Bezpłatny fragment - Ciało w ruchu

---

Wstęp

Taniec i pedagogika — te dwie pasje wyznaczają kierunek mojej drogi zawodowej od ponad dekady. Jako instruktorka tańca i pedagog z wykształceniem łączę teoretyczną wiedzę z praktycznymi doświadczeniami, czego owocem jest niniejszy e-book — zbiór moich prac naukowych wzbogaconych o refleksje z codziennej praktyki zawodowej.

Pamiętam swoje początki jako osiemnastoletnia instruktorka, gdy tworzone przeze mnie choreografie były zbyt ambitne i skomplikowane jak na możliwości najmłodszych tancerzy. Dopiero studia pedagogiczne pozwoliły mi lepiej zrozumieć potrzeby dzieci i dostosować metodykę nauczania do ich naturalnego rozwoju. Dziś, po 11 latach doświadczenia, postrzegam taniec przede wszystkim jako sztukę, która powinna przynosić radość i satysfakcję. Choć specjalizuję się w stylach street dance, najważniejsze jest dla mnie to, by moi młodzi podopieczni wychodzili z zajęć nie tylko bogatsi o nowe umiejętności, lecz przede wszystkim szczęśliwi i pełni entuzjazmu.

Książka ta powstała z myślą o instruktorach tańca, którzy mierzą się z wyzwaniem prowadzenia zajęć dla dzieci. Pragnę podzielić się wiedzą i doświadczeniami, które pomogą w tworzeniu angażujących i efektywnych zajęć tanecznych dostosowanych do wieku. Mam nadzieję, że publikacja ta stanie się cennym wsparciem zarówno dla początkujących instruktorów, jak i nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej, którzy chcą wzbogacić swój warsztat o elementy tańca.

Wierzę, że zawarte tu wskazówki i refleksje pomogą nie tylko w przezwyciężeniu typowych trudności związanych z nauczaniem tańca najmłodszych, ale także w głębszym zrozumieniu roli tańca w rozwoju człowieka oraz jego zastosowań w edukacji i terapii.

---

---

Rozdział 1: Podstawy rozwoju człowieka

Rozwój człowieka to fascynujący i złożony proces, który obejmuje zarówno zmiany fizyczne, jak i psychiczne, emocjonalne czy społeczne. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla każdego, kto pracuje z dziećmi i młodzieżą — w szczególności dla osób zaangażowanych w ich edukację i rozwój artystyczny, takich jak nauczyciele, pedagodzy czy instruktorzy tańca.

Eksplikacja pojęcia rozwoju

Według Słownika Języka Polskiego rozwój to „proces przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych”.

W adolescencji u każdego człowieka następuje okres największego rozwoju, który w znaczący sposób kształtuje jego przyszłość. Według E. Eriksona jednostka poszukuje wtedy swojej tożsamości. „Kryzys między poczuciem tożsamości a rozproszeniem ról, właściwy adolescencji, jest traktowany przez wielu psychologów jako kluczowy dla całego rozwoju”. Tożsamość to poczucie własnego „ja” oraz świadomość siebie. Składa się na nią poczucie jedności (zgodność z obrazem własnego „ja”), ciągłość (w czasie obrazu własnego „ja”) i wzajemność (pomiędzy obrazem własnego „ja” a tym, w jaki sposób postrzegają go inni).

W wieku od 11 do 14 lat zachodzi okres przejściowy — tzw. wiek przekory. Dziewczęta rozwijają się z reguły szybciej niż chłopcy. Bardzo widoczne są te rocznice w młodości, który u dziewcząt zaczyna się o rok lub kilka lat wcześniej niż u chłopców. Wiek 14–17 lat jest natomiast czasem intensywnego rozwoju, tzw. dojrzewaniem. Z kolei od 17 do 21 roku życia następuje znów okres przejściowy, ponieważ zwalnia tempo rozwoju fizycznego oraz następują przemiany psychiczne. Etap ten można zatem nazywać okresem harmonizacji. Po 21 roku życia etap rozwoju fizycznego jest już zakończony, człowiek zaczyna wchodzić w wiek dojrzały. Wprawdzie w jego psychice zachodzą pewne przemiany i przekształcenia, jednakże w tempie zdecydowanie wolniejszym i wywołane zwykle bodźcami zewnętrznymi. Badacze różnie definiują wiek wejścia w dorosłość, z reguły wskazują przedział od 21 do 24 lat.

