Bezpłatny fragment - Church of Satan

Wstęp

Niewiele organizacji współczesnego świata wywołuje równie silne emocje jak Church of Satan. Już sama nazwa sprawia, że wielu ludziom przychodzą na myśl obrazy znane z horrorów, miejskich legend czy sensacyjnych artykułów prasowych. Przez dziesięciolecia wokół tej organizacji narosły setki mitów — od opowieści o tajemnych rytuałach i mrocznych obrzędach po przekonanie, że jej członkowie oddają cześć dosłownie rozumianemu Szatanowi.

Rzeczywistość okazuje się jednak znacznie bardziej złożona.

Church of Satan powstał w 1966 roku w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy Antona Szandora LaVeya — człowieka, który stworzył system filozoficzny określany mianem satanizmu laveyańskiego. W jego ujęciu postać Szatana nie była przede wszystkim nadprzyrodzoną istotą, lecz symbolem niezależności, buntu wobec narzuconych autorytetów oraz prawa człowieka do samodzielnego kształtowania własnego życia. Taka interpretacja od początku budziła kontrowersje, ale jednocześnie sprawiła, że Church of Satan stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych organizacji religijno-filozoficznych XX wieku.

Od chwili powstania organizacja była przedmiotem zainteresowania mediów, badaczy religii, socjologów i psychologów. Dla jednych stała się symbolem wolności światopoglądowej i radykalnego indywidualizmu, dla innych — przykładem prowokacji wymierzonej w tradycyjne wartości religijne. W latach osiemdziesiątych, podczas zjawiska określanego mianem Satanic Panic, wokół satanizmu narosły liczne oskarżenia i teorie, z których wiele nie znalazło potwierdzenia w rzetelnych badaniach ani postępowaniach sądowych. Rozdzielenie faktów od legend stało się odtąd jednym z najważniejszych zadań historyków i badaczy nowych ruchów religijnych.

Tę właśnie drogę obiera również niniejsza książka.

Nie jest ona ani próbą obrony Church of Satan, ani jego potępienia. Jej celem jest przedstawienie historii organizacji, jej filozofii, symboliki oraz miejsca, jakie zajmuje we współczesnej kulturze. Tam, gdzie będzie to możliwe, będziemy opierać się na źródłach pierwotnych — przede wszystkim publikacjach Antona Szandora LaVeya oraz oficjalnych materiałach organizacji. Równocześnie będziemy sięgać do opracowań naukowych, aby pokazać, jak działalność Church of Satan interpretują religioznawcy, historycy i socjologowie.

W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się okolicznościom powstania organizacji, życiu jej założyciela, najważniejszym ideom zawartym w Biblii Szatana, rytuałom, symbolice oraz strukturze organizacyjnej. Przyjrzymy się również najważniejszym kontrowersjom związanym z Church of Satan, oddzielając udokumentowane fakty od stereotypów i sensacyjnych przekazów. Nie zabraknie także porównania Church of Satan z innymi współczesnymi nurtami określanymi mianem satanistycznych, które — mimo podobnej terminologii — często różnią się od siebie zarówno filozofią, jak i celami.

Historia Church of Satan to nie tylko opowieść o jednej organizacji. To również historia przemian społecznych drugiej połowy XX wieku, zmieniającego się podejścia do religii, wolności jednostki i granic prowokacji. To przykład tego, jak symbole mogą zyskiwać nowe znaczenia oraz jak łatwo wokół tematów budzących silne emocje powstają uproszczenia, stereotypy i legendy.

Zapraszamy Cię do tej podróży z otwartym umysłem i krytycznym spojrzeniem. Nie po to, aby narzucać gotowe odpowiedzi, lecz by wspólnie prześledzić historię jednej z najbardziej rozpoznawalnych i jednocześnie najbardziej niezrozumianych organizacji współczesnego świata. Bo dopiero poznanie źródeł pozwala oddzielić fakty od wyobrażeń, a historię od mitu.

Rozdział 1. Czym jest Church of Satan?

Organizacja owiana mitami

Istnieje niewiele organizacji, których nazwa wywołuje równie silne reakcje jak Church of Satan. Dla jednych jest symbolem buntu przeciwko religii i tradycyjnym normom społecznym. Dla innych stanowi przykład niebezpiecznej sekty lub tajemniczego kultu. Jeszcze inni kojarzą ją wyłącznie z filmami grozy, muzyką metalową czy opowieściami o czarnych mszach i okultystycznych rytuałach.

Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona.

