 reguł

Synów rodziny tworzy nie tylko natura, ale także adopcje.

1. Nazwa adopcja jest ogólna i dzieli się na dwie kategorie: jedna to adopcja, druga to adrogacja. Adoptowani są synowie rodziny, adrogowani są ci, którzy są pod własną władzą.

1.7.2 Gajusz, księga 1 instytucji

Ogólna adopcja odbywa się na dwa sposoby: albo na mocy autorytetu cesarza, albo na mocy władzy urzędnika. Na mocy autorytetu cesarza adoptowani są ci, którzy są pod własną władzą: ten rodzaj adopcji nazywa się adrogacją, ponieważ zarówno ten, kto adoptuje, jak i ten, kto jest adoptowany, są pytani, czy chcą, aby ten drugi był ich sprawiedliwym synem. Na mocy władzy urzędnika adoptowani są ci, którzy są pod władzą rodziców, zarówno w pierwszym stopniu (jak syn, córka), jak i w niższych stopniach (jak wnuk, wnuczka, prawnuk, prawnuczka).

1. Wspólną cechą obu rodzajów adopcji jest to, że nawet ci, którzy nie mogą począć, jak spadones (eunuchowie), mogą być adoptowani.

2. Cechą charakterystyczną adopcji na mocy autorytetu cesarza jest to, że jeśli ojciec rodziny, który ma dzieci pod swoją władzą, zgodzi się na adrogację, sam poddaje się władzy adrogatora, a jego dzieci stają się pod jego władzą jak wnuki.

1.7.3 Paulus, księga 4 komentarza do Sabinusa

Jeśli konsul lub [inny] urzędnik jest ojcem rodziny, może on zarówno emancypować swoje dzieci, jak i adoptować je.

1.7.4 Modestyn, księga 2 reguł

Urzędnik, u którego jest akcja ustawowa, może zarówno emancypować swoje dzieci, jak i adoptować je: tak orzekł Neratius.

1.7.5 Celsus, księga 28 digestów

W przypadku adopcji wola tych, którzy są pod własną władzą, jest rozważana: jeśli jednak dzieci są oddawane do adopcji przez ojca, należy wziąć pod uwagę wolę obu stron, zarówno zgody, jak i braku sprzeciwu.

1.7.6 Paulus, księga 35 komentarza do edyktu

Gdy wnuk jest adoptowany tak, jakby był urodzony z syna, zgoda syna jest wymagana, a to samo pisze Julianus.

1.7.7 Celsus, księga 39 digestów

W przypadku adopcji nie jest konieczna zgoda tych, między którymi powstają prawa adopcji.

1.7.8 Modestyn, księga 2 reguł

Przedtem kurator nie mógł przeszkodzić w adrogacji, ale za panowania boskiego Klaudiusza słusznie to zmieniono.

1.7.9 Ulpian, księga 1 mów do Sabinusa

Nawet ślepiec może być adoptowany lub adoptować.

1.7.10 Paulus, księga 2 mów do Sabinusa

Jeśli ktoś adoptuje wnuka jako syna, którego ma pod władzą, za zgodą syna, wnuk nie staje się dziedzicem dziadka, ponieważ po śmierci dziadka wraca pod władzę syna.

1.7.11 Paulus, księga 4 mów do Sabinusa

Jeśli ktoś, kto ma syna, adoptuje wnuka tak, jakby był urodzony z syna, a syn nie został uznany za ojca, po śmierci dziadka wnuk nie pozostaje pod władzą syna.

1.7.12 Ulpian, księga 14 mów do Sabinusa

Kto został emancypowany spod władzy ojca, nie może później wrócić pod tę władzę inaczej niż przez adopcję.

1.7.13 Papinian, księga 36 kwestii

W większości przypadków prawa, po zakończeniu władzy ojca adoptującego, nie pozostaje żaden ślad dawnej władzy: w rzeczywistości, nawet godność ojca rodziny uzyskana przez adopcję kończy się wraz z adopcją.

1.7.14 Pomponius, księga 5 mów do Sabinusa

Nawet wnuk urodzony z syna adoptowanego ojca przez emancypację traci wszystkie prawa.

1.7.15 Ulpian, księga 26 mów do Sabinusa

Jeśli ojciec rodziny został adoptowany, wszystko, co należało do niego i co mogło zostać nabyte milcząco (tj. automatycznie, bez formalności), przechodzi na tego, kto go adoptował. Ponadto, jego dzieci, które znajdują się w jego władzy, również przechodzą pod jego władzę. Ale także ci, którzy wracają postliminium (tj. odzyskują wolność po okresie niewoli), lub ci, którzy byli w łonie matki w momencie adopcji, w podobny sposób przechodzą pod władzę adoptującego.

1. Kto ma dwóch synów i wnuka z jednego z nich, może adoptować wnuka tak, jakby był synem drugiego, jeśli najpierw go emancypuje (uwolni spod władzy ojca) i adoptuje jako syna. Działa to tak, jakby adoptował kogokolwiek innego, a nie jak dziadek. Ponieważ może adoptować kogoś jako syna z dowolnego powodu, może też adoptować wnuka jako syna.

2. Podczas adopcji bada się, czy adoptujący ma mniej niż 60 lat, ponieważ powinien bardziej dbać o tworzenie potomstwa. Chyba że istnieje powód zdrowotny lub inna słuszna przyczyna adopcji, np. chęć adoptowania współmałżonka.

3. Nikt nie powinien adoptować wielu osób bez słusznego powodu, ani cudzego wyzwoleńca, ani starszego niż młodszego.

1.7.16 Iavolenus, księga 6 z Kasjusza:

Adopcja ma miejsce w tych osobach, w których natura również może mieć miejsce.

1.7.17 Ulpian, księga 26 mów do Sabinusa

Nie wolno adoptować osobie, która sprawuje opiekę lub kuratelę nad kimś, jeśli adoptujący ma mniej niż 25 lat, aby nie adoptowała go tylko po to, by uniknąć spłaty długów. Należy również zbadać, czy nie ma niegodziwego powodu do adopcji.

1. Adopcja powinna być dozwolona tylko dla tych, którzy adoptują wnuka ze względu na naturalne pokrewieństwo lub najświętsze uczucia, a nie dla innych, aby nie znaleźć się pod władzą opiekunów i nie zakończyć opieki oraz substytucji dokonanej przez rodzica.

2. Najpierw należy rozważyć, jakie są możliwości wnuka i osoby, która chce go adoptować, aby ocenić, czy adopcja jest korzystna dla wnuka. Następnie, kim jest osoba, która chce wnuka włączyć do swojej rodziny, wreszcie, w jakim wieku jest ta osoba, aby ocenić, czy lepiej dla niej jest myśleć o posiadaniu własnych dzieci, niż przyjmować kogoś z innej rodziny pod swoją władzę.

3. Ponadto należy rozważyć, czy osobie, która ma jedno lub więcej dzieci, wolno adoptować inne dziecko, aby nie zmniejszyć szans dzieci zrodzonych z prawego małżeństwa na otrzymanie opieki od adoptowanego dziecka, lub aby adoptowane dziecko nie otrzymało mniej, niż powinno.

4. Czasami pozwala się bogatszemu adoptować biedniejszego, jeśli jego tryb życia jest skromny lub jego uczucia są szczere i znane.

5. W tych przypadkach zwykle wymagana jest rekompensata.

1.7.18 Marcellus, księga 26 digestów

Nie inaczej bowiem należy podporządkować się woli osoby, która chce adoptować wnuka, jeśli udowodni inne powody, niż gdyby zobowiązał się wobec skarbu państwa, że zwróci to, co uzyskałby z jego majątku, tym osobom, do których rzecz trafiłaby, gdyby wnuk pozostał w swoim stanie.

1.7.19 Ulpian, księga 26 mów do Sabinusa

Tymi słowami satysfakcji, którą adoptujący powinien dać: tym, do których to należy oraz wolnościami danymi na drugich tablicach, nikt nie wątpi.

1. Jeśli satysfakcja zostanie pominięta, dostępna jest skuteczna akcja przeciwko adoptującemu.

1.7.20 Marcellus, księga 26 digestów

Ta satysfakcja ma zastosowanie, jeśli wnuk zmarł przed osiągnięciem dojrzałości. Nawet jeśli mówi się o wnuku, to samo należy stosować w przypadku wnuczki.

1.7.21 Gajusz, księga pojedyncza regulaminów

Nawet kobiety mogą być adoptowane na podstawie reskryptu cesarza.

1.7.22 Ulpian, księga 26 mów do Sabinusa

Jeśli adoptujący umrze, pozostawiając nieletniego adoptowanego syna, a ten również wkrótce umrze, czy spadkobiercy adoptującego są zobowiązani? I należy powiedzieć, że spadkobiercy również są zobowiązani zwrócić majątek adoptującego oraz dodatkowo czwartą część.

1. Ale czy nieletni może zastąpić adoptującego? I uważam, że substytucja nie powinna być dopuszczona, chyba że tylko do czwartej części, którą uzyskał z jego majątku, i do czasu osiągnięcia przez niego dojrzałości. W przeciwnym razie, jeśli zobowiąże się do zwrotu w przyszłości, nie należy dopuszczać fideikomisu, ponieważ nie trafia to do jego sądu, ale pod opiekę władcy.

2. Wszystko to należy powiedzieć, czy ktoś adoptuje nieletniego jako syna, czy jako wnuka.

1.7.23 Paulus, księga 35 edyktów

Osoba adoptowana staje się krewnym i powinowatym tych, którym została adoptowana, ale nie tych, którym nie została adoptowana. Adopcja bowiem nie przynosi prawa krwi, ale prawo powinowactwa. Dlatego, jeśli adoptuję syna, moja żona nie jest dla niego matką, ponieważ nie została mu adoptowana, a więc nie jest jego powinowatą. Podobnie moja matka nie jest dla niego babcią, ponieważ nie została mu adoptowana, a więc nie jest jego powinowatą. Ale moja córka jest dla niego bratem, ponieważ jest w mojej rodzinie. Małżeństwo między nimi jest jednak zabronione.

1.7.24 Ulpian, księga 1 dyskusji

Nie można adoptować osoby nieobecnej ani sprzeciwiającej się.

1.7.25 Ulpian, księga 5 opinii

Po śmierci córki, która żyła jako matka rodziny, jakby emancypowana, i zmarła, pozostawiając pisemny testament swoim spadkobiercom, ojciec nie może kwestionować faktu, że emancypowała ją niezgodnie z prawem i bez świadków.

1. Nikt nie może adoptować osoby nieobecnej ani dokonać adopcji przez inną osobę.

1.7.26 Julian, księga 70 digestów

Osoba adoptowana przez mojego emancypowanego syna nie będzie moim wnukiem.

1.7.27 Julian, księga 85 digestów

Dziecko adoptowane przez adoptowanego zajmuje miejsce adoptowanego w prawie cywilnym.

1.7.28 Gajusz, księga 1 instytucji

Osoba, która ma syna i wnuka w swojej władzy, ma prawo wyboru: albo zatrzymać syna w władzy, a wnuka uwolnić, albo uczynić ich wszystkich sui iuris (pełnoletnimi). To samo dotyczy prasynów.

1.7.29 Callistratus, księga 2 instytucji

Jeśli ojciec naturalny nie może mówić, ale w inny sposób niż słowami może wyrazić wolę oddania syna do adopcji: adopcja jest potwierdzona, jakby została dokonana zgodnie z prawem.

1.7.30 Paulus, księga 2 regulaminów

Nawet ci, którzy nie mają żon, mogą adoptować synów.

1.7.31 Marcianus, księga 5 regulaminów

Syn nie może w żaden sposób zmusić ojca, aby nie był w jego władzy, czy to naturalnego, czy adoptowanego.

1.7.32 Papinian, księga 31 kwestii

Czasami nieletni, który został adoptowany, powinien być wysłuchany, jeśli po osiągnięciu dojrzałości chce zostać emancypowany, a decyzja powinna być podjęta przez sąd po rozważeniu powodów.

1. Cesarz Tytus Antoninus pozwolił swojemu przybranemu ojcu na adopcję pod opieką.

1.7.33 Marcianus, księga 5 regulaminów

Jeśli po osiągnięciu dojrzałości udowodni, że nie chce wrócić pod władzę ojca adoptującego, powinien zostać emancypowany i odzyskać swoje dawne prawa.

1.7.34 Paulus, księga 11 kwestii

Pytanie: Jeśli dałeś mi syna do adopcji na mocy tej ustawy, aby po trzech latach zwrócić mi go do adopcji, czy istnieje jakakolwiek akcja? I Labeo uważa, że nie ma żadnej akcji: nie jest bowiem zgodne z naszymi obyczajami, aby mieć syna na czas określony.

1.7.35 Paulus, księga 1 powtórzeń

Przez adopcję godność nie jest umniejszona, ale zwiększona. Dlatego senator, nawet jeśli został adoptowany przez plebejusza, pozostaje senatorem: podobnie pozostaje senatorem jego syn.

1.7.36 Paulus, księga 18 powtórzeń

Można emancypować syna od ojca w dowolnym miejscu, aby uwolnić go od władzy ojcowskiej.

1. Nawet przed prokonsulem w prowincji, której nie otrzymał, można emancypować i adoptować.

1.7.37 Paulus, księga 2 sentencji

Można adoptować wnuka, nawet jeśli nie ma syna.

1. Osobę, którą ktoś adoptował, nie można ponownie adoptować, jeśli została emancypowana lub oddana do adopcji.

1.7.38 Marcellus, księga 26 digestów

Adopcja dokonana niezgodnie z prawem może być potwierdzona przez cesarza.

1.7.39 Ulpian, księga 3 o urzędzie konsula

Boski Marek odpowiedział Eutychianowi: To, czego pragniesz, czy powinieneś prosić, ocenią sędziowie, biorąc pod uwagę również tych, którzy się temu sprzeciwiają, tj. tych, których dotyczy potwierdzenie adopcji.

1.7.40 Modestyn, księga 1 różnorodności

Po adopcji przez ojca rodziny, dzieci, które były w jego władzy, stają się wnukami adoptującego i wraz z własnym ojcem wracają pod jego władzę. To nie dotyczy adopcji: wnuki pozostają pod władzą naturalnego dziadka.

1. Nie tylko przy adopcji, ale także przy adrogacji, osoba adoptująca musi być starsza od osoby adoptowanej i mieć pełną dojrzałość: tj. musi być starsza o co najmniej 10 lat.

2. Spado może adoptować swojego dziedzica, nawet jeśli ma wadę fizyczną.

1.7.41 Modestyn, księga 2 regulaminów

Jeśli ojciec emancypuje syna, z którego ma wnuka w swojej władzy, a następnie go adoptuje: wnuk nie wraca pod władzę dziadka po jego śmierci. Ani wnuk nie wraca pod władzę dziadka, jeśli dziadek zatrzymał syna, oddanego do adopcji, a następnie ponownie go adoptował.

1.7.42 Modestyn, księga 1 pandektów

Można adoptować nawet niemowlę.

1.7.43 Pomponiusz, księga 20 komentarza do Kwintusa Muciusza

Adopcje nie tylko synów, ale także jakby wnuków są dokonywane, aby ktoś wydawał się naszym wnukiem, jakby zrodzonym z syna lub niepewnym.

1.7.44 Prokulus, księga 8 listów

Jeśli ktoś, kto ma wnuka z syna, adoptował kogoś w miejsce wnuka, nie uważam, że po śmierci dziadka będą istnieć prawa pokrewieństwa między wnukami. Ale jeśli adoptował tak, że byłby jego wnukiem zgodnie z prawem, jakby zrodzonym z Lucjusza, jego syna, i matki rodziny, uważam, że tak.

1.7.45 Paulus, księga 3 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Obowiązki osoby adoptowanej przechodzą na ojca adoptującego.

1.7.46 Ulpian, księga 4 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Mój syn, który został oddany do adopcji w mojej służbie, może wrócić pod moją władzę dzięki łasce cesarza: ale nie wątpi się, że pozostaje wolny.

1.8.0. De divisione rerum et qualitate

1.8.1 Gaius libro secundo institutionum

pr. Summa rerum divisio in duos articulos deducitur: nam aliae sunt divini iuris, aliae humani. Divini iuris sunt veluti res sacrae et religiosae. Sanctae quoque res, veluti muri et portae, quodammodo divini iuris sunt. Quod autem divini iuris est, id nullius in bonis est: id vero, quod humani iuris est, plerumque alicuius in bonis est, potest autem et nullius in bonis esse: nam res hereditariae, antequam aliquis heres existat, nullius in bonis sunt. Hae autem res, quae humani iuris sunt, aut publicae aut privatae. Quae publicae sunt, nullius in bonis esse creduntur, ipsius enim universitatis esse creduntur: privatae autem sunt, quae singulorum sunt.

1. Quaedam praeterea res corporales sunt, quaedam incorporales. Corporales hae sunt, quae tangi possunt, veluti fundus homo vestis aurum argentum et denique aliae res innumerabiles: incorporales sunt, quae tangi non possunt, qualia sunt ea, quae in iure consistunt, sicut hereditas, usus fructus, obligationes quoquo modo contractae. Nec ad rem pertinet, quod in hereditate res corporales continentur: nam et fructus, qui ex fundo percipiuntur, corporales sunt, et id quod ex aliqua obligatione nobis debetur plerumque corporale est, veluti fundus homo pecunia: nam ipsum ius successionis et ipsum ius utendi fruendi et ipsum ius obligationis incorporale est. Eodem numero sunt et iura praediorum urbanorum et rusticorum, quae etiam servitutes vocantur.

1.8.2 Marcianus libro tertio institutionum

pr. Quaedam naturali iure communia sunt omnium, quaedam universitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum, quae variis ex causis cuique adquiruntur.

1. Et quidem naturali iure omnium communia sunt illa: aer, aqua profluens, et mare, et per hoc litora maris.

1.8.3 Florentinus libro sexto institutionum

Item lapilli, gemmae ceteraque, quae in litore invenimus, iure naturali nostra statim fiunt.

1.8.4 Marcianus libro tertio institutionum

pr. Nemo igitur ad litus maris accedere prohibetur piscandi causa, dum tamen ullius et aedificiis et monumentis abstineatur, quia non sunt iuris gentium sicut et mare: idque et divus pius piscatoribus formianis et capenatis rescripsit.

