Prolog
Niektóre tajemnice nie znikają wraz z ludźmi, którzy je skrywają. Pozostają w starych listach, na pożółkłych fotografiach i w zdaniach, których nigdy nie wypowiedziano na głos. Czasem przez całe lata nie zdradzają swojej obecności. Czekają, aż ktoś przypadkiem natrafi na ślad i zada pytanie, którego wcześniej nikt nie miał odwagi zadać.
Matylda przez większość życia pilnowała, by nikt nie zadał go przy niej.
Niechętnie wracała do młodości. Na pytania o dawne znajomości odpowiadała wymijająco, a gdy rozmowa schodziła na wydarzenia sprzed lat, potrafiła nagle znaleźć sobie inne zajęcie. Urszula znała te uniki od dzieciństwa. Przez długi czas uważała je za zwykłą cechę babki — jedną z tych, które z wiekiem stają się tak naturalne, że przestaje się je zauważać.
Dopiero po jej śmierci miało się okazać, że milczenie Matyldy nie było przypadkowe.
Wszystko zaczęło się w Waldenburgu, w 1933 roku.
Na starej fotografii dwie młode kobiety stały przed kamiennym budynkiem. Jedna patrzyła prosto w obiektyw, jakby chciała zapamiętać chwilę, w której została uwieczniona. Druga odwróciła głowę nieznacznie w bok. Być może ktoś ją zawołał. Być może usłyszała coś, czego nie powinno się było wtedy mówić. Na zdjęciu nie dało się tego rozstrzygnąć.
Obie miały na sobie skromne, starannie dobrane sukienki. Żadna się nie uśmiechała.
Na odwrocie, pod datą i nazwą miasta, zapisano dwa imiona: „Anna i Helena”.
Nie było nazwisk. Nie było wyjaśnienia, kim były dla siebie ani dlaczego ktoś uznał, że warto zachować ich wspólne zdjęcie. Pozostał jedynie niewielki ślad atramentu przy dolnej krawędzi — litera M, nakreślona drobnym pismem.
Znak tak niepozorny, że łatwo było go przeoczyć.
A jednak właśnie takie szczegóły potrafią przetrwać dłużej niż całe ludzkie opowieści.
Matylda znała tę fotografię. Wiedziała, kim były kobiety, a przynajmniej wiedziała o nich coś, czego nie chciała przekazać dalej. Przez lata pozwalała, by ich imiona pozostawały poza rodzinnymi rozmowami. Nie wspominała o Waldenburgu, nie tłumaczyła, skąd wzięły się dawne pamiątki, i nie zostawiła żadnej jasnej wskazówki, która pozwoliłaby połączyć je z historią rodziny.
Aż w końcu napisała wiadomość.
„Jeśli to czytasz, znaczy, że mnie już nie ma. Nie szukaj prawdy, Urszulo”.
Nie wiadomo, kiedy dokładnie powstały te słowa. Atrament różnił się od tego, którym zapisano imiona na fotografii. Wiadomość mogła zostać dopisana wiele lat później, kiedy wspomnienia zdążyły już przyblaknąć, a ludzie, którzy mogliby wyjaśnić przeszłość, dawno odeszli.
Jedno było pewne: Matylda nie zwracała się do przypadkowego znalazcy. Napisała imię wnuczki — Urszula.
Dlaczego właśnie ona miała poznać ostrzeżenie?
Dlaczego babka, która przez całe życie unikała rozmów o przeszłości, zdecydowała się pozostawić wiadomość, która nie mogła nie wzbudzić ciekawości?
Jeśli naprawdę chciała, by tajemnica pozostała ukryta, mogła zniszczyć fotografię. Mogła usunąć napis, wyrzucić ją albo pozwolić, by czas zrobił to, czego sama nie potrafiła.
Nie zrobiła niczego z tych rzeczy.
Zachowała zdjęcie.
Zachowała też milczenie.
Przez dziesięciolecia świat wokół Anny i Heleny zmieniał się, a ich historia coraz bardziej oddalała się od tych, którzy mogliby ją pamiętać. Waldenburg stał się Wałbrzychem. Zmieniły się granice, języki i nazwy ulic. Domy otrzymały nowych mieszkańców, stare dokumenty trafiły do archiwów, a rodzinne wspomnienia z każdym pokoleniem stawały się krótsze i mniej pewne.
Jednak nie wszystko udało się wymazać.
Pozostała fotografia.
Pozostał inicjał M i zdanie zapisane ręką kobiety, która nie chciała już dłużej milczeć.
„Muszę jej powiedzieć”.
Nie wiadomo, do kogo odnosiło się to wyznanie. Nie wiadomo też, czy Matylda kiedykolwiek zdobyła się na odwagę, by je złożyć. Być może przez lata odkładała tę chwilę, czekając na odpowiedni moment. Być może za każdym razem, gdy była bliska prawdy, przypominała sobie konsekwencje, które mogłaby ona przynieść.
A może bała się nie tego, co się wydarzyło, lecz tego, co inni zrobili później, aby nikt nie poznał całej historii.
Bo w tej opowieści od początku były trzy kobiety, choć na fotografii uwieczniono tylko dwie.
Trzecia nie stała obok Anny i Heleny. Nie patrzyła w obiektyw. Jej imienia nie zapisano na odwrocie zdjęcia, a jej obecności nie dało się odczytać z twarzy kobiet. Przez lata pozostawała poza kadrem — niewidoczna dla tych, którzy nie wiedzieli, gdzie szukać.
A jednak to właśnie jej historia mogła zmienić znaczenie wszystkiego, co Urszula uważała za pewne.
Kiedy wreszcie odkryje, co łączyło Annę i Helenę z jej rodziną, będzie musiała zdecydować, czy ostrzeżenie Matyldy było ostatnią próbą ochrony bliskich, czy też kolejną przeszkodą na drodze do prawdy.
Nie każda tajemnica jest bowiem strzeżona po to, by chronić tych, których dotyczy.
Czasem chroni jedynie tych, którzy przez lata korzystali z cudzego milczenia.
A prawda, która przetrwała tak długo, nie będzie dotyczyć wyłącznie tego, która z kobiet umarła.
Będzie dotyczyć również tych, którzy pozwolili światu uwierzyć, że była to zwykła tragedia.
Fotografia
Dom
Urszula przyjechała do Wałbrzycha przed południem. Na dworcu wsiadła do taksówki, choć mogła zamówić ją wcześniej. Nie chciała jednak planować tej podróży bardziej, niż było to konieczne. Wystarczyło, że musiała tu przyjechać.
Dom babki stał przy ulicy Leśnej 27, w dzielnicy Gaj. Urszula dobrze pamiętała to miejsce z dzieciństwa. Za niskim ogrodzeniem rosły krzewy, które z biegiem lat coraz bardziej zarastały ogród. Furtka, dawniej zacinająca się przy każdym otwarciu, tym razem ustąpiła bez oporu. Urszula weszła na ścieżkę prowadzącą do drzwi i spojrzała na dom, próbując przypomnieć sobie, kiedy ostatnio widziała go w takim świetle.
Przez chwilę stała przed wejściem, szukając kluczy w torebce. Nie było jej tu od pogrzebu. Wtedy przyjechała tylko na kilka godzin, załatwiła formalności i wróciła do siebie, przekonana, że resztą zajmie się później.
Później właśnie nadeszło.
Miała uporządkować dom, przejrzeć rzeczy Matyldy i zdecydować, co warto zachować. Resztę zamierzała oddać, wyrzucić albo zostawić nowym właścicielom wraz z nieruchomością. Nie widziała powodu, by trzymać pusty dom tylko dlatego, że należał do rodziny. Zresztą Matylda nigdy nie powiedziała jej, że chciałaby, aby wnuczka tu zamieszkała. Nie zostawiła też żadnych szczególnych instrukcji. Przynajmniej żadnych, które Urszula zdołałaby znaleźć wśród dokumentów po pogrzebie.
Zamek zaciął się przy drugim obrocie klucza. Urszula poruszyła nim ostrożnie, a potem nacisnęła klamkę. Drzwi otworzyły się z cichym skrzypnięciem.
W przedpokoju stała wąska szafka na buty, a nad nią wisiało lustro w ciemnej, drewnianej ramie. Po lewej stronie znajdował się wieszak z kilkoma pustymi haczykami. Matylda zawsze odkładała klucze do małej ceramicznej miseczki stojącej na komodzie. Teraz miseczka wciąż leżała na swoim miejscu, ale znajdował się w niej tylko jeden guzik.
Urszula zamknęła drzwi i zdjęła płaszcz. Przez moment nasłuchiwała, jakby spodziewała się usłyszeć z głębi domu kroki babki albo jej głos pytający, czy napije się herbaty. Nie dobiegło do niej nic poza tykaniem zegara w pokoju.
Postawiła torbę na podłodze i otworzyła okno w przedpokoju. Do środka wpadło chłodne powietrze. Dopiero wtedy zdjęła buty i ruszyła w głąb domu.
W kuchni wszystko wyglądało niemal tak samo jak podczas jej ostatniej wizyty. Na stole leżała cerata w drobne kwiaty, przy zlewie stała butelka płynu do naczyń, a na parapecie tkwiło kilka doniczek z zaschniętą ziemią. Urszula dotknęła liścia jednej z roślin. Był kruchy i opadł pod naciskiem palca.
Odsunęła krzesło i usiadła przy stole. Wyjęła z torby notes przygotowany na tę okazję i zapisała pierwsze zadania: dokumenty, ubrania, książki, piwnica, strych. Przy ostatnim punkcie postawiła znak zapytania. Nie pamiętała, kiedy ostatnio wchodziła na strych. Matylda trzymała tam pudła, stare meble i przedmioty, których nie chciała wyrzucać, choć od lat ich nie używała.
Zaczęła od pokoju babki.
Na łóżku leżała starannie złożona narzuta. Przy ścianie stała szafa, obok niej komoda z trzema szufladami. Na nocnym stoliku znajdowały się lampka i szklanka odwrócona do góry dnem. Wszystko było uporządkowane, jakby Matylda miała wrócić jeszcze tego samego dnia.
Urszula otworzyła szafę. Ubrania wisiały równo na wieszakach, oddzielone cienkimi przekładkami z papieru. Płaszcze pachniały lawendą. Na dolnej półce stało pudełko z fotografiami, a obok niego dwa kartony po butach. Urszula odłożyła pudełko na łóżko i wróciła do przeglądania szafy.
W kieszeni starego płaszcza znalazła chusteczkę. Złożyła ją i położyła na stosie rzeczy przeznaczonych do zachowania. Nie była pewna, dlaczego to robi. Chusteczka nie przedstawiała żadnej wartości, a jednak wyrzucenie jej wydało się nagle zbyt pochopne.
Po kilku godzinach pracy pokój wyglądał niemal tak samo jak wcześniej. Zmieniło się tylko to, że na łóżku rosła sterta rzeczy wymagających decyzji. Urszula była zmęczona i zaczynała żałować, że nie poprosiła nikogo o pomoc. Nie chciała jednak, by obcy ludzie decydowali, co należało do Matyldy, a co było zwykłym, niepotrzebnym przedmiotem.
Została jeszcze komoda.
W pierwszych dwóch szufladach znalazła dokumenty, rachunki, stare koperty i pudełko z guzikami. W trzeciej leżały obrusy oraz kilka serwetek starannie przewiązanych tasiemką. Urszula wyjęła je, położyła na krześle i zajrzała do środka. Na dnie dostrzegła cienką drewnianą przegrodę.
Przesunęła palcami po jej krawędzi. Przegroda nie przylegała dokładnie do boków szuflady. Chwyciła ją paznokciami i uniosła.
Pod spodem znajdował się niewielki notes w ciemnej okładce. Był tak cienki, że początkowo Urszula wzięła go za stary kalendarzyk. Obok leżała fotografia wsunięta w pożółkłą kopertę.
Najpierw wyjęła notes. Na okładce nie było tytułu ani nazwiska. Kartki pożółkły na brzegach, ale nie nosiły śladów wilgoci. Otworzyła go mniej więcej w połowie. Kilka stron zawierało krótkie zapiski, daty i pojedyncze słowa. Pismo było drobne, równe i znajome.