W każdym okresie rozwojowym człowiek jest narażony na konfrontacje z trudnymi sytuacjami. Ważne, aby w procesie rozwoju nie odbierano młodzieży możliwości podejmowania działań pozwalających na kształtowanie umiejętności radzenia sobie z takimi sytuacjami. Stres wywołany np. rozwodem rodziców, chorobami czy klęskami żywiołowymi może odbić się na dalszym życiu młodego człowieka. To, w jaki sposób go odczuje, często zależy od jego odporności psychicznej.

A. Fidelus w Obliczach dojrzałości emocjonalnej dzieci i młodzieży przywołuje badania, w których wymieniono różne czynniki chroniące rozwój człowieka, i dzieli je w następujący sposób:

• grupa zasobów osobistych:

— płeć żeńska (w okresie dzieciństwa),

— bycie pierwszym dzieckiem,

— optymistyczne usposobienie (elastyczność, aktywność, otwartość),

— wysokie poczucie własnej wartości (samoskuteczność),

— ponadprzeciętna inteligencja,

— pozytywne zachowanie społeczne, społeczna atrakcyjność,

— aktywne pokonywanie stresu;

• grupa zasobów społecznych tkwiących w rodzinie:

— stabilny stosunek emocjonalny do bliskiej osoby,

— otwarty i wspierający klimat wychowawczy,

— jedność rodzinna,

— wzór pozytywnego zachowania;

• grupa zasobów społecznych tkwiących w środowisku:

— wsparcie społeczne,

— przyjaźnie,

— nauczyciel jako wzór,

— pozytywne doświadczenia szkolne”.

Rozwój fizyczny określa się także jako rozwój somatyczny lub biologiczny. Stanowi on jeden z kluczowych aspektów ogólnego rozwoju człowieka, obok rozwoju psychicznego, społecznego, motorycznego i seksualnego. Obejmuje on całokształt procesów biologicznych zachodzących w organizmie, które przebiegają w rożnym tempie: najintensywniej w okresie wewnątrzmacicznym, dzieciństwie i adolescencji. W celu scharakteryzowania procesu rozwoju fizycznego N. Wolański wyróżnia trzy aspekty jakościowe:

• wzrastanie — powiększanie się ciała przez zwiększanie jego wymiarów i masy oraz poprzez powstawanie nowych komórek,

• różnicowanie — doskonalenie struktury ciała, formowanie się układów organizmu oraz jego kształtów i proporcji,

• dojrzewanie — doskonalenie i kształtowanie funkcji poszczególnych narządów i układów oraz integrowanie się organizmu.

Według Eriksona rozwój psychospołeczny ma związek z kryzysami życiowymi. Osoba, która nie poradzi sobie satysfakcjonująco z ich rozwiązaniem, w dalszych latach życia będzie przeżywać problemy z nim związane. Wskutek tego jej rozwój zostanie ograniczony. Kryzysy życiowe według Eriksona to brak zaufania, wstyd, zwątpienie, poczucie winy, poczucie niższości, tożsamość lub rozproszenie ról, samotność, stagnacja, rozpacz. Wszystkie te stany wiążą się z krytycznymi wydarzeniami życiowymi, jakie dana jednostka przeżywa, takimi jak np. związek partnerski, utrata pracy, emerytura, rozwód, śmierć bliskiej osoby czy wychowywanie dzieci.

Motoryczność człowieka jest kluczowym wyznacznikiem jego rozwoju fizycznego, sprawności i stanu zdrowia. To całokształt czynności ruchowych, mających związek z poruszaniem się, wykonywaniem czynności samoobsługowych, ekspresją twarzy, zdolnością̨ do wykonywania pracy oraz uprawiania sportu. Na sprawność motoryczną wpływ ma prawidłowe funkcjonowanie całego organizmu: fizjologia oraz budowa ciała, rozwój kośćca, wzrost, prawidłowe proporcje ciała, odpowiedni wskaźnik BMI, prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowo-hormonalnego i gospodarki wodno-elektrolitowej, termoregulacja i temperatura ciała, technika ruchu, tempo transportowania tlenu oraz metabolitów powstałych w wyniku wysiłku, a także kondycja psychiczna — odporność psychiczna, motywacja i również cechy, takie jak opanowanie, wytrwałość, siła woli i upór. Poziom rozwoju motorycznego wyznaczają zwinność, gibkość, siła mięśniowa, wytrzymałość, koordynacja, szybkość oraz skoczność. Motoryka człowieka dzieli się na motorykę dużą (sprawność ruchów całego ciała) oraz na motorykę małą, dzięki której człowiek może wykonywać precyzyjne ruchy.