1. Sed flumina paene omnia et portus publica sunt.

1.8.5 Gaius libro secundo rerum cottidianarum sive aureorum

pr. Riparum usus publicus est iure gentium sicut ipsius fluminis. Itaque navem ad eas appellere, funes ex arboribus ibi natis religare, retia siccare et ex mare reducere, onus aliquid in his reponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen navigare. Sed proprietas illorum est, quorum praediis haerent: qua de causa arbores quoque in his natae eorundem sunt.

1. In mare piscantibus liberum est casam in litore ponere, in qua se recipiant,

1.8.6 Marcianus libro tertio institutionum

pr. In tantum, ut et soli domini constituantur qui ibi aedificant, sed quamdiu aedificium manet: alioquin aedificio dilapso quasi iure postliminii revertitur locus in pristinam causam, et si alius in eodem loco aedificaverit, eius fiet.

1. Universitatis sunt non singulorum veluti quae in civitatibus sunt theatra et stadia et similia et si qua alia sunt communia civitatium. Ideoque nec servus communis civitatis singulorum pro parte intellegitur, sed universitatis et ideo tam contra civem quam pro eo posse servum civitatis torqueri divi fratres rescripserunt. Ideo et libertus civitatis non habet necesse veniam edicti petere, si vocet in ius aliquem ex civibus.

2. Sacrae res et religiosae et sanctae in nullius bonis sunt.

3. Sacrae autem res sunt hae, quae publice consecratae sunt, non private: si quis ergo privatim sibi constituerit sacrum „sacrum constituerit”, sacrum non est, sed profanum. Semel autem aede sacra facta etiam diruto aedificio locus sacer manet.

4. Religiosum autem locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum. In commune autem sepulchrum etiam invitis ceteris licet inferre. Sed et in alienum locum concedente domino licet inferre: et licet postea ratum habuerit quam illatus est mortuus, religiosus locus fit.

5. Cenotaphium quoque magis placet locum esse religiosum, sicut testis in ea re est vergilius.

1.8.7 Ulpianus libro 25 ad edictum

Sed divi fratres contra rescripserunt.

1.8.8 Marcianus libro quarto regularum

pr. Sanctum est, quod ab iniuria hominum defensum atque munitum est.

1. Sanctum autem dictum est a sagminibus: sunt autem sagmina quaedam herbae, quas legati populi Romani ferre solent, ne quis eos violaret, sicut legati Graecorum ferunt ea quae vocantur cerycia.

2. In municipiis quoque muros esse sanctos Sabinum recte respondisse Cassius refert, prohiberique oportere ne quid in his immitteretur.

1.8.9 Ulpianus libro 68 ad edictum

pr. Sacra loca ea sunt, quae publice sunt dedicata, sive in civitate sint sive in agro.

1. Sciendum est locum publicum tunc sacrum fieri posse, cum princeps eum dedicavit vel dedicandi dedit potestatem.

2. Illud notandum est aliud esse sacrum locum, aliud sacrarium. Sacer locus est locus consecratus, sacrarium est locus, in quo sacra reponuntur, quod etiam in aedificio privato esse potest, et solent, qui liberare eum locum religione volunt, sacra inde evocare.

3. Proprie dicimus sancta, quae neque sacra neque profana sunt, sed sanctione quadam confirmata: ut leges sanctae sunt, sanctione enim quadam sunt subnixae. Quod enim sanctione quadam subnixum est, id sanctum est, etsi deo non sit consecratum: et interdum in sanctionibus adicitur, ut qui ibi aliquid commisit, capite puniatur.

4. Muros autem municipales nec reficere licet sine principis vel praesidis auctoritate nec aliquid eis coniungere vel superponere.

5. Res sacra non recipit aestimationem.

1.8.10 Pomponius libro sexto ex Plautio

Aristo ait, sicut id, quod in mare aedificatum sit, fieret privatum, ita quod mari occupatum sit, fieri publicum.

1.8.11 Pomponius libro secundo ex variis lectionibus

Si quis violaverit muros, capite punitur, sicuti si quis transcendet scalis admotis vel alia qualibet ratione. Nam cives Romanos alia quam per portas egredi non licet, cum illud hostile et abominandum sit: nam et Romuli frater Remus occisus traditur ob id, quod murum transcendere voluerit.

1.8.0. O podziale rzeczy i ich charakterze

1.8.1. Gajusz, księga 2 instytucji

Zasadniczy podział rzeczy sprowadza się do dwóch kategorii: jedne bowiem należą do prawa boskiego, inne do prawa ludzkiego. Do prawa boskiego należą na przykład rzeczy święte (res sacrae) oraz religijne (res religiosae). Również rzeczy poświęcone szczególną ochroną (res sanctae), jak mury i bramy miejskie, w pewnym sensie zaliczają się do prawa boskiego. To zaś, co należy do prawa boskiego, nie znajduje się w majątku niczyim; natomiast to, co należy do prawa ludzkiego, przeważnie stanowi czyjś majątek, choć może też nie należeć do nikogo: rzeczy spadkowe bowiem, zanim pojawi się spadkobierca, nie znajdują się w majątku niczyim. Rzeczy należące do prawa ludzkiego dzielą się z kolei na publiczne i prywatne. Te, które są publiczne, uważa się za nienależące do nikogo, gdyż uznaje się je za własność ogółu; prywatne zaś to te, które należą do poszczególnych osób.

1. Ponadto niektóre rzeczy są materialne, inne niematerialne. Materialne to te, które można dotknąć, jak grunt, człowiek, odzież, złoto, srebro i w ogóle niezliczone inne rzeczy; niematerialne zaś to te, których dotknąć nie można, a więc takie, które istnieją w sferze prawa, jak spadek, użytkowanie (usus fructus) czy zobowiązania, niezależnie od sposobu ich powstania. Nie ma przy tym znaczenia, że w skład spadku wchodzą rzeczy materialne: także pożytki uzyskiwane z gruntu są materialne, a to, co jest nam należne z jakiegoś zobowiązania, jest najczęściej materialne, jak grunt, człowiek czy pieniądze; jednak samo prawo dziedziczenia, samo prawo używania i pobierania pożytków oraz samo prawo wynikające ze zobowiązania mają charakter niematerialny. Do tej samej kategorii należą także prawa związane z gruntami miejskimi i wiejskimi, które nazywa się również służebnościami.

1.8.2. Marcianus, księga 3 instytucji

Pewne rzeczy są na mocy prawa naturalnego wspólne dla wszystkich, inne należą do wspólnoty (universitas), inne do nikogo, większość zaś do poszczególnych osób, które nabywają je z różnych przyczyn.

1. I rzeczywiście, na mocy prawa naturalnego wspólne dla wszystkich są następujące: powietrze, woda płynąca, morze, a w konsekwencji także brzegi morskie.

1.8.3. Florentinus, księga 6 instytucji

Podobnie kamyki, klejnoty i inne rzeczy, które znajdujemy na brzegu morskim, stają się natychmiast naszą własnością na mocy prawa naturalnego.

1.8.4. Marcianus, księga 6 instytucji

Nikt zatem nie może być pozbawiony dostępu do brzegu morskiego w celu połowu ryb, byle tylko powstrzymał się od naruszania cudzych budowli i grobowców, ponieważ nie należą one do prawa narodów (ius gentium), tak jak morze; potwierdził to również boski Pius w reskrypcie skierowanym do rybaków z Formiae i Capena.

1. Prawie wszystkie rzeki i porty mają natomiast charakter publiczny.

1.8.6. Marcianus, księga 3 instytucji

W tym znaczeniu przyjmuje się nawet, że właścicielami gruntu stają się ci, którzy na nim budują — lecz tylko tak długo, jak istnieje budowla; gdy zaś budowla ulegnie zniszczeniu, grunt, niejako na zasadzie prawa powrotu (ius postliminii), wraca do swego poprzedniego stanu, a jeśli ktoś inny na tym samym miejscu wzniesie budynek, stanie się on jego właścicielem.

1. Rzeczy należące do wspólnoty (universitas) nie są własnością poszczególnych osób, jak na przykład teatry, stadiony i tym podobne obiekty znajdujące się w miastach oraz inne rzeczy wspólne dla wspólnot miejskich. Dlatego też niewolnik należący do wspólnoty miejskiej nie jest uważany za własność poszczególnych obywateli w częściach ułamkowych, lecz za własność samej wspólnoty; i z tego względu — jak orzekli boscy bracia w reskrypcie — niewolnik wspólnoty może być poddany torturom zarówno przeciwko obywatelowi, jak i na jego rzecz. Z tej samej przyczyny wyzwoleniec wspólnoty nie ma obowiązku ubiegania się o zezwolenie wynikające z edyktu, jeżeli pozywa do sądu któregoś z obywateli.

2. Rzeczy święte (res sacrae), religijne (res religiosae) oraz poświęcone szczególnej ochronie (res sanctae) nie znajdują się w majątku niczyim.

3. Rzeczami świętymi są te, które zostały poświęcone publicznie, a nie prywatnie; jeżeli zatem ktoś ustanowi coś świętym dla siebie prywatnie, nie jest to rzecz święta, lecz świecka. Raz jednak uczynione miejsce świętym zachowuje ten charakter nawet po zburzeniu budowli.

4. Miejsce religijne natomiast każdy czyni wedle własnej woli, gdy składa zmarłego w swoim gruncie. Do wspólnego grobu można złożyć zmarłego nawet wbrew woli pozostałych współuprawnionych. Można także złożyć zmarłego na cudzym gruncie za zgodą właściciela; a nawet jeśli zgoda zostanie udzielona dopiero po złożeniu zwłok, miejsce staje się religijne.

5. Przyjmuje się również raczej, że cenotaf stanowi miejsce religijne, o czym świadczy w tej kwestii także Wergiliusz.

1.8.7. Ulpian, księga 25 komentarza o edyktu

Jednakże boscy bracia orzekli odmiennie w reskrypcie.

1.8.8. Marcianus, księga 4 regulaminów

Święte (sanctum) jest to, co zostało zabezpieczone i ufortyfikowane przeciwko bezprawiu ze strony ludzi.

1. Nazwa święte (sanctum) pochodzi od sagmina; są to pewne rośliny, które zwykli nosić posłowie ludu rzymskiego, aby nikt ich nie naruszał, podobnie jak posłowie greccy noszą przedmioty zwane cerycia.

2. Również w gminach miejskich mury uważa się za rzeczy święte; Kasjusz przytacza, że Sabinus trafnie udzielił takiej odpowiedzi i że należy zakazać wprowadzania w nie jakichkolwiek ingerencji.

1.8.9. Ulpian, księga 68 komentarza do edyktu

Miejscami świętymi (loca sacra) są te, które zostały publicznie poświęcone, niezależnie od tego, czy znajdują się w mieście, czy na wsi.

1. Należy wiedzieć, że miejsce publiczne może stać się święte tylko wtedy, gdy cesarz (princeps) je poświęcił albo udzielił upoważnienia do jego poświęcenia.

2. Trzeba zauważyć, że czym innym jest miejsce święte (locus sacer), a czym innym świątynny skarbiec (sacrarium). Miejsce święte to miejsce poświęcone, natomiast sacrarium to miejsce, w którym przechowuje się rzeczy święte; może ono znajdować się także w budynku prywatnym. Ci zaś, którzy chcą zwolnić takie miejsce z jego religijnego charakteru, zwykli wynosić stamtąd przedmioty święte.

3. Właściwie nazywamy świętymi (sancta) te rzeczy, które nie są ani święte (sacra), ani świeckie (profana), lecz zostały umocnione pewną sankcją; tak na przykład ustawy są święte, ponieważ opierają się na określonej sankcji. To bowiem, co jest oparte na sankcji, jest święte, nawet jeśli nie zostało poświęcone bóstwu; niekiedy też w samych sankcjach dodaje się, że ten, kto dopuści się tam określonego czynu, będzie karany śmiercią.

4. Murów miejskich nie wolno ani odnawiać bez zgody cesarza lub namiestnika, ani niczego do nich dobudowywać czy na nich nadbudowywać.

5. Rzecz święta (res sacra) nie podlega oszacowaniu.

1.8.10. Pomponiusz, księga 6 z Plautiusa

Aristo twierdzi, że podobnie jak to, co zostało zbudowane na morzu, staje się własnością prywatną, tak to, co zostaje zajęte przez morze, staje się publiczne.

1.8.11. Pomponiusz, księga 2 różnorodności

Kto naruszy mury, podlega karze śmierci, podobnie jak ten, kto przekroczy je przy użyciu drabin lub w jakikolwiek inny sposób. Obywatelom rzymskim nie wolno bowiem opuszczać miasta inaczej niż przez bramy, ponieważ tamten sposób uchodzi za wrogi i godny potępienia; przekazuje się zresztą, że brat Romulusa, Remus, został zabity właśnie za to, iż chciał przekroczyć mur.

1.9.0. De senatoribus

1.9.1 Ulpianus libro 62 ad edictum

pr. Consulari feminae utique consularem virum praeferendum nemo ambigit. Sed vir praefectorius an consulari feminae praeferatur, videndum. Putem praeferri, quia maior dignitas est in sexu virili.

1. Consulares autem feminas dicimus consularium uxores: adicit Saturninus etiam matres, quod nec usquam relatum est nec umquam receptum.

1.9.2 Marcellus libro tertio digestorum

Cassius longinus non putat ei permittendum, qui propter turpitudinem senatu motus nec restitutus est, iudicare vel testimonium dicere, quia lex Iulia repetundarum hoc fieri vetat.

1.9.3 Modestinus libro sexto regularum

Senatorem remotum senatu capite non minui, sed Romae morari, divus Severus et Antoninus permiserunt.

1.9.4 Pomponius libro 12 ex variis lectionibus

Qui indignus est inferiore ordine, indignior est superiore.

1.9.5 Ulpianus libro primo ad legem Iuliam et Papiam

Senatoris filium accipere debemus non tantum eum qui naturalis est, verum adoptivum quoque: neque intererit, a quo vel qualiter adoptatus fuerit nec interest, iam in senatoria dignitate constitutus eum susceperit an ante dignitatem senatoriam.

1.9.6 Paulus libro secundo ad legem Iuliam et Papiam

pr. Senatoris filius est et is, quem in adoptionem accepit, quamdiu tamen in familia eius manet: emancipatus vero nomen filii emancipatione amittit.

1. A senatore in adoptionem filius datus ei qui inferioris dignitatis est, quasi senatoris filius videtur, quia non amittitur senatoria dignitas adoptione inferioris dignitatis, non magis quam ut consularis desinat esse.

1.9.7 Ulpianus libro primo ad legem Iuliam et Papiam

pr. Emancipatum a patre senatore quasi senatoris filium haberi placet.

1. Item Labeo scribit etiam eum, qui post mortem patris senatoris natus sit, quasi senatoris filium esse. Sed eum, qui posteaquam pater eius de senatu motus est, concipitur et nascitur, Proculus et Pegasus opinantur non esse quasi senatoris filium, quorum sententia vera est: nec enim proprie senatoris filius dicetur is, cuius pater senatu motus est antequam iste nasceretur. Si quis conceptus quidem sit, antequam pater eius senatu moveatur, natus autem post patris amissam dignitatem, magis est ut quasi senatoris filius intellegatur: tempus enim conceptionis spectandum plerisque placuit.

2. Si quis et patrem et avum habuerit senatorem, et quasi filius et quasi nepos senatoris intellegitur. Sed si pater amiserit dignitatem ante conceptionem huius, quaeri poterit an, quamvis quasi senatoris filius non intellegatur, quasi nepos tamen intellegi debeat: et magis est ut debeat, ut avi potius ei dignitas prosit, quam obsit casus patris.

1.9.8 Ulpianus libro sexto fideicommissorum

Feminae nuptae clarissimis personis clarissimarum personarum appellatione continentur. Clarissimarum feminarum nomine senatorum filiae, nisi quae viros clarissimos sortitae sunt, non habentur: feminis enim dignitatem clarissimam mariti tribuunt, parentes vero, donec plebeii nuptiis fuerint copulatae: tamdiu igitur clarissima femina erit, quamdiu senatori nupta est vel clarissimo aut separata ab eo alii inferioris dignitatis non nupsit.

1.9.9 Papinianus libro quarto responsorum

Filiam senatoris nuptias liberti secutam patris casus non facit uxorem: nam quaesita dignitas liberis propter casum patris remoti a senatu auferenda non est.

1.9.10 Ulpianus libro 34 ad edictum

Liberos senatorum accipere debemus non tantum senatorum filios, verum omnes, qui geniti ex ipsis exve liberis eorum dicantur, sive naturales sive adoptivi sint liberi senatorum, ex quibus nati dicuntur. Sed si ex filia senatoris natus sit, spectare debemus patris eius condicionem.

1.9.11 Paulus libro 41 ad edictum

Senatores licet in urbe domicilium habere videantur, tamen et ibi, unde oriundi sunt, habere domicilium intelleguntur, quia dignitas domicilii adiectionem potius dedisse quam permutasse videtur.

1.9.12 Ulpianus libro secundo de censibus

pr. Nuptae prius consulari viro impetrare solent a principe, quamvis perraro, ut nuptae iterum minoris dignitatis viro nihilominus in consulari maneant dignitate: ut scio Antoninum Augustum Iuliae Mamaeae consobrinae suae indulsisse.

1. Senatores autem accipiendum est eos, qui a patriciis et consulibus usque ad omnes illustres viros descendunt, quia et hi soli in senatu sententiam dicere possunt.

1.9.0. O senatorach

1.9.1. Ulpian, księga 62 komentarza do edyktu

Nie ulega wątpliwości, że mężczyznę o randze konsularnej należy zawsze stawiać wyżej niż kobietę o randze konsularnej. Należy jednak rozważyć, czy mężczyzna o randze prefektury powinien mieć pierwszeństwo przed kobietą o randze konsularnej. Skłaniałbym się ku temu, że tak, ponieważ wyższa godność przysługuje płci męskiej.

1. Przez kobiety o randze konsularnej rozumiemy żony konsulów; Saturninus dodaje również matki, jednak pogląd ten nie znajduje potwierdzenia ani w źródłach, ani w przyjętej praktyce.

1.9.2. Marcellus, księga 3 digestów

Kasjusz Longinus uważa, że nie należy dopuszczać do orzekania ani do składania zeznań tego, kto został usunięty z senatu z powodu niegodnego postępowania i nie został przywrócony, ponieważ ustawa julijska o nadużyciach urzędniczych (lex Iulia repetundarum) tego zabrania.