Od momentu powstania organizacji w 1966 roku wokół Church of Satan narosło wiele legend. Część z nich była wynikiem sensacyjnych publikacji prasowych, część zrodziła się z nieznajomości filozofii organizacji, a część została utrwalona przez kulturę popularną. Filmy, seriale i literatura często przedstawiały satanizm jako jednolite zjawisko, pomijając fakt, że istnieją różne nurty, szkoły myślenia i organizacje, które nie zawsze mają ze sobą wiele wspólnego.

Dlatego pierwszym krokiem do zrozumienia Church of Satan jest odłożenie na bok stereotypów i przyjrzenie się temu, czym organizacja sama określa swoje cele oraz jak opisują ją badacze nowych ruchów religijnych.

Skąd wzięła się nazwa?

Słowo „kościół” w nazwie może sugerować instytucję podobną do znanych wspólnot religijnych. W praktyce Church of Satan od początku miał jednak odmienny charakter. Nazwa została wybrana świadomie — miała zwracać uwagę, prowokować do zadawania pytań i podkreślać sprzeciw wobec dominujących norm kulturowych oraz religijnych.

Jeszcze większe emocje budzi drugi człon nazwy — „Satan”. W tradycji judeochrześcijańskiej Szatan jest przedstawiany jako przeciwnik Boga, uosobienie zła i kusiciel. Anton Szandor LaVey nadał temu pojęciu inne znaczenie. W jego filozofii Szatan stał się przede wszystkim symbolem niezależności, indywidualizmu, krytycznego myślenia i odrzucenia ślepego podporządkowania autorytetom.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie osoby określające się mianem satanistów podzielają takie podejście. Współcześnie istnieją również nurty, które traktują Szatana jako realną istotę duchową. To jedna z przyczyn licznych nieporozumień — pod wspólnym określeniem „satanizm” kryją się bardzo różne światopoglądy.

Organizacja religijna czy filozoficzna?

To pytanie od lat pojawia się zarówno w publikacjach naukowych, jak i w mediach.

Church of Satan określa siebie jako organizację religijną, jednak jej religijność różni się od tej znanej z większości religii świata. W oficjalnych publikacjach organizacja nie naucza wiary w osobowego Boga ani w dosłownie rozumianego diabła. Nie opiera się również na objawieniu czy świętych księgach w tradycyjnym znaczeniu.

Centralnym elementem jest filozofia życia stworzona przez Antona LaVeya. Akcentuje ona odpowiedzialność za własne decyzje, rozwój jednostki, samodzielne myślenie oraz realizację własnych celów przy jednoczesnym ponoszeniu konsekwencji swoich działań.

Z tego powodu część badaczy opisuje Church of Satan jako nowy ruch religijny, inni jako system filozoficzny wykorzystujący religijną symbolikę. Sam fakt istnienia różnych interpretacji pokazuje, że organizacja nie daje się łatwo przyporządkować do jednej kategorii.

Dlaczego wzbudza tyle emocji?

Nazwa, symbole i świadoma prowokacja sprawiły, że Church of Satan niemal od początku znajdował się w centrum zainteresowania mediów. W drugiej połowie XX wieku każda wzmianka o satanizmie przyciągała uwagę opinii publicznej, a sensacyjne nagłówki często sprzedawały się lepiej niż spokojne analizy.

Dodatkowo wiele osób utożsamiało działalność organizacji z przestępstwami popełnianymi przez pojedyncze osoby określające siebie mianem satanistów, mimo że nie istniały dowody na ich związek z Church of Satan. Tego rodzaju uproszczenia utrwaliły obraz organizacji jako tajemniczego i niebezpiecznego ruchu, choć rzeczywistość okazywała się znacznie bardziej skomplikowana.

Nie oznacza to jednak, że działalność Church of Satan nie była przedmiotem krytyki. Zarzuty dotyczyły między innymi prowokacyjnego języka, wykorzystywania symboli kojarzonych z chrześcijańskim wyobrażeniem zła oraz sposobu prezentowania własnej filozofii. Warto więc oddzielać krytykę opartą na konkretnych działaniach organizacji od twierdzeń, które powstały wyłącznie na podstawie plotek lub sensacyjnych przekazów medialnych.

Czego można spodziewać się po tej książce?

W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się historii Church of Satan od momentu jego powstania, poznamy sylwetkę Antona Szandora LaVeya, omówimy najważniejsze elementy jego filozofii oraz przeanalizujemy rytuały, symbole i strukturę organizacji. Zastanowimy się również, dlaczego ruch ten od dziesięcioleci budzi tak silne emocje i jakie miejsce zajmuje we współczesnej kulturze.