Urszula od razu rozpoznała charakter pisma Matyldy.
Przewróciła kilka kartek. Większość wpisów była tak krótka, że trudno było ustalić, czego dotyczyły. Przy niektórych datach widniały inicjały, przy innych pojedyncze zdania. Na jednej stronie atrament wyblakł niemal całkowicie. Na kolejnej Matylda napisała:
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
Urszula przeczytała te słowa jeszcze raz.
Nie było daty ani imienia. Tylko dwa zdania, zapisane mocniej niż pozostałe, jakby babka przycisnęła pióro do papieru z większą siłą, niż zamierzała.
Urszula przesunęła kciukiem po brzegu kartki. Matylda nie należała do osób, które zapisywały w notesach swoje uczucia. Nawet w ostatnich latach, kiedy coraz częściej się myliła i gubiła w rozmowie, potrafiła uciąć każde pytanie krótkim: „Nie ma o czym mówić”.
Odłożyła notes na kolana i sięgnęła po kopertę.
Fotografia była czarno-biała, niewielka, z lekko postrzępionymi brzegami. Przedstawiała dwie młode kobiety stojące obok siebie przed wejściem do budynku. Jedna miała ciemne włosy i prostą sukienkę z kołnierzykiem. Druga, o jaśniejszych włosach, była ubrana elegancko; przy szyi miała przypiętą niewielką broszkę. Żadna się nie uśmiechała, ale nie wyglądały też na niezadowolone. Sprawiały wrażenie, jakby fotograf poprosił je o chwilę cierpliwości, a one zgodziły się bez większego namysłu.
Na odwrocie widniał napis wykonany niebieskim atramentem:
„Waldenburg, 1933. Anna i Helena”.
Niżej, w rogu, znajdowała się mała litera M.
Urszula przyjrzała się jej uważnie. Mogła być inicjałem osoby, która podpisała fotografię, albo przypadkowym znakiem. Nie przypominała jednak charakterem pisma podpisu na odwrocie. Była niewielka, niemal ukryta przy samym brzegu.
Dopiero wtedy zauważyła złożoną kartkę wsuniętą za fotografię. Rozprostowała ją ostrożnie. Widniało na niej jedno zdanie:
„Jeśli to czytasz, znaczy, że mnie już nie ma. Nie szukaj prawdy, Urszulo”.
Pismo przypominało jej zapis z notesu, choć nie mogła stwierdzić z całą pewnością, czy oba teksty powstały w tym samym czasie. Atrament na kartce różnił się od tego, którym zapisano imiona na odwrocie zdjęcia. Nie było daty ani podpisu; słowa wskazywały jednak, że wiadomość była przeznaczona właśnie dla niej.
Położyła zdjęcie obok otwartego notesu.
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
„Anna i Helena. Waldenburg. Rok 1933”.
Nie wiedziała, kim były te kobiety ani dlaczego ich fotografia znalazła się w domu Matyldy. Nie pamiętała, by babka kiedykolwiek o nich wspominała. Nie znała też żadnej rodzinnej historii związanej z Waldenburgiem. Znała za to Matyldę na tyle dobrze, by podejrzewać, że jeśli przez tyle lat ukrywała zdjęcie i notes, musiała mieć ku temu powód.
A jednak nie potrafiła znaleźć żadnego wyjaśnienia, które łączyłoby te przedmioty z jej rodziną.
Przyjrzała się jeszcze raz twarzom kobiet. Fotografia była stara, ale zachowała dość szczegółów, by dostrzec różnice między nimi. Anna patrzyła prosto w obiektyw. Helena odwróciła głowę nieznacznie w bok, jakby coś zwróciło jej uwagę tuż przed zrobieniem zdjęcia. Obie wyglądały na młodsze, niż Urszula była teraz.
Spróbowała wyobrazić sobie Matyldę w ich wieku. Było to trudne. Babka zawsze wydawała jej się osobą, która urodziła się już dorosła: praktyczną, powściągliwą i przekonaną, że pewne sprawy lepiej pozostawić w spokoju. O swojej młodości mówiła niewiele. Kiedy Urszula pytała, słyszała zwykle, że dawniej życie wyglądało inaczej i nie wszystko nadaje się do opowiadania.
Kiedyś brała te odpowiedzi za zwykłą niechęć starszej osoby do wspominania przeszłości.
Teraz zaczynała się zastanawiać, czy za tym milczeniem nie kryło się coś więcej.
Schowała fotografię do koperty, ale notes zostawiła otwarty. Próbowała znaleźć datę wpisu, jednak na poprzedniej i następnej stronie nie było niczego, co mogłoby jej pomóc. Przekartkowała resztę. Na końcu znalazła tylko kilka pustych stron i krótki zapis złożony z dwóch inicjałów, których nie potrafiła odczytać.
Litera M na fotografii mogła oznaczać Matyldę. Mogła też nie mieć z nią nic wspólnego. Urszula nie chciała wyciągać pochopnych wniosków, ale trudno było nie pomyśleć, że babka sama umieściła zdjęcie w ukrytej szufladzie i zachowała obok niego słowa brzmiące jak początek wyznania.
Komu chciała powiedzieć prawdę?
I dlaczego nigdy tego nie zrobiła?
Zegar w pokoju wybił trzynastą. Urszula drgnęła, jakby dopiero teraz przypomniała sobie, gdzie jest. Zamknęła notes i położyła go obok fotografii. Przez chwilę rozważała, czy nie zadzwonić do matki. Może wiedziała coś o dawnych znajomych Matyldy. Może słyszała nazwiska Anny i Heleny.
Ostatecznie odłożyła telefon.
Nie chciała pytać, zanim sama nie zrozumie, o co właściwie powinna zapytać.
Wsunęła notes do torby, a fotografię schowała osobno, między kartki książki zdjętej z półki. Potem wróciła do porządkowania pokoju, ale nie potrafiła już skupić się na pracy. Każdy przedmiot wydawał jej się częścią historii, której nie znała. Nawet zwykłe koperty, rachunki i stare fotografie mogły mieć znaczenie, którego wcześniej nie dostrzegała.
Po południu wyniosła na korytarz dwa pudła z ubraniami i wróciła do kuchni. Zrobiła herbatę, lecz wypiła tylko kilka łyków. Wyjęła notes z torby i położyła go na stole. Otworzyła na stronie z zapisem.
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
Tym razem zdanie nie brzmiało jak luźna myśl. Przypominało obietnicę złożoną przez Matyldę samej sobie albo komuś, kto nigdy nie miał jej usłyszeć.
Urszula zamknęła notes.
Przyjechała tu, żeby uporządkować dom i jak najszybciej zakończyć sprawy po śmierci babki. Nie zamierzała spędzać tygodni na badaniu rodzinnej przeszłości. Miała pracę, własne mieszkanie i życie, do którego chciała wrócić.
Mimo to wiedziała już, że nie wyrzuci fotografii ani notesu. Nie potrafiła też podjąć ostatecznej decyzji w sprawie domu, dopóki nie dowie się przynajmniej, kim były Anna i Helena oraz dlaczego Matylda zachowała ich zdjęcie.
Nie potrafiła jeszcze nazwać tego, co ją zatrzymało. Może była to ciekawość. Może poczucie, że babka zostawiła jej coś więcej niż dom pełen starych rzeczy.
A może po raz pierwszy od dawna miała wrażenie, że Matylda naprawdę próbuje jej coś powiedzieć.
***
Waldenburg, 1933
Anna Riedel przyszła do księgarni kilka minut przed otwarciem. Na ulicy było chłodno, choć słońce świeciło już od rana. Poprawiła szalik, zamknęła za sobą drzwi i zdjęła płaszcz, który powiesiła na haczyku przy zapleczu.
W księgarni panował jeszcze półmrok. Anna zapaliła lampy nad ladą, otworzyła okiennice i przeszła między regałami, sprawdzając, czy wszystkie książki wróciły na swoje miejsca. Lubiła tę porę dnia. Zanim pojawiali się klienci, mogła w spokoju przejrzeć dostawę albo przeczytać kilka stron książki, na którą od dawna nie znajdowała czasu.
Na ladzie czekała paczka owinięta szarym papierem. Anna rozwiązała sznurek i wyjęła kilka nowych tytułów. Ułożyła je na blacie, a potem sięgnęła po listę zamówień. Dwie książki należało odłożyć dla nauczyciela z pobliskiej szkoły, jedną dla kobiety, która przychodziła w każdy piątek, a kolejną dla klienta, którego nazwisko zapisano niewyraźnie na skrawku papieru.
Właśnie próbowała je odczytać, gdy nad drzwiami zadźwięczał dzwonek.
Do środka weszła młoda kobieta w jasnym płaszczu. Zdjęła rękawiczki i rozejrzała się po księgarni, jakby szukała konkretnego działu. Była elegancko ubrana, ale nie miała w sobie sztywności, której Anna spodziewała się po klientkach z lepiej sytuowanych rodzin. Zatrzymała wzrok na regale z literaturą niemiecką, po czym podeszła do lady.
— Dzień dobry — powiedziała. — Czy mają państwo może nowy tom Hessego?
Anna odłożyła listę.
— Jeśli chodzi pani o „Pod kołami”, mamy jeszcze jeden egzemplarz. A jeśli szuka pani czegoś nowszego, musiałabym sprawdzić zamówienia.
— Właściwie szukam „Demiana”. Powiedziano mi, że powinien już być dostępny.
Anna skinęła głową i ruszyła do regału za ladą.
— Proszę chwilę poczekać. Powinniśmy go mieć.
Przesunęła palcem po grzbietach książek. Znała układ półek na pamięć, ale wczorajsza dostawa zmieniła położenie kilku tytułów. Znalazła poszukiwaną książkę na dolnej półce i wróciła z nią do klientki.
— Jest.
Nieznajoma wzięła tom i obejrzała okładkę.
— Dziękuję. Szukałam jej w dwóch innych księgarniach.
— Ostatnio szybko znika — odparła Anna. — Zwłaszcza wśród młodych ludzi.
— Czytała ją pani?
Pytanie zaskoczyło Annę. Klienci zwykle pytali o cenę, dostępność albo możliwość zamówienia kolejnego egzemplarza. Rzadziej interesowało ich zdanie osoby stojącej za ladą.
— Tak. Nie jestem pewna, czy wszystko w niej rozumiem, ale chyba nie o to chodzi, żeby od razu rozumieć wszystko.
Kobieta uśmiechnęła się lekko.
— To dobre podejście.
Anna poczuła, że się rumieni. Nie wiedziała dlaczego. Może dlatego, że powiedziała więcej, niż zamierzała, a może dlatego, że rozmówczyni słuchała jej z uwagą, której nie spodziewała się po przypadkowej klientce.
— Czy życzy sobie pani coś jeszcze? — zapytała, wracając do zawodowego tonu.
— Na razie nie. Ile płacę?
Anna podała cenę. Kobieta otworzyła małą torebkę i wyjęła portmonetkę. Płacąc, zauważyła książkę leżącą na ladzie, którą Anna przeglądała przed otwarciem.
— A to?
— Zbiór opowiadań. Wczoraj przyszło kilka egzemplarzy.
— Poleca go pani?
Anna zawahała się.
— Nie przeczytałam jeszcze całości, ale pierwsze opowiadanie jest dobre.
— W takim razie wrócę, kiedy pani skończy.
Powiedziała to tak zwyczajnie, że Anna nie od razu zrozumiała, iż nie był to tylko uprzejmy zwrot. Kobieta schowała książkę do torby, włożyła rękawiczki i skierowała się do wyjścia.
— Dziękuję za pomoc — dodała.
— Do widzenia.
Dzwonek nad drzwiami zabrzmiał ponownie. Anna przez chwilę patrzyła na zamknięte drzwi, po czym wróciła do listy zamówień. Próbowała przypomnieć sobie nazwisko zapisane na kartce, ale myślami wciąż wracała do nieznajomej.
Nie zapytała jej o nazwisko. Nie wiedziała nawet, czy kiedykolwiek jeszcze ją zobaczy.