1.9.3. Modestyn, księga 6 regulaminów

Boski Sewer i Antoninus dopuścili, aby senator usunięty z senatu nie ponosił uszczerbku na czci (capitis deminutio), lecz mógł nadal przebywać w Rzymie.

1.9.4. Pomponiusz, księga 12 różnorodności

Kto jest niegodny niższego stanu, tym bardziej jest niegodny wyższego.

1.9.5. Ulpian, księga 1 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Przez syna senatora należy rozumieć nie tylko syna naturalnego, lecz także adoptowanego; nie ma przy tym znaczenia, przez kogo i w jaki sposób został on adoptowany ani czy został przyjęty do rodziny już po uzyskaniu godności senatorskiej, czy jeszcze przed jej uzyskaniem.

1.9.6. Paulus, księga 2 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Synem senatora jest także ten, kto został przez niego adoptowany — tak długo jednak, jak pozostaje w jego rodzinie; po emancypacji traci bowiem miano syna wskutek samego aktu emancypacji.

1. Syn oddany przez senatora do adopcji osobie niższej godności nadal jest uważany za syna senatora, ponieważ godność senatorska nie zostaje utracona przez adopcję do rodziny o niższej randze, podobnie jak konsularny nie przestaje być konsularnym.

1.9.7. Ulpian, księga 1 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Przyjmuje się, że także ten, kto został wyemancypowany przez ojca będącego senatorem, powinien być traktowany jak syn senatora.

1. Podobnie Labeon pisze, że również ten, kto urodził się po śmierci ojca będącego senatorem, jest traktowany jak syn senatora. Natomiast co do tego, kto został poczęty i urodzony po usunięciu ojca z senatu, Prokulus i Pegazus uważają, że nie należy go traktować jak syna senatora — i ich pogląd jest trafny. Nie można bowiem właściwie nazywać synem senatora tego, którego ojciec został usunięty z senatu, zanim on sam się urodził. Jeżeli jednak ktoś został poczęty przed usunięciem ojca z senatu, lecz urodził się już po utracie przez ojca godności, przeważa pogląd, że należy go traktować jak syna senatora: wielu bowiem uważa, że należy brać pod uwagę moment poczęcia.

2. Jeżeli ktoś miał zarówno ojca, jak i dziadka będących senatorami, uważa się go zarówno za syna, jak i za wnuka senatora. Jeżeli jednak ojciec utracił godność przed poczęciem tego potomka, można zapytać, czy — choć nie powinien być traktowany jako syn senatora — powinien być uznany za wnuka senatora. Bardziej przekonujące jest stanowisko, że tak: godność dziadka powinna raczej przynosić mu korzyść, niż szkodzić mu przypadek dotyczący ojca.

1.9.8. Ulpian, księga 6 o fideikomisach

Kobiety poślubione osobom o randze clarissimi są objęte określeniem kobiet o randze clarissimae. Natomiast za kobiety o randze clarissimae nie uważa się córek senatorów, chyba że poślubiły mężczyzn o randze clarissimi; kobietom bowiem godność clarissima nadają mężowie, a nie rodzice — chyba że pozostają one jeszcze niezamężne. A zatem kobieta jest clarissima tak długo, jak długo pozostaje w małżeństwie z senatorem lub osobą o tej randze albo — po rozstaniu — nie zawrze małżeństwa z osobą niższej godności.

1.9.9. Papinian, księga 4 responsów

Córka senatora, która zawarła małżeństwo z wyzwoleńcem, nie staje się jego żoną wskutek upadku ojca; godność bowiem raz nabyta przez dzieci nie powinna być im odbierana z powodu usunięcia ojca z senatu.

1.9.10. Ulpian, księga 34 komentarza do edyktu

Przez potomstwo senatorów należy rozumieć nie tylko ich synów, lecz wszystkich, którzy są z nich zrodzeni albo pochodzą od ich potomków — zarówno naturalnych, jak i adoptowanych — i z których wywodzą się dalsi potomkowie. Jeżeli jednak ktoś urodził się z córki senatora, należy brać pod uwagę status jego ojca.

1.9.11. Paulus, księga 41 komentarza do edyktu

Chociaż senatorowie uchodzą za mających miejsce zamieszkania w Rzymie, przyjmuje się, że zachowują je również tam, skąd pochodzą, ponieważ godność raczej dodaje nowe miejsce zamieszkania, niż zastępuje dotychczasowe.

1.9.12. Ulpian, księga 2 o cenzusach

Kobiety, które wcześniej były żonami mężczyzn o randze konsularnej, zwykły uzyskiwać od cesarza — choć bardzo rzadko — przywilej, aby mimo ponownego małżeństwa z mężczyzną niższej godności zachować rangę konsularną; wiem, że cesarz Antoninus Augustus przyznał to swojej kuzynce Julii Mamaei.

1. Przez senatorów należy rozumieć tych, którzy wywodzą się od patrycjuszy i konsulów aż po wszystkich mężów o najwyższej randze (illustres), ponieważ tylko oni mają prawo zabierać głos w senacie.

1.10.0. De officio consulis

1.10.1 Ulpianus libro secundo de officio consulis

pr. Officium consulis est consilium praebere manumittere volentibus.

1. Consules et seorsum singuli manumittunt: sed non potest is, qui apud alterum nomina ediderit, apud alterum manumittere: separatae enim sunt manumissiones. Sane si qua ex causa collega manumittere non poterit infirmitate vel aliqua iusta causa impeditus, collegam posse manumissionem expedire senatus censuit.

2. Consules apud se servos suos manumittere posse nulla dubitatio est. Sed si evenerit, ut minor viginti annis consul sit, apud se manumittere non poterit, cum ipse sit, qui ex senatus consulto consilii causam examinat: apud collegam vero causa probata potest.

1.10.0. O urzędzie konsula

1.10.1. Ulpian, księga 2 o urzędzie konsula

Do obowiązków konsula należy udzielanie rady tym, którzy chcą dokonać wyzwolenia.

1. Konsulowie dokonują wyzwoleń zarówno wspólnie, jak i każdy z osobna; nie jest jednak dopuszczalne, aby ten, kto zgłosił imiona (niewolników) przed jednym z nich, dokonywał wyzwolenia przed drugim, ponieważ postępowania w przedmiocie wyzwolenia są odrębne. Jeżeli jednak z jakiejś przyczyny jeden z kolegów nie może dokonać wyzwolenia, na przykład z powodu choroby lub innej uzasadnionej przeszkody, senat uchwalił, że drugi konsul może przeprowadzić wyzwolenie.

2. Nie ma wątpliwości, że konsulowie mogą wyzwalać własnych niewolników przed samymi sobą. Jeżeli jednak zdarzy się, że konsulem jest osoba, która nie ukończyła dwudziestu lat, nie może ona dokonać wyzwolenia przed samą sobą, ponieważ to właśnie ona — na podstawie uchwały senatu — bada zasadność sprawy; natomiast przed współkonsulem, po zatwierdzeniu sprawy, wyzwolenie jest dopuszczalne.

1.11.0. De officio praefecti praetorio

1.11.1 Aurelius Arcadius Charisius magister libellorum libro singulari de officio praefecti praetorio

pr. Breviter commemorare necesse est, unde constituendi praefectorum praetorio officii origo manaverit. Ad vicem magistri equitum praefectus praetorio antiquitus institutos esse a quibusdam scriptoribus traditum est. Nam cum apud veteres dictatoribus ad tempus summa potestas crederetur et magistros equitum sibi eligerent, qui adsociati participales curae ad militiae gratia secundam post eos potestatem gererent: regimentis rei publicae ad imperatores perpetuos translatis ad similitudinem magistrorum equitum praefecti praetorio a principibus electi sunt. Data est plenior eis licentia ad disciplinae publicae emendationem.

1. His cunabulis praefectorum auctoritas initiata in tantum meruit augeri, ut appellari a praefectis praetorio non possit. Nam cum ante quaesitum fuisset, an liceret a praefectis praetorio appellare et iure liceret et extarent exempla eorum qui provocaverint: postea publice sententia principali lecta appellandi facultas interdicta est. Credidit enim princeps eos, qui ob singularem industriam explorata eorum fide et gravitate ad huius officii magnitudinem adhibentur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce dignitatis suae, quam ipse foret iudicaturos.

2. Subnixi sunt etiam alio privilegio praefecti praetorio, ne a sententiis eorum minores aetate ab aliis magistratibus nisi ab ipsis praefectis praetorio restitui possint.

1.11.0. O urzędzie prefekta pretorium

1.11.1. Aurelius Arcadius Charisius, magister libellorum, księga pojedyncza o urzędzie prefekta pretorium

Należy pokrótce przypomnieć, skąd wywodzi się ustanowienie urzędu prefektów pretorium. Niektórzy autorzy przekazują, że prefekci pretorium zostali niegdyś ustanowieni na wzór dowódców jazdy (magistri equitum). U dawnych Rzymian bowiem dyktatorom powierzano na pewien czas najwyższą władzę, a oni wybierali sobie dowódców jazdy, którzy — jako współuczestnicy troski o sprawy państwa — sprawowali, ze względu na potrzeby wojskowe, władzę drugą po nich. Gdy zarząd nad państwem został przeniesiony na cesarzy sprawujących władzę w sposób stały, prefekci pretorium byli powoływani przez princepsów na podobieństwo dowódców jazdy. Przyznano im szerokie uprawnienia w zakresie przywracania ładu w sprawach publicznych.

1. Wychodząc z takich początków, władza prefektów rozwinęła się do tego stopnia, że od ich orzeczeń nie przysługuje apelacja. O ile bowiem wcześniej rozważano, czy dopuszczalne jest odwołanie od prefektów pretorium — i było ono prawnie dopuszczalne oraz istnieją przykłady osób, które z niego skorzystały — o tyle później, na podstawie publicznie odczytanego rozstrzygnięcia cesarskiego, możliwość apelacji została wyłączona. Cesarz uznał bowiem, że ci, którzy dzięki szczególnym zdolnościom, po sprawdzeniu ich wiarygodności i powagi, zostają powołani do tak wysokiego urzędu, będą orzekać zgodnie z mądrością i blaskiem swej godności, tak jak sam cesarz by orzekał.

2. Prefekci pretorium zostali ponadto wyposażeni w jeszcze jeden przywilej: osoby małoletnie nie mogą być przywracane do stanu poprzedniego (restitutio in integrum) od wyroków przez inne urzędy niż samych prefektów pretorium.

1.12.0. De officio praefecti urbi

1.12.1 Ulpianus libro singulari de officio praefecti Urbi

pr. Omnia omnino crimina praefectura urbis sibi vindicavit, nec tantum ea, quae intra urbem admittuntur, verum ea quoque, quae extra urbem intra Italiam, epistula divi Severi ad Fabium Cilonem praefectum urbi missa declaratur.

1. Servos qui ad statuas confugerint, vel sua pecunia emptos ut manumittantur, de dominis querentes audiet.

2. Sed et patronos egentes de suis libertis querentes audiet, maxime si aegros se esse dicant desiderentque a libertis exhiberi.

3. Relegandi deportandique in insulam, quam imperator adsignaverit, licentiam habet.

4. Initio eiusdem epistulae ita scriptum est: „cum urbem nostram fidei tuae commiserimus”: quidquid igitur intra urbem admittitur, ad praefectum urbi videtur pertinere. Sed et si quid intra centensimum miliarium admissum sit, ad praefectum urbi pertinet: si ultra ipsum lapidem, egressum est praefecti urbi notionem.

5. Si quis servum suum adulterium commisisse dicat in uxorem suam, apud praefectum urbi erit audiendus.

6. Sed et ex interdictis quod vi aut clam aut interdicto unde vi audire potest.

7. Solent ad praefecturam urbis remitti etiam tutores sive curatores, qui male in tutela sive cura versati graviore animadversione indigent, quam ut sufficiat eis suspectorum infamia: quos probari poterit vel nummis datis tutelam occupasse, vel praemio accepto operam dedisse ut non idoneus tutor alicui daretur, vel consulto circa edendum patrimonium quantitatem minuisse, vel evidenti fraude pupilli bona alienasse.

8. Quod autem dictum est, ut servos de dominis querentes praefectus audiat, sic accipiemus non accusantes dominos (hoc enim nequaquam servo permittendum est nisi ex causis receptis) sed si verecunde expostulent, si saevitiam, si duritiam, si famem, qua eos premant, si obscenitatem, in qua eos compulerint vel compellant, apud praefectum urbi exponant. Hoc quoque officium praefecto urbi a divo Severo datum est, ut mancipia tueatur ne prostituantur.

9. Praeterea curare debebit praefectus urbi, ut nummularii probe se agant circa omne negotium suum et temperent his, quae sunt prohibita.

10. Cum patronus contemni se a liberto dixerit vel contumeliosum sibi libertum queratur vel convicium se ab eo passum liberosque suos vel uxorem vel quid huic simile obicit: praefectus urbi adiri solet et pro modo querellae corrigere eum. Aut comminari aut fustibus castigare aut ulterius procedere in poena eius solet: nam et puniendi plerumque sunt liberti. Certe si se delatum a liberto vel conspirasse eum contra se cum inimicis doceat, etiam metalli poena in eum statui debet.

11. Cura carnis omnis ut iusto pretio praebeatur ad curam praefecturae pertinet, et ideo et forum suarium sub ipsius cura est: sed et ceterorum pecorum sive armentorum quae ad huiusmodi praebitionem spectant ad ipsius curam pertinent.

12. Quies quoque popularium et disciplina spectaculorum ad praefecti urbi curam pertinere videtur: et sane debet etiam dispositos milites stationarios habere ad tuendam popularium quietem et ad referendum sibi quid ubi agatur.

13. Et urbe interdicere praefectus urbi et qua alia solitarum regionum potest, et negotiatione et professione et advocationibus et foro, et ad tempus et in perpetuum: interdicere poterit et spectaculis: et si quem releget ab Italia, summovere eum etiam a provincia sua.

14. Divus Severus rescripsit eos etiam, qui illicitum collegium coisse dicuntur, apud praefectum urbi accusandos.

1.12.2 Paulus libro singulari de officio praefecti Urbi

Adiri etiam ab argentariis vel adversus eos ex epistula divi Hadriani et in pecuniariis causis potest.

1.12.3 Ulpianus secundo ad edictum

Praefectus urbi cum terminos urbis exierit, potestatem non habet: extra urbem potest iubere iudicare.

1.12.0. O urzędzie prefekta miasta

1.12.1. Ulpian, księga pojedyncza o urzędzie prefekta miasta

Prefektura miasta przywłaszczyła sobie w zasadzie wszystkie przestępstwa — i to nie tylko te, które popełniane są w obrębie miasta, lecz także te, które mają miejsce poza nim, lecz w granicach Italii, jak wynika z listu boskiego Sewera skierowanego do prefekta miasta Fabia Cilona.

1. Prefekt wysłuchuje niewolników, którzy schronili się przy posągach, albo tych, którzy zostali nabyci za własne pieniądze w celu uzyskania wyzwolenia, gdy skarżą się na swoich panów.

2. Wysłuchuje także patronów znajdujących się w niedostatku, którzy skarżą się na swoich wyzwoleńców, zwłaszcza gdy twierdzą, że są chorzy i domagają się, aby wyzwoleńcy zapewnili im utrzymanie.

3. Ma on uprawnienie do skazywania na relegację oraz deportację na wyspę wyznaczoną przez cesarza.

4. Na początku wspomnianego listu zapisano: skoro powierzyliśmy nasze miasto twojej pieczy; wobec tego wszystko, co ma miejsce w obrębie miasta, należy do właściwości prefekta miasta. Także to, co wydarzy się w obrębie setnej mili od miasta, podlega jego kompetencji; jeżeli jednak zdarzenie nastąpi poza tym kamieniem milowym, wykracza ono poza zakres jego jurysdykcji.

5. Jeżeli ktoś twierdzi, że jego niewolnik dopuścił się cudzołóstwa z jego żoną, sprawa powinna być rozpoznana przez prefekta miasta.

6. Prefekt może także rozpoznawać sprawy wynikające z interdyktów: quod vi aut clam oraz unde vi.

7. Do prefekta miasta zwykło się kierować także opiekunów i kuratorów, którzy źle sprawowali opiekę lub kuratelę i wymagają surowszej reakcji niż sama niesława wynikająca z uznania ich za podejrzanych. Dotyczy to tych, którym można wykazać, że przejęli opiekę za pieniądze, przyjęli wynagrodzenie za doprowadzenie do ustanowienia nieodpowiedniego opiekuna, umyślnie zaniżyli wartość majątku przy jego ujawnianiu albo w sposób oczywiście oszukańczy rozporządzili majątkiem pupila.

8. To, że powiedziano, iż prefekt ma wysłuchiwać niewolników skarżących się na swoich panów, należy rozumieć w ten sposób, że nie chodzi o formalne oskarżenia (te bowiem co do zasady nie są niewolnikom dozwolone, chyba że w przypadkach przewidzianych), lecz o skargi składane w sposób umiarkowany — gdy wskazują na okrucieństwo, surowość, głód, którym są uciskani, albo na nieobyczajne czyny, do których byli lub są zmuszani. To również zadanie zostało powierzone prefektowi miasta przez boskiego Sewera, aby chronił niewolników przed zmuszaniem ich do prostytucji.

9. Ponadto prefekt miasta powinien dbać o to, aby bankierzy (nummularii) prowadzili swoje sprawy uczciwie i powstrzymywali się od działań zakazanych.

10. Jeżeli patron twierdzi, że jest lekceważony przez wyzwoleńca, albo skarży się na jego znieważające zachowanie, obelgi pod swoim adresem lub wobec swoich dzieci czy żony albo podobne czyny, zwykło się zwracać do prefekta miasta, który stosownie do charakteru skargi karci go: może go upomnieć, zagrozić mu, ukarać chłostą albo wymierzyć surowszą karę. Wyzwoleńcy bowiem często podlegają karze. Jeżeli zaś patron wykaże, że został przez wyzwoleńca oskarżony lub że ten spiskował przeciwko niemu z jego wrogami, należy orzec wobec niego nawet karę pracy w kopalni (metalli poena).

11. Do kompetencji prefekta miasta należy także troska o to, aby mięso było dostarczane po właściwej cenie; dlatego też targ wieprzowy (forum suarium) znajduje się pod jego nadzorem. Również inne zwierzęta i stada przeznaczone do tego rodzaju zaopatrzenia podlegają jego pieczy.