Znaczenie dotyku w rozwoju dziecka

Dotyk to wiodący zmysł dla noworodka, gdyż nie widzi on zbyt wyraźnie. To, co słyszy, nie jest dla niego informacją, lecz szumem, niejasnym hałasem. Jedynie dotyk potrafi bezbłędnie odczytać i zrozumieć. Ten powinien przybierać różne formy: przytulania, ubierania, rozbierania, kontaktu z wodą, kontaktu z różnymi materiałami czy fakturami. Gdy nosimy dziecko w chuście, pozostajemy z nim w stałym kontakcie fizycznym. To uspokaja maluszka, bo czuje się bezpiecznie — a i dla mamy czy taty to także bardzo przyjemne uczucie. Wszak bliskość fizyczna otwiera nas na drugiego człowieka i pozwala budować więź psychiczną.

Dotykanie pobudza również rozwój inteligencji — szybciej powstają połączenia między synapsami w mózgu. Dotyk niemowlęcia, ale i dziecka starszego, zawsze sygnalizuje akceptację, miłość i troskę.

Teoria rozwoju poznawczego według Piageta

Piaget postrzegał rozwój człowieka w kategorii następujących po sobie zmian w sposobie myślenia dziecka. Według niego w rozwoju młodych ludzi możemy wyróżnić trzy następujące po sobie główne stadia rozwojowe charakteryzujące się znaczącą zmianą w kwestii postrzegania rzeczywistości i przetwarzania informacji przez dzieci.

Wiek: od narodzin do 2 roku życia

Okres rozwojowy: sensomotoryczny

Struktury poznawcze: Niemowlęta poznają otaczającą je rzeczywistość przede wszystkim poprzez zmysły. Dominującym kanałem poznawania jest wówczas zmysł dotyku.

Wiek: od 2 do 7 lat

Okres rozwojowy: okres przedoperacyjny

Struktury poznawcze: Schematy poznawcze dziecka zaczynają rozwijać się w kierunku nowych, coraz bardziej złożonych struktur. W tym wieku u dziecka pojawia się nowy typ myślenia — myślenie konkretne (dosłowne podejście do obserwowanej rzeczywistości, brak myślenia abstrakcyjnego, oderwanego od konkretu) i wyobrażeniowe (polegające na tworzeniu się w głowie dziecka umysłowych reprezentacji, mentalnych schematów reprezentujących konkretne obiekty, zdarzenia).

Wiek: od 7 do 11 lat

Okres rozwojowy: okres operacji konkretnych

Struktury poznawcze: Na tym etapie pojawia się umiejętność logicznego rozumowania. Wyobrażenia dziecka coraz bardziej podlegają zasadom rozumowania, takim jak związek przyczynowo-skutkowy.

Wiek: 12 rok życia — dorosłość

Okres rozwojowy: okres operacji formalnych

Struktury poznawcze: U jednostki wykształca się zdolność myślenia abstrakcyjnego.

Według Piageta stadia rozwoju poznawczego w okresie dorastania obejmują:

• przejście od konkretnych do abstrakcyjnych form myślenia,

• osłabienie się tendencji do egocentrycznego ujmowania rzeczywistości.

Teoria rozwoju według Havighursta

Robert James Havighurst sformułował ideę, że jednostka rozwija się pod naciskiem oczekiwań społecznych. Oczekiwania społeczne stanowią kryterium oceny, czy człowiek radzi sobie w życiu, czy nie. Poszczególne składniki oczekiwań społecznych dotyczących osób w określonym wieku można nazwać zadaniami rozwojowymi (developmental task). To oczywiste, że w różnych okresach historycznych i rejonach geograficznych zadania te mogą wyglądać inaczej. Havighurst sformułował swą listę zadań rozwojowych w 1948 roku, więc miał zapewne na myśli rozwój dzieci w społeczeństwie amerykańskim.