W południe, gdy do księgarni przyszło więcej klientów, niemal zapomniała o porannej rozmowie. Dopiero pod koniec dnia, porządkując ladę, zauważyła, że książka, którą wcześniej przeglądała, wciąż leży otwarta na tej samej stronie.
Przeczytała dwa zdania, zamknęła tom i wsunęła go pod ladę. Jutro miała dokończyć lekturę. Jeśli kobieta wróci, będzie mogła powiedzieć jej coś więcej.
Nie przypuszczała, że tak zwyczajna rozmowa w księgarni stanie się początkiem znajomości, do której obie będą wracać jeszcze długo po tym, jak zapomną o pierwszych słowach.
Na razie była to tylko jedna z wielu rozmów, jakie Anna odbywała każdego dnia. Kobieta w jasnym płaszczu była po prostu klientką, która kupiła książkę i obiecała wrócić.
Anna nie znała jeszcze jej imienia. Nie wiedziała też, że nazywa się Helena Weiss.
Helena
Urszula położyła fotografię na stole i otworzyła laptop.
Od rana próbowała zająć się porządkowaniem domu, ale myślami wciąż wracała do dwóch kobiet ze zdjęcia. Imiona zapisane na odwrocie nie dawały jej spokoju. Anna i Helena. Wiedziała, że fotografia pochodziła z 1933 roku, kiedy Wałbrzych nosił jeszcze niemiecką nazwę Waldenburg. Nie miała jednak pojęcia, kim były kobiety i co je łączyło. Przyjaźń, pokrewieństwo, a może coś, o czym Matylda nigdy nie chciała opowiedzieć?
Wpisała w wyszukiwarkę oba imiona, nazwę miasta i rok. Znalazła informacje o historii regionu, starych budynkach i niemieckich nazwiskach, ale nic, co mogłoby pomóc jej zidentyfikować kobiety.
Spróbowała osobno wyszukać nazwisko Riedel, a potem Weiss. Wyników było zbyt wiele, a większość nie miała żadnego związku z fotografią.
Urszula zamknęła kilka kart i ponownie przyjrzała się zdjęciu. Helena miała regularne rysy, jasne włosy upięte z tyłu głowy i spojrzenie, którego nie potrafiła odczytać. Wydawała się osobą przyzwyczajoną do zainteresowania innych. Anna sprawiała odmienne wrażenie. Stała prosto, bez uśmiechu, jakby chciała jak najszybciej zakończyć pozowanie.
Urszula uświadomiła sobie, że na podstawie jednego zdjęcia zaczyna przypisywać obu kobietom cechy, których wcale nie musiały mieć.
Odłożyła fotografię.
Najpierw powinna odnaleźć miejsce, w którym ją wykonano. Kamienny budynek widoczny w tle mógł wciąż stać w mieście. Gdyby udało się go rozpoznać, być może łatwiej byłoby ustalić, dlaczego Matylda zachowała zdjęcie.
Urszula zrobiła telefonem zdjęcie fotografii, a następnie zapisała w notesie kilka pytań. Kiedy skończyła, zerknęła na zegar. Minęło południe, a ona nadal nie rozpakowała nawet połowy rzeczy przywiezionych z domu.
Mimo to po raz pierwszy od przyjazdu nie miała ochoty się spieszyć.
Chciała wiedzieć, kim była Helena.
***
Waldenburg, kilka dni po pierwszym spotkaniu
Helena Weiss wróciła do księgarni w piątek po południu. Na ulicach panował ruch, a wiatr przesuwał po chodniku suche liście. Przed wejściem zatrzymała się na moment, żeby poprawić pasek rękawiczki, który poluzował się podczas drogi. Potem nacisnęła klamkę i weszła do środka.
Anna stała za ladą i układała książki przyniesione z zaplecza. Kiedy usłyszała dzwonek, podniosła głowę. Rozpoznała klientkę w jasnym płaszczu i od razu przypomniała sobie ich rozmowę o Hessego.
— Dzień dobry — powiedziała Helena. — Mam nadzieję, że nie przeszkadzam.
— Nie, skąd. W czym mogę pomóc?
Helena wyjęła z torebki książkę, którą kupiła kilka dni wcześniej.
— Przyszłam zapytać o tę drugą, o której rozmawiałyśmy. Udało się pani ją przeczytać?
Anna spojrzała na tom leżący pod ladą i uśmiechnęła się z zakłopotaniem.
— Nie całą. W księgarni trudno znaleźć spokojną chwilę, a wieczorami mam jeszcze kilka spraw w domu.
— Rozumiem. Nie chciałam pani poganiać.
— Nie pogania mnie pani. Po prostu nie lubię polecać książki, której nie znam do końca.
Helena zdjęła rękawiczki i położyła je na ladzie.
— W takim razie będę musiała przyjść jeszcze raz.
Anna zaśmiała się cicho.
— Jeśli tak pani wygodniej.
Helena przez chwilę przeglądała półki, po czym zatrzymała się przy regale z literaturą francuską. Wyjęła książkę, przeczytała tytuł i odwróciła się do Anny.
— Zna pani tę powieść?
Anna podeszła bliżej.
— Znam. Ale nie mamy jej w sprzedaży. To mój egzemplarz.
— Mogłaby mi pani powiedzieć, czy warto jej szukać?
— Zależy, czego pani szuka.
Helena spojrzała na nią z zaciekawieniem.
— To trudniejsze pytanie, niż się wydaje.
— W takim razie odpowiedź też może być trudna.
Przez chwilę milczały. W końcu Helena odłożyła książkę na miejsce.
— Zawsze jest pani taka ostrożna w rozmowie?
Anna zmarszczyła lekko brwi. Nie była pewna, czy powinna uznać to za żart.
— Tylko wtedy, kiedy nie wiem, z kim rozmawiam.
Helena przyjęła tę odpowiedź bez urazy. Przeciwnie, wyglądała na rozbawioną.
— To uczciwe. Nazywam się Helena Weiss.
— Anna Riedel.
Podały sobie ręce. Uścisk Heleny był krótki i pewny. Anna zauważyła na jej palcu cienki pierścionek, który wyglądał na kosztowny, choć nie był ozdobny.
— Mieszka pani w tej okolicy? — zapytała Helena.
— Niedaleko. Przy ulicy, która odchodzi od Marktplatz. A pani?
— Po drugiej stronie miasta.
Anna skinęła głową. Nie zapytała o dokładny adres. Nie wypadało, a poza tym nie miała powodu, by interesować się prywatnym życiem klientki.
Helena kupiła niewielki tom wierszy i schowała go do torebki. Zanim wyszła, odwróciła się jeszcze przy drzwiach.
— Może następnym razem porozmawiamy o czymś innym niż książki.
Anna oparła dłonie o ladę.
— A o czym chciałaby pani rozmawiać?
— Tego jeszcze nie wiem.
Helena uśmiechnęła się i wyszła.
Anna wróciła do pracy, ale przez jakiś czas co kilka minut zerkała na drzwi. Nie rozumiała, dlaczego ta kobieta wzbudziła w niej takie zaciekawienie. Nie znała jej rodziny, nie wiedziała, czym się zajmowała ani dlaczego przychodziła właśnie do tej księgarni, skoro mogła kupować książki w wielu innych miejscach.
Wiedziała tylko, że Helena słuchała jej uważnie i nie traktowała jej jak osoby, której rola ogranicza się do podawania cen i pakowania zakupów.
Dla Anny było to niecodzienne doświadczenie.
Helena natomiast, wracając do domu, zastanawiała się nad prostą odpowiedzią, którą usłyszała: „Tylko wtedy, kiedy nie wiem, z kim rozmawiam”. Większość osób, które znała, starała się zrobić dobre wrażenie już przy pierwszym spotkaniu. Anna nie próbowała jej ani zjednać, ani zniechęcić. Po prostu mówiła to, co uważała za słuszne.
Helena była przyzwyczajona do ludzi, którzy znali nazwisko Weiss i odpowiednio się wobec niej zachowywali. Nie zawsze potrafiła odróżnić życzliwość od uprzejmości wynikającej z obowiązku. W księgarni po raz pierwszy od dawna miała wrażenie, że rozmawia z kimś, kto nie oczekuje od niej niczego poza szczerością.
Nie wiedziała jeszcze, czy właśnie to ją przyciągało.
Wiedziała tylko, że chciała wrócić.
***
Wieczorem Urszula ponownie wyjęła fotografię z koperty i położyła ją na kuchennym stole, obok notesu Matyldy.
Przez cały dzień nie znalazła niczego, co potwierdzałoby, że Anna Riedel i Helena Weiss rzeczywiście mieszkały w Waldenburgu. Nie była nawet pewna, czy nazwiska zapisane na zdjęciu były pełne. Mogły to być imiona i nazwiska podane przez kogoś, kto dobrze znał obie kobiety, ale równie dobrze podpis mógł zostać sporządzony przez osobę trzecią.
Otworzyła notes na stronie z zapisem o milczeniu.
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
Tym razem skupiła się na słowie „jej”. Matylda nie zapisała imienia ani nie wyjaśniła, czego dotyczyło wyznanie. Jeśli notatka odnosiła się do Anny i Heleny, mogła powstać wiele lat po wykonaniu fotografii. Jeśli jednak dotyczyła kogoś innego, Urszula mogła szukać odpowiedzi w niewłaściwym miejscu.
Zamknęła notes i odsunęła go na bok.
Na razie miała zbyt mało informacji, by wyciągać wnioski. Następnego dnia zamierzała pojechać do archiwum i zapytać o dawne adresy oraz dokumenty mieszkańców Waldenburga. Nie wiedziała, czy ktokolwiek będzie w stanie jej pomóc, ale musiała od czegoś zacząć.
Jeszcze raz spojrzała na fotografię.
Anna i Helena stały obok siebie, oddzielone zaledwie kilkoma centymetrami, a mimo to każda wydawała się zwrócona ku innemu światu.
Urszula zastanawiała się, co musiało się wydarzyć, żeby ich wspólne zdjęcie przez tyle lat pozostawało ukryte w domu Matyldy.
Nie miała pojęcia, że odpowiedź zaczynała się od zwyczajnej rozmowy w księgarni.
Miasto
Urszula znalazła mapę w dolnej szufladzie biurka, pod plikiem rachunków i starych kopert.
Papier pożółkł, a zgięcia stały się kruche. Ostrożnie rozłożyła plan na kuchennym stole i przycisnęła jego rogi kubkami. U góry widniała nazwa Waldenburg. Była to stara mapa miasta, z niemieckimi nazwami ulic i numerami budynków zapisanymi drobnym drukiem.
Niedaleko centrum ktoś zakreślił niewielki prostokąt. Obok widniał numer 17, a przy nim zatarta litera, która mogła być literą M.
Urszula odwróciła mapę. Na odwrocie znajdował się krótki zapis:
„Nie zapomnieć adresu”.
Pismo przypominało charakter pisma Matyldy, choć Urszula nie mogła mieć pewności. Brakowało daty, nazwiska i jakiegokolwiek wyjaśnienia, dlaczego właśnie to miejsce uznano za ważne.
Przyniosła z pokoju fotografię dwóch kobiet i położyła ją obok mapy.
„Waldenburg, 1933. Anna i Helena”.
Trudno było uwierzyć, że te przedmioty nie miały ze sobą nic wspólnego. Matylda ukryła je w domu, a wraz z fotografią zachowała notes z zapisem:
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
Urszula otworzyła laptop i zaczęła porównywać dawny plan ze współczesnymi mapami Wałbrzycha. Niektóre ulice zmieniły nazwy, inne przebudowano. Po kilkunastu minutach udało jej się zawęzić obszar poszukiwań, ale wciąż nie potrafiła z całą pewnością ustalić, gdzie znajdował się zaznaczony budynek.
Na kartce zapisała nazwę ulicy, którą udało jej się odczytać, i dopisała: „Sprawdzić w archiwum”.
To był pierwszy konkretny trop. Jeśli udałoby się ustalić, kto mieszkał pod tym adresem w 1933 roku, mogłaby odnaleźć nazwiska Anny i Heleny w księgach adresowych lub innych dokumentach. Chciała też sprawdzić, czy to miejsce pojawiało się w materiałach z 1936 roku.