12. Spokój ludności oraz dyscyplina widowisk także należą do zakresu jego obowiązków; powinien on mieć do dyspozycji rozlokowanych żołnierzy straży miejskiej dla zapewnienia porządku oraz przekazywania mu informacji o tym, co i gdzie się dzieje.

13. Prefekt miasta może także zakazywać przebywania w mieście oraz w innych określonych miejscach, a także wykonywania działalności handlowej, zawodów, występowania w charakterze pełnomocnika czy udziału w obrocie sądowym — zarówno na czas określony, jak i na stałe; może również zakazać udziału w widowiskach. Jeżeli zaś kogoś releguje z Italii, może usunąć go także z jego prowincji.

14. Boski Sewer reskryptem postanowił również, że osoby, którym zarzuca się udział w niedozwolonych stowarzyszeniach, mają być oskarżane przed prefektem miasta.

1.12.2. Paulus księga pojedyncza o urzędzie prefekta miasta

Na podstawie listu boskiego Hadriana można zwracać się do prefekta miasta także w sprawach pieniężnych, zarówno przez bankierów, jak i przeciwko nim.

1.12.3. Ulpian, księga 2 komentarza do edyktu

Prefekt miasta traci swoją władzę po opuszczeniu granic miasta; poza miastem może jedynie nakazać prowadzenie postępowania sądowego.

1.13.0. De officio quaestoris

1.13.1 Ulpianus libro singulari de officio quaestoris

pr. Origo quaestoribus creandis antiquissima est et paene ante omnes magistratus. Gracchanus denique iunius libro septimo de potestatibus etiam ipsum Romulum et Numam Pompilium binos quaestores habuisse, quos ipsi non sua voce, sed populi suffragio crearent, refert. Sed sicuti dubium est, an Romulo et Numa regnantibus quaestor fuerit, ita Tullo Hostilio rege quaestores fuisse certum est: et sane crebrior apud veteres opinio est Tullum Hostilium primum in rem publicam induxisse quaestores.

1. Et a genere quaerendi quaestores initio dictos et Iunius et Trebatius et Faenestella scribunt.

2. Ex quaestoribus quidam solebant provincias sortiri ex senatus consulto, quod factum est Decimo Druso et Porcina consulibus, sane non omnes quaestores provincias sortiebantur, verum excepti erant candidati principis: hi etenim solis libris principalibus in senatu legendis vacant.

3. Hodieque optinuit indifferenter quaestores creari tam patricios quam plebeios: ingressus est enim et quasi primordium gerendorum honorum sententiaeque in senatu dicendae.

4. Ex his, sicut dicimus, quidam sunt qui candidati principis dicebantur quique epistulas eius in senatu legunt.

1.13.0. O urzędzie kwestora

1.13.1 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie kwestora

Początek ustanawiania kwestorów jest bardzo dawny i niemal wcześniejszy niż wszystkich innych urzędów. Wreszcie Junius Gracchanus w księdze siódmej O kompetencjach podaje, że sam Romulus i Numa Pompilius mieli po dwóch kwestorów, których powoływali nie własnym głosem, lecz przez głosowanie ludu. Jednak jak wątpliwe jest, czy za panowania Romulusa i Numy istniał urząd kwestora, tak pewne jest, że za króla Tullus Hostilius kwestorzy już byli; i rzeczywiście częstszy jest wśród dawnych pogląd, że to Tullus Hostilius pierwszy wprowadził kwestorów do państwa.

1. I od rodzaju czynności dochodzeniowych (quaerere) — jak piszą Junius, Trebatius i Faenestella — kwestorzy otrzymali swoją nazwę.

2. Spośród kwestorów niektórzy zwykli byli losować prowincje na podstawie uchwały senatu, co miało miejsce za konsulów Decimusa Drususa i Porciny; nie wszyscy jednak kwestorzy losowali prowincje, lecz wyłączeni byli kandydaci cesarscy: oni bowiem zajmują się wyłącznie odczytywaniem w senacie ksiąg cesarskich.

3. Także i dziś utrwaliło się, że kwestorzy są powoływani zarówno spośród patrycjuszy, jak i plebejuszy; urząd ten stanowi bowiem wejście i niejako początek sprawowania godności publicznych oraz zabierania głosu w senacie.

4. Spośród nich — jak mówimy — są tacy, których nazywano kandydatami cesarskimi i którzy odczytują jego listy w senacie.

1.14.0. De officio praetorum

1.14.1 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

Apud filium familias praetorem potest pater eius manumittere.

1.14.2 Paulus libro quarto ad Sabinum

Sed etiam ipsum apud se emancipari vel in adoptionem dari placet.

1.14.3 Ulpianus libro 38 ad Sabinum

Barbarius Philippus cum servus fugitivus esset, Romae praeturam petiit et praetor designatus est. Sed nihil ei servitutem obstetisse ait Pomponius, quasi praetor non fuerit: atquin verum est praetura eum functum. Et tamen videamus: si servus quamdiu latuit, dignitate praetoria functus sit, quid dicemus? Quae edixit, quae decrevit, nullius fore momenti? An fore propter utilitatem eorum, qui apud eum egerunt vel lege vel quo alio iure? Et verum puto nihil eorum reprobari: hoc enim humanius est: cum etiam potuit populus Romanus servo decernere hanc potestatem, sed et si scisset servum esse, liberum effecisset. Quod ius multo magis in imperatore observandum est.

1.14.4 Ulpianus libro primo de omnibus tribunalibus

Praetor neque tutorem neque specialem iudicem ipse se dare potest.

1.14.0. O urzędzie pretora

1.14.1 Ulpian w księdze 26 mów do Sabinusa

Ojciec może dokonać wyzwolenia niewolnika przed swoim synem będącym pretorem.

1.14.2 Paulus w księdze 4 mów do Sabinusa

Uznaje się także, że nawet on sam (tj. syn pozostający pod władzą ojcowską) może przed sobą dokonać emancypacji albo zostać oddany w adopcję.

1.14.3 Ulpian w księdze 38 mów do Sabinusa

Barbarius Philippus, będąc zbiegłym niewolnikiem, ubiegał się w Rzymie o preturę i został wyznaczony pretorem. Pomponiusz twierdzi jednak, że jego stan niewoli nie stanowił przeszkody, jak gdyby w ogóle nie był pretorem; tymczasem prawdą jest, że sprawował urząd pretora. Rozważmy jednak: jeśli niewolnik, dopóki się ukrywał, wykonywał godność pretorską, cóż powiemy? Czy to, co ogłosił edyktem i co rozstrzygnął, nie będzie miało żadnej mocy? Czy też będzie ją miało ze względu na interes tych, którzy przed nim działali, czy to na podstawie ustawy, czy innego prawa? I uważam, że nic z tego nie należy odrzucać: jest to bowiem rozwiązanie bardziej humanitarne; skoro nawet lud rzymski mógł nadać niewolnikowi tę władzę, a gdyby wiedział, że jest niewolnikiem, uczyniłby go wolnym. Tym bardziej zasada ta powinna być zachowana w odniesieniu do cesarza.

1.14.4 Ulpian, księga 1 o wszystkich trybunałach

Pretor nie może sam sobie ustanowić ani opiekuna, ani sędziego szczególnego.

1.15.0. De officio praefecti vigilum

1.15.1 Paulus libro singulari de officio praefecti vigilum

Apud vetustiores incendiis arcendis triumviri praeerant, qui ab eo, quod excubias agebant nocturni dicti sunt: interveniebant nonnumquam et aediles et tribuni plebis. Erant autem familia publica circa portam et muros disposita, unde si opus esset evocabatur: fuerant et privatae familiae, quae incendia vel mercede vel gratia extinguerent, deinde divus Augustus maluit per se huic rei consuli.

1.15.2 Ulpianus libro singulari de officio praefecti vigilum

Pluribus uno die incendiis exortis:

1.15.3 Paulus libro singulari de officio praefecti vigilum

pr. Nam salutem rei publicae tueri nulli magis credidit convenire nec alium sufficere ei rei, quam Caesarem. Itaque septem cohortes oportunis locis constituit, ut binas regiones urbis unaquaeque cohors tueatur, praepositis eis tribunis et super omnes spectabili viro qui praefectus vigilum appellatur.

1. Cognoscit praefectus vigilum de incendiariis effractoribus furibus raptoribus receptatoribus, nisi si qua tam atrox tamque famosa persona sit, ut praefecto urbi remittatur. Et quia plerumque incendia culpa fiunt inhabitantium, aut fustibus castigat eos qui neglegentius ignem habuerunt, aut severa interlocutione comminatus fustium castigationem remittit.

2. Effracturae fiunt plerumque in insulis in horreisque, ubi homines pretiosissimam partem fortunarum suarum reponunt, cum vel cella effringitur vel armarium vel arca: et custodes plerumque puniuntur, et ita divus Antoninus Erucio claro rescripsit. Ait enim posse eum horreis effractis quaestionem habere de servis custodibus, licet in illis ipsius imperatoris portio esset.

3. Sciendum est autem praefectum vigilum per totam noctem vigilare debere et coerrare calciatum cum hamis et dolabris, ut curam adhibeant omnes inquilinos admonere, ne neglegentia aliqua incendii casus oriatur.

4. Praeterea ut aquam unusquisque inquilinus in cenaculo habeat, iubetur admonere.

5. Adversus capsarios quoque, qui mercede servanda in balineis vestimenta suscipiunt, iudex est constitutus, ut, si quid in servandis vestimentis fraudulenter admiserint, ipse cognoscat.

1.15.4 Ulpianus libro singulari de officio praefecti Urbi

Imperatores Severus et Antoninus Iunio Rufino praefecto vigilum ita rescripserunt: „insularios et eos, qui neglegenter ignes apud se habuerint, potes fustibus vel flagellis caedi iubere: eos autem, qui dolo fecisse incendium convincentur, ad Fabium Cilonem praefectum urbi amicum nostrum remittes: fugitivos conquirere eosque dominis reddere debes.”

1.15.0. O urzędzie prefekta straży nocnej

1.15.1 Paulus w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej

U dawnych autorów zwalczaniem pożarów kierowali triumwirowie, którzy od tego, że pełnili nocne warty, nazywani byli nocnymi; niekiedy interweniowali także edylowie i trybuni ludowi. Istniała też służba publiczna rozmieszczona przy bramach i murach, skąd w razie potrzeby ją wzywano; bywały również prywatne oddziały, które gasiły pożary za wynagrodzeniem albo z uprzejmości. Następnie boski August uznał za stosowne, by sprawą tą zająć się bezpośrednio.

1.15.2 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej

Gdy w jednym dniu wybuchło wiele pożarów:

1.15.3 Paulus w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej

Uznał bowiem, że nikomu bardziej nie należy powierzać strzeżenia bezpieczeństwa państwa ani że ktokolwiek inny byłby do tego zadania wystarczający niż sam cesarz. Dlatego ustanowił siedem kohort w dogodnych miejscach, tak aby każda kohorta strzegła dwóch regionów miasta; nad nimi postawił trybunów, a nad wszystkimi męża wysokiej rangi, zwanego prefektem straży nocnej.

1. Prefekt straży nocnej rozpoznaje sprawy o podpalenia, włamania, kradzieże, rabunki oraz paserstwo, chyba że chodzi o osobę tak niebezpieczną i tak znaną, iż sprawę należy przekazać prefektowi miasta. A ponieważ pożary najczęściej powstają z winy mieszkańców, karze on rózgami tych, którzy zbyt niedbale obchodzili się z ogniem, albo — po surowym upomnieniu i zagrożeniu karą — odstępuje od jej wymierzenia.

2. Do włamań dochodzi najczęściej w kamienicach czynszowych i magazynach, gdzie ludzie przechowują najcenniejszą część swego majątku, gdy wyłamuje się drzwi pomieszczenia, szafę lub skrzynię; często karani są stróże. Tak też boski Antoninus odpisał znakomitemu Erucjuszowi, wskazując, że może on — w razie włamania do magazynów — prowadzić dochodzenie wobec niewolników–strażników, nawet jeśli w tych magazynach znajdowała się część należąca do samego cesarza.

3. Należy wiedzieć, że prefekt straży nocnej powinien czuwać przez całą noc i obchodzić teren w obuwiu, z hakami i siekierami, aby dołożyć starań, by wszystkich mieszkańców upominać, by przez jakiekolwiek zaniedbanie nie powstało niebezpieczeństwo pożaru.

4. Ponadto nakazuje upominać, aby każdy mieszkaniec miał w swojej izbie na piętrze zapas wody.

5. Ustanowiony jest również sędzią w sprawach przeciwko przechowawcom szat (capsarii), którzy za opłatą przyjmują w łaźniach odzież na przechowanie, tak aby — jeżeli dopuścili się jakiegokolwiek nadużycia przy jej przechowywaniu — sam rozpoznawał sprawę.

1.15.4 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie prefekta miasta

Cesarze Sewerus i Antoninus w reskrypcie do Juniusza Rufinusa, prefekta straży nocnej, napisali: Mieszkańców kamienic oraz tych, którzy niedbale obchodzili się u siebie z ogniem, możesz kazać karać rózgami lub biczować; tych natomiast, którym udowodni się umyślne podpalenie, odeślesz do naszego przyjaciela Fabiana Cilona, prefekta miasta; zbiegów masz wyszukiwać i zwracać ich właścicielom.

1.16.0. De officio proconsulis et legati

1.16.1 Ulpianus libro primo disputationum

Proconsul ubique quidem proconsularia insignia habet statim atque urbem egressus est: potestatem autem non exercet nisi in ea provincia sola, quae ei decreta est.

1.16.2 Marcianus libro primo institutionum

pr. Omnes proconsules statim quam urbem egressi fuerint habent iurisdictionem, sed non contentiosam, sed voluntariam: ut ecce manumitti apud eos possunt tam liberi quam servi et adoptiones fieri.

1. Apud legatum vero proconsulis nemo manumittere potest, quia non habet iurisdictionem talem.

1.16.3 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

Nec adoptare potest: omnino enim non est apud eum legis actio.

1.16.4 Ulpianus libro primo de officio proconsulis

pr. Observare autem proconsulem oportet, ne in hospitiis praebendis oneret provinciam, ut imperator noster cum patre Aufidio Severiano rescripsit.

1. Nemo proconsulum stratores suos habere potest, sed vice eorum milites ministerio in provinciis funguntur.

2. Proficisci autem proconsulem melius quidem est sine uxore: sed et cum uxore potest, dummodo sciat senatum Cotta et Messala consulibus censuisse futurum, ut si quid uxores eorum qui ad officia proficiscuntur deliquerint, ab ipsis ratio et vindicta exigatur.

3. Antequam vero fines provinciae decretae sibi proconsul ingressus sit, edictum debet de adventu suo mittere continens commendationem aliquam sui, si qua ei familiaritas sit cum provincialibus vel coniunctio, et maxime excusantis, ne publice vel privatim occurrant ei: esse enim congruens, ut unusquisque in sua patria eum exciperet.

4. Recte autem et ordine faciet, si edictum decessori suo miserit significetque, qua die fines sit ingressurus: plerumque enim incerta haec et inopinata turbant provinciales et actus impediunt.

5. Ingressum etiam hoc eum observare oportet, ut per eam partem provinciam ingrediatur, per quam ingredi moris est, et quas Graeci epidymias appellant sive kataploun observare, in quam primum civitatem veniat vel applicet: magni enim facient provinciales servari sibi consuetudinem istam et huiusmodi praerogativas. Quaedam provinciae etiam hoc habent, ut per mare in eam provinciam proconsul veniat, ut Asia, scilicet usque adeo, ut imperator noster Antoninus Augustus ad desideria asianorum rescripsit proconsuli necessitatem impositam per mare Asiam applicare kai twn mytropolewn Efeson primam attingere.

6. Post haec ingressus provinciam mandare iurisdictionem legato suo debet nec hoc ante facere, quam fuerit provinciam ingressus; est enim perquam absurdum, antequam ipse iurisdictionem nanciscatur (nec enim prius ei competit, quam in eam provinciam venerit) alii eam mandare, quam non habet. Sed si et ante fecerit et ingressus provinciam in eadem voluntate fuerit, credendum est videri legatum habere iurisdictionem, non exinde ex quo mandata est, sed ex quo provinciam proconsul ingressus est.

1.16.5 Papinianus libro primo quaestionum

Aliquando mandare iurisdictionem proconsul potest, etsi nondum in provinciam pervenerit. Quid enim si necessariam moram in itinere patiatur, maturissime autem legatus in provinciam perventurus sit?

1.16.6 Ulpianus libro primo de officio proconsulis

pr. Solent etiam custodiarum cognitionem mandare legatis, scilicet ut praeauditas custodias ad se remittant, ut innocentem ipse liberet. Sed hoc genus mandati extraordinarium est: nec enim potest quis gladii potestatem sibi datam vel cuius alterius coercitionis ad alium transferre, nec liberandi igitur reos ius, cum accusari apud eum non possint.

1. Sicut autem mandare iurisdictionem vel non mandare est in arbitrio proconsulis, ita adimere mandatam iurisdictionem licet quidem proconsuli, non autem debet inconsulto principe hoc facere.

2. Legatos non oportet principem consulere, sed proconsulem suum, et is ad consultationes legatorum debebit respondere.

3. Non vero in totum Xeniis abstinere debebit proconsul, sed modum adicere, ut neque morose in totum abstineat neque avare modum xeniorum excedat. Quam rem divus Severus et imperator Antoninus elegantissime epistula sunt moderati, cuius epistulae verba haec sunt: „quantum ad Xenia pertinet, audi quid sentimus: vetus proverbium est: oute panta oute pantote oute para pantwn. Nam valde inhumanum est a nemine accipere, sed passim vilissimum est et omnia avarissimum.” Et quod mandatis continetur, ne donum vel munus ipse proconsul vel qui in alio officio erit accipiat ematve quid nisi victus cottidiani causa, ad xeniola non pertinet, sed ad ea quae edulium excedant usum. Sed nec Xenia producenda sunt ad munerum qualitatem.

1.16.7 Ulpianus libro secundo de officio proconsulis

pr. Si in aliam quam celebrem civitatem vel provinciae caput advenerit, pati debet commendari sibi civitatem laudesque suas non gravate audire, cum honori suo provinciales id vindicent: et ferias secundum mores et consuetudinem quae retro optinuit dare.