Nie będziemy unikać tematów trudnych ani kontrowersyjnych. Każde zagadnienie postaramy się jednak przedstawić w oparciu o dostępne źródła, pokazując zarówno oficjalne stanowisko organizacji, jak i ustalenia badaczy. Tylko takie podejście pozwala zbliżyć się do odpowiedzi na pytanie, czym naprawdę jest Church of Satan i dlaczego od ponad pół wieku pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych organizacji tego typu na świecie.

Rozdział 2. Anton Szandor LaVey — człowiek, który stworzył Church of Satan

Człowiek stojący za ideą

Historia Church of Satan jest nierozerwalnie związana z jedną postacią — Antonem Szandorem LaVeyem. To właśnie on stworzył filozoficzne podstawy organizacji, nadał jej charakter oraz sprawił, że w drugiej połowie XX wieku słowo „satanizm” zaczęło być kojarzone nie tylko z religijnymi wyobrażeniami o diable, lecz także z nowym ruchem filozoficzno-religijnym.

Dla jednych był błyskotliwym myślicielem i prowokatorem, który odważył się zakwestionować powszechnie przyjęte normy. Dla innych — kontrowersyjnym showmanem, umiejętnie kreującym własny wizerunek. Bez względu na ocenę trudno zaprzeczyć, że wywarł znaczący wpływ na kulturę popularną i współczesne postrzeganie satanizmu.

Dzieciństwo i młodość

Anton Szandor LaVey urodził się 11 kwietnia 1930 roku w Chicago w stanie Illinois jako Howard Stanton Levey. Niedługo później jego rodzina przeniosła się do Kalifornii, gdzie spędził większość życia.

Już od najmłodszych lat interesował się muzyką, literaturą i psychologią ludzkich zachowań. Szczególną fascynację budziły w nim również iluzja, magia sceniczna oraz historia dawnych wierzeń. Sam LaVey twierdził później, że te zainteresowania miały ogromny wpływ na jego późniejszą filozofię.

Warto jednak zaznaczyć, że część informacji dotyczących jego młodości pochodzi z autobiograficznych opowieści samego LaVeya. Nie wszystkie z nich udało się historykom jednoznacznie potwierdzić, dlatego badacze podchodzą do nich z ostrożnością.

Muzyka, cyrk i nietypowe doświadczenia

Według własnych relacji LaVey pracował jako muzyk, między innymi jako organista, a także miał występować w wędrownych cyrkach i parkach rozrywki. Opowiadał również o kontaktach z osobami zajmującymi się iluzją sceniczną i astrologią.

Niezależnie od tego, w jakim stopniu poszczególne elementy tych opowieści są historycznie udokumentowane, jedno wydaje się bezsporne — LaVey doskonale rozumiał siłę symboli, widowiska i psychologicznego oddziaływania na ludzi. Umiejętność budowania atmosfery tajemnicy stała się później jednym z najbardziej charakterystycznych elementów działalności Church of Satan.

Narodziny własnej filozofii

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku Stany Zjednoczone przechodziły okres intensywnych przemian społecznych i kulturowych. Tradycyjne autorytety były coraz częściej kwestionowane, a nowe ruchy filozoficzne i religijne zyskiwały na popularności.

LaVey obserwował te zmiany i stopniowo rozwijał własne poglądy. Krytykował hipokryzję, którą — jego zdaniem — dostrzegał w społeczeństwie. Twierdził, że ludzie często publicznie deklarują określone wartości, lecz prywatnie postępują zupełnie inaczej. Uważał również, że człowiek nie powinien wypierać swojej natury, lecz poznać ją i nauczyć się świadomie nią kierować.

To właśnie z tych przemyśleń zaczęła wyłaniać się filozofia, która kilka lat później została opisana w Biblii Szatana.

Czarny Dom

W San Francisco LaVey zamieszkał w budynku, który z czasem zyskał niemal legendarny status. Ze względu na charakterystyczny wygląd nazwano go Czarnym Domem (The Black House).

To właśnie tam organizowano spotkania poświęcone filozofii, psychologii, symbolice oraz historii magii. Uczestniczyły w nich osoby zainteresowane tematyką okultyzmu, sztuki i nowych idei. Spotkania te z czasem zaczęły przyciągać coraz więcej ludzi, a LaVey zyskiwał opinię charyzmatycznego mówcy.

Choć wokół Czarnego Domu narosło wiele legend, był on przede wszystkim miejscem, w którym rodziła się przyszła organizacja.

Powstanie Church of Satan

30 kwietnia 1966 roku, w noc Walpurgii, Anton Szandor LaVey ogłosił powstanie Church of Satan. Datę tę wybrał świadomie, nadając jej symboliczne znaczenie jako początku nowej epoki w swojej filozofii.