Lista zadań rozwojowych sformułowanych przez Roberta Havighursta:

Zadania rozwojowe okresu niemowlęcego i wczesnego dzieciństwa (od urodzenia do 6 lat)

1. Nauczenie się chodzenia.

2. Nauczenie się jedzenia pokarmu, który wymaga gryzienia.

3. Nauczenie się mówienia.

4. Nauczenie się panowania nad wydalaniem produktów przemiany materii.

5. Nauczenie się odróżniania płci i przestrzegania norm dotyczących sfery płciowej.

6. Przyswojenie sobie pojęć i słów do opisu otoczenia fizycznego i społecznego.

7. Przyswojenie sobie umiejętności umożliwiających naukę czytania.

Zadania rozwojowe okresu środkowego dzieciństwa (od 6 do 12 lat)

1. Opanowanie ruchów umożliwiających typowe zabawy.

2. Wytworzenie nastawienia wobec siebie, że jest się kimś, kto się rozwija.

3. Nauczenie się zgodnego współdziałania z rówieśnikami.

4. Nauczenie się, co wypada chłopcu, a co — dziewczynce.

5. Opanowanie podstawowych umiejętności czytania, pisania i liczenia.

6. Przyswojenie sobie pojęć niezbędnych w życiu codziennym.

7. Rozbudzenie zdolności postępowania zgodnie z sumieniem, moralnością, hierarchią wartości.

8. Osiągnięcie umiejętności samodzielnego działania.

9. Wytworzenie pozytywnych postaw wobec grup społecznych i instytucji.

Zadania rozwojowe okresu dorastania (od 12 do 18 lat)