1. Aedes sacras et opera publica circumire inspiciendi gratia, an sarta tectaque sint vel an aliqua refectione indigeant, et si qua coepta sunt ut consummentur, prout vires eius rei publicae permittunt, curare debet curatoresque operum diligentes sollemniter praeponere, ministeria quoque militaria, si opus fuerit, ad curatores adiuvandos dare.

2. Cum plenissimam autem iurisdictionem proconsul habeat, omnium partes, qui Romae vel quasi magistratus vel extra ordinem ius dicunt, ad ipsum pertinent:

1.16.8 Ulpianus libro 39 ad edictum

Et ideo maius imperium in ea provincia habet omnibus post principem.

1.16.9 Ulpianus libro primo de officio proconsulis

pr. Nec quicquam est in provincia, quod non per ipsum expediatur. Sane si fiscalis pecuniaria causa sit, quae ad procuratorem principis respicit, melius fecerit, si abstineat.

1. Ubi decretum necessarium est, per libellum id expedire proconsul non poterit: omnia enim, quaecumque causae cognitionem desiderant, per libellum non possunt expediri.

2. Circa advocatos patientem esse proconsulem oportet, sed cum ingenio, ne contemptibilis videatur, nec adeo dissimulare, si quos causarum concinnatores vel redemptores deprehendat, eosque solos pati postulare, quibus per edictum eius postulare permittitur.

3. De plano autem proconsul potest expedire haec: ut obsequium parentibus et patronis liberisque patronum exhiberi iubeat: comminari etiam et terrere filium a patre oblatum, qui non ut oportet conversari dicatur, poterit de plano: similiter et libertum non obsequentem emendare aut verbis aut fustium castigatione.

4. Observare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis postulationum, scilicet ut omnium desideria audiantur, ne forte dum honori postulantium datur vel improbitati ceditur, mediocres desideria sua non proferant, qui aut omnino non adhibuerunt, aut minus frequentes neque in aliqua dignitate positos advocatos sibi prospexerunt.

5. Advocatos quoque petentibus debebit indulgere plerumque: feminis vel pupillis vel alias debilibus vel his, qui suae mentis non sunt, si quis eis petat: vel si nemo sit qui petat, ultro eis dare debebit. Sed si qui per potentiam adversarii non invenire se advocatum dicat, aeque oportebit ei advocatum dare. Ceterum oprimi aliquem per adversarii sui potentiam non oportet: hoc enim etiam ad invidiam eius qui provinciae praeest spectat, si quis tam impotenter se gerat, ut omnes metuant adversus eum advocationem suscipere.

6. Quae etiam omnium praesidum communia sunt et debent et ab his observari.

1.16.10 Ulpianus libro 10 de officio proconsulis

pr. Meminisse oportebit usque ad adventum successoris omnia debere proconsulem agere, cum sit unus proconsulatus et utilitas provinciae exigat esse aliquem, per quem negotia sua provinciales explicent: ergo in adventum successoris debebit ius dicere.

1. Legatum suum ne ante se de provincia dimittat, et lege Iulia repetundarum et rescripto divi Hadriani ad Calpurnium Rufum proconsulem Achaiae admonetur.

1.16.11 Venonius libro secundo de officio proconsulis

Si quid erit quod maiorem animadversionem exigat, reicere legatus apud proconsulem debet: neque enim animadvertendi coercendi vel atrociter verberandi ius habet.

1.16.12 Paulus libro secundo ad edictum

Legatus mandata sibi iurisdictione iudicis.

1.16.13 Pomponius libro decimo ad Quintum Mucium

Legati proconsulis nihil proprium habent, nisi a proconsule eis mandata fuerit iurisdictio.

1.16.14 Ulpianus libro 20 ad legem Iuliam et Papiam

Proconsules non amplius quam sex fascibus utuntur.

1.16.15 Licinius libro tertio regularum

Et legati proconsulum tutores dare possunt.

1.16.16 Ulpianus libro secundo ad edictum

Proconsul portam Romae ingressus deponit imperium.

1.16.0. O urzędzie prokonsula i legata

1.16.1 Ulpian, księga 1 dysput

Prokonsul posiada wszędzie insygnia prokonsularne od chwili, gdy opuści miasto; władzy jednak nie wykonuje inaczej jak tylko w tej prowincji, która została mu przydzielona.

1.16.2 Marcjan, księga 1 instytucji

Wszyscy prokonsulowie, skoro tylko opuszczą miasto, mają jurysdykcję, lecz nie sporną, lecz dobrowolną: tak na przykład można przed nimi dokonywać wyzwoleń zarówno ludzi wolnych, jak i niewolników, oraz przeprowadzać adopcje.

1. Natomiast przed legatem prokonsula nikt nie może dokonać wyzwolenia, ponieważ nie posiada on takiej jurysdykcji.

1.16.3 Ulpian w księdze 26 mów do Sabinusa

Nie może on również dokonywać adopcji: w ogóle bowiem nie stosuje się przed nim skargi ustawowej.

1.16.4 Ulpian, księga 1 o urzędzie prokonsula

Prokonsul powinien jednak baczyć, aby przy zapewnianiu gościny nie obciążać prowincji, jak nasz cesarz wraz z ojcem w reskrypcie do Aufidiusza Seweriana wskazał.

1. Żaden z prokonsulów nie może mieć własnych koniuszych; zamiast nich w prowincjach posługę tę pełnią żołnierze.

2. Co do wyjazdu prokonsula — lepiej jest, aby udał się bez żony; może jednak i z żoną, byle pamiętał, że senat za konsulów Cotty i Messali uchwalił, iż jeżeli żony tych, którzy udają się na urzędy, dopuściłyby się jakiegoś występku, odpowiedzialność i ukaranie spoczywa na ich mężach.

3. Zanim zaś prokonsul wkroczy na teren przydzielonej mu prowincji, powinien wydać edykt o swoim przybyciu, zawierający pewne przedstawienie jego osoby, zwłaszcza jeśli łączą go z mieszkańcami prowincji jakieś więzi lub znajomości, a nade wszystko powinien prosić, aby nie wychodzono mu naprzeciw ani publicznie, ani prywatnie: właściwe jest bowiem, aby każdy przyjmował go we własnej miejscowości.

4. Słusznie też i we właściwym porządku uczyni, jeśli zawiadomi edyktem swego poprzednika, wskazując dzień, w którym zamierza wkroczyć do prowincji: często bowiem niepewność i nagłość tych zdarzeń wprowadza zamęt wśród mieszkańców i utrudnia sprawy.

5. Wchodząc do prowincji powinien również przestrzegać tego, aby wkroczyć do niej tą drogą, którą zwyczajowo się wchodzi, oraz zachować to, co Grecy nazywają epidēmiai albo kataplous, mianowicie do jakiego miasta najpierw przybywa lub zawija: mieszkańcy prowincji bardzo sobie cenią zachowanie tego zwyczaju i tego rodzaju pierwszeństwa. Niektóre prowincje mają nawet taki zwyczaj, że prokonsul przybywa do nich drogą morską, jak na przykład Azja; do tego stopnia, że nasz cesarz Antoninus Augustus na prośbę Azjatów odpisał prokonsulowi, iż ma obowiązek przybyć do Azji drogą morską i najpierw zawinąć do metropolii Efezu.

6. Następnie, po wkroczeniu do prowincji, powinien powierzyć jurysdykcję swojemu legatowi; nie powinien jednak czynić tego wcześniej niż po wejściu do prowincji, gdyż byłoby rzeczą niedorzeczną, aby zanim sam nabędzie jurysdykcję (bo przysługuje mu ona dopiero po przybyciu do prowincji), przekazywał ją innemu, skoro jej jeszcze nie posiada. Jeżeli jednak uczyniłby to wcześniej i po wejściu do prowincji trwałby w tej samej woli, należy przyjąć, że legat posiada jurysdykcję nie od chwili jej powierzenia, lecz od chwili wejścia prokonsula do prowincji.

1.16.5 Papinian, księga 1 kwestii

Niekiedy prokonsul może powierzyć jurysdykcję, choć jeszcze nie przybył do prowincji. Cóż bowiem, jeśli napotka konieczną zwłokę w podróży, a legat ma przybyć do prowincji bardzo szybko?

1.16.6 Ulpian, księga 1 o urzędzie prokonsula

Zwykło się także powierzać legatom rozpoznawanie spraw osób osadzonych w areszcie, tak aby po wstępnym ich przesłuchaniu odsyłali je do prokonsula, który sam może uwolnić niewinnego. Tego rodzaju powierzenie ma jednak charakter nadzwyczajny: nikt bowiem nie może przekazać innemu przyznanego sobie prawa miecza ani innego rodzaju władzy karnej, a zatem również prawa uwalniania oskarżonych, skoro nie mogą być oni przed nim oskarżani.

1. Tak jak powierzenie jurysdykcji lub jego brak zależy od uznania prokonsula, tak też może on cofnąć powierzoną jurysdykcję, lecz nie powinien czynić tego bez konsultacji z cesarzem.

2. Legaci nie powinni zwracać się o rozstrzygnięcie do cesarza, lecz do swojego prokonsula, a on powinien odpowiadać na ich zapytania.

3. Prokonsul nie powinien jednak całkowicie powstrzymywać się od przyjmowania darów gościnnych (xenia), lecz zachować umiar, aby ani nie odmawiać ich z nadmierną surowością, ani chciwie nie przekraczać ich miary. Rzecz tę bardzo trafnie uregulowali boski Sewerus i cesarz Antoninus w liście, w którym napisali: Jeśli chodzi o dary gościnne, posłuchaj, co sądzimy: stare przysłowie mówi: ani wszystkiego, ani zawsze, ani od wszystkich. Bardzo bowiem nieludzkie jest niczego nie przyjmować, lecz przyjmować wszystko i od wszystkich jest czymś najlichszym i najbardziej chciwym. To zaś, co zawarte jest w instrukcjach, aby prokonsul ani urzędnik nie przyjmował daru lub wynagrodzenia ani niczego nie kupował, chyba że dla codziennych potrzeb, nie odnosi się do drobnych darów gościnnych, lecz do tego, co przekracza zwykłe potrzeby. Jednak i tych darów nie należy przekształcać w formę wynagrodzenia.

1.16.7 Ulpian, księga 2 o urzędzie prokonsula

Jeśli przybędzie do innego miasta niż stołeczne lub główne w prowincji, powinien pozwolić, aby miasto zostało mu polecone i aby bez niechęci wysłuchać pochwał pod swoim adresem, gdyż mieszkańcy prowincji uważają to za należne jego godności; powinien także udzielać dni świątecznych zgodnie z utrwalonym zwyczajem.

1. Powinien obchodzić świątynie i budowle publiczne w celu ich zbadania, czy są należycie utrzymane, czy też wymagają naprawy, oraz dopilnować, aby rozpoczęte prace zostały ukończone, o ile pozwalają na to środki danej wspólnoty; powinien też ustanawiać starannych nadzorców robót oraz — w razie potrzeby — przydzielać im do pomocy służbę wojskową.

2. Ponieważ prokonsul posiada pełną jurysdykcję, należą do niego wszystkie sprawy tych, którzy w Rzymie sprawują wymiar sprawiedliwości jako urzędnicy albo w trybie nadzwyczajnym:

1.16.8 Ulpian, księga 39 komentarza do edyktu

Dlatego też w tej prowincji posiada on po cesarzu najwyższe imperium.

1.16.9 Ulpian, księga 1 o urzędzie prokonsula

Nie ma w prowincji niczego, co nie byłoby rozstrzygane przez niego. Jeżeli jednak chodzi o sprawy fiskalne dotyczące majątku cesarskiego, lepiej uczyni, jeśli się od nich powstrzyma.

1. Gdy konieczne jest wydanie dekretu, prokonsul nie może załatwić sprawy na podstawie samego podania; wszystkie sprawy wymagające rozpoznania nie mogą być w ten sposób rozstrzygane.

2. Wobec adwokatów prokonsul powinien być cierpliwy, lecz roztropny, aby nie stać się przedmiotem lekceważenia; nie powinien też przymykać oczu na tych, którzy układają sprawy lub zajmują się ich wykupem, i dopuszczać do występowania jedynie tych, którym jego edykt na to zezwala.

3. W trybie uproszczonym prokonsul może rozstrzygać następujące sprawy: nakazywać okazywanie należnego szacunku rodzicom, patronom i dzieciom patrona; może też grozić i upominać syna przedstawionego przez ojca, który — jak się twierdzi — nie zachowuje się należycie; podobnie może poprawić nieposłusznego wyzwoleńca słowami albo karą chłosty.

4. Powinien także dbać o to, aby istniał pewien porządek w zgłaszaniu spraw, tak aby wysłuchano wszystkich próśb i aby nie doszło do sytuacji, w której — przez wzgląd na godność jednych lub ustępowanie wobec bezczelności innych — osoby skromniejsze nie przedstawią swoich spraw.

5. Powinien też zazwyczaj przydzielać adwokatów tym, którzy o to proszą: kobietom, małoletnim, osobom słabym lub niezdolnym do działania; a jeżeli nikt o to nie wystąpi, powinien uczynić to z urzędu. Jeżeli zaś ktoś twierdzi, że z powodu wpływów przeciwnika nie może znaleźć adwokata, również należy mu go przydzielić. Nie powinno się bowiem dopuszczać do tego, aby ktoś był uciskany przez potęgę przeciwnika; byłoby to bowiem ujmą dla tego, kto stoi na czele prowincji.

6. Zasady te są wspólne dla wszystkich namiestników i powinny być przez nich przestrzegane.

1.16.10 Ulpian, księga 10 o urzędzie prokonsula

Prokonsul powinien pamiętać, że aż do przybycia następcy ma wykonywać wszystkie czynności, gdyż prokonsulat jest jeden, a dobro prowincji wymaga, aby istniał ktoś, przez kogo jej mieszkańcy mogą prowadzić swoje sprawy; aż do przybycia następcy powinien więc sprawować wymiar sprawiedliwości.

1. Nie powinien też odsyłać swego legata z prowincji przed sobą, o czym przypomina zarówno ustawa Julia o nadużyciach urzędniczych, jak i reskrypt boskiego Hadriana do Kalpurniusza Rufusa, prokonsula Achai.

1.16.11 Wenoniusz, księga 2 o urzędzie prokonsula

Jeżeli pojawi się sprawa wymagająca surowszego ukarania, legat powinien przekazać ją prokonsulowi; nie posiada bowiem prawa wymierzania ciężkich kar ani surowego karania.

1.16.12 Paulus, księga 2 komentarza do edyktu

Legat, któremu powierzono jurysdykcję, działa jako sędzia.

1.16.13 Pomponiusz, księga 10 do Kwintusa Mucjusza

Legaci prokonsula nie mają żadnych własnych kompetencji, chyba że prokonsul powierzył im jurysdykcję.

1.16.14 Ulpian, księga 20 komentarza do praw Iuliana i Papiama

Prokonsulowie używają nie więcej niż sześciu liktorów.

1.16.15 Licyniusz, księga 3 regulaminów

Legaci prokonsulów mogą także ustanawiać opiekunów.

1.16.16 Ulpian, księga 2 komentarza do edyktu

Prokonsul po wejściu przez bramę Rzymu składa swoją władzę.

1.17.0. De officio praefecti Augustalis

1.17.1 Ulpianus libro 15 ad edictum

Praefectus Aegypti non prius deponit praefecturam et imperium, quod ad similitudinem proconsulis lege sub Augusto ei datum est, quam Alexandriam ingressus sit successor eius, licet in provinciam venerit: et ita mandatis eius continetur.

1.17.0. O urzędzie prefekta augustalnego

1.17.1 Ulpian, księga 15 komentarzy do edyktu

Prefekt Egiptu nie składa swego urzędu ani władzy — które na wzór prokonsula zostało mu nadane ustawą za Augusta — wcześniej, niż jego następca wejdzie do Aleksandrii, chociażby już przybył do prowincji; i tak stanowią jego instrukcje.

1.18.0. De officio praesidis

1.18.1 Macer libro primo de officio praesidis

Praesidis nomen generale est eoque et proconsules et legati Caesaris et omnes provincias regentes, licet senatores sint, praesides appellantur: proconsulis appellatio specialis est.

1.18.2 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

Praeses apud se adoptare potest, quemadmodum et emancipare filium et manumittere servum potest.

1.18.3 Paulus libro 13 ad Sabinum

Praeses provinciae in suae provinciae homines tantum imperium habet, et hoc dum in provincia est: nam si excesserit, privatus est. Habet interdum imperium et adversus extraneos homines, si quid manu commiserint: nam et in mandatis principum est, ut curet is, qui provinciae praeest, malis hominibus provinciam purgare, nec distinguuntur unde sint.

1.18.4 Ulpianus libro 39 ad edictum

Praeses provinciae maius imperium in ea provincia habet omnibus post principem.

1.18.5 Ulpianus libro primo de omnibus tribunalibus

Praeses provinciae non magis tutorem quam specialem iudicem ipse se dare potest.

1.18.6 Ulpianus libro primo opinionum

pr. Illicitas exactiones et violentia factas, et extortas metu venditiones et cautiones vel sine pretii numeratione prohibeat praeses provinciae. Item ne quis iniquum lucrum aut damnum sentiat, praeses provinciae provideat.

1. Veritas rerum erroribus gestarum non vitiatur: et ideo praeses provinciae id sequatur quod convenit eum ex fide eorum quae probabuntur.

2. Ne potentiores viri humiliores iniuriis adficiant neve defensores eorum calumniosis criminibus insectentur innocentes, ad religionem praesidis provinciae pertinet.

3. Illicita ministeria sub praetextu adiuvantium militares viros ad concutiendos homines procedentia prohibere et deprehensa coercere praeses provinciae curet, et sub specie tributorum illicitas exactiones fieri prohibeat.

4. Neque licita negotiatione aliquos prohiberi neque prohibita exerceri neque innocentibus poenas irrogari ad sollicitudinem suam praeses provinciae revocet.

5. Ne tenuis vitae homines sub praetextu adventus officiorum vel militum, lumine unico vel brevi suppellectili ad aliorum usus translatis, iniuriis vexentur, praeses provinciae providebit.

6. Ne quid sub nomine militum, quod ad utilitates eorum in commune non pertinet, a quibusdam propria sibi commoda inique vindicantibus committatur, praeses provinciae provideat.

7. Sicuti medico imputari eventus mortalitatis non debet, ita quod per imperitiam commisit, imputari ei debet: praetextu humanae fragilitatis delictum decipientis in periculo homines innoxium esse non debet.