W tym samym czasie ogłosił rok 1966 pierwszym rokiem tak zwanej Anno Satanas („Roku Szatana”), rozpoczynając własny sposób liczenia lat używany w części publikacji organizacji.

Założenie Church of Satan nie oznaczało stworzenia kolejnego wyznania w tradycyjnym rozumieniu. Celem LaVeya było zbudowanie społeczności ludzi podzielających określoną filozofię życia, opartą na indywidualizmie, odpowiedzialności za własne decyzje oraz świadomym odrzuceniu tego, co uważał za społeczną hipokryzję.

Człowiek pełen sprzeczności

Anton LaVey przez całe życie świadomie budował swój wizerunek. Golił głowę, ubierał się na czarno, chętnie udzielał wywiadów i nie unikał prowokacyjnych wypowiedzi. Dzięki temu stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci amerykańskiej kontrkultury drugiej połowy XX wieku.

Jednocześnie jego biografia do dziś budzi dyskusje. Część wydarzeń została dobrze udokumentowana, inne znamy głównie z jego własnych relacji lub wspomnień osób z najbliższego otoczenia. Historycy i biografowie wielokrotnie wskazywali, że niektóre opowieści mogły być elementem świadomie kreowanego wizerunku.

Nie zmienia to jednak faktu, że wpływ LaVeya na rozwój współczesnego satanizmu jest bezdyskusyjny. To właśnie on stworzył organizację, która po raz pierwszy nadała temu pojęciu spójną formę filozoficzną i organizacyjną.

Dziedzictwo

Anton Szandor LaVey zmarł 29 października 1997 roku w San Francisco. Pozostawił po sobie książki, organizację oraz filozofię, która do dziś budzi zainteresowanie zarówno zwolenników, jak i krytyków.

Niezależnie od osobistej oceny jego poglądów trudno odmówić mu jednego — potrafił stworzyć ruch, który od ponad pół wieku pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych i najczęściej dyskutowanych zjawisk współczesnej historii religii i kultury.

Rozdział 3. Rok 1966 — narodziny nowego ruchu religijnego

Świat u progu zmian

Lata sześćdziesiąte XX wieku były okresem gwałtownych przemian społecznych i kulturowych. W Stanach Zjednoczonych coraz więcej ludzi kwestionowało dotychczasowe autorytety, tradycyjne normy moralne oraz obowiązujące modele życia. Rozwijały się ruchy walczące o prawa obywatelskie, rosła popularność kontrkultury, a młode pokolenie coraz częściej poszukiwało alternatywnych sposobów patrzenia na świat.

W tym samym czasie wzrosło zainteresowanie religiami Wschodu, ezoteryką, psychologią oraz różnymi nurtami filozoficznymi. Powstawały nowe wspólnoty religijne i organizacje proponujące odmienne spojrzenie na duchowość, człowieka i społeczeństwo.

To właśnie w takim klimacie swoje miejsce odnalazł Anton Szandor LaVey.

Noc Walpurgii — data nieprzypadkowa

30 kwietnia 1966 roku LaVey oficjalnie ogłosił powstanie Church of Satan. Wybrana data nie była przypadkowa.

Noc z 30 kwietnia na 1 maja, znana jako Noc Walpurgii, od stuleci zajmuje szczególne miejsce w europejskim folklorze. W średniowiecznych i nowożytnych wierzeniach była kojarzona z sabatami czarownic, magią oraz siłami nadprzyrodzonymi. W rzeczywistości wiele z tych opowieści miało charakter legend i ludowych wyobrażeń, jednak z biegiem czasu noc ta stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tajemnicy i okultyzmu.

LaVey doskonale rozumiał znaczenie symboli. Ogłaszając powstanie organizacji właśnie tej nocy, świadomie nawiązał do tradycji kojarzonej z buntem wobec obowiązujących norm i religijnej wyobraźni Zachodu. Był to gest bardziej symboliczny niż religijny — element budowania tożsamości nowego ruchu.

Rok pierwszy „Anno Satanas”

Podczas inauguracji LaVey ogłosił również rozpoczęcie nowej ery, którą nazwał Anno Satanas, czyli „Rokiem Szatana”.

Nie oznaczało to stworzenia nowego kalendarza obowiązującego poza organizacją. Był to symboliczny sposób podkreślenia narodzin nowego ruchu i odcięcia się od tradycyjnego sposobu postrzegania historii religii.

W dokumentach i publikacjach Church of Satan można spotkać oznaczenia lat według tego systemu. Miały one przede wszystkim znaczenie identyfikacyjne i symboliczne.

Pierwsi członkowie