Jeszcze raz przyjrzała się zaznaczeniu. Linia była staranna, a atrament ciemniejszy niż w pozostałych zapisach na mapie. Ktoś naniósł ją później, być może wiele lat po wydrukowaniu planu.
Urszula zrobiła zdjęcia mapy, po czym schowała ją do teczki razem z fotografią i notesem Matyldy. Nie wiedziała, co wydarzyło się pod numerem 17 ani czy Anna i Helena miały z tym miejscem jakikolwiek związek. Nie chciała wyciągać wniosków, dopóki nie znajdzie dowodów.
Nazajutrz miała pojechać do archiwum.
Kiedy zgasiła światło w kuchni, zatrzymała się jeszcze na chwilę przy stole. Przez ostatnie dni porządkowała rzeczy babki, próbując jak najszybciej zamknąć ten rozdział życia. Teraz po raz pierwszy miała powód, by zrobić coś przeciwnego.
Matylda zostawiła po sobie pytanie, na które nie dało się odpowiedzieć bez powrotu do przeszłości.
Urszula zamierzała sprawdzić, dokąd zaprowadzi ją ten trop.
***
Waldenburg, 1933
Anna Riedel wstawała wcześnie, nawet w soboty. Jej matka uważała, że dzień najlepiej zacząć od wykonania najpilniejszych obowiązków, zanim człowiek zdąży znaleźć sobie powód, by odłożyć je na później.
Tamtego ranka Anna pomagała przygotować kosz z przetworami i jajkami, które miały trafić na targ. W kuchni pachniało świeżym chlebem. Matka krzątała się między stołem a kredensem, sprawdzając, czy wszystko zostało spakowane.
— Weź grubszy szal — powiedziała, gdy Anna sięgnęła po płaszcz. — Rano jest zimniej, niż się wydaje.
— Mam go w torbie.
— A pieniądze?
Anna pokazała portmonetkę.
— I listę?
— Mamo, pamiętam.
Matka uśmiechnęła się pod nosem.
— Wiem, że pamiętasz. Ale czasami myślisz o pięciu rzeczach naraz i zapominasz o tej, którą akurat masz przed sobą.
Anna nie protestowała. Matka znała ją zbyt dobrze.
Na targu panował już tłok. Sprzedawcy rozkładali towary, kobiety porównywały ceny, a wózki z warzywami przeciskały się między stoiskami. Anna pomagała matce wydawać resztę i ważyć produkty. Pracowały sprawnie, bez potrzeby ciągłego porozumiewania się. Wiele rzeczy robiły razem od lat.
Przy sąsiednim stoisku dwie kobiety rozmawiały o nowych zarządzeniach. Jedna mówiła, że jej mąż liczy na lepszą pracę. Druga obawiała się, że zmiany przyniosą kłopoty.
— Wreszcie ktoś musi zaprowadzić porządek — powiedziała pierwsza. — Nie można przecież żyć tak jak dotąd.
— A jeśli ten porządek będzie oznaczał problemy dla niektórych ludzi? — zapytała druga.
Rozmowa urwała się, gdy podeszła kolejna klientka.
Anna słyszała podobne wymiany zdań coraz częściej. Jeszcze kilka miesięcy wcześniej ludzie rozmawiali przede wszystkim o cenach, pracy i codziennych wydatkach. Teraz polityka wkradała się nawet do rozmów na targu. Jedni mówili o nadziei, inni o obawach, ale coraz trudniej było znaleźć kogoś, kto chciałby przyznać, że nie wie, co przyniesie przyszłość.
Matka Anny niechętnie poruszała te tematy.
— Człowiek powinien pilnować tego, na co ma wpływ — powiedziała, gdy wracały do domu. — Reszta i tak zrobi, co zechce.
Anna nie była pewna, czy się z nią zgadza. Nie odpowiedziała jednak. Wiedziała, że matka potrzebuje pomocy przy rozpakowaniu kosza, a nie kolejnej dyskusji.
Po południu Anna poszła do księgarni. Właściciel czekał na dostawę, która miała przyjechać rano, ale wóz utknął gdzieś po drodze. Zamiast rozkładać nowe książki, Anna musiała uporządkować zamówienia i spisać tytuły, których brakowało na półkach.
Wśród kartek znalazła notatkę od nauczycielki, która od lat kupowała u nich książki dla uczniów. Kobieta prosiła o odłożenie kilku pozycji i uprzedzała, że przyjdzie później niż zwykle.
Anna nie przywiązała do tego większej wagi. W mieście każdy miał teraz coś do załatwienia, a terminy coraz częściej się zmieniały.
Pod koniec dnia pomyślała o Helenie. Nie widziała jej od kilku dni. Nie umawiały się na spotkania, a jednak Anna łapała się na tym, że zerka w stronę drzwi za każdym razem, gdy rozlegał się dzwonek.
Nie wiedziała, czy Helena wróci. Nie chciała też przyznawać przed samą sobą, że czeka na jej wizytę.
***
Helena Weiss mieszkała z rodzicami w dużym domu, w którym każdy przedmiot miał swoje miejsce, a każda część dnia — ustalony porządek. Śniadanie podawano o tej samej godzinie. Obiad jadano wspólnie, o ile ojciec nie miał spotkań. Matka dbała o to, by rozmowy przy stole nie dotyczyły spraw, które mogłyby prowadzić do kłótni.
Ostatnio coraz trudniej było jej tego dopilnować.
Pewnego wieczoru Friedrich, starszy brat Heleny, przyniósł do jadalni gazetę i położył ją obok talerza.
— W urzędzie znów mówią o zmianach — oznajmił. — Ojciec twierdzi, że w najbliższych miesiącach wiele spraw zostanie rozstrzygniętych.
— Jakich spraw? — zapytała Helena.
— Stanowisk, przydziałów, różnych obowiązków. Tego, kto będzie miał wpływ na decyzje.
— A kto zdecyduje, kto ma mieć wpływ?
Friedrich spojrzał na nią z rozbawieniem.
— Nie musisz od razu podważać wszystkiego, co mówię.
— Nie podważam. Pytam.
Matka odłożyła łyżkę.
— Heleno, zostaw politykę. To nie jest temat do obiadu.
Helena zamilkła, ale nie dlatego, że uznała matkę za przekonującą. W ostatnich tygodniach rodzice coraz częściej oczekiwali od niej milczenia. Nie powinna komentować gazet ani wypytywać o znajomych ojca. Kiedy ktoś przychodził do domu, należało zachowywać się tak, jakby wszystkie decyzje dorosłych były oczywiste i słuszne.
Po kolacji ojciec poprosił ją do gabinetu.
Na biurku leżały dokumenty spięte klipsem. Obok stała popielniczka, choć ojciec palił tylko podczas ważnych rozmów. Helena znała ten zwyczaj i od razu zrozumiała, że nie chodzi o drobną uwagę.
— Wiem, że odwiedzasz księgarnię przy Rathausplatz — powiedział.
Helena nie odpowiedziała od razu.
— Kupuję tam książki.
— Wiem. Nie pytam, co kupujesz.
Odwróciła wzrok w stronę biurka.
— Rozmawiałam ze sprzedawczynią. To wszystko.
— Jak się nazywa?
— Anna Riedel.
Ojciec skinął głową, jakby nazwisko potwierdziło coś, co już wcześniej podejrzewał.
— Nie znam tej rodziny — powiedział. — I nie widzę powodu, dla którego miałabyś spędzać tam tyle czasu.
— Lubię z nią rozmawiać.
— To nie jest odpowiedź.
Helena poczuła narastającą irytację.
— A jakiej odpowiedzi oczekujesz?
Ojciec podszedł do biurka i oparł dłonie o jego krawędź.
— Ostatnio wiele się zmienia. Ludzie zwracają uwagę na to, z kim się spotykasz, jakie masz znajomości i czy rozumiesz, jakie obowiązki wynikają z naszego nazwiska. Nie chcę, żebyś przez nieprzemyślane zachowanie przysporzyła rodzinie problemów.
— Rozmowa o książkach ma przysporzyć rodzinie problemów?
— Nie wszystko jest takie proste, jak ci się wydaje.
Helena chciała zapytać, co konkretnie ma na myśli. Zauważyła jednak, że ojciec spojrzał na dokumenty leżące na biurku i natychmiast zmienił temat.
— W przyszłym tygodniu przyjdą do nas goście. Chcę, żebyś była w domu.
— Mam już plany.
— Zmienisz je.
Powiedział to spokojnie, bez podnoszenia głosu. Nie musiał robić nic więcej, by dać jej do zrozumienia, że rozmowa jest zakończona.
Helena wyszła z gabinetu z poczuciem, że nie dowiedziała się nawet połowy tego, co chciała wiedzieć. Ojciec nie wyjaśnił, dlaczego zwykła znajomość z Anną mogłaby zaszkodzić rodzinie. Nie powiedział też, co oznaczały dokumenty leżące na biurku.
Wiedziała jedynie, że nie chciał, by zadawała kolejne pytania.
Tego wieczoru usiadła przy biurku w swoim pokoju. Wyjęła z szuflady książkę kupioną w księgarni i otworzyła ją na stronie, na której skończyła czytać. Przez kilka minut próbowała skupić się na tekście, ale wciąż wracała myślami do rozmowy z ojcem.
Pomyślała o Annie. O tym, jak swobodnie potrafiła mówić o książkach i jak nie próbowała przypodobać się komuś tylko dlatego, że nosił znane nazwisko. W domu Heleny większość rozmów miała swoje granice. Z Anną nie musiała ich jeszcze znać.
Postanowiła, że nie opowie jej o rozmowie z ojcem. Nie chciała, by Anna poczuła się winna z powodu czegoś, czego sama nie rozumiała. Nie była też pewna, czy ojciec rzeczywiście obawiał się tej znajomości, czy wykorzystywał ją jako pretekst, by przypomnieć córce, kto podejmuje decyzje w rodzinie.
Helena zamknęła książkę i schowała ją do szuflady.
Na razie zachowa tę rozmowę dla siebie.
***
W kolejnych tygodniach Waldenburg nadal wyglądał jak miasto, które Anna znała od dzieciństwa. Sklepy otwierały się o zwykłych porach, tramwaje kursowały po swoich trasach, a na targu sprzedawcy spierali się o ceny. Ludzie chodzili do pracy, odwiedzali krewnych i spotykali się w kawiarniach.
Jednak pod codziennym rytmem narastało napięcie.
Na witrynach pojawiały się nowe ogłoszenia. W urzędach wymagano dodatkowych dokumentów, a niektóre osoby, które wcześniej swobodnie zabierały głos, zaczęły uważać na to, co mówią w obecności obcych. Właściciel księgarni zauważył, że część klientów przestała zamawiać określone tytuły. Nie tłumaczyli dlaczego. Po prostu pytali o inne książki.
Pewnego dnia Anna usłyszała, jak dwóch mężczyzn rozmawia przed wejściem do sklepu.
— Mówię ci, lepiej nie powtarzaj tego w pracy — powiedział jeden.
— Przecież niczego złego nie powiedziałem.
— To nie ma znaczenia. Nie wiesz, kto słucha.
Anna minęła ich bez słowa. Nie chciała podsłuchiwać, ale rozmowa pozostała jej w pamięci na resztę dnia.
Helena również zauważała zmiany. W domu jej ojciec coraz częściej zamykał się w gabinecie z gośćmi, których nie przedstawiał córce. Kiedy pytała matkę, o czym rozmawiają, słyszała, że to sprawy zawodowe i nie wolno im przeszkadzać.
Pewnego popołudnia Helena przyszła do księgarni i zastała Annę układającą książki na półce.
— Dzień dobry — powiedziała.
Anna odwróciła się z uśmiechem.
— Już myślałam, że pani o nas zapomniała.
— Nie zapomniałam. Ostatnio miałam sporo zajęć.
Helena poczuła ukłucie wyrzutów sumienia. Mogła powiedzieć Annie, że ojciec zabronił jej spędzać tyle czasu poza domem. Mogła też przyznać, że sama nie wiedziała, dlaczego jego reakcja była tak gwałtowna. Zamiast tego zdjęła rękawiczki i zapytała o nową dostawę.