8. Qui universas provincias regunt, ius gladii habent et in metallum dandi potestas eis permissa est.

9. Praeses provinciae si multam quam irrogavit ex praesentibus facultatibus eorum, quibus eam dixit, redigi non posse deprehenderit: necessitate solutionis moderetur reprehensa exactorum illicita avaritia. Remissa propter inopiam multa a provincias regentibus exigi non debet.

1.18.7 Ulpianus libro tertio opinionum

Praeses provinciae inspectis aedificiis dominos eorum causa cognita reficere ea compellat et adversus detractantem competenti remedio deformitati auxilium ferat.

1.18.8 Iulianus libro primo digestorum

Saepe audivi Caesarem nostrum dicentem hac rescriptione: „eum qui provinciae praeest adire potes” non imponi necessitatem proconsuli vel legato eius vel praesidi provinciae suscipiendae cognitionis, sed eum aestimare debere, ipse cognoscere an iudicem dare debeat.

1.18.9 Callistratus libro primo de cognitionibus

Generaliter quotiens princeps ad praesides provinciarum remittit negotia per rescriptiones, veluti” eum qui provinciae praeest adire poteris” vel cum hac adiectione” is aestimabit, quid sit partium suarum”, non imponitur necessitas proconsuli vel legato suscipiendae cognitionis, quamvis non sit adiectum „is aestimabit quid sit partium suarum”: sed is aestimare debet, utrum ipse cognoscat an iudicem dare debeat.

1.18.10 Hermogenianus libro secundo iuris epitomarum

Ex omnibus causis, de quibus vel praefectus urbi vel praefectus praetorio itemque consules et praetores ceterique Romae cognoscunt, correctorum et praesidum provinciarum est notio.

1.18.11 Marcianus libro tertio institutionum

Omnia enim provincialia desideria, quae Romae varios iudices habent, ad officium praesidum pertinent.

1.18.12 Proculus libro quarto epistularum

Sed licet is, qui provinciae praeest, omnium Romae magistratuum vice et officio fungi debeat, non tamen spectandum est, quid Romae factum est, quam quid fieri debeat.

1.18.13 Ulpianus libro septimo de officio proconsulis

pr. Congruit bono et gravi praesidi curare, ut pacata atque quieta provincia sit quam regit. Quod non difficile optinebit, si sollicite agat, ut malis hominibus provincia careat eosque conquirat: nam et sacrilegos latrones plagiarios fures conquirere debet et prout quisque deliquerit, in eum animadvertere, receptoresque eorum coercere, sine quibus latro diutius latere non potest.

1. Furiosis, si non possint per necessarios contineri, eo remedio per praesidem obviam eundum est: scilicet ut carcere contineantur. Et ita divus Pius rescripsit. Sane excutiendum divi fratres putaverunt in persona eius, qui parricidium admiserat, utrum simulato furore facinus admisisset an vero re vera compos mentis non esset, ut si simulasset, plecteretur, si fureret, in carcere contineretur.

1.18.14 Macer libro secundo de iudiciis publicis

Divus Marcus et Commodus Scapulae Tertullo rescripserunt in haec verba: „Si tibi liquido compertum est Aelium Priscum in eo furore esse, ut continua mentis alienatione omni intellectu careat, nec subest ulla suspicio matrem ab eo simulatione dementiae occisam: potes de modo poenae eius dissimulare, cum satis furore ipso puniatur. Et tamen diligentius custodiendus erit ac, si putabis, etiam vinculo coercendus, quoniam tam ad poenam quam ad tutelam eius et securitatem proximorum pertinebit. Si vero, ut plerumque adsolet, intervallis quibusdam sensu saniore, non forte eo momento scelus admiserit nec morbo eius danda est venia, diligenter explorabis et si quid tale compereris, consules nos, ut aestimemus, an per immanitatem facinoris, si, cum posset videri sentire, commiserit, supplicio adficiendus sit. Cum autem ex litteris tuis cognoverimus tali eum loco atque ordine esse, ut a suis vel etiam in propria villa custodiatur: recte facturus nobis videris, si eos, a quibus illo tempore observatus esset, vocaveris et causam tantae neglegentiae excusseris et in unumquemque eorum, prout tibi levari vel onerari culpa eius videbitur, constitueris. Nam custodes furiosis non ad hoc solum adhibentur, ne quid perniciosius ipsi in se moliantur, sed ne aliis quoque exitio sint: quod si committatur, non immerito culpae eorum adscribendum est, qui neglegentiores in officio suo fuerint.”

1.18.15 Marcianus libro primo de iudiciis publicis

Illud observandum est, ne qui provinciam regit fines eius excedat nisi voti solvendi causa, dum tamen abnoctare ei non liceat.

1.18.16 Macer libro primo de officio praesidiis

Senatus consulto cavetur, ut de his, quae provincias regentes, comites aut libertini eorum, antequam in provinciam venerint, contraxerunt, parcissime ius dicatur, ita ut actiones, quae ob eam causam institutae non essent, posteaquam quis eorum ea provincia excesserit, restituerentur. Si quid tamen invito accidit, veluti si iniuriam aut furtum passus est, hactenus ei ius dicendum est, ut litem contestetur resque ablata exhibeatur et deponatur aut sisti exhiberive satisdato promittatur.

1.18.17 Celsus libro tertio digestorum

Si forte praeses provinciae manumiserit vel tutorem dederit, priusquam cognoverit successorem advenisse, erunt haec rata.

1.18.18 Modestinus libro quinto regularum

Plebi scito continetur, ut ne quis praesidum munus donum caperet nisi esculentum potulentumve, quod intra dies proximos prodigatur.

1.18.19 Callistratus libro primo de cognitionibus

pr. Observandum est ius reddenti, ut in adeundo quidem facilem se praebeat, sed contemni non patiatur. Unde mandatis adicitur, ne praesides provinciarum in ulteriorem familiaritatem provinciales admittant: nam ex conversatione aequali contemptio dignitatis nascitur.

1. Sed et in cognoscendo neque excandescere adversus eos, quos malos putat, neque precibus calamitosorum inlacrimari oportet: id enim non est constantis et recti iudicis, cuius animi motum vultus detegit. Et summatim ita ius reddi debet, ut auctoritatem dignitatis ingenio suo augeat.

1.18.20 Papinianus libro primo responsorum

Legatus Caesaris, id est praeses vel corrector provinciae, abdicando se non amittit imperium.

1.18.21 Paulus libro singulari de offisio adsessoris

Praeses cum cognoscat de servo corrupto vel ancilla devirginata vel servo stuprato, si actor rerum agentis corruptus esse dicetur vel eiusmodi homo, ut non ad solam iacturam adversus substantiam, sed ad totius domus eversionem pertineat: severissime debet animadvertere.

1.18.0. O urzędzie namiestnika

1.18.1 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika

Nazwa praeses jest ogólna i obejmuje zarówno prokonsulów, jak i legatów Cezara oraz wszystkich zarządzających prowincjami, choćby byli senatorami — wszyscy oni nazywani są namiestnikami; natomiast określenie prokonsul ma charakter szczególny.

1.18.2 Ulpian w księdze 26 mów do Sabinusa

Namiestnik może u siebie dokonać adopcji, jak również może emancypować syna i wyzwolić niewolnika.

1.18.3 Paulus w księdze 13 mów do Sabinusa

Namiestnik prowincji ma władzę jedynie nad ludźmi swojej prowincji i tylko dopóki w niej przebywa; gdy ją opuści, staje się osobą prywatną. Niekiedy jednak ma władzę także nad cudzoziemcami, jeśli dopuścili się czynu z użyciem przemocy; albowiem również w instrukcjach cesarskich zawarte jest, aby ten, kto stoi na czele prowincji, oczyszczał ją z ludzi złych, bez względu na ich pochodzenie.

1.18.4 Ulpian, księga 39 komentarza do edyktu

Namiestnik prowincji posiada w niej najwyższe imperium po cesarzu.

1.18.5 Ulpian, księga 1 o wszystkich trybunałach

Namiestnik prowincji nie może sam sobie wyznaczyć ani opiekuna, ani sędziego szczególnego.

1.18.6 Ulpian, księga 1 opinii

Namiestnik prowincji powinien zakazywać nielegalnych poborów oraz wymuszeń dokonanych przemocą, jak również sprzedaży i zabezpieczeń wymuszonych strachem albo bez zapłaty ceny. Powinien także dbać, aby nikt nie ponosił niesłusznego zysku ani szkody.

1. Prawda zdarzeń nie ulega skażeniu przez błędy w ich dokonaniu; dlatego namiestnik powinien kierować się tym, co odpowiada dobrej wierze w świetle tego, co zostanie udowodnione.

2. Do jego obowiązków należy, aby ludzie potężniejsi nie krzywdzili słabszych ani aby ich obrońcy nie prześladowali niewinnych oszczerczymi zarzutami.

3. Powinien zakazywać nielegalnych działań podejmowanych pod pozorem pomocy wojskowym w celu wymuszania od ludzi świadczeń oraz — gdy zostaną ujawnione — je karać, a także zapobiegać nielegalnym poborom pod pozorem podatków.

4. Powinien czuwać, aby nikomu nie zakazywano dozwolonej działalności gospodarczej ani nie pozwalano prowadzić działalności zakazanej, a także aby niewinnym nie wymierzano kar.

5. Powinien dbać, aby ludzie ubodzy nie byli nękani pod pozorem przybycia urzędników lub żołnierzy, przez zabieranie im jedynego światła lub skromnego wyposażenia na użytek innych.

6. Powinien zapobiegać temu, aby pod nazwą potrzeb wojskowych nie dochodziło do nadużyć, które służą prywatnym korzyściom niektórych osób.

7. Jak lekarzowi nie należy przypisywać samego skutku śmierci, tak należy mu przypisać to, co popełnił wskutek nieumiejętności; pod pozorem ludzkiej słabości nie powinno się uznawać za bezkarne przewinienia tych, którzy przez oszustwo narażają ludzi na niebezpieczeństwo.

8. Ci, którzy rządzą całymi prowincjami, posiadają prawo miecza oraz władzę skazywania na pracę w kopalniach.

9. Jeżeli namiestnik stwierdzi, że grzywna przez niego nałożona nie może być ściągnięta z obecnych środków ukaranego, powinien złagodzić obowiązek zapłaty, ganiąc bezprawną chciwość poborców. Grzywny darowane z powodu ubóstwa nie powinny być ponownie egzekwowane.

1.18.7 Ulpian, księga 3 opinii

Namiestnik, po obejrzeniu budynków, powinien — po rozpoznaniu sprawy — zmusić właścicieli do ich naprawy, a wobec opornego zastosować odpowiedni środek dla usunięcia szpecącego stanu.

1.18.8 Julian, księga 1 digestów

Często słyszałem naszego cesarza mówiącego w tym reskrypcie: możesz udać się do tego, kto stoi na czele prowincji — nie nakłada się tym obowiązku na prokonsula, jego legata czy namiestnika prowincji, aby sam prowadził postępowanie, lecz powinien on ocenić, czy ma rozpoznać sprawę osobiście, czy wyznaczyć sędziego.

1.18.9 Callistratus, księga 1 o postępowaniach

Zasadniczo ilekroć cesarz odsyła sprawy do namiestników prowincji przez reskrypty, mówiąc np. możesz udać się do tego, kto stoi na czele prowincji, albo dodając on oceni, co należy do jego kompetencji, nie nakłada się na prokonsula czy legata obowiązku prowadzenia postępowania; nawet jeśli tego dodatku brak, powinien on ocenić, czy sam rozpozna sprawę, czy ustanowi sędziego.

1.18.10 Hermogenian, księga 2 praw

Wszystkie sprawy, które w Rzymie rozpoznają prefekt miasta, prefekt pretorium, konsulowie, pretorzy i inni urzędnicy, należą do kompetencji namiestników i korektorów prowincji.

1.18.11 Marcjan, księga 3 instytucji

Wszystkie sprawy prowincjonalne, które w Rzymie mają różnych sędziów, należą do urzędu namiestników.

1.18.12 Prokulus, księga 4 listów

Chociaż ten, kto stoi na czele prowincji, powinien pełnić funkcje wszystkich urzędów rzymskich, nie należy kierować się tym, co czyniono w Rzymie, lecz tym, co należy czynić.

1.18.13 Ulpian, księga 7 o urzędzie prokonsula

Dobremu i poważnemu namiestnikowi przystoi troszczyć się, aby prowincja, którą rządzi, była spokojna i bezpieczna. Osiągnie to bez trudu, jeśli będzie pilnie działał, by prowincja była wolna od złych ludzi i będzie ich poszukiwał; powinien bowiem ścigać świętokradców, rozbójników, porywaczy, złodziei oraz karać każdego stosownie do jego winy, a także zwalczać ich wspólników, bez których rozbójnik nie mógłby długo się ukrywać.

1. Wobec szaleńców, jeśli nie mogą być powstrzymani przez krewnych, należy zastosować środek polegający na ich uwięzieniu. Tak też postanowił boski Pius. W przypadku zaś tego, kto dopuścił się ojcobójstwa, boscy bracia uznali za konieczne zbadanie, czy działał w udawanym szaleństwie, czy rzeczywiście był niepoczytalny: jeśli udawał — powinien być ukarany, jeśli był szalony — powinien być zatrzymany w więzieniu.

1.18.14 Macer, księga 2 o procesach publicznych

Boscy Marek i Kommodus tak odpisali Scapuli Tertullusowi: Jeżeli ustalisz bez wątpliwości, że Aelius Priscus znajduje się w takim obłędzie, iż wskutek ciągłego zaburzenia umysłu jest pozbawiony wszelkiego rozumu, i nie ma podejrzenia, że zabił matkę, symulując szaleństwo — możesz odstąpić od wymierzenia mu kary, gdyż samym szaleństwem jest dostatecznie ukarany. Należy go jednak starannie strzec, a jeśli uznasz za stosowne, także związać, gdyż służy to zarówno karze, jak i jego ochronie oraz bezpieczeństwu bliskich. Jeżeli natomiast — jak to się często zdarza — miewa okresy większej poczytalności i nie jest pewne, czy w chwili popełnienia czynu był niepoczytalny, nie należy mu z góry udzielać pobłażliwości z powodu choroby; powinieneś to dokładnie zbadać, a jeśli coś takiego ustalisz, zwrócić się do nas, abyśmy ocenili, czy ze względu na okrucieństwo czynu, jeśli dopuścił się go, będąc zdolnym do rozeznania, należy go ukarać. Skoro zaś z twojego pisma wiemy, że przebywa on w takim miejscu i stanie, iż może być pilnowany przez swoich, nawet we własnej posiadłości, słusznie uczynisz, jeśli wezwiesz tych, którzy mieli go wówczas pod strażą, zbadawszy przyczynę tak wielkiego zaniedbania, i rozstrzygniesz o odpowiedzialności każdego z nich stosownie do jego winy. Strażników bowiem przydziela się szaleńcom nie tylko po to, by nie wyrządzili szkody sobie, lecz także innym; jeśli zaś dojdzie do szkody, słusznie przypisuje się ją ich zaniedbaniu.

1.18.15 Marcjan, księga 1 o procesach publicznych

Należy przestrzegać, aby namiestnik nie opuszczał granic swojej prowincji, chyba że w celu złożenia ślubów, przy czym nie wolno mu pozostawać poza nią przez noc.

1.18.16 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika

Uchwała senatu stanowi, że w sprawach zobowiązań zaciągniętych przez rządzących prowincjami, ich towarzyszy lub wyzwoleńców przed przybyciem do prowincji należy orzekać bardzo powściągliwie, tak aby powództwa, które z tego powodu nie zostały wytoczone, mogły być przywrócone po opuszczeniu prowincji. Jeśli jednak ktoś doznał szkody wbrew swej woli, np. zniewagi lub kradzieży, należy udzielić mu ochrony prawnej o tyle, by mógł zawiązać spór i aby rzecz została okazana i złożona albo aby zagwarantowano jej okazanie.

1.18.17 Celsus, księga 3 digestów

Jeżeli namiestnik wyzwolił niewolnika lub ustanowił opiekuna, zanim dowiedział się o przybyciu następcy, czynności te pozostają ważne.

1.18.18 Modestyn w księdze 5 regulacji

Uchwała ludowa stanowi, że żaden namiestnik nie powinien przyjmować darów poza żywnością i napojem, które mają być spożyte w najbliższych dniach.

1.18.19 Callistratus, księga 1 o postępowaniach

Sędzia powinien być dostępny dla stron, lecz nie może dopuszczać do lekceważenia swego urzędu; dlatego w instrukcjach dodaje się, aby namiestnicy nie wchodzili w zbytnią poufałość z mieszkańcami prowincji, gdyż z nadmiernej zażyłości rodzi się pogarda dla godności.

1. Przy rozpoznawaniu spraw nie powinien ani unosić się gniewem wobec tych, których uważa za złych, ani ulegać wzruszeniu na prośby nieszczęśliwych; nie przystoi to bowiem stałemu i sprawiedliwemu sędziemu. W skrócie: wymiar sprawiedliwości powinien być sprawowany tak, by własnym charakterem podnosił powagę urzędu.

1.18.20 Papinian, księga 1 odpowiedzi

Legat cesarski, czyli namiestnik lub korektor prowincji, nie traci imperium przez zrzeczenie się urzędu.

1.18.21 Paulus w księdze o urzędzie asesora

Gdy namiestnik rozpoznaje sprawę o zepsucie niewolnika, zhańbienie niewolnicy lub zgwałcenie niewolnika, jeżeli sprawca jest zarządcą majątku lub osobą takiego rodzaju, że czyn ten godzi nie tylko w majątek, lecz w całość gospodarstwa, powinien wymierzyć karę z najwyższą surowością.

1.19.0. De officio procuratoris Caesaris vel rationalis

1.19.1 Ulpianus libro 16 ad edictum

pr. Quae acta gestaque sunt a procuratore Caesaris, sic ab eo comprobantur, atque si a Caesare gesta sunt.

1. Si rem Caesaris procurator eius quasi rem propriam tradat, non puto eum dominium transferre: tunc enim transfert, cum negotium Caesaris gerens consensu ipsius tradit. Denique si venditionis vel donationis vel transactionis causa quid agat, nihil agit: non enim alienare ei rem Caesaris, sed diligenter gerere commissum est.

2. Est hoc praecipuum in procuratore Caesaris, quod et eius iussu servus Caesaris adire hereditatem potest et, si Caesar heres instituatur, miscendo se opulentae hereditati procurator heredem Caesarem facit.

