E-book
13.65
drukowana A5
36.28
drukowana A5
Kolorowa
60.12
Belno

Bezpłatny fragment - Belno

wielka historia małej wsi


Objętość:
153 str.
ISBN:
978-83-8104-512-4
E-book
za 13.65
drukowana A5
za 36.28
drukowana A5
Kolorowa
za 60.12

Belnianom — tym dawnym, obecnym i przyszłym

Wstęp

Belno to moja miłość, jedna z największych. Poszukiwania historii wsi wcale nie było łatwe. Bo któż chciałby zająć się małą, zapomnianą miejscowością w której nie ma żadnego cennego zabytku?

Wszystko co zamierzam Państwu tutaj przedstawić to kilka lat żmudnych poszukiwań, namawiania regionalistów do zajęcia się tematem. To również owoc mojej dociekliwości i odszukania córki ostatnich właścicieli Belna śp. Barbary Jentys-Gaszyńskiej, dzięki niej nawiązanie znajomości z Jej bratanicą p. Anną Szelest, a dzięki nawiązaniu kontaktu z regionalistką dr Barbarą Konarską — Pabiniak również znajomości z prapraprawnuczką Urszuli i Ignacego Leszczyńskich Barbarą Izdebską.

Oczywiście nie było by wspomnień bez Was, mieszkańców Belna. To z Wami wiąże się część wspomnieniowa. Również niektórzy z Was byli motorem, który sprawił, że wszystkie informacje, które pojawiały się gdziekolwiek na temat Belna zostały zebrane i pokazane tutaj.

Nic innego mi nie pozostaje, jak zaprosić Państwa do podróży przez dzieje Belna. Może niektórzy odkryją miejscowość na nowo, może niektórzy zakochają się bezgranicznie.

Droga na Ogon. Rok 2012.

Belno — podstawowe informacje

Belno to wieś leżąca w gminie Gostynin. Należy do województwa mazowieckiego, powiatu gostynińskiego. Z miejscowością Pomarzanki tworzy sołectwo Belno-Pomarzanki. W administracji kościelnej należy do Parafii św. Anny w Sokołowie, diecezji płockiej.

Wspominałem, że w Belnie nie ma żadnego cennego zabytku. W „Katalogu zabytków sztuki w Polsce. Dawny powiat gostyniński” jest wzmianka o Belnie. Otóż autorki wpisały tutaj dom nr 10: wzniesiony w 1 połowie XIX wieku. Murowany z cegły, częściowo konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą, otynkowany, na podmurówce z kamieni polnych. Parterowy, trzyosiowy, układ wnętrz dwutraktowy. Dach dwuspadowy z naczółkami, kryty dachówką, z okapem wspartym na wysuniętych zakończeniach belek stropowych. Trzeba pamiętać, że publikacja jest z roku 1975 i dzisiejsza numeracja nie ma nic wspólnego z tamtą.

Zachowało się niewiele informacji o zespole dworsko-folwarcznym miejscowości. Jedyne pewne źródła podają, że w skład zespołu dworsko-folwarcznego wchodziły:

a. dwór, murowany, XVIII/XIX w,

b. dwie obory,

c. dwa dwojaki,

d. czworak,

e. budynek inwentarsko — gospodarczy,

f. obora,

g. dwie stodoły.

Belno, lata 20. XX w. Dwór od strony podjazdu, stuletnia lipa.

Miejscowość położona jest na granicy dwóch województw: mazowieckiego i łódzkiego. Etnograficznie wieś należy do Kujaw (granica między Kujawami a Mazowszem przebiega na rzece Skrwa Lewa), choć historycznie związana jest z Mazowszem.

Sąsiednimi miejscowościami są: Sokołów, Pomarzanki, Pomarzany, Anielin, Niecki, Zaborów Nowy i Sokołów. Położona jest na prawym wysokim brzegu Skrwy Lewej oraz przepływającej przez miejscowość niewielkiej rzeczki Belnianka. W całości znajduję się w mezoregionie fizycznogeograficznym Wysoczyzna Kłodawska.

Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2011 roku liczba ludności we wsi Belno to 152 osoby, z czego 52,6% mieszkańców stanowią kobiety, a 47,4% ludności to mężczyźni. Miejscowość zamieszkuje 1,2% mieszkańców gminy. Identyfikator miejscowości Belno w systemie SIMC to 0564168, a współrzędne GPS wsi Belno to (19.315278, 52.386111). Wg tego samego spisu wynika, że Belno pod względem mieszkańców jest na 35 miejscu w gminie (na 77 miejscowości). Powierzchnia wsi to 203 ha.

Miejscowości gminy Gostynin od największej do najmniejszej, wg spisu powszechnego z 2011 r.:

W Polsce są 4 miejscowości o nazwie Belno. Oprócz naszego, miejscowości o tej nazwie znajdują się w gminie Jeżewo (pow. świecki, woj. kujawsko-pomorskie), w gminie Bieliny (pow. kielecki, woj. świętokrzyskie) oraz w gminie Zagnańsk (pow. kielecki, woj. świętokrzyskie). Są inne miejscowości o zbliżonej nazwie, np. Belna, Belny, Bilno czy Bedlno.

W pobliżu miejscowości przebiega droga wojewódzka nr 581 Gostynin — Krośniewice, droga wojewódzka nr 265 Gostynin — Brześć Kujawski, droga krajowa nr 91 Gdańsk — Cieszyn, droga krajowa nr 92 Słubice — Terespol oraz autostrada A1 Gdańsk — Gorzyczki. Najbliższe stacje kolejowe to Gostynin lub Kutno.

Nazwa miejscowości to uproszczona forma nazwy Bedlno. Nazwa ta pochodzi od słowa „bedły”, czyli grzyby, w które obfitowały te lesiste okolice. W ciągu wieków Belno wielokrotnie zmieniało nazwę. Były to takie formy jak: Pomorzany Bezwolda, Byliny, Pomorzany Bedlne, Pomorzany Byldne, Beldna, Byldne czy Beldno.

Ciekawostką jest, że zgodnie z rozporządzeniem Ministra Administracji i Cyfryzacji od nazwy miejscowości Belno w gminie Gostynin dopełniacz brzmi Belna, czyli jedziemy do Belna, a nie do Belny, a przymiotnik, co czyni mieszkańców wyjątkowymi spośród innych miejscowości o tej nazwie, brzmi beleński, a nie belneński czy belnowski.

Zwyczajowo Belno dzieli się na dwie części: wieś i Ogon (bądź Ogonek, a kiedyś ładnie nazwane przez jednego z proboszczów Belno Kolonia). Nazwa Ogon funkcjonowała już przed wojną, co potwierdzała wielokrotnie w listach Barbara Jentys-Gaszyńska. Od czego ta nazwa? Zapewne od umiejscowienia tych zabudowań na „mapie” wsi. Prowadzi do nich długa droga zakończona zabudowaniami, co może kojarzyć się z ogonem.

Historia wsi

W dostępnych materiałach nie ma konkretnego roku, od kiedy istnieje osadnictwa na terenie dzisiejszego Belna. Kazimierz Pacuski dość skromnie wspomina o historii dóbr Pomorzany. Co wiemy? Otóż w XVI wieku w okolicy było kilka osad o nazwach Pomorzany: Pomorzany (dziś Pomarzanki), Pomorzony Wielkie (dziś Pomarzany, gm. Łanięta), Pomorzany Mieczki (dziś Niecki), Pomorzany Bedlne (dziś Belno) oraz Pomorzany Migaczowe i Strumieńskie (dziś nieistniejące, Pomorzany Strumieńskie najprawdopodobniej znajdowały się na terenie dzisiejszego Belna lub bardzo blisko, gdyż w 1827 r. Leszczyńscy stali się właścicielami obu miejscowości).