— Przyszło coś ciekawego?
— Kilka powieści. Jeśli pani chce, pokażę.
Anna zaczęła wyjmować książki z pudełka. Helena pomagała jej układać je na ladzie, choć nie było to konieczne. Przez chwilę pracowały obok siebie w milczeniu.
— Czy coś się stało? — zapytała w końcu Anna.
Helena spojrzała na nią.
— Dlaczego pytasz?
— Bo ostatnio wydajesz się nieobecna. Kiedy rozmawiamy, czasami mam wrażenie, że myślami jesteś gdzie indziej.
Helena chciała odpowiedzieć szczerze. Była już bliska wyznania, że ojciec wypytywał ją o księgarnię, a potem ostrzegł przed znajomościami, które mogłyby zaszkodzić rodzinie. Powstrzymała się jednak. Nie wiedziała, czy Anna zrozumie, jak wiele może zależeć od pozornie drobnej sprawy.
— W domu jest trochę zamieszania — powiedziała w końcu. — Nic ważnego.
Anna przyjęła odpowiedź, ale nie wyglądała na przekonaną.
— Jeśli kiedyś będziesz chciała o tym porozmawiać, możesz mi powiedzieć.
Helena poczuła wdzięczność, a zaraz potem wstyd, że nie potrafi odpowiedzieć jej tym samym.
— Dziękuję — powiedziała cicho.
Nie wyjaśniła niczego więcej.
Gdy wyszła z księgarni, zatrzymała się na chodniku i spojrzała w stronę rynku. Miasto było pełne ludzi, a jednak po raz pierwszy miała wrażenie, że każdy z nich zna jakieś zasady, których ona sama jeszcze nie rozumie.
Nie wiedziała, co ojciec ukrywa w gabinecie ani dlaczego tak bardzo zależy mu na tym, by ograniczyła znajomość z Anną. Wiedziała tylko, że jego ostrzeżenie nie było przypadkowe.
I że od tej chwili nie będzie mogła opowiadać Annie wszystkiego, co działo się w jej domu.
***
Następnego ranka Urszula włożyła mapę, fotografię i notes Matyldy do teczki. Przed wyjściem jeszcze raz sprawdziła nazwę ulicy, którą odczytała z planu.
Nie wiedziała, co znajdzie w archiwum. Być może jedynie nazwiska dawnych mieszkańców i dokumenty, które nie powiedzą jej niczego istotnego. Miała jednak punkt wyjścia, a to było więcej niż poprzedniego dnia.
Zamknęła dom na klucz i ruszyła w stronę przystanku.
Po raz pierwszy od śmierci Matyldy nie myślała o tym, jak szybko zakończyć porządkowanie jej rzeczy. Chciała dowiedzieć się, dlaczego babka zachowała mapę i czego tak bardzo nie chciała jej powiedzieć.
Trzecia kobieta
Urszula znalazła różę w książce, której nie pamiętała z dzieciństwa.
Leżała na dnie kartonowego pudła z rzeczami Matyldy, między starym atlasem a tomem poezji pozbawionym okładki. Najpierw dostrzegła jedynie cienką, brunatną łodyżkę wystającą spomiędzy stron. Kiedy ostrożnie otworzyła książkę, na papier osunęło się kilka drobnych płatków.
Róża była zasuszona. Jej kolor niemal całkowicie wyblakł, a płatki skurczyły się i przybrały odcień starego papieru. Mimo upływu lat kwiat zachował swój kształt. Ktoś włożył go między strony z taką starannością, jakby chciał uchronić go przed zniszczeniem.
Urszula położyła książkę na stole i przyjrzała się znalezisku. Na wewnętrznej stronie okładki widniała niewielka litera M.
Ten sam inicjał pojawił się już na kartce znalezionej w ukrytej szufladzie. Przypomniała sobie również niewyraźny znak na starej mapie Waldenburga. Dotąd nie chciała łączyć tych oznaczeń bez dowodów, ale teraz coraz trudniej było jej uznać je za przypadek.
Wyjęła telefon i sfotografowała różę. Potem zrobiła zdjęcie litery na okładce, uważając, by nie naruszyć kruchego papieru.
Książka nie miała strony tytułowej. Na kilku zachowanych kartkach dostrzegła podkreślenia wykonane ołówkiem i krótkie uwagi na marginesach. Pismo było drobne, lekko pochylone. Nie przypominało charakteru pisma Matyldy.
Urszula przeczytała fragment wiersza, przy którym ktoś postawił niewielki znak. Nie wiedziała, czy róża miała z nim jakikolwiek związek. Nie potrafiła też ustalić, do kogo należała litera na okładce.
Marta.
To imię pojawiło się w jej myślach niemal samoistnie.
Być może dlatego, że pasowało do inicjału. A może dlatego, że od kilku dni próbowała odnaleźć trzecią osobę, która mogła łączyć Annę i Helenę.
Nie miała jednak żadnego dowodu, że kobieta o tym imieniu rzeczywiście należała do ich historii.
Zamknęła książkę i sięgnęła po notes Matyldy. Przejrzała zapisane w nim daty i inicjały. Przy jednym z wpisów, obok krótkiej kreski, widniała litera M. Nie było nazwiska ani żadnej wskazówki, która pozwalałaby ustalić, kogo oznaczała.
Urszula zrobiła zdjęcie strony i zapisała je obok fotografii róży.
Tym razem nie zamierzała poprzestać na poszukiwaniach w internecie. Jeśli chciała zrozumieć, kim były Anna i Helena, musiała odnaleźć także trzecie nazwisko.
Schowała książkę do teczki, pozostawiając różę między stronami, dokładnie tak, jak ją znalazła.
Nie wiedziała, kto włożył tam kwiat ani dlaczego go zachował. Zastanawiała się tylko, czy Matylda przechowywała go z sentymentu, czy też róża przypominała jej o czymś, czego przez całe życie nie potrafiła zapomnieć.
***
Waldenburg, 1933
Anna po raz pierwszy zobaczyła Martę w księgarni pewnego deszczowego popołudnia.
O tej porze rzadko pojawiali się klienci. Za oknem woda spływała po szybach, a ludzie, którzy wchodzili do środka, zwykle otrząsali płaszcze i od razu pytali o konkretną książkę. Marta zachowywała się inaczej. Zamknęła za sobą drzwi, starannie złożyła parasol i przez chwilę stała przy wejściu, rozglądając się po regałach.
Anna odłożyła pióro.
— Dzień dobry. Czy mogę w czymś pomóc?
Marta podeszła do lady. Była mniej więcej w wieku Anny, może odrobinę starsza. Ciemne włosy upięła nisko na karku, a na jej twarzy trudno było odczytać emocje. Ubrana była skromnie, ale schludnie. Nie wyglądała na osobę, która przyszła do księgarni bez konkretnego powodu.
— Szukam pewnego tomu poezji — powiedziała. — Nie pamiętam dokładnego tytułu.
— Może pamięta pani autora?
Marta wymieniła nazwisko. Anna dobrze znała tego poetę i wskazała odpowiedni regał.
— Powinniśmy mieć kilka jego książek. Proszę podejść, pokażę.
Przeszły między półkami. Marta przesuwała palcem po grzbietach, lecz kiedy Anna podała jej właściwy tom, nie otworzyła go od razu. Najpierw obejrzała okładkę, jakby chciała się upewnić, że trzyma w rękach właśnie tę książkę, której szukała.
— Dziękuję — powiedziała. — Właśnie o tę mi chodziło.
Anna wróciła za ladę, a Marta stanęła przy oknie i zaczęła przeglądać pierwsze strony. Przez kilka minut w księgarni słychać było jedynie szum deszczu i cichy szelest przewracanych kartek.
— Czy często czyta pani poezję? — zapytała Anna, kiedy klientka podeszła zapłacić.
Marta podniosła wzrok.
— Częściej, niż powinnam.
— Nie wiedziałam, że można czytać za dużo.
— Można. Zwłaszcza jeśli człowiek szuka w książkach odpowiedzi na pytania, których nie ma odwagi zadać komuś wprost.
Anna przyjrzała się jej uważniej. Nie wiedziała, czy Marta żartuje, ale w jej głosie nie było wesołości.
— W takim razie niektóre książki są przydatniejsze od ludzi — odparła.
Marta uśmiechnęła się po raz pierwszy.
— Czasami.
Zapłaciła i schowała tom do torby. Zanim wyszła, zatrzymała się przy drzwiach.
— Czy przychodzi tu czasem Helena Weiss?
Anna nie odpowiedziała od razu. Nie spodziewała się, że nieznajoma zna Helenę.
— Tak. Bywa tutaj.
— Ostatnio?
Pytanie zabrzmiało zbyt konkretnie, by mogło być przypadkowe.
— Kilka dni temu. Czy coś się stało?
Marta poprawiła pasek torby na ramieniu.
— Nie. Chciałam się tylko upewnić.
Anna miała ochotę zapytać, skąd zna Helenę, ale Marta już otwierała drzwi. Zatrzymała się jeszcze na moment i spojrzała na nią przez ramię.
— Jeśli ją pani zobaczy, proszę jej nie mówić, że o nią pytałam.
Po tych słowach wyszła na deszcz.
Anna przez chwilę stała bez ruchu. Nieznajoma nie podała nazwiska, nie wyjaśniła, skąd zna Helenę, a na koniec poprosiła o zachowanie w tajemnicy czegoś, co na pierwszy rzut oka nie wydawało się szczególnie ważne.
Anna nie lubiła mieszać się w cudze sprawy. Mimo to, gdy zamykała księgarnię, wciąż wracała myślami do pytania Marty.
Dlaczego nie chciała, żeby Helena wiedziała o jej wizycie?
***
Helena przyszła do księgarni dwa dni później.
Była w dobrym nastroju i już od progu zaczęła opowiadać Annie o koncercie, na który zabrał ją brat. Anna słuchała, układając na ladzie książki z nowej dostawy. Nie chciała od razu wspominać o Marcie. Obiecała przecież, że nie przekaże Helenie jej pytania.
Jednak im dłużej rozmawiały, tym bardziej Anna czuła, że przemilczenie sprawy byłoby nieuczciwe.
— Była tu niedawno pewna kobieta — powiedziała w końcu. — Szukała tomu poezji.
Helena nie przestała się uśmiechać, lecz jej ręka, którą właśnie zdejmowała rękawiczkę, znieruchomiała.
— Tak?
— Pytała, czy tu przychodzisz.
Na twarzy Heleny pojawiło się coś, czego Anna wcześniej u niej nie widziała. Nie był to strach, a przynajmniej nie taki, który łatwo rozpoznać. Raczej nagłe napięcie, jakby usłyszała nazwisko, którego nie spodziewała się już nigdy więcej usłyszeć.
— Jak wyglądała? — zapytała.
Anna opisała ciemne włosy, skromny płaszcz i sposób, w jaki kobieta trzymała książkę.
Helena odwróciła wzrok.
— Powiedziała, jak się nazywa?
— Nie. Ale zapytała, czy widziałam cię ostatnio. Potem poprosiła, żebym nie mówiła ci, że o ciebie pytała.
Przez chwilę Helena milczała.
— I co jej odpowiedziałaś?
— Że czasem tu przychodzisz. Nie powiedziałam nic więcej.
Helena skinęła głową, ale nie wyglądała na uspokojoną.
— Dobrze zrobiłaś.
Anna odłożyła książkę.
— Znasz ją?
Helena spojrzała na nią. Przez moment wyglądała, jakby miała powiedzieć prawdę. Potem jej twarz znów przybrała spokojny wyraz.
— Znam ją od dawna.
— Jest twoją przyjaciółką?
— To skomplikowane.
Anna nie naciskała, choć odpowiedź wydała jej się niewystarczająca. Helena zwykle potrafiła opowiadać o sprawach, które ją cieszyły lub drażniły. Tym razem każde słowo zdawało się starannie wybrane.
— Czy powinnam się czymś martwić? — zapytała Anna.
— Nie. Nie masz z tym nic wspólnego.