1.19.2 Paulus libro quinto sententiarum

Quod si ea bona, ex quibus imperator heres institutus est, solvendo non sint, re perspecta consulitur imperator: heredis enim instituti in adeundis vel repudiandis huiusmodi hereditatibus voluntas exploranda est.

1.19.3 Callistratus libro sexto de cognitionibus

pr. Curatores Caesaris ius deportandi non habent, quia huius poenae constituendae ius non habent.

1. Si tamen quasi tumultuosum vel iniuriosum adversus colonos Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana accedere, abstinere debebit idque divus Pius Iulio rescripsit.

2. Deinde neque redire cuiquam permittere possunt idque imperatores nostri Severus et Antoninus ad libellum Hermiae rescripserunt.

1.19.0. O urzędzie prokuratora cesarskiego lub racjonalisty

1.19.1 Ulpian, księga 16 komentarza do edyktu

Czynności dokonane przez prokuratora cesarskiego uważa się za zatwierdzone przez niego w taki sposób, jak gdyby zostały dokonane przez samego cesarza.

1. Jeżeli prokurator przekaże rzecz należącą do cesarza tak, jakby była jego własnością, nie uważam, aby przenosił własność; przenosi ją bowiem tylko wtedy, gdy, prowadząc sprawy cesarza, dokonuje przekazania za jego zgodą. Wreszcie, jeżeli dokonuje czegoś w celu sprzedaży, darowizny lub ugody, nie wywołuje to skutków prawnych: nie powierzono mu bowiem uprawnienia do rozporządzania majątkiem cesarza, lecz do starannego prowadzenia powierzonego zarządu.

2. Szczególną cechą prokuratora cesarskiego jest to, że na jego polecenie niewolnik cesarski może przyjąć spadek oraz — jeśli cesarz zostanie ustanowiony spadkobiercą — przez przystąpienie do majątku spadkowego prokurator czyni cesarza spadkobiercą.

1.19.2 Paulus, księga 5 sentencji

Jeżeli jednak majątek, z którego cesarz został ustanowiony spadkobiercą, nie jest wypłacalny, po zbadaniu sprawy zasięga się decyzji cesarza; należy bowiem ustalić wolę ustanowionego spadkobiercy co do przyjęcia lub odrzucenia takiego spadku.

1.19.3 Callistratus, księga 6 o postępowaniach

Kuratorzy cesarscy nie mają prawa skazywania na deportację, ponieważ nie przysługuje im kompetencja do ustanawiania tej kary.

1. Jeżeli jednak zakazali komuś — jako osobie wzniecającej zamieszki lub dopuszczającej się zniewag wobec kolonów cesarskich — wstępu na dobra cesarskie, powinien się on do tego zakazu stosować; tak też postanowił boski Pius w reskrypcie do Juliusza.

2. Ponadto nie mogą nikomu pozwolić na powrót; tak też nasi cesarze Sewer i Antoninus postanowili w reskrypcie wydanym na skargę Hermiasa.

1.20.0. De officio iuridici

1.20.1 Ulpianus libro 26 ad Sabinum

Adoptare quis apud iuridicum potest, quia data est ei legis actio.

1.20.2 Ulpianus libro 39 ad Sabinum

Iuridico, qui Alexandriae agit, datio tutoris constitutione divi Marci concessa est.

1.20.0. O urzędzie iuridicusa (urzędnika sądowego)

1.20.1 Ulpian w księdze 26 mów do Sabinusa

Można dokonać adopcji przed iuridicusem, ponieważ przyznano mu w tym zakresie skargę ustawową (legis actio).

1.20.2 Ulpian w księdze 39 mów do Sabinusa

Iuridicusowi, który urzęduje w Aleksandrii, przyznano — na mocy konstytucji boskiego Marka — uprawnienie do ustanawiania opiekuna.

1.21.0. De officio eius, cui mandata est iurisdictio

1.21.1 Papinianus libro primo quaestionum

pr. Quaecumque specialiter lege vel senatus consulto vel constitutione principum tribuuntur, mandata iurisdictione non transferuntur: quae vero iure magistratus competunt, mandari possunt. Et ideo videntur errare magistratus, qui cum publici iudicii habeant exercitionem lege vel senatus consulto delegatam, veluti legis iuliae de adulteriis et si quae sunt aliae similes, iurisdictionem suam mandant. Huius rei fortissimum argumentum, quod lege Iulia de vi nominatim cavetur, ut is, cui optigerit exercitio, possit eam si proficiscatur mandare: non aliter itaque mandare poterit, quam si abesse coeperit, cum alias iurisdictio etiam a praesente mandetur. Et si a familia dominus occisus esse dicetur, cognitionem praetor, quam ex senatus consulto habet, mandare non poterit.

1. Qui mandatam iurisdictionem suscepit, proprium nihil habet, sed eius, qui mandavit, iurisdictione utitur. Verius est enim more maiorum iurisdictionem quidem transferri, sed merum imperium quod lege datur non posse transire: quare nemo dicit animadversionem legatum proconsulis habere mandata iurisdictione. Paulus notat: et imperium, quod iurisdictioni cohaeret, mandata iurisdictione transire verius est.

1.21.2 Ulpianus libro tertio de omnibus tribunalibus

pr. Mandata iurisdictione a praeside consilium non potest exercere is, cui mandatur.

1. Si tutores vel curatores velint praedia vendere, causa cognita id praetor vel praeses permittat: quod si mandaverit iurisdictionem, nequaquam poterit mandata iurisdictione eam quaestionem transferre.

1.21.3 Iulianus libro quinto digestorum

Et si praetor sit is, qui alienam iurisdictionem exsequitur, non tamen pro suo imperio agit, sed pro eo cuius mandatu ius dicit, quotiens partibus eius fungitur.

1.21.4 Macer libro primo de officio praesidiis

pr. Cognitio de suspectis tutoribus mandari potest. Immo etiam ex mandata generali iurisdictione propter utilitatem pupillorum eam contingere constitutum est in haec verba: „Imperatores Severus et Antoninus Braduae proconsuli Africae. Cum propriam iurisdictionem legatis tuis dederis, consequens est, ut etiam de suspectis tutoribus possint cognoscere.”

1. Ut possessio bonorum detur, vel si cui damni infecti non caveatur ut is possidere iubeatur, aut ventris nomine in possessionem mulier, vel is cui legatum est legatorum servandorum causa in possessionem mittatur, mandari potest.

1.21.5 Paulus libro 18 ad Plautium.

pr. Mandatam sibi iurisdictionem mandare alteri non posse manifestum est.

1.Mandata iurisdictione privato etiam imperium quod non est merum videtur mandari, quia iurisdictio sine modica coercitione nulla est.

1.21.0. O urzędzie tego, komu powierzono jurysdykcję

1.21.1 Papinian, księga 1 zagadnień

To wszystko, co zostało przyznane szczególnie ustawą, uchwałą senatu lub konstytucją cesarską, nie przechodzi przez powierzenie jurysdykcji; natomiast to, co przysługuje z tytułu samego urzędu, może być powierzone. Dlatego też wydaje się, że mylą się ci urzędnicy, którzy — choć wykonywanie sądownictwa publicznego zostało im powierzone ustawą lub uchwałą senatu, jak np. na podstawie ustawy julijskiej o cudzołóstwie i innych podobnych — przekazują swoją jurysdykcję. Najmocniejszym dowodem jest to, że w ustawie julijskiej o przemocy wyraźnie zastrzeżono, iż ten, komu przypadło wykonywanie tej kompetencji, może ją powierzyć, jeśli wyjeżdża; nie może więc jej powierzyć inaczej, jak tylko w razie nieobecności, podczas gdy jurysdykcja może być w innych przypadkach powierzana także przez obecnego. Jeżeli zaś twierdzi się, że pan został zabity przez własną służbę, pretor nie może powierzyć rozpoznania sprawy, którą posiada na mocy uchwały senatu.

1. Ten, kto przyjął powierzoną jurysdykcję, nie posiada niczego własnego, lecz wykonuje jurysdykcję tego, kto ją powierzył. Trafniejsze jest bowiem stanowisko, zgodnie z którym — wedle zwyczaju przodków — jurysdykcja wprawdzie przechodzi, lecz czyste imperium przyznane ustawą nie może być przeniesione; dlatego nikt nie twierdzi, że legat prokonsula posiada na podstawie powierzenia jurysdykcji prawo karania. Paulus zauważa jednak, że również imperium związane z jurysdykcją przechodzi wraz z jej powierzeniem.

1.21.2 Ulpian, księga 3 o wszystkich trybunałach

Ten, komu namiestnik powierzył jurysdykcję, nie może sprawować rady (consilium).

1. Jeżeli opiekunowie lub kuratorzy chcą sprzedać nieruchomości, powinien to — po zbadaniu sprawy — zezwolić pretor lub namiestnik; jeśli jednak powierzył jurysdykcję, nie może w żaden sposób przekazać wraz z nią rozpoznania tej sprawy.

1.21.3 Julian, księga 5 digestów

Jeżeli nawet ten, kto wykonuje cudzą jurysdykcję, jest pretorem, nie działa jednak na podstawie własnego imperium, lecz na podstawie mandatu tego, z którego upoważnienia sprawuje wymiar sprawiedliwości, ilekroć wykonuje jego funkcje.

1.21.4 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika

Rozpoznanie spraw dotyczących podejrzanych opiekunów może być powierzone. Co więcej, postanowiono, że także na podstawie ogólnego powierzenia jurysdykcji kompetencja ta przysługuje ze względu na dobro małoletnich, w następujących słowach: Cesarze Sewer i Antoninus do Braduy, prokonsula Afryki. Skoro powierzyłeś własną jurysdykcję swoim legatom, wynika z tego, że mogą oni również rozpoznawać sprawy dotyczące podejrzanych opiekunów.

1. Można powierzyć także udzielenie posiadania majątku, jak również — jeżeli nie udzielono zabezpieczenia z tytułu grożącej szkody — nakazanie objęcia w posiadanie, a także wprowadzenie kobiety w posiadanie ze względu na ciążę lub osoby, której zapisano legat, w celu zabezpieczenia zapisów.

1.21.5 Paulus, księga 18 do Plautiusa

Jest oczywiste, że ten, komu powierzono jurysdykcję, nie może jej dalej powierzyć innej osobie.

1. Wydaje się, że wraz z powierzoną jurysdykcją przekazywane jest także imperium niebędące czystym imperium, nawet osobie prywatnej, gdyż jurysdykcja nie istnieje bez pewnego zakresu środków przymusu.

1.22.0. De officio adsessorum

1.22.1 Paulus libro singulari de officio adsessorum

Omne officium adsessoris, quo iuris studiosi partibus suis funguntur, in his fere causis constat: in cognitionibus postulationibus libellis edictis decretis epistulis.

1.22.2 Marcianus libro primo de iudiciis publicis

Liberti adsidere possunt. Infames autem licet non prohibeantur legibus adsidere, attamen arbitror, ut aliquo quoque decreto principali refertur constitutum, non posse officio adsessoris fungi.

1.22.3 Macer libro primo de officio praesidiis

Si eadem provincia postea divisa sub duobus praesidibus constituta est, velut Germania, Mysia, ex altera ortus in altera adsidebit nec videtur in sua provincia adsedisse.

1.22.4 Papinianus libro quarto responsorum

Diem functo legato Caesaris salarium comitibus residui temporis, quod a legatis praestitutum est, debetur, modo si non postea comites cum aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit.

1.22.5 Paulus libro primo sententiarum

Consiliari eo tempore quo adsidet negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur.

1.22.6 Papinianus libro primo responsorum

In consilium curatoris rei publicae vir eiusdem civitatis adsidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur.

1.22.0. O urzędzie asesorów

1.22.1 Paulus w księdze jedynej o urzędzie asesorów

Cały zakres obowiązków asesora, w którym osoby wykształcone w prawie wykonują swoje zadania, obejmuje zasadniczo następujące sprawy: postępowania sądowe, wnioski, pisma, edykty, dekrety oraz listy.

1.22.2 Marcjan, księga 1 o procesach publicznych

Wyzwoleni mogą zasiadać jako asesorzy. Osoby zaś okryte infamią, chociaż nie są ustawowo wyłączone z zasiadania, jednak — jak sądzę i jak wynika z pewnego rozstrzygnięcia cesarskiego — nie mogą pełnić funkcji asesora.

1.22.3 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika

Jeżeli ta sama prowincja została następnie podzielona i ustanowiona pod dwoma namiestnikami, jak np. Germania czy Mezja, osoba pochodząca z jednej części może zasiadać w drugiej i nie uważa się, aby zasiadała we własnej prowincji.

1.22.4 Papinian, księga 4 odpowiedzi

Po zakończeniu urzędu przez legata cesarskiego wynagrodzenie przysługuje jego towarzyszom za pozostały czas, w wysokości ustalonej przez legata, o ile później nie pełnili oni tej funkcji jednocześnie przy innych osobach. Odmiennie przyjmuje się w przypadku tego, kto otrzymał następcę przed upływem kadencji.

1.22.5 Paulus, księga 1 sentencji

Doradcy w czasie, gdy zasiada jako asesor, w żadnym razie nie wolno prowadzić spraw we własnym trybunale, natomiast nie jest mu zabronione czynić tego w cudzym.

1.22.6 Papinian, księga 1 odpowiedzi

Nie jest zabronione, aby obywatel tej samej wspólnoty zasiadał w radzie kuratora miasta, ponieważ nie pobiera wynagrodzenia publicznego.

Liber Secundus
Księga Druga

2.1.0. De iurisdictione

2.1.1 Ulpianus libro primo regularum

Ius dicentis officium latissimum est: nam et bonorum possessionem dare potest et in possessionem mittere, pupillis non habentibus tutores constituere, iudices litigantibus dare.

2.1.2 Iavolenus libro sexto ex Cassio

Cui iurisdictio data est, ea quoque concessa esse videntur, sine quibus iurisdictio explicari non potuit.

2.1.3 Ulpianus libro secundo de officio questoris

Imperium aut merum aut mixtum est. Merum est imperium habere gladii potestatem ad animadvertendum facinorosos homines, quod etiam potestas appellatur. Mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, quod in danda bonorum possessione consistit. Iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia.

2.1.4 Ulpianus libro primo ad edictum

Iubere caveri praetoria stipulatione et in possessionem mittere imperii magis est quam iurisdictionis.

2.1.5 Iulianus libro primo digestorum

More maiorum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem mandare possit, qui eam suo iure, non alieno beneficio habet:

2.1.6 Paulus libro secundo ad edictum

Et quia nec principaliter ei iurisdictio data est nec ipsa lex defert, sed confirmat mandatam iurisdictionem. Ideoque si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis causis.

2.1.7 Ulpianus libro tertio ad edictum

pr. Si quis id, quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod prout res incidit, in albo vel in charta vel in alia materia propositum erit, dolo malo corruperit: datur in eum quingentorum aureorum iudicium, quod populare est.

1. Servi quoque et filii familias verbis edicti continentur: sed et utrumque sexum praetor complexus est.

2. Quod si dum proponitur vel ante propositionem quis corruperit, edicti quidem verba cessabunt, Pomponius autem ait sententiam edicti porrigendam esse ad haec.

3. In servos autem, si non defenduntur a dominis, et eos qui inopia laborant corpus torquendum est.

4. Doli mali autem ideo in verbis edicti fit mentio, quod, si per imperitiam vel rusticitatem vel ab ipso praetore iussus vel casu aliquis fecerit, non tenetur.

5. Hoc vero edicto tenetur et qui tollit, quamvis non corruperit: item et qui suis manibus facit et qui alii mandat. Sed si alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, qui mandavit tenebitur: si uterque dolo malo fecerit, ambo tenebuntur: nam et si plures fecerint vel corruperint vel mandaverint, omnes tenebuntur:

2.1.8 Gaius libro primo ad edictum

Adeo quidem, ut non sufficiat unum eorum poenam luere.

2.1.9 Paulus libro tertio ad edictum

Si familia alicuius album corruperit, non similiter hic edicitur ut in furto, ne in reliquos actio detur, si tantum dominus, cum defendere voluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret: fortasse quia hic et contempta maiestas praetoris vindicatur et plura facta intelleguntur: quemadmodum cum plures servi iniuriam fecerunt vel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non ut in furto unum. Octavenus hic quoque domino succurrendum ait: sed hoc potest dici, si dolo malo curaverint, ut ab alio album corrumperetur, quia tunc unum consilium sit, non plura facta. Idem Pomponius libro decimo notat.

2.1.10 Ulpianus libro tertio ad edictum

Qui iurisdictioni praeest, neque sibi ius dicere debet neque uxori vel liberis suis neque libertis vel ceteris, quos secum habet.

2.1.11 Gaius libro primo ad edictum provinciale

pr. Si idem cum eodem pluribus actionibus agat, quarum singularum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coacervatio vero omnium excedat modum iurisdictionis eius: apud eum agi posse Sabino Cassio Proculo placuit: quae sententia rescripto imperatoris Antonini confirmata est.

1. Sed et si mutuae sunt actiones et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agendum est ei qui quantitatem minorem petit, ne in potestate calumniosa adversarii mei sit, an apud eum litigare possim.

2. Si una actio communis sit plurium personarum, veluti familiae erciscundae „herciscundae”, communi dividundo, finium regundorum, utrum singulae partes spectandae sunt circa iurisdictionem eius qui cognoscit, quod ofilio et proculo placet, quia unusquisque de parte sua litigat: an potius tota res, quia et tota res in iudicium venit et vel uni adiudicari potest, quod Cassio et Pegaso placet: et sane eorum sententia probabilis est.

2.1.12 Ulpianus libro 18 ad edictum

Magistratibus municipalibus supplicium a servo sumere non licet, modica autem castigatio eis non est deneganda.

2.1.13 Ulpianus libro 51 ad Sabinum

pr. Eum qui iudicare iubet magistratum esse oportet.

1. Magistratus autem vel is qui in potestate aliqua sit, ut puta proconsul vel praetor vel alii qui provincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privati futuri essent, non possunt.

2.1.14 Ulpianus libro 39 ad edictum

Est receptum eoque iure utimur, ut si quis maior vel aequalis subiciat se iurisdictioni alterius, possit ei et adversus eum ius dici.