1. Wytworzenie nowych i bardziej dojrzałych form kontaktów z rówieśnikami obojga płci.

2. Przyswojenie sobie zachowań społecznych typowych dla płci męskiej lub żeńskiej.

3. Zaakceptowanie swego wyglądu i uzyskanie takiej sprawności ciała, aby osiągać zamierzone cele.

4. Osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych osób dorosłych.

5. Przygotowywanie się do małżeństwa i życia rodzinnego.

6. Przygotowywanie się do pracy zarobkowej.

7. Przyswojenie sobie systemu wartości, zbioru zasad moralnych, ideologii, które mają być drogowskazem dla postępowania.

8. Wytworzenie i dążenie do realizacji pragnienia, by zachowywać się wobec innych w sposób odpowiedzialny.

Zadania rozwojowe okresu wczesnej dorosłości

1. Wybór partnera/partnerki.

2. Zachowywanie się w sposób odpowiadający roli kobiety i mężczyzny.

3. Nauczenie się zgodnego życia z mężem/żoną.

4. Zapoczątkowanie rodziny (przez urodzenie się dziecka).

5. Wychowywanie dzieci.

6. Dbanie o dom.

7. Rozpoczęcie pracy zarobkowej.

8. Podjęcie obowiązków obywatelskich.

9. Nawiązanie kontaktu z jakąś grupą społeczną.

Zadania rozwojowe wieku średniego

1. Pomaganie dorastającym dzieciom, by stały się osobami odpowiedzialnymi i szczęśliwymi.

2. Postępowanie w sposób odpowiedzialny w życiu społecznym i politycznym.

3. Uzyskanie i utrzymywanie biegłości w wykonywaniu pracy zawodowej.

4. Korzystanie ze sposobów spędzania czasu wolnego typowych dla osób dorosłych.

5. Odnoszenie się do męża/żony w sposób szanujący jego/jej uczucia.

6. Akceptacja zmian fizjologicznych typowych dla wieku średniego i przystosowanie się do tych zmian.

7. Przystosowanie się do faktu starzenia się rodziców.

Zadania rozwojowe okresu późnej dojrzałości

1. Przystosowanie się do faktu zmniejszania się sił fizycznych i do pogarszania się zdrowia.

2. Przystosowanie się do faktu przejścia na emeryturę i zmniejszenia się dochodów.

3. Przystosowanie się do śmierci męża/żony.

4. Nawiązanie bliskich kontaktów z grupą osób w podobnym wieku.

5. Gotowość do przyjmowania nowych ról i do zmian w sposobie pełnienia dawnych ról.

6. Dokonanie takich zmian w otoczeniu fizycznym, aby można było żyć w sposób przynoszący zadowolenie.

Okres niemowlęcy, w tym noworodkowy

Okres niemowlęcy trwa średnio przez pierwsze 18 miesięcy życia. Dziecko nie potrafi jeszcze posługiwać się mową, stąd nazwa dla określenia tego etapu rozwoju. Noworodki to dzieci, które nie ukończyły jeszcze miesiąca życia. W ciągu swoich pierwszych dni dzieci poznają nowe warunki środowiskowe. W celu przetrwania i obrony wykazują pewne reakcje wrodzone. Przykładowe odruchy to pełzanie i ssanie. Poza tym noworodki stają się stopniowo zdolne do zawierania interakcji międzyludzkich. Już po urodzeniu preferują głosy ludzkie od innych dźwięków, a także ludzkie twarze od innych pokazywanych im wzorów. Noworodki szybko potrafią również odróżniać głos matki od głosów innych kobiet.

W obrębie podstawowych reakcji odruchowych noworodka można wyróżnić zachowania typowe dla tego okresu rozwojowego i zanikające w późniejszych stadiach, np.

• odruch ssania,

• odruch Babińskiego (odchylanie dużego palca po podrażnieniu stopy),

• odruch Moro (unoszenie kończyn i ruchy do siebie imitujące gest obejmowania),

• odruch chwytny (mocne zaciskanie dłoni na obiekcie).

Inne odruchy mają charakter trwały i występują także w życiu dorosłym, np. odruch źrenicowy, mrugania, połykania. U noworodków występują regularne cykle snu i czuwania. Sen (szczególnie faza REM) w tym okresie uznaje się za niezwykle ważny, ponieważ sprzyja tworzeniu się połączeń między nerwami a mięśniami, które umożliwiają ruchy oczu. Noworodki potrafią spać około 16–18 godzin na dobę. Jeśli chodzi o zmiany fizjologiczne, na tym etapie następuje intensywny rozwój. W ciągu pierwszych 3–4 miesięcy długość ciała noworodka zwiększa się o około 50%.

Okres poniemowlęcy

Okres poniemowlęcy — wczesne dzieciństwo to okres 2 i 3 roku życia człowieka. Dawniej niemowlę, a teraz dziecko osiąga poziom ostrości wzroku charakterystycznego dla człowieka dorosłego. W 2. roku życia uczy się dostrajać swoje ruchy do kształtu przedmiotów, ich wielkości i oddalenia. Ma większą koordynację. Bardzo często dziecko naśladuje wtedy ruchy i czynności otaczających je osób. Uczy się mówić, ma również bogatą mimikę i gestykulację. W tym wieku, gdy dopiero uczy się wymowy, słowa są zniekształcone i trudno je zrozumieć. W 3. roku życia dziecko wypowiada się już poprawnie, a w jego „słowniku” jest 1000–1500 słów.

Po tym etapie następuje okres przedszkolny. Wtedy dziecko kształci swoją motorykę i mowę, poznaje otoczenie, dzięki czemu staje się bardziej samodzielne. Spada tempo jego rozwoju somatycznego, ma też mniejsze zapotrzebowanie na pokarm. Ilość jego podskórnej tkanki tłuszczowej maleje, dziecko staje się szczuplejsze i sprawniejsze. Stopa ulega wysklepieniu, występuje lordoza lędźwiowa, jednak mięśnie są jeszcze słabe. Dwuipółlatek powinien mieć wszystkie mleczne zęby.

Charakterystyczną cechą dziecka na tym etapie jest ogromne zapotrzebowanie na ruch. Nazywamy to głodem ruchu i wrażeń. Dzieci źle znoszą monotonne zajęcia — z trudem skupiają się nad jedną czynnością na dłużej. Wielka ruchliwość prowadzi do zmęczenia, trzeba więc dbać, by dziecko dużo spało.