Helena powiedziała to zbyt szybko.
Anna poczuła, że właśnie w ten sposób można zakończyć rozmowę, nie odpowiadając na żadne z zadanych pytań.
— Skoro tak mówisz — odparła.
Helena została jeszcze kilka minut, ale nie wróciła już do tematu koncertu. Kiedy wychodziła, położyła dłoń na ramieniu Anny.
— Proszę cię, jeśli ta kobieta znów przyjdzie, nie wdawaj się z nią w rozmowy o mnie.
Anna spojrzała jej w oczy.
— Dlaczego?
Helena zawahała się.
— Bo są rzeczy, które lepiej zostawić w przeszłości.
Nie wyjaśniła niczego więcej.
Anna patrzyła, jak Helena odchodzi ulicą, i po raz pierwszy pomyślała, że przyjaciółka może skrywać przed nią tajemnice, które nie wynikają jedynie z różnicy ich pochodzenia ani z oczekiwań jej rodziny.
Być może znała Martę znacznie lepiej, niż chciała przyznać.
***
Helena nie poszła prosto do domu.
Zamiast skręcić w stronę ulicy, przy której mieszkała jej rodzina, ruszyła w kierunku parku. Przez kilka minut szła bez celu, trzymając ręce w kieszeniach płaszcza. Nie spodziewała się, że Marta pojawi się właśnie teraz, po tak długim czasie bez żadnej wiadomości.
Nie widziała jej od miesięcy. Ich ostatnia rozmowa zakończyła się źle, choć Helena nigdy nie potrafiła wskazać chwili, w której wszystko wymknęło się spod kontroli. Pamiętała za to słowa, których żadna z nich nie powinna była wypowiedzieć, i obietnicę, której później żadna nie umiała dotrzymać.
Nie wiedziała, dlaczego Marta wróciła ani czego od niej chce.
Jednego była pewna: nie mogła pozwolić, by Anna poznała całą historię, zanim sama zrozumie, co właściwie się wydarzyło.
W domu ojciec czekał na nią w gabinecie. Na biurku leżały dokumenty, a obok nich gazeta złożona na pół.
— Gdzie byłaś? — zapytał.
— W księgarni.
— Znowu?
Helena zdjęła rękawiczki.
— Potrzebowałam książki.
Ojciec przyjrzał jej się uważnie.
— Mam nadzieję, że pamiętasz naszą rozmowę.
— Pamiętam.
— W takim razie nie będziemy do niej wracać.
Helena skinęła głową i wyszła z gabinetu. Nie wspomniała o Marcie. Nie powiedziała też, że ktoś pytał o nią w księgarni. Nie wiedziała, czy ojciec znał tę kobietę, ale nie zamierzała ryzykować, że jego reakcja ujawni więcej, niż powinna wiedzieć.
W swoim pokoju zamknęła drzwi i usiadła na brzegu łóżka.
Przez chwilę myślała o Annie. Jej pytania były proste, a mimo to Helena nie potrafiła na nie odpowiedzieć. Chciała wierzyć, że milczenie pozwoli jej ochronić nową znajomość przed tym, co wydarzyło się wcześniej.
Nie rozumiała jeszcze, że przemilczana prawda potrafi zmienić relację równie skutecznie jak kłamstwo.
***
Urszula siedziała przy stole i przeglądała zdjęcia, które zrobiła znalezionym przedmiotom: róży, literze M, mapie i notesowi Matyldy. Każdy z tych śladów był niepozorny, a jednak coraz trudniej było jej uwierzyć, że nie łączy ich wspólna historia.
Otworzyła nowy dokument na laptopie i zapisała trzy imiona:
„Anna Riedel. Helena Weiss. Marta?”
Przy ostatnim postawiła znak zapytania. Nie wiedziała nawet, czy Marta była pełnym imieniem, czy tylko przypuszczeniem opartym na inicjale. Nie chciała tworzyć historii wyłącznie dlatego, że potrzebowała odpowiedzi.
Mimo to zaczynała rozumieć, że fotografia nie opowiada całej historii. Dwie kobiety stały obok siebie, lecz ktoś jeszcze mógł być częścią ich przeszłości. Ktoś, o kim nie wspomniano na zdjęciu, a czyja obecność pozostawiła ślad w rzeczach Matyldy.
List
Kopertę Urszula znalazła w szkatułce, którą poprzedniego dnia wyjęła z dolnej szuflady biurka Matyldy. Wcześniej przejrzała jej zawartość pobieżnie: kilka fotografii, pożółkłe rachunki, guziki i drobne przedmioty, których przeznaczenia nie potrafiła odgadnąć. Dopiero teraz, gdy chciała wyjąć ostatnie zdjęcie, zauważyła kopertę wsuniętą pod wyłożone materiałem dno.
Nie było na niej znaczka ani adresu. Na przedniej stronie ktoś napisał jedno imię:
„Anna”.
Urszula przesunęła palcem po wyblakłych literach. Papier zmiękł na zgięciach, a klapa koperty była rozklejona. W środku znajdowała się pojedyncza kartka, złożona na pół.
Usiadła przy biurku i ostrożnie rozłożyła list. Pismo było staranne, choć w kilku miejscach atrament się rozmazał, jakby autorka pisała w pośpiechu.
Urszula znała imię Anna z fotografii, na której kobieta stała obok Heleny. Przypomniała sobie również zdanie znalezione w notesie babki:
„Nie mogę już dłużej milczeć. Muszę jej powiedzieć”.
Może właśnie o tę kobietę chodziło.
Zaczęła czytać.
Anno,
nie wiem, czy powinnam do Ciebie pisać. Próbowałam znaleźć sposób, żeby powiedzieć Ci to wszystko osobiście, ale za każdym razem brakowało mi odwagi. Nie dlatego, że nie chcę Cię zobaczyć. Właśnie dlatego, że chcę.
To, co wydarzyło się tamtego wieczoru, nie powinno było się wydarzyć. Wiem, że nie uwierzysz mi na słowo, a może nie będziesz chciała uwierzyć w nic, co ode mnie usłyszysz. Nie mogę jednak pozwolić, żebyś dowiedziała się o wszystkim od kogoś innego.
Nie ufaj temu, co powiedzieli Ci o wypadku. Nie wszystko wyglądało tak, jak teraz próbują to przedstawić.
Proszę, nie przychodź do domu. Jeszcze nie. Muszę najpierw porozmawiać z Martą i dowiedzieć się, co naprawdę powiedziała. Jeśli zrobiła to, czego się obawiam, nie możemy już udawać, że nic się nie stało.
Wiem, że proszę Cię o wiele. Ale jeśli kiedykolwiek znaczyłam dla Ciebie tyle, ile Ty znaczyłaś dla mnie, daj mi trochę czasu.
Helena
Urszula przeczytała list ponownie. Najdłużej zatrzymała się przy zdaniu o wypadku.
Nie było daty ani wyjaśnienia, co się wydarzyło. Helena nie napisała, kto zginął ani dlaczego obawiała się rozmowy z Martą. Z jej słów wynikało jednak, że stało się coś poważnego, a wersja przedstawiana innym nie odpowiadała temu, co sama wiedziała.
Urszula położyła list obok fotografii.
„Waldenburg, 1933. Anna i Helena”.
Zdjęcie musiało powstać kilka lat przed napisaniem listu. Obie kobiety wyglądały na nim spokojnie, niemal zwyczajnie. Trudno było sobie wyobrazić, że ich znajomość mogła zostać naznaczona taką tajemnicą.
Odwróciła kartkę. W dolnym rogu zauważyła niewielki znak przypominający literę M. Nie była pewna, czy to inicjał, czy przypadkowa plama atramentu. Ten sam znak widziała jednak na mapie Waldenburga.
Marta?
Urszula nie chciała wyciągać pochopnych wniosków. Już kilka razy próbowała połączyć przedmioty znalezione w domu babci, nie mając pewności, czy rzeczywiście do siebie pasują.
Złożyła list i wsunęła go do koperty. Nie wiedziała, skąd Matylda go miała ani dlaczego ukryła go pod dnem szkatułki. Być może znała jego treść. Być może przechowywała go na prośbę kogoś innego. Żadna z tych możliwości nie miała jeszcze potwierdzenia.
Schowała kopertę do teczki razem z fotografią, mapą i notesem.
Na osobnej kartce zapisała trzy imiona i nazwiska:
„Anna Riedel”.
„Helena Weiss”.
„Marta”.
Przy ostatnim postawiła znak zapytania. Potem dopisała:
„Co wydarzyło się w 1936 roku?”.
Nie znała jeszcze odpowiedzi, ale list zmieniał charakter całej sprawy. Nie szukała już wyłącznie historii dwóch kobiet ze starej fotografii. Miała przed sobą ślad wydarzenia, które ktoś nazwał wypadkiem, choć Helena najwyraźniej nie wierzyła w oficjalną wersję.
Urszula zamknęła teczkę. Następnego dnia miała pojechać do archiwum i sprawdzić, czy adres zaznaczony na mapie pomoże jej ustalić coś więcej.
Na razie mogła tylko czytać.
A list Heleny prowadził do chwili, w której Anna po raz pierwszy zrozumiała, że najbliższe jej osoby ukrywają przed nią coś ważnego.
***
Waldenburg, jesień 1936 roku
Anna dostała list wczesnym popołudniem. Listonosz przyniósł go razem z rachunkiem za węgiel i pocztówką od kuzynki z Wrocławia. Koperta nie miała adresu nadawcy. Na przedniej stronie widniało tylko jej imię, zapisane pismem, które rozpoznała natychmiast.
Helena.
Anna przeczytała list przy kuchennym stole, a potem schowała go do kieszeni fartucha. Przez kilka minut próbowała zająć się zwykłymi obowiązkami, ale myślami wciąż wracała do kolejnych zdań.
Od tygodni Helena zachowywała się inaczej. Odwoływała spotkania, urywała rozmowy i odpowiadała wymijająco na pytania. Kiedy Anna przychodziła do księgarni, Helena niekiedy już na nią czekała, lecz zamiast rozmawiać jak dawniej, pytała tylko, czy ktoś o nią wypytywał.
Potem przestała przychodzić.
W mieście krążyły sprzeczne opowieści o wypadku. Anna słyszała o nim w kolejce na targu i w księgarni, gdzie klienci rozmawiali półgłosem, przekonani, że nikt nie zwraca na nich uwagi. Nie znała wszystkich szczegółów. Wiedziała jedynie, że ktoś zginął, a ludzie, którzy mogliby wyjaśnić okoliczności, niechętnie odpowiadali na pytania.
Teraz Helena napisała, że nie wszystko wyglądało tak, jak przedstawiano.
Anna przeczytała list jeszcze raz. Nie rozumiała, dlaczego Helena prosiła ją, by nie przychodziła do domu. Nie wiedziała też, co Marta miała wspólnego z wypadkiem.
Właśnie wtedy ktoś zapukał do drzwi.
— Wejdź — zawołała Anna, sądząc, że matka wróciła z podwórza.
W progu stanęła Marta.
— Dostałaś list? — zapytała, zanim zdążyła zdjąć płaszcz.
Anna spojrzała na nią z zaskoczeniem.
— Skąd wiesz?
Marta zawahała się.
— Widziałam listonosza, kiedy wychodził z waszej ulicy. Pomyślałam, że może przyniósł coś od Heleny.
Anna nie odpowiedziała od razu. Nie podobało jej się, że Marta tak szybko odgadła, od kogo pochodziła przesyłka, ale nie chciała oskarżać jej o coś, czego jeszcze nie rozumiała.
Wyjęła list z kieszeni.
— Może wiesz, dlaczego do mnie napisała?
Marta przyjęła kartkę i zaczęła czytać. Kiedy dotarła do zdania o wypadku, jej twarz stężała. Nie zatrzymała się jednak przy nim na długo. Oddała list Annie i odwróciła wzrok.
— Nie ufaj temu, co mówią ludzie — powiedziała.
— A tobie mam ufać?
Marta spojrzała na nią.
— Nie wiem.
Ta odpowiedź zaskoczyła Annę bardziej niż jakiekolwiek zaprzeczenie.