2.1.15 Ulpianus libro secundo de omnibus tribunalibus

Si per errorem alius pro alio praetor fuerit aditus, nihil valebit quod actum est. Nec enim ferendus est qui dicat consensisse eos in praesidem, cum, ut Iulianus scribit, non consentiant qui errent: quid enim tam contrarium consensui est quam error, qui imperitiam detegit?

2.1.16 Ulpianus libro tertio de omnibus tribunalibus

Solet praetor iurisdictionem mandare: et aut omnem mandat aut speciem unam: et is cui mandata iurisdictio est fungetur vice eius qui mandavit, non sua.

2.1.17 Ulpianus libro primo opinionum

Praetor sicut universam iurisdictionem mandare alii potest, ita et in personas certas vel de una specie potest, maxime cum iustam causam susceptae ante magistratum advocationis alterius partis habuerat.

2.1.18 Africanus libro septimo quaestionum

Si convenerit, ut alius praetor, quam cuius iurisdictio esset, ius diceret et priusquam adiretur mutata voluntas fuerit, procul dubio nemo compelletur eiusmodi conventioni stare.

2.1.19 Ulpianus libro sexto fideicommissorum

pr. Cum quaedam puella apud competentem iudicem litem susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri matrimonium alii iurisdictioni subiecti pervenerat, quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit. Dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta: sed et si post susceptam cognitionem ante sententiam hoc eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur. Quod generaliter et in omnibus huiuscemodi casibus observandum est.

1. Quotiens de quantitate ad iurisdictionem pertinente quaeritur, semper quantum petatur quaerendum est, non quantum debeatur.

2.1.20 Paulus libro primo ad edictum

Extra territorium ius dicenti impune non paretur. Idem est, et si supra iurisdictionem suam velit ius dicere.

2.1.0. O jurysdykcji

2.1.1 Ulpian, księga 1 regulaminów

Zakres obowiązków sprawującego wymiar sprawiedliwości jest bardzo szeroki: może on bowiem przyznać posiadanie majątku, wprowadzić w posiadanie, ustanowić opiekunów dla małoletnich niemających opiekunów oraz wyznaczyć sędziów dla stron procesowych.

2.1.2 Iavolenus, księga 6 z Kasjusza

Temu, komu przyznano jurysdykcję, uważa się za przyznane także to, bez czego jurysdykcja nie mogłaby być wykonywana.

2.1.3 Ulpian, księga 2 o urzędzie kwestora

Imperium jest albo czyste, albo mieszane. Czyste imperium polega na posiadaniu władzy miecza do karania przestępców, co nazywa się także władzą. Mieszane imperium to takie, które obejmuje również jurysdykcję, polegającą m.in. na przyznawaniu posiadania majątku. Jurysdykcja obejmuje także uprawnienie do wyznaczania sędziego.

2.1.4 Ulpian, księga 1 komentarza do edyktu

Nakazanie ustanowienia zabezpieczenia pretorskiego oraz wprowadzenie w posiadanie należy raczej do imperium niż do jurysdykcji.

2.1.5 Julian, księga 1 digestów

Zgodnie ze zwyczajem przodków przyjęto, że tylko ten może powierzyć jurysdykcję, kto posiada ją z własnego prawa, a nie z cudzego upoważnienia.

2.1.6 Paulus, księga 2 komentarza do edyktu

A ponieważ nie została mu ona przyznana pierwotnie ani nie wynika bezpośrednio z ustawy, lecz jedynie potwierdza powierzoną jurysdykcję, dlatego jeśli ten, który ją powierzył, umrze, zanim ten, komu ją powierzono, przystąpi do działania, zlecenie wygasa — jak twierdzi Labeon — podobnie jak w innych przypadkach.

2.1.7 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu

Jeżeli ktoś podstępnie zniszczy to, co zostało wywieszone na tablicy, pergaminie lub innym materiale w celu stałego wykonywania jurysdykcji, przysługuje przeciwko niemu skarga na pięćset aureusów, mająca charakter popularny.

1. Pod pojęcie edyktu podpadają także niewolnicy i synowie pozostający pod władzą ojcowską; pretor objął nim również obie płcie.

2. Jeżeli jednak ktoś dokonał zniszczenia w trakcie wywieszania albo przed wywieszeniem, dosłowne brzmienie edyktu nie znajdzie zastosowania, lecz — jak twierdzi Pomponiusz — należy rozciągnąć jego sens także na te przypadki.

3. Wobec niewolników, jeśli nie są bronieni przez właścicieli, oraz wobec osób ubogich stosuje się tortury.

4. Wzmianka o złym zamiarze (dolus malus) została wprowadzona dlatego, że kto działał przez niewiedzę, prostotę, na polecenie samego pretora lub przypadkowo, nie ponosi odpowiedzialności.

5. Odpowiada na podstawie tego edyktu także ten, kto usuwa ogłoszenie, choćby go nie zniszczył, jak również ten, kto działa własnoręcznie, i ten, kto poleca innemu. Jeżeli jeden działał bez złego zamiaru, a drugi polecił ze złym zamiarem — odpowiada polecający; jeżeli obaj działali ze złym zamiarem — odpowiadają obaj. Także gdy działało lub poleciło kilka osób, wszyscy odpowiadają.

2.1.8 Gajusz, księga 1 komentarza do edyktu

Do tego stopnia, że nie wystarczy, aby tylko jeden z nich poniósł karę.

2.1.9 Paulus, księga 3 komentarza do edyktu

Jeżeli niewolnicy należący do kogoś zniszczyli edykt, nie stosuje się tu rozwiązania jak przy kradzieży, aby przeciwko pozostałym nie przysługiwała skarga, jeśli właściciel — chcąc ich bronić — zapłacił za jednego tyle, ile zapłaciłby człowiek wolny. Być może dlatego, że tutaj chroniona jest powaga pretora i rozumie się wiele czynów, jak w przypadku, gdy kilku niewolników dopuściło się zniewagi lub wyrządziło szkodę. Octavenus twierdzi jednak, że należy przyjść z pomocą właścicielowi; można to przyjąć, jeśli działali oni podstępnie, aby ktoś inny zniszczył edykt, ponieważ wówczas jest to jeden zamiar, a nie wiele czynów. To samo zauważa Pomponiusz.

2.1.10 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu

Ten, kto sprawuje jurysdykcję, nie powinien orzekać ani we własnej sprawie, ani w sprawach swojej żony, dzieci, wyzwoleńców ani innych osób z nim związanych.

2.1.11 Gajusz, księga 1 komentarza do edyktu prowincjonalnego

Jeżeli ta sama osoba wytacza przeciwko temu samemu przeciwnikowi kilka powództw, z których każde z osobna mieści się w granicach jurysdykcji sędziego, lecz łącznie je przekracza, Sabinus, Kasjusz i Prokulus uznali, że sprawa może być rozpoznana przez tego sędziego; stanowisko to zostało potwierdzone reskryptem cesarza Antonina.

1. Jeżeli istnieją powództwa wzajemne i jedna strona żąda mniej, a druga więcej, sprawa powinna być rozpoznana przez tego samego sędziego, aby przeciwnik nie miał możliwości utrudniania mi dochodzenia roszczenia.

2. Jeżeli jedno powództwo przysługuje kilku osobom (np. dział spadku, podział współwłasności, rozgraniczenie), należy rozważyć, czy znaczenie mają poszczególne części, czy całość sprawy. Bardziej przekonujące jest stanowisko, że należy brać pod uwagę całość sprawy.

2.1.12 Ulpian, księga 18 komentarza do edyktu

Urzędnikom municypalnym nie wolno stosować kary śmierci wobec niewolników, lecz nie odmawia się im prawa do umiarkowanego karcenia.

2.1.13 Ulpian, księga 51 mów do Sabinusa

Ten, kto nakazuje sądzenie, musi być urzędnikiem.

1. Urzędnicy oraz osoby posiadające władzę (np. prokonsul, pretor lub inni rządzący prowincjami) nie mogą nakazywać sądzenia w dniu, w którym tracą swój urząd.

2.1.14 Ulpian, księga 39 komentarza do edyktu

Przyjęto i stosuje się zasadę, że jeśli ktoś wyższy lub równy rangą podda się jurysdykcji innego, można wobec niego orzekać.

2.1.15 Ulpian, księga 2 o wszystkich trybunałach

Jeżeli przez pomyłkę zwrócono się do niewłaściwego pretora, czynności są nieważne; nie można bowiem mówić o zgodzie stron, skoro — jak pisze Julian — błąd wyklucza zgodę.

2.1.16 Ulpian, księga 3 o wszystkich trybunałach

Pretor zwykle powierza jurysdykcję: albo w całości, albo w określonym zakresie; ten zaś, komu ją powierzono, działa w imieniu tego, kto ją powierzył.

2.1.17 Ulpian, księga 1 opinii

Pretor może powierzyć jurysdykcję zarówno w całości, jak i w odniesieniu do określonych osób lub spraw, zwłaszcza gdy istnieje ku temu uzasadniona przyczyna.

2.1.18 Africanus, księga 7 zagadnień

Jeżeli uzgodniono, że inny pretor niż właściwy będzie orzekał, lecz przed wszczęciem postępowania zmieniono zamiar, nikt nie może być zmuszony do dotrzymania takiego porozumienia.

2.1.19 Ulpian, księga 6 o fideikomisach

Jeżeli dziewczyna wszczęła sprawę przed właściwym sędzią, a następnie została skazana i później weszła pod inną jurysdykcję wskutek zawarcia małżeństwa, wyrok poprzedniego sędziego może być wykonany. To samo należy przyjąć, gdy zmiana jurysdykcji nastąpi przed wydaniem wyroku.

1. Przy ustalaniu właściwości jurysdykcyjnej należy brać pod uwagę wysokość żądania, a nie rzeczywistą wysokość długu.

2.1.20 Paulus, księga 1 komentarza do edyktu

Temu, kto sprawuje jurysdykcję poza swoim terytorium lub przekracza jej zakres, można bezkarnie nie być posłusznym.

2.2.0. Quod quisque iuris in alterum statuerit, ut ipse eodem iure utatur

2.2.1 Ulpianus libro tertio ad edictum

pr. Hoc edictum summam habet aequitatem, et sine cuiusquam indignatione iusta: quis enim aspernabitur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit vel dici effecit?

1. „Qui magistratum potestatemve habebit, si quid in aliquem novi iuris statuerit, ipse quandoque adversario postulante eodem iure uti debet. Si quis apud eum, qui magistratum potestatemque habebit, aliquid novi iuris optinuerit, quandoque postea adversario eius postulante eodem iure adversus eum decernetur”: scilicet ut quod ipse quis in alterius persona aequum esse credidisset, id in ipsius quoque persona valere patiatur.

2. Haec autem verba: „quod statuerit qui iurisdictioni praeest” cum effectu accipimus, non verbo tenus: et ideo si, cum vellet statuere, prohibitus sit nec effectum decretum habuit, cessat edictum. Nam statuit verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam. Et ideo si inter eos quis dixerit ius, inter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur nec est ulla sententia, cessare edictum putamus: quid enim offuit conatus, cum iniuria nullum habuerit effectum?

2.2.2 Paulus libro tertio ad edictum

Hoc edicto dolus debet ius dicentis puniri: nam si adsessoris imprudentia ius aliter dictum sit quam oportuit, non debet hoc magistratui officere, sed ipsi adsessori.

2.2.3 Ulpianus libro tertio ad edictum

pr. Si quis iniquum ius adversus aliquem impetravit, eo iure utatur ita demum, si per postulationem eius hoc venerit: ceterum si ipso non postulante, non coercetur. Sed si impetravit, sive usus est iure aliquo, sive impetravit ut uteretur licet usus non sit, hoc edicto puniatur.

1. Si procurator meus postulavit, quaeritur, quis eodem iure utatur: et putat Pomponius me solum, utique si hoc ei specialiter mandavi vel ratum habui. Si tamen tutor vel curator furiosi postulaverit vel adulescentis, ipse hoc edicto coercetur. Item adversus procuratorem id observandum est, si in rem suam fuerit datus.

2. Haec poena adversus omnem statuitur, qui in edictum incidit, non solum eo postulante qui ab eo laesus est, sed omni, qui quandoque experitur.

3. Si is pro quo spopondisti impetraverit, ne aliquis debitor ipsius adversus eum exceptione utatur, deinde tu in negotio, in quo spopondisti, velis exceptione uti: nec te nec ipsum oportet hoc impetrare, etsi interdum patiaris iniuriam, si solvendo debitor non sit. Sed si tu incidisti in edictum, reus quidem utetur exceptione, tu non utaris: nec poena tua ad reum promittendi pertinebit: et ideo mandati actionem non habebis.

4. Si filius meus in magistratu in hoc edictum incidit, an in his actionibus, quas ex persona eius intendo, hoc edicto locus sit? Et non puto, ne mea condicio deterior fiat.

5. Quod autem ait praetor, ut is eodem iure utatur, an etiam ad heredem haec poena transmittatur? Et scribit Iulianus non solum ipsi denegari actionem, sed etiam heredi eius.

6. Illud quoque non sine ratione scribit non solum in his actionibus pati eum poenam edicti, quas tunc habuit cum incideret in edictum, verum si quae postea ei adquirentur.

7. Ex hac causa solutum repeti non posse Iulianus putat: superesse enim naturalem causam, quae inhibet repetitionem.

2.2.4 Gaius libro primo ad edictum provinciale

Illud eleganter praetor excipit: „praeterquam si quis eorum contra eum fecerit, qui ipse eorum quid fecisset”: et recte, ne scilicet vel magistratus, dum studet hoc edictum defendere, vel litigator, dum vult beneficio huius edicti uti, ipse in poenam ipsius edicti committat.

2.2.0. O tym, że kto ustanowił prawo wobec drugiego, sam winien z niego korzystać

2.2.1 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu

Edykt ten odznacza się najwyższą słusznością i jest sprawiedliwy bez wzbudzania niczyjego oburzenia: któż bowiem odmówi poddania się temu samemu prawu, które sam zastosował wobec innych albo doprowadził do jego zastosowania?

1. Kto sprawuje urząd lub władzę, jeżeli ustanowi wobec kogoś nowe prawo, powinien sam, gdy przeciwnik tego zażąda, korzystać z tego samego prawa. A jeżeli ktoś przed tym, kto sprawuje urząd lub władzę, uzyskał jakieś nowe prawo, wówczas później — na żądanie jego przeciwnika — zostanie ono zastosowane także przeciwko niemu: tak mianowicie, aby to, co ktoś uznał za słuszne wobec innej osoby, dopuścił również w odniesieniu do siebie.

2. Słowa: co ustanowił ten, kto sprawuje jurysdykcję rozumiemy w znaczeniu skutku, a nie samego brzmienia: jeżeli więc ktoś chciał wydać rozstrzygnięcie, lecz został powstrzymany i dekret nie uzyskał skutku, edykt nie znajduje zastosowania. Słowo ustanowił oznacza bowiem czynność dokonaną i zakończoną, a nie rozpoczętą. Dlatego też, jeżeli ktoś orzekał między osobami, nad którymi nie miał jurysdykcji, skoro czynność taka jest nieważna i nie stanowi żadnego orzeczenia, uważamy, że edykt nie ma tu zastosowania: cóż bowiem szkodził sam zamiar, skoro bezprawie nie wywołało skutku?

2.2.2 Paulus, księga 3 komentarza do edyktu

Edykt ten powinien karać podstęp sędziego orzekającego: jeżeli bowiem wskutek nieświadomości asesora prawo zostało zastosowane inaczej, niż należało, nie powinno to obciążać magistratu, lecz samego asesora.

2.2.3 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu

Jeżeli ktoś uzyskał wobec drugiego niesłuszne prawo, powinien z niego korzystać tylko wtedy, gdy nastąpiło to na jego żądanie; w przeciwnym razie, jeśli nie on o to występował, nie podlega przymusowi. Jeżeli jednak uzyskał takie prawo — czy to z niego skorzystał, czy tylko uzyskał możliwość jego użycia, choćby z niej nie skorzystał — podlega sankcji przewidzianej w tym edykcie.

1. Jeżeli mój pełnomocnik wystąpił z żądaniem, powstaje pytanie, kto ma korzystać z tego samego prawa. Pomponius uważa, że tylko ja — zwłaszcza jeżeli udzieliłem mu do tego szczególnego umocowania lub zatwierdziłem jego działanie. Jeżeli jednak opiekun lub kurator osoby niepoczytalnej albo młodocianego wystąpił z żądaniem, to on sam podlega sankcji tego edyktu. Podobnie należy rozstrzygnąć wobec pełnomocnika, jeżeli działał we własnym interesie.

2. Kara ta ustanowiona jest przeciwko każdemu, kto popadł pod działanie edyktu, i to nie tylko na żądanie osoby przez niego pokrzywdzonej, lecz każdego, kto kiedykolwiek występuje z roszczeniem.

3. Jeżeli ten, za którego poręczyłeś, uzyskał, aby jakiś jego dłużnik nie mógł powołać się wobec niego na zarzut, a następnie ty w sprawie, w której poręczyłeś, chciałbyś sam z takiego zarzutu skorzystać — ani tobie, ani jemu nie powinno się tego przyznać, choćbyś czasem poniósł szkodę, jeżeli dłużnik nie jest wypłacalny. Jeżeli jednak to ty popadłeś pod działanie edyktu, pozwany będzie mógł skorzystać z zarzutu, ty zaś nie; twoja kara nie przechodzi na dłużnika, za którego poręczyłeś, i dlatego nie przysługuje ci skarga z umowy zlecenia.

4. Jeżeli mój syn, sprawując urząd, popadł pod działanie tego edyktu, czy w sprawach, które prowadzę z jego tytułu, edykt ten znajdzie zastosowanie? Uważam, że nie — aby moja sytuacja nie uległa pogorszeniu.

5. Co się tyczy postanowienia pretora, aby dana osoba korzystała z tego samego prawa, powstaje pytanie, czy kara ta przechodzi również na spadkobiercę. Julian pisze, że nie tylko samej tej osobie odmawia się skargi, lecz także jej spadkobiercy.

6. Słusznie też wskazuje, że kara edyktu dotyczy nie tylko tych roszczeń, które dana osoba miała w chwili popadnięcia pod jego działanie, lecz także tych, które nabędzie później.

7. Julian uważa również, że świadczenia spełnionego na tej podstawie nie można żądać z powrotem, gdyż istnieje naturalna podstawa, która wyklucza jego zwrot.

2.2.4 Gajusz, księga 1 do edyktu prowincjonalnego