W okresie poniemowlęcym dzieci często zapadają na choroby zakaźne, jednak dzięki szczepieniom większość z nich została wyeliminowana. Jednocześnie obserwuje się wzrost liczby urazów. Dziecko ruchliwe pozbawione doświadczenia wykazuje brak rozwagi i na przykład dotyka płomienia świecy albo skacze ze znacznej wysokości, ponieważ nie umie jej ocenić.

Okres przedszkolny

Okresem przedszkolnym w pedagogice nazywamy etap rozwojowy dziecka między 3 a 6 rokiem życia. Oczywiście ramy czasowe gotowości przedszkolnej u każdego dziecka są indywidualne. Dla ułatwienia jednak przyjmuje się, że zazwyczaj przypadają one właśnie na ten etap życia. Okres przedszkolny, jak sama nazwa wskazuje, to faza przygotowująca dziecko do rozpoczęcia nauki szkolnej.

Rozwój fizyczny przedszkolaka

Rozwój fizyczny dziecka na etapie przedszkolnym rozkłada się bardzo nierównomiernie. Najbardziej zauważalne i intensywne zmiany zachodzą między 4 a 5 rokiem życia. U trzy- i czterolatków wciąż zauważamy cechy charakterystyczne dla małego dziecka, a więc stosunkowo dużą głowę, długi tułów, krótkie ręce oraz nogi.

Dopiero w drugiej połowie etapu przedszkolnego zachodzi intensywny wzrost ciała związany z wydłużaniem się kości, a cała sylwetka przybiera bardziej proporcjonalne kształy. Wyraźne zmiany zachodzą też na poziomie motoryki. Podczas gdy trzylatek wciąż porusza się raczej nieporadnie, dzieci sześcioletnie są już bardzo sprawne, szybkie i silne.

Rozwój intelektualny przedszkolaka

Rosnące umiejętności ruchowe zachęcają dziecko do aktywnego odkrywania świata i stymulują tym samym jego rozwój intelektualny. W toku gier i zabaw kierowanych przez wychowawcę, ale także dzięki interakcji z innymi dziećmi, przedszkolak poznaje nowe przedmioty i zjawiska, co z kolei stymuluje czynności syntetyczno-analityczne w korze mózgowej. Dziecko zaczyna dostrzegać związki pomiędzy poszczególnymi zjawiskami, przedmiotami i działaniami, aż w końcu powoli uczy się nazywać swoje spostrzeżenia, które pragnie zakomunikować światu.

Do 5 roku życia aktywność intelektualna dziecka skupia się wokół działań i obrazów. Kiedy przedszkolak opanuje podstawowe słownictwo, wchodzi w etap zadawania wielu pytań, co świadczy o rozwoju myślenia i dużej potrzebie gromadzenia nowych informacji. W ostatniej fazie etapu przedszkolnego dziecko zwykle przejawia coraz większą zdolność myślenia abstrakcyjnego i zwykle posługuje się już liczbami.

Rozwój emocjonalno-społeczny przedszkolaka

Cechami charakterystycznymi małych dzieci są silny egocentryzm i brak umiejętności respektowania potrzeb innych. Stan ten zmienia się w przebiegu socjalizacji, której ważnym elementem jest właśnie potrzeba odnalezienia się w grupie rówieśniczej w przedszkolu. Pięciolatki zazwyczaj świetnie współpracują ze sobą w zabawie, dostrzegają i uwzględniają pragnienia innych dzieci. Choć wciąż trudno im dostosowywać się do wymagań rówieśników przez dłuższy czas, chętnie korzystają z norm i zasad ustalanych przez osoby dorosłe. Dzieci sześcioletnie chętnie opiekują się i pomagają młodszym. Przebywanie w grupie rówieśniczej oraz obserwacja dorosłych to niezwykle cenne doświadczenia w okresie przedszkolnym. Interakcje takie umożliwiają poznanie własnych upodobań, kształtowanie stylu komunikacyjnego oraz wybór pierwszych wzorców i autorytetów.

Charakterystyka okresu szkolnego w psychologii rozwojowej

Okres szkolny to etap rozwoju dziecka od 6 do około 12 roku życia, czyli od rozpoczęcia edukacji szkolnej aż do zakończenia wczesnej adolescencji. Dzieci w tym wieku przechodzą wiele zmian zarówno fizycznych, jak i intelektualnych oraz emocjonalnych, które mają kluczowe znaczenie dla ich przyszłego rozwoju.

Rozwój fizyczny ucznia

W okresie szkolnym rozwój fizyczny dziecka staje się bardziej równomierny w porównaniu z okresem przedszkolnym. Chociaż tempo wzrostu nie jest już tak szybkie jak w pierwszych latach życia, to dzieci w tym wieku osiągają znaczną sprawność fizyczną, a ich sylwetka staje się bardziej kształtna: kończyny się wydłużają, a głowa staje się bardziej proporcjonalna do reszty ciała. W tym okresie dzieci rozwijają także zdolności motoryczne, poprawiają koordynację ruchową, równowagę i precyzję. Sprawność dziecka staje się zauważalna szczególnie w kontekście aktywności fizycznej, takich jak gry zespołowe, sport, taniec czy zabawy na świeżym powietrzu.

Rozwój intelektualny ucznia

W okresie szkolnym dzieci przechodzą znaczące zmiany w sferze intelektualnej. To czas intensywnego rozwoju myślenia logicznego, zdolności analitycznych i syntetycznych. Rozpoczęcie edukacji formalnej wiąże się z nabywaniem nowych umiejętności, takich jak czytanie, pisanie i liczenie, a także rozwijaniem zdolności do rozwiązywania problemów i myślenia przyczynowo-skutkowego. Dzieci w tym wieku zaczynają dostrzegać złożoność świata i uczą się rozumieć zależności między różnymi zjawiskami. Zdolność myślenia abstrakcyjnego staje się coraz bardziej wyraźna, a dzieci potrafią posługiwać się bardziej zaawansowanymi pojęciami i definicjami. W tej fazie kształtuje się także ich wyobraźnia, zdolność do abstrakcyjnego planowania oraz organizowania myśli i działań. Edukacja w szkole staje się dla nich kluczowym czynnikiem stymulującym rozwój intelektualny.

Rozwój emocjonalno-społeczny ucznia

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w okresie szkolnym jest ściśle związany z jego coraz bardziej złożoną zdolnością do dostrzegania i rozumienia emocji swoich i innych osób. W tym czasie dzieci zaczynają bardziej aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym, w tym w grupie rówieśniczej. Ich potrzeba przynależności do grupy staje się coraz silniejsza, a umiejętność współpracy, rozwiązywania konfliktów i przestrzegania zasad staje się istotnym elementem ich rozwoju. W miarę jak uczniowie stają się bardziej empatyczni, rozwijają także swoje zdolności komunikacyjne i nawiązują bardziej zrównoważone relacje z rówieśnikami. W tym wieku dzieci zaczynają rozumieć znaczenie przyjaźni, a także uczą się współdziałania z innymi w zorganizowanych strukturach, takich jak szkoła. W okresie szkolnym wykształca się także pierwsze, bardziej trwałe poczucie tożsamości i własnej wartości.

Dzieci w tym wieku często doświadczają także trudności związanych z regulowaniem emocji, takich jak frustracja czy lęk, szczególnie w sytuacjach wyzwań, jak testy czy konflikty z rówieśnikami. Istotną funkcję w tym procesie pełnią nauczyciele i rodzice, którzy wspierają dzieci w nauce radzenia sobie z emocjami i budowaniu poczucia bezpieczeństwa w otoczeniu.

Okres szkolny to czas intensywnego rozwoju w wielu aspektach życia dziecka. Rozwój fizyczny, intelektualny i emocjonalny są w tym czasie ściśle ze sobą skorelowane, a szkoła pełni główną funkcję w stymulowaniu tychże procesów. Zmiany zachodzące na tym etapie stanowią fundament przyszłych osiągnięć dziecka w kolejnych etapach życia.

Okres adolescencji i potrzeby nastolatka

W podejściu biologicznym główną rolę w adolescencji przypisuje się „uzyskaniu odpowiedniej dojrzałości ośrodkowego układu nerwowego pozwalającej na świadome kontrolowanie emocji. […] Szczególnie ważnym aspektem tego dojrzewania są związki interpersonalne dorastających, i to zarówno związki z rówieśnikami, jak i z rodzicami oraz innymi osobami dorosłymi”.