— Co się stało tamtego wieczoru?
— Nie mogę ci tego powiedzieć.
— Nie możesz czy nie chcesz?
Marta zdjęła rękawiczki i położyła je na stole. Przez chwilę obracała je w dłoniach, jakby próbowała znaleźć właściwe słowa.
— Nie znasz całej prawdy, Anno. To, co wiesz, to tylko część.
— W takim razie powiedz mi resztę.
— Gdybym mogła, zrobiłabym to wcześniej.
Anna poczuła narastający gniew. Od tygodni wszyscy traktowali ją tak, jakby nie miała prawa zadawać pytań. Helena milczała. Marta odpowiadała półsłówkami. Inni zmieniali temat, gdy tylko wspominała o wypadku.
— Czy ty i Helena wiecie coś, czego ja nie wiem?
Marta nie odpowiedziała od razu.
— Tak.
Jedno słowo wystarczyło, by Anna poczuła, że jej dotychczasowe wyobrażenie o tej znajomości zaczyna się rozpadać.
— Więc dlaczego mi nie powiesz?
— Bo nie wiem, co się stanie, kiedy poznasz prawdę.
— To ja powinnam o tym zdecydować.
Marta spuściła wzrok.
— Nie wszystko, co się wydarzyło, da się cofnąć.
— Nie proszę cię, żebyś cofnęła czas. Chcę tylko wiedzieć, co się stało.
Marta milczała. Anna przyglądała się jej uważnie. Przypomniała sobie ich ostatnie spotkanie we trójkę. Helena przez większą część wieczoru była zamyślona, a Marta niemal się do niej nie odzywała. Kiedy ich spojrzenia się spotykały, obie szybko odwracały wzrok. Anna uznała wtedy, że pokłóciły się o coś błahego.
Teraz nie była już tego taka pewna.
— Znałaś Helenę, zanim ja ją poznałam? — zapytała.
Marta podniosła głowę.
— Tak.
— I nigdy mi o tym nie powiedziałaś.
— Nie pytałaś.
— Nie wiedziałam, że mam o co pytać.
Przez chwilę żadna się nie odzywała. Z ulicy dobiegł stukot kół wozu, a potem głosy przechodniów. Marta zerknęła w stronę okna.
— Helena nie powiedziała ci wszystkiego — odezwała się w końcu. — Ale nie wszystko, co przemilczała, zrobiła po to, żeby cię skrzywdzić.
— Skąd mam wiedzieć, co zrobiła dla mojego dobra, a co dla własnego?
Marta nie znalazła odpowiedzi.
Anna schowała list do kieszeni. Nie chciała, żeby Marta czytała go ponownie. Nie dlatego, że zamierzała coś przed nią ukrywać, lecz dlatego, że miała dość dzielenia się strzępami informacji, z których inni układali całą historię.
— Jeśli wiesz coś o wypadku, powinnaś mi powiedzieć.
— Nie teraz.
— Zawsze jest jakieś „nie teraz”.
Marta wstała. Wsunęła rękawiczki do kieszeni płaszcza, ale nie ruszyła od razu do drzwi.
— Jeśli ktoś zapyta cię o tamten wieczór, nie zgaduj. Nie powtarzaj tego, co usłyszałaś od innych. I nie próbuj nikogo osłaniać, zanim nie będziesz wiedziała, przed czym go osłaniasz.
— Kogo mam osłaniać? Helenę? Ciebie?
Marta odwróciła głowę.
— Właśnie tego nie wiem.
— Co to znaczy?
— To znaczy, że nie wszystko jest takie, jak ci się wydaje.
Anna pokręciła głową.
— Mówisz tak, jakbyś chciała mi pomóc, a jednocześnie robisz wszystko, żeby niczego mi nie wyjaśnić.
Marta przez moment wyglądała, jakby chciała odpowiedzieć. W końcu tylko westchnęła.
— Kiedyś obiecałam, że nie pozwolę cię skrzywdzić.
— Komu to obiecałaś?
Marta nie odpowiedziała. Wyszła, zamykając za sobą drzwi.
Anna została przy stole z listem w kieszeni. Nie wiedziała, czy Marta próbowała ją ostrzec, czy chroniła kogoś innego. Nie wiedziała też, dlaczego Helena zdecydowała się napisać właśnie teraz, po tygodniach milczenia.
Jedno stało się jasne: Marta i Helena znały część historii, do której Anna nie miała dostępu. Ich milczenie nie było przypadkowe.
Anna nie zamierzała jednak dłużej czekać, aż któraś z nich uzna, że może poznać prawdę.
***
Wieczorem Anna wyjęła list jeszcze raz. Położyła go na stoliku obok łóżka i wygładziła zagięcia. Nie chciała zniszczyć kartki, ale potrzebowała mieć ją przy sobie. Była jedynym dowodem, że Helena nie odwróciła się od niej całkowicie.
Jeśli Helena prosiła o czas, Anna mogła jej go dać. Nie zamierzała jednak pozwolić, by cisza trwała bez końca.
Następnego dnia pójdzie do księgarni. Jeśli Helena się pojawi, porozmawiają. Jeśli nie, Anna spróbuje dowiedzieć się, gdzie ją znaleźć.
Nie wiedziała jeszcze, czy prawda przyniesie ulgę, czy zniszczy to, co pozostało z ich przyjaźni. Wiedziała tylko, że nie może podjąć żadnej decyzji, dopóki nie pozna faktów.
***
Urszula zamknęła teczkę i spojrzała na kartkę z nazwiskami. Obok Anny i Heleny dopisała Martę, a pod nimi zanotowała:
„List, jesień 1936 roku, wypadek”.
Nie wiedziała, czy Matylda znała całą historię. List mógł trafić do niej wiele lat później albo zostać powierzony jej przez kogoś, kto chciał go zachować. Nie miała podstaw, by uznać którąkolwiek z tych możliwości za bardziej prawdopodobną.
Wciąż zastanawiała się, dlaczego babcia schowała kopertę tak starannie, zamiast wyrzucić ją razem z innymi papierami.
Może chciała, żeby list przetrwał. A może po prostu nie potrafiła się go pozbyć.
Urszula zgasiła lampkę. Nazajutrz miała pojechać do archiwum i sprawdzić adres zaznaczony na mapie. To był konkretny ślad, od którego mogła zacząć.
Przez lata Matylda milczała. Teraz, po jej śmierci, z każdej kolejnej pamiątki wyłaniało się następne pytanie.
Urszula zaczynała rozumieć, że nie wystarczy ustalić, co wydarzyło się w Waldenburgu. Musiała również odkryć, dlaczego ktoś zdecydował, że prawda nie powinna ujrzeć światła dziennego.
Fotografia
Urszula zauważyła napis dopiero wtedy, gdy wyjęła fotografię z przezroczystej koszulki, do której włożyła ją poprzedniego wieczoru.
Przeniosła zdjęcie do kuchni, gdzie przez okno wpadało poranne światło. Postawiła filiżankę kawy na parapecie i usiadła przy stole.
Oglądała fotografię już wiele razy. Dwie młode kobiety, Anna i Helena, stały przed budynkiem, któremu wcześniej nie poświęciła większej uwagi. Za ich plecami widać było fragment drzwi, jasną ścianę i kawałek okna.
Urszula obróciła zdjęcie pod światło. W prawym dolnym rogu dostrzegła coś, co dotąd brała za uszkodzenie papieru. Była to niewielka tabliczka umieszczona przy framudze drzwi.
Sięgnęła po lupę znalezioną w szufladzie biurka.
Na tabliczce widniał numer: 17.
Urszula odłożyła lupę.
Na starej mapie Waldenburga ktoś zaznaczył budynek o tym samym numerze. Przez ostatnie dni próbowała ustalić, dlaczego ten adres był ważny. Teraz miała przed sobą fotografię, która mogła przedstawiać właśnie ten dom.
Nie oznaczało to jeszcze, że znalazła właściwe miejsce. W mieście musiało być wiele budynków oznaczonych tym numerem. Jednak mapa i fotografia pochodziły z tego samego okresu, a oba przedmioty przechowywała Matylda.
Urszula rozłożyła mapę obok zdjęcia.
Zaznaczony na niej prostokąt znajdował się niedaleko centrum dawnego Waldenburga. Przy ulicy widniała nazwa, którą wcześniej udało jej się odczytać tylko częściowo. Atrament wyblakł, a papier w miejscu pierwszych liter był przetarty.
Otworzyła laptop i wróciła do zeskanowanych planów miasta. Porównała przebieg ulic, narożniki placów i położenie budynków. Na nowszym skanie nazwa była czytelniejsza, lecz nadal nie mogła mieć pewności, że chodzi o ten sam adres.
Zapisała kilka możliwych odczytów. W archiwum będzie mogła je zweryfikować.
Potem znów spojrzała na fotografię.
Anna stała po lewej stronie. Miała ciemną sukienkę z jasnym kołnierzykiem, a włosy upięła nisko nad karkiem. Helena, nieco wyższa, nosiła jasny płaszcz. Obie patrzyły w obiektyw, lecz ich twarze niewiele zdradzały.
Urszula zastanowiła się, kto zrobił zdjęcie.
Skoro obie kobiety znalazły się przed obiektywem, ktoś musiał stanąć po drugiej stronie aparatu. Mógł to być przypadkowy przechodzień, członek rodziny albo znajomy. Nie miała jednak powodu zakładać, że fotografowała je Marta, choć jej imię coraz częściej pojawiało się w odnajdywanych dokumentach.
Odwróciła zdjęcie.
„Waldenburg, 1933. Anna i Helena”.
Niżej, przy samym brzegu, widniał niewielki znak przypominający literę M.
Urszula przypomniała sobie zasuszoną różę, książkę z takim samym inicjałem i list Heleny, w którym pojawiało się imię Marty. Wszystkie te przedmioty mogły mieć ze sobą związek. Ale nie musiały.
Wzięła notes i zapisała:
„Fotografia — budynek nr 17. Sprawdzić ulicę i właściciela domu”.
Po chwili dopisała:
„Kto zrobił zdjęcie?”.
Zamknęła notes. Tym razem nie próbowała odpowiadać na własne pytania. Wystarczyło, że wiedziała, czego szukać.
***
Waldenburg, jesień 1936 roku
Anna nie widziała Heleny od kilku dni. Po otrzymaniu listu próbowała spotkać się z nią w księgarni, ale Helena się nie pojawiła. Anna wysłała więc krótką wiadomość przez znajomą, prosząc o rozmowę. Odpowiedź nadeszła następnego ranka.
Helena zaproponowała spotkanie w domu przy ulicy, którą Anna znała z wcześniejszych wizyt. Był to niewielki budynek o jasnej elewacji i ciemnych drzwiach. Na ścianie obok wejścia wisiała tabliczka z numerem siedemnaście.
Anna pamiętała to miejsce jeszcze z czasów, gdy ich znajomość dopiero się zaczynała. Kiedyś przyszły tu razem po książkę, którą Helena obiecała jej pożyczyć. Wtedy dom wydawał się zwyczajny, trochę zaniedbany, ale przyjemny. Teraz Anna patrzyła na niego z niepokojem.
Drzwi otworzyła Marta.
— Helena już jest? — zapytała Anna.
— Tak. Czeka na ciebie.
Anna weszła do środka. W niewielkim pokoju przy oknie stały stół, trzy krzesła i stara komoda. Na ścianie wisiał zegar, którego wskazówki przesuwały się z cichym tykaniem.
Helena siedziała przy stole. Gdy zobaczyła Annę, wstała.
— Dziękuję, że przyszłaś.
— Nie miałam zamiaru dłużej czekać.
Helena skinęła głową. Wyglądała na zmęczoną. Pod oczami miała ciemne cienie, a włosy, zwykle starannie ułożone, były spięte niedbale.
— Musimy porozmawiać — powiedziała.
Anna usiadła naprzeciwko niej. Marta zajęła miejsce przy ścianie, nie zdejmując płaszcza.
— W liście napisałaś, że nie wszystko wyglądało tak, jak mówią ludzie — zaczęła Anna. — Chcę wiedzieć, co miałaś na myśli.