Nazwa Pomorzany utożsamiana jest z wczesnośredniowieczną nazwą plemienną. Kazimierz Pacuski sugeruje, że nazwa pochodzi od osady jenieckiej z X — XI w. lub z czasów Bolesława Krzywoustego. Najprawdopodobniej ujęta przez monarchię piastowską na Pomorzu grupa jeńców została przesiedlona nad górną Skrwę, na pogranicze mazowiecko-kujawskie, w ramach kolonizacji obszarów Puszczy Gostynińskiej. Od tej pory w dobrach książęcych wyzyskiwano pracę nowych poddanych, którym dość skutecznie uniemożliwiono ucieczkę w rodzinne strony. Z czasem nazwa z grupy osadników przeszła na teren przez nich zasiedlony.

W źródłach osady Pomorzany znane są od 1427 r. W 1444 r. w dokumencie ugody granicznej pomiędzy diecezją włocławską i płocką występują cztery osady Pomorzany, które są opatrzone imionami posiadaczy: Bezwolda (Bezwold/Berwold/Bierwołt), Włodka (Włodek), Prędoty (Prędota) i Grabi (Grabia). Są to średniowieczne imiona nadawane w rodzinach rycerskich. Pacuski sugeruje, że dobra te były początkowo własnością książęcą, które zostały nadane jednemu możnemu, a w trakcie podziałów spadkowych ukształtowały się tu 4 odrębne miejscowości. Dobra te w większości przechodziły w inne ręce. Ustalenie kolejnych właścicieli tych majątków, w związku z tym, jest bardzo trudne i skomplikowane. W wyniku wielu postępowań spadkowych czy też wydawania córek za innych możnowładców wsie te nie miały jednego rodu, który by tutaj osiadł na kilka pokoleń.

Ze źródeł dowiadujemy się, że w 1519 r. właścicielem Pomarzan Bydlnych, czyli Belna, był Jan Gumiński. W XVII wieku Belno należało do Macieja z Dobni Dobińskiego, który brał udział w obronie Zbaraża przed wojskami kozacko-tatarskimi w 1649 r. oraz Jana z Dobni Dobińskiego, uczestnika tzw. drugiej bitwy pod Chocimiem w 1673 r. Jan zmarł w 1676 r. Obaj są pochowani na cmentarzu przykościelnym w Sokołowie. Pod koniec XVIII wieku właścicielem wsi jest niejaki Ciechocki. Następnie wieś prawdopodobnie przechodzi w ręce rodziny Zaborowskich.

Belno w 1776 roku była jedyną miejscowością w parafii, gdzie mieszkali Żydzi. Świadczy o tym wpis z wizytacji parafii przez Jana Bykowskiego, wysłannika biskupa płockiego właśnie w tym roku. Ks. Michał Marian Grzybowski w swej publikacji pt. „Materiały do dziejów Ziemi Płockiej. Ziemia Gostynińska” cytuje: „W tej parafii we wsi Beldna na gościńcu siedzący jest Żyd z żoną i z dwojgiem dzieci i ze służącym żydakiem. Inszy religii żaden się nie znajduje”. Żydzi mieszkali w Belnie do wybuchu II wojny światowej. Ich liczba się zmieniała. Z dostępnych danych wynika, że w 1776 r. było ich 5, a w 1921 r. 15.

W 1825 r. od Ambrożego Zaborowskiego majątek Belno i Pomorzany Strumieńskie kupili Urszula i Ignacy Leszczyńscy. Okazali się szybko bardzo dobrymi gospodarzami. W 1845 r. założyli cukrownię Urszulin. Już działały w tym czasie gorzelnia, olejarnia, sady i stadnina. Majątek Belno w tym czasie należał do przodujących w Królestwie Polskim. Przyjeżdżało tutaj wielu znamienitych gości z kraju i z zagranicy. Majątek Belno w tym czasie odwiedzają m.in. Teofil Lenartowicz, poeta oraz Tytus Chałubiński, lekarz i miłośnik przyrody.