Młodzież w okresie dojrzewania szuka rówieśników, by wspólnie spędzać z nimi czas, z kolei chęć spędzania go z rodziną zdecydowanie maleje. Członkowie grup tworzonych przez młodzież zazwyczaj pochodzą z podobnego środowiska społecznego, są w tym samym bądź podobnym wieku i mają zbliżone zainteresowania. Poszukują również przyjaźni z jedną bliską osobą, z którą mają intensywny kontakt oparty na zaufaniu i lojalności. W większości przypadków przyjaciel jest tej samej płci. Związki rówieśnicze zaspokajają u młodzieży takie potrzeby jak:

• poczucie wspólnoty,

• podział na „my” (młodzież) i „oni” (dorośli),

• pragnienie zewnętrznego upodobania się (podobny ubiór, fryzury, zachowanie, język — slang młodzieżowy),

• poczucie przynależności i bliskości,

• tworzenie własnego świata symboli, wzorów zachowania, norm tak zwanej kultury młodzieżowej cechującej się odrębnością, wzmacniającej tożsamość i więzi przynależności generacyjnej.

Grupa rówieśnicza, poza zaspokajaniem potrzeb, wywiera pozytywny wpływ na jednostkę — wzmacnia poczucie własnej wartości, daje bezpieczeństwo emocjonalne i fizyczne, uczy solidarności oraz rozwija zainteresowania, ale także negatywny — młodzież należąca do danej grupy staje się zuchwała, aspołeczna, agresywna i wyzwala niechęć wobec innych grup.

Grupie rówieśniczej można również przypisać następujące funkcje:

• zastępowanie rodziny,

• stabilizacja osobowości,

• wzbudzanie poczucia własnej wartości,

• określanie standardów zachowania, co przygotowuje do funkcjonowania w szerszym społeczeństwie,

• zapewnianie bezpieczeństwa,

• rozwijanie kompetencji społecznych.

Stosunek młodzieży do osób dorosłych jest zróżnicowany. „Rodzice są wyodrębniani jako bardziej godni zaufania, natomiast inni dorośli traktowani są różnorodnie, zależnie od ich roli wobec dorastających i posiadanego autorytetu”.

W okresie adolescencji część młodzieży dąży do pięknych i wzruszających przeżyć. Młodzi ludzie lubią tajemniczość, ryzyko, nastrój romantyzmu, pociąga ich nowość i odmienność. Ważna jest dla nich intensywność działań, oddanie się ulubionej czynności bez względu na przeszkody i zmęczenie. Na zainteresowania, wybór szkoły, zawodu, grupy rówieśniczej, ogólną koncepcję świata i miejsca w nim znaczny wpływ ma środowisko społeczne, w jakim ci młodzi ludzie wzrastają.

Według R. J. Havighursta młodzieży ma następujące zadania:

1. „osiągnięcie nowych, bardziej dojrzałych więzi z rówieśnikami obojga płci,

2. ukształtowanie roli męskiej lub kobiecej,

3. akceptacja swojego wyglądu i skuteczne posługiwanie się własnym ciałem,

4. osiągnięcie niezależności uczuciowej od rodziców i innych osób dorosłych,

5. przygotowanie do małżeństwa i życia w rodzinie,

6. przygotowanie do kariery zawodowej (niezależności ekonomicznej),

7. rozwijanie ideologii (sieci wartości) i systemu etycznego kierującego zachowaniem,

8. dążenie i rozwijanie postępowania akceptowanego społecznie“.

Podsumowując, okres dojrzewania przypada między dzieciństwem a dorosłością. Dzieli się na wczesną adolescencję, tj. dorastanie, oraz późną adolescencję, tj. wiek młodzieńczy. Wczesna adolescencja to czas intensywnych przemian psychicznych i fizycznych organizmu, natomiast późna to etap kształtowania się autonomii psychiki, stabilizowania się zmian, wkraczania w szersze życie społeczne. Biologiczne zmiany organizmu zmierzają do osiągnięcia zdolności rozrodczych, a zmiany psychiczne — w kierunku osiągnięcia dojrzałej osobowości.

---