Helena oparła dłonie na blacie.
— To nie jest takie proste.
— Ktoś nie żyje, a wy obie wiecie więcej ode mnie.
Marta odwróciła wzrok.
— Anna ma rację — powiedziała po chwili. — Nie możemy jej dłużej okłamywać.
Helena spojrzała na nią z zaskoczeniem.
— Nie chodzi o to, żeby mówić wszystko naraz.
— A kiedy zamierzasz to zrobić? — zapytała Marta. — Za tydzień? Za miesiąc?
Anna przenosiła wzrok z jednej na drugą. Nie przywykła do tego, by Marta podnosiła głos.
— Przestańcie rozmawiać tak, jakby mnie tu nie było.
Helena usiadła naprzeciwko niej.
— Przepraszam. Masz rację.
Przez chwilę milczała, szukając odpowiednich słów.
— Marta znała mnie, zanim zaczęłaś pracować w księgarni. Byłyśmy blisko. Potem wydarzyło się coś, co sprawiło, że przestałyśmy się spotykać.
— Co takiego?
Helena spojrzała na Martę.
— Nie chcę mówić za ciebie.
Marta zdjęła rękawiczki i położyła je na stole.
— Pokłóciłyśmy się o sprawę, która dotyczyła mojej rodziny. Helena próbowała mi pomóc, ale zrobiła to w sposób, na który się nie zgadzałam.
— I dlatego przez lata udawałyście, że ledwie się znacie? — zapytała Anna.
— Nie udawałyśmy — odpowiedziała Marta. — Po prostu nie chciałyśmy do tego wracać.
Anna poczuła rozczarowanie. Oczekiwała wyjaśnienia, a dostała kolejną historię, z której usunięto najważniejsze szczegóły.
— A wypadek?
Helena zacisnęła dłonie.
— Ma z tym związek.
— Jaki?
— Nie mogę jeszcze powiedzieć ci wszystkiego.
Anna odsunęła krzesło.
— W takim razie nie wiem, po co mnie tu zaprosiłaś.
Wstała, ale Marta położyła dłoń na jej ramieniu.
— Zaczekaj. Nie chcemy cię skrzywdzić.
Anna spojrzała na nią.
— A milczenie nikogo nie krzywdzi?
Marta opuściła rękę.
— Krzywdzi. Wiem o tym.
Anna usiadła ponownie, choć nie była pewna, czy chce zostać.
Helena spojrzała na nią z wdzięcznością.
— Nie proszę cię, żebyś zapomniała o tym, co się wydarzyło. Chcę tylko, żebyśmy ustaliły, co zrobimy dalej.
— Czyli?
— Nie będziemy rozmawiać o tamtym wieczorze z nikim spoza tego pokoju, dopóki nie dowiemy się, co naprawdę się stało.
Anna spojrzała na nią uważnie.
— A jeśli ktoś zapyta mnie wprost?
— Powiesz, że nie wiesz.
— To akurat będzie prawda.
Helena spuściła wzrok.
Marta oparła łokcie na stole.
— Musimy też ustalić, że żadna z nas nie będzie działać na własną rękę. Jeśli dowiemy się czegoś nowego, powiemy o tym pozostałym.
Anna zastanowiła się przez chwilę. Nie ufała już Helenie tak bezwarunkowo jak dawniej, a Marta nadal nie wyjaśniła, co naprawdę wiedziała. Mimo to nie chciała zrywać z nimi kontaktu.
— Zgadzam się — powiedziała w końcu. — Ale nie chcę więcej dowiadywać się o ważnych rzeczach od obcych ludzi.
— Nie będziesz musiała — odpowiedziała Helena.
Marta skinęła głową.
— Ja też się zgadzam.
Nie podawały sobie rąk ani nie próbowały nadawać tej chwili uroczystego znaczenia. Ich porozumienie było ostrożne, obciążone tym wszystkim, czego żadna z nich nie potrafiła jeszcze powiedzieć. Anna nie wiedziała, czy zdołają go dotrzymać. Wiedziała tylko, że nie chce dłużej pozostawać poza sprawą, która dotyczyła ich wszystkich.
Za oknem zaczynało się ściemniać.
— Powinnyśmy już iść — powiedziała Marta.
Helena wstała i podeszła do okna. Na ulicy przejechał samochód, a po chwili rozległ się dzwonek roweru.
Anna sięgnęła po płaszcz. Wtedy Helena zwróciła się do niej.
— Anno, zaczekaj chwilę.
Marta spojrzała na Helenę, ale nic nie powiedziała. Po chwili wyszła do sąsiedniego pomieszczenia, zostawiając je same.
Helena odczekała, aż drzwi się zamkną.
— Musimy porozmawiać o Marcie — powiedziała cicho.
Anna zmarszczyła brwi.
— Przecież właśnie rozmawiałyśmy.
— Nie o tym, co najważniejsze. Nie chciałam mówić przy niej.
Anna poczuła znajome zniecierpliwienie.
— Co takiego przede mną ukrywasz?
Helena spojrzała w stronę drzwi.
— To, co wydarzyło się między nami, zanim cię poznałam. Ma związek z tym, co stało się później. Jeśli mam ci to wyjaśnić, muszę zacząć od początku.
— Więc zacznij.
Helena przez chwilę milczała.
— Nie tutaj. Jutro przyjdź do księgarni przed otwarciem. Powiem ci tyle, ile wiem.
Anna nie odpowiedziała od razu. Nie podobało jej się kolejne odroczenie, ale w głosie Heleny było coś, czego wcześniej nie słyszała: nie tylko strach, lecz także determinacja.
— Jutro — powiedziała w końcu. — I nie każ mi czekać dłużej.
Helena skinęła głową.
— Nie każę.
***
Urszula siedziała przy kuchennym stole, trzymając fotografię za rogi. Próbowała wyobrazić sobie, jak wyglądał budynek numer 17, kiedy Anna i Helena stanęły przed nim do zdjęcia. Nie wiedziała, kto zrobił fotografię ani dlaczego Matylda przechowywała ją przez tyle lat.
Przypomniała sobie list Heleny i słowa o Marcie. Teraz wiedziała, że relacja między tymi kobietami była starsza, niż początkowo sądziła. Jesienią 1936 roku wszystkie trzy zawarły porozumienie, ale Helena najwyraźniej nie powiedziała Annie wszystkiego.
Urszula nie miała pewności, czy ich obietnica dotyczyła samego wypadku, czy czegoś, co doprowadziło do niego wcześniej.
Na zdjęciu były tylko dwie kobiety. Ale ktoś trzeci musiał stać po drugiej stronie aparatu.
Nie miała dowodu, że była to Marta. Mimo to zapisała jej imię obok pytania o fotografa.
Potem odłożyła długopis i spojrzała na mapę.
Adres numer 17 nie był już jedynie oznaczeniem na starym planie miasta. Był miejscem, w którym Anna i Helena spotkały się razem przynajmniej raz. Być może bywały tam częściej.
Urszula zamknęła laptop i schowała dokumenty do teczki. Następnego dnia zamierzała pojechać do archiwum i sprawdzić, kto był właścicielem domu w latach trzydziestych.
Nie wiedziała jeszcze, czy znajdzie odpowiedzi. Ale po raz pierwszy miała coś więcej niż nazwiska i niedopowiedzenia.
Miała miejsce, od którego mogła zacząć.
Imię
Adres
Fotografia od kilku dni leżała na biurku Urszuli Pawłowskiej. Nie chowała jej już do szuflady razem z pozostałymi rodzinnymi dokumentami. Za każdym razem, gdy przechodziła obok stołu, zatrzymywała się na moment, jakby sprawdzała, czy przedstawiony na zdjęciu dom nie zmienił się pod jej nieobecność.
Oczywiście nie mógł się zmienić. Fotografia pozostawała taka sama: wyblakła, lekko pofałdowana na brzegach, z niewielkim zagięciem w prawym dolnym rogu. Przedstawiała piętrowy budynek o stromym dachu, regularnie rozmieszczonych oknach i wejściu częściowo osłoniętym przez krzewy. Na pierwszy rzut oka nie było w nim nic szczególnego. Mógł stać przy jednej z wielu ulic dawnego Waldenburga, wśród domów, które przez dziesięciolecia zmieniały właścicieli, przeznaczenie i wygląd.
A jednak ktoś zachował tę fotografię.
Ktoś uznał, że właśnie ten budynek warto uwiecznić, a potem przechowywał zdjęcie przez lata wśród pamiątek, których znaczenia Urszula dopiero próbowała się domyślić.
Na odwrocie widniał zapisany ołówkiem adres:
„Albertistraße 17”.
Poniżej znajdowała się krótka, ledwie widoczna kreska i dwa znaki, które mogły być inicjałami. Pierwszy przypominał literę M. Drugi pozostawał nieczytelny.
Urszula długo zastanawiała się, czy powinna łączyć ten zapis z Matyldą. Jej babka mieszkała przy ulicy Leśnej 27 na Gaju, pod adresem, który Urszula znała i który nie miał nic wspólnego z domem przedstawionym na fotografii. Nie było powodu, by utożsamiać te dwa miejsca. Jeśli Matylda znała historię budynku przy Albertistraße, należało dopiero ustalić, na czym polegała ta znajomość.
Urszula nie chciała dopowiadać sobie odpowiedzi, zanim znalazła choć jeden pewny ślad.
Rozłożyła na biurku mapę przedwojennego Waldenburga. Przez ostatnie wieczory porównywała dawne nazwy ulic ze współczesnym układem miasta, korzystając z dostępnych planów i dokumentów. Nie wszystkie oznaczenia były czytelne. Niektóre ulice zmieniły nazwy, inne przebudowano, a dawny układ zabudowy w wielu miejscach zatarł się wskutek powojennych zmian.
Albertistraße odnalazła dopiero po dłuższym szukaniu.
Przesunęła palcem wzdłuż zaznaczonej drogi, aż dotarła do numeru siedemnaście. Potem sprawdziła współczesną mapę.
Ulica nadal istniała, choć pod inną nazwą.
Jana Brzechwy.
Urszula jeszcze raz porównała oznaczenia. Nie chciała pomylić numerów ani oprzeć całego poszukiwania na niepewnym odczytaniu starego planu. W końcu jednak oba źródła wskazały ten sam obszar Wałbrzycha.
Odłożyła ołówek.
Miała adres. Teraz musiała sprawdzić, czy dom przetrwał.
***
Następnego dnia wyszła z domu przed południem. Niebo było zachmurzone, a powietrze wilgotne po nocnym deszczu. Zabrała fotografię, kopię dawnej mapy i notes. Nie pakowała wiele, bo nie wiedziała, jak długo potrwa poszukiwanie ani co zastanie na miejscu.
W drodze wielokrotnie wracała myślami do zapisu na odwrocie zdjęcia.
Albertistraße 17.
Adres nie był już tylko nazwą, którą można było odnaleźć w archiwalnym dokumencie. Stawał się konkretnym punktem na mapie współczesnego miasta.
Urszula próbowała wyobrazić sobie ulicę sprzed dziewięćdziesięciu lat. W latach trzydziestych Waldenburg miał inny rytm, inne szyldy i inne twarze. Ludzie wychodzili rano do pracy, wracali wieczorem do mieszkań i mijali się na chodnikach, nie wiedząc, jak bardzo ich codzienność oddzieli się kiedyś od teraźniejszości.
Domy trwały dłużej niż niektóre wspomnienia. Ale i one nie pozostawały niezmienne.
Kiedy dotarła na ulicę Jana Brzechwy, zwolniła kroku.
Nie od razu rozpoznała właściwe miejsce. Ulica wyglądała zwyczajnie. Po obu stronach stały budynki różniące się wysokością, stylem i stanem zachowania. Niektóre miały odnowione elewacje, inne nosiły ślady wieloletniego użytkowania. Przy jednej z posesji ktoś naprawiał ogrodzenie. Dalej, za zakrętem, przejechał samochód, rozpryskując wodę na mokrym asfalcie.
Urszula wyjęła mapę i sprawdziła numerację.
Potem podniosła wzrok.
Dom stał po drugiej stronie ulicy.