Cukrownia została utworzona w styczniu 1845 roku przez Ignacego Leszczyńskiego. „Zakład fabrykacji cukru z buraków” powstał na obszarze czterech mórg z zamiarem powiększenia tego terenu pod budowę pomieszczeń na maszyny i sprzęt. Nazwa cukrowni — Urszulin — pochodzi od imienia żony właściciela Urszuli z Zaborowskich. Urządzenia do cukrowni zostały zakupione w 1841 r. od właściciela fabryki cukru we wsi Bieniewice koła Błonia pod Warszawą. Maszyny sprowadzone również były z gostynińskiej fabryki Pawła Rystoffa. Kolonia Urszulin notarialnie była oddzielona od dóbr Belno. Stanowiła jakby dzielnicę wydzieloną Belna.

Fabryka w 1845 r. mieściła się w budynku murowanym, dachówką krytym, składała się z jednej prasy hydraulicznej, dwóch pras śrubowych, jednej tarki, dwóch kotłów defekacyjnych, czterech kotłów do gotowania syropu, tysiąca form do cukru i stu skrzynek. W założeniu i urządzeniu technicznym cukrowni Leszczyńskiemu pomagał August Schurr. Dyrektorem był Ludwik Staszewski.

Po śmierci Leszczyńskiego ogłoszono postępowanie spadkowe.

W 1862 roku szacowano wartość zakładu na 47000 rubli. W kampanii 1862/63 pracowało w niej 140 robotników. W tej samej kampanii wyprodukowano 619 kwintali cukru. Wartość produkcji oceniano na 15120 rubli. W 1852 wydajność cukru z buraków w cukrowni wynosiła 3,8%. W 1877 cukrownia zawiesiła produkcję, której już nigdy nie wznowiła.

W okolicy Ignacy Leszczyński zyskał tytuł Nestora Agronomów. W 1854 r. otrzymał pamiątkowy srebrny puchar z godłami gospodarstwa od obywateli powiatu gostynińskiego, włocławskiego i łęczyckiego. Angażował się również w działalność społeczną. W 1856 r, otrzymał order św. Stanisława. Został zamordowany 28 czerwca 1857 r. Grób Ignacego znajduje się na cmentarzu w Sokołowie. Urszula zmarła tego samego dnia na wieść o śmierci męża. Pochowana jest na warszawskich Powązkach.

Po śmierci Leszczyńskich, w 1858 r. majątek kupił Lewek (Leszek) Kuśmierak, a następnie w 1861 r. Paweł Rystoff. W tym czasie majątek podupadł. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z końca XIX wieku zapisał:

Belno właściwie Bedlno. Leszczyński należał do znakomitych agronomów. Belno słynęło wtedy ze wzorowego gospodarowania na niewielkim obszarze (720 mórg). Tenże założył tutaj cukrownię, gorzelnię, wzorową owczarnię, poprawny inwentarz, starannie i racjonalne gospodarstwo rolne. Z przejściem w obce ręce wszystko się zmieniło. Miejscowość liczy 28 domów i 62 mieszkańców, w tym 23 Żydów. W skład wsi wchodzi 784 morgi, 40 mórg lasu i 5 mórg ogrodów.

Belno, lata 30. XX w. Fragment parku od drogi wiodącej do Niecek.

Majątek podupadł i już nie wrócił do dawnej świetności. W 1917 r. majątek kupują Bardzińscy z Sokołowa. W tym samy roku pożar strawił dwór. Na potrzeby dworu zaadaptowano budynek gospodarczy.

Belno, lata 30. XX w. Fragment parku po prawej stronie sadu. W tle mur kamienny.

W 1919 r. majątek trafia w ręce rodziny Jentysów. Wówczas do Belna wprowadzają się Stanisław i Helena z Leśniewskich Jentysowie. Dla młodego małżeństwa miało to być miejsce stałego i szczęśliwego życia. Po pół roku od zamieszkania w majątku, Helena wyjeżdża do Warszawy, gdy dowiaduje się że mogą być problemy z porodem. Niestety Helena umiera po urodzeniu syna. Około 1924 r. w Belnie pojawia się druga żona Stanisława — Stefania z Nentwigów. Rodzina Nentwigów (Józef Edward Nentwig był wiceprezesm Najwyższej Izby Kontroli, Zofia Waleria z Link-Lenczowskich zmarła w Belnie w 1941 r.) wspierała finansowa remont budynku zaadoptowanego na dwór. Stanisław początkowo dzielił czas między pracę w Banku Rolnictwa Polskiego w Warszawie i pracą w Belnie. Później zrezygnował z pracy w banku i przeniósł się do majątku. Oprócz pracy na roli zajmował się pracą społeczną na rzecz modernizacji rolnictwa w Towarzystwie Ziemiańskim w kutnowskim i gostynińskim. Poświęcał swój czas również na hodowlę koni remontowych dla potrzeb armii. Stanisław popełnił samobójstwo 9 kwietnia 1931 r. Strzelił do siebie w gabinecie. Żył gdy przybiegła służba. Przeniesiono go do bryczki, którą chciano przewieźć go do lekarza. Niestety było już za późno. Został pochowany na Powązkach.

Belno — rok 1935.

Po śmierci męża majątkiem zajmuje się Stefania Jentys. W prowadzeniu majątku pomaga jej szwagier — Władysław Jentys. Administratorem majątku w Belnie został Wiesław Baldwin Ramułt, który po parcelacji ziemi został kierownikiem Spółdzielni. Jego zastępcą był Tadeusz Lach, który zajmował się również źrebakami. W majątku były trzy sady, które dzierżawili sadownicy z Łodzi. W dalszym ciągu hodowano konie i bydło. Uprawiano pszenicę, buraki cukrowe oraz owies. W tym czasie w majątku pracują m.in. ogrodnik Zieliński, fornale: Małachowski, Kazimierczak i Wacław Mordzak, stangret Józef Andrzejczak, oborowy Domżał, kowal Lewandowski, stróż Gaworski. Okresowo pracowali również inni mieszkańcy Belna i okolicznych wsi.

We wrześniu 1939 r. Belno zostało włączone do tzw. Warthegau, a majątek zajmuje Trenhändler. Majątek w Belnie staje się centrum zarządzania dla innych okolicznych majątków. Ziemiaństwo oraz gospodarzy okolicznych majątków zaczęto wysiedlać. Hitlerowcy w tym czasie niszczą drewnianą kapliczkę Matki Boskiej, która znajdowała się przy drodze prowadzącej do Sokołowa. Stefanię Jentys pozostawiono w Belnie, ponieważ znała języki obce. Wdowa po Stanisławie była tłumaczką i prowadzącą dom. W 1941 r. w Belnie umiera Zofia Nentwig, wdowa po wiceprezesie Najwyższej Izby Kontroli. Kolejny komisarz wydalił Stefanię z majątku w 1943 r. Jentysowa przeniosła się do pobliskich Pomarzan, skąd dochodziła do pracy w Belnie. Pomagali jej jeszcze niewysiedleni gospodarze, którym wcześniej pomagał Stanisław Jentys. Po zakończeniu wojny Stefania wróciła do Belna. Podjęła się nauczania w szkole w Sokołowie. W Belnie pochowano poległych hitlerowców. Ich ekshumacja nastąpi w XXI wieku.

Przeczytałeś bezpłatny fragment.
Kup książkę, aby przeczytać do końca.
E-book
za 13.65
drukowana A5
za 36.28
drukowana A5
Kolorowa
za